Қазақстан Республикасының Білім және Ғылым министрлігі


Қазақстан Республикасының Білім және Ғылым министрлігі Қорқыт Ата атындағы Қызылорда мелекеттік университеті «Қорғауға жіберілді» Кафедра меңгерушісі:____________________ А.Т.Шегенбаев
Дипломдық жұмыс:
Тақырыбы: Асқабақ дақылының өсіру технологиясыМамандық: 5В081000 Жерді мелиорациялау,баптау және қорғау.Орындаған: Нұртай М.Ғылыми жетекшісі: Буланбаева П.
Қызылорда 2016
Қазақстан Республикасының Білім және Ғылым министрлігі Қорқыт Ата атындағы Қызылорда мелекеттік университеті
Нұртай М. Асқабақ дақылының өсіру технологиясы
Дипломдық жұмыс
Мамандық: 5В081000 Жерді мелиорациялау, баптау және оны қорғау
Қызылорда2016
Мазмұны Кіріспе
1. Әдебиетке шолу................................................................................................3-61.1 Асқабақ дақылының биологиялық ерекшеліктері мен өсіру агротехникасы......................................................................................................7-91.2 Асқабақ дақылының шығу тарихына қысқаша мәлімет..............................101.3 Асқабақ дақылының қасиеттері...............................................................11-13Қорытынды............................................................................................................14Пайдаланылған әдебиеттер...................................................................................15
Кіріспе Оңтүстік Қазақстан облысында республикадағы негізгі бақша дақылдарын өсіруші аймақ болып табылатындығы белгілі және елдің Солтүстік аймақтарын бақша дақылдарымен және асқабақпен қамтамасыз етеді.Еліміздің бүкіл әлемдік сауда ұйымына кірудің алдында тұрған патенттік тауар өндірушілермен бәсекелестікке түсе білу үшін тауарлық және дәмдік сапасы жоғары бақша дақылдарын өндіруіміз керек. Сондықтан жаңа үлгідегі гербициттерді алқаптарда сынау арқылы бақша дақылдарын өсірудің агротехнологиялық тәсілдер кешенін әзірлеу аграрлы ғылымның өзекті мәселесіболып табылады.Бақша дақылдар егістігінің фитосанитарлық жағдайын жақсартумен ғылымдар мен практиктердің көбісі айналысты. Асқабақ халық тұрғындарының арасында кең сұранысқа ие, сондықтан себу кезеңіне дейін және шығуы кезеңінде арамшөптермен күресудің кешендік шараларын әзірлеу әсіресе, құмаймен, мысыққұйрықпен күресу ғылыми қызығушылық тудырады.Арамшөптердің құрамын асқабақ егістігінде күресу шараларын жетілдіре отырып зияндылықты анықтау ғылыми қызығушылық тудырады.Арамшөптер өсімдіктердің құнарлық элементтерін өзіне алып, топырақтың тығыздығын нашарлатып, топырақтағы ылғалды пайдаланып асқабақты ығыстырып, күн энергиясының түсуін қысқартып, ауқымды зиян келтіреді. Сондықтан аталған асқабақты себуде арамшөптермен күресудің ғылыми негізделген шараларын әзірлеу Сайрам ауданы үшін маңызды ғылыми мәнге ие.
Ақын ағамыз жырлағандай, адам та табиғаттың бір бөлігі. Адамға қажет дәрі - дәрмек, киім – кешек, тамақ түрі табиғаттан алынады. Қазіргі таңда жер бетінде өсімдіктердің 500 мыңға жуық түрі бар екен. Өсімдік, ол – тіршілік, ол - өмір, ол - жердегі барлық тірі ағзаларға өмір беріп тұрады.Асқабақ бірнеше мың жылдар бойы өсіріліп келе жатқан өсімдік болып табылады. Америкадан таралған және шамамен 20 шақты сорты бар деп есептелінеді. 100г асқабақта 19 ккал бар.Құрамында жасанды талшық, ақуыздар, каротин, кальций, темір, магний, фосфор және А, В1, В2, РР және С дәрумендері болады.Құрамындағы жасанды талшықтың, судың және жасұнықтың көп мөлшерінің арқасында, асқабақты арықтауға себепші болатын ем - дәмдерді жиі қолданылады. Ағзадағы ас қорыту үдерістерін тездетеді, уыттардан тазартады, зат алмасудың артық өнімдерін жояды және су тепе - теңдігін реттейді.Минералды тұздарға және дәрумендерге бай. Несеп, жыныс жүйесінің көптеген ауруларын емдеуге көмектеседі. Несеп айдаушы, қабынуға қарсы, өт айдағыш қасиеті бар және дәндері паразиттерді жояды.
Оңтүстік Қазақстан облысы топырақ-климаттық жағдайы асқабақ үшін қолайлы.Асқабақ дақылын шеберлікпен өсірсе жоғары өнім береді. Алайда, ұсақ шаруашылық жағдайларында оларды өсіру технологиясының бұзылуына байланысты өнімнің өнімділігі мен сапасы төмендеді. Кіші шаруашылықтарда және агроқұрылымның әртүрлі формаларында асқабақты өсіру технологиясының бұзылуымен бақша дақылдарының егістігінің фитосанитарлық жағдайы нашарлады. Бұл жағдай өнімнің тауарлық сапасын нашарлатып, нарық жағдайында бәсекеге қабілеттілігін төмендетеді.Мал азығына асқабақтың мал азықтық сорттарының жаңа жиналған жемістері пайдаланылады. Олар бағалы сүт қуғыш азық болып есептеледі. Малазықтық асқабақтың 100кг-да 10 малазықтық өлшем мен 70г қорытылмалы протеин, ал малазықтық қарбыздың құрамында 9 малазықтық өлшем және 40г қорытылмалы протеин болады. Мал азықтық бақша дақылдары жасыл конвейерлер құрамына жеке буын ретінде кіреді. Бақша дақылдарының тұқымдастарынан, әсіресе асқабақ тұқымынан тағамдық май алынады.
Асқабақ - ірі жемісті тағамдық, дәрілік, малазықтық және сәндік, біржылдық шөптекті өсімдік. Оның ұзындығы 5 метрге дейін жететін жатаған сабағы болады. Бес қырлы сабағына тікенектер өскен. Жай жапырақтарына қарама-қарсы орналасқан мұртшасы бар. HYPERLINK "https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D1%88%D0%B0&action=edit&redlink=1" \o "Мұртша (мұндай бет жоқ)"Мұртша- түрін өзгерткен өркен, жатаған сабағы нәзік болғандықтан, жан-жағындағы басқа өсімдікке оралуға тірек үшін қажет. Жапырағы - ірі, тақтасының жиегі 5 салалы тілімделген жай жапырақ. Гүлі дара жынысты, бірүйлі, жапырақ қолтығында жеке-жеке өседі. Аталық гүлдер - ұзын гүлсағақтарда, аналық гүл қысқа гүлсағақтарда болады. Жатыны ұзарып, төмен орналасқан. Сонда аталық гүлінің формуласы: Т(5)К(5)А(2)+(2)+1Ж0, ал аналық гүлдің формуласы: Т(5)К(5)А0Ж(3). Жемісі - қабақ.Асқабақтың жабайы түрі табиғатта кездеспейді. Ол жыл санауға дейін 3 000 жыл бұрын HYPERLINK "https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%B0" \o "Мексика"Мексикада мәдени дақыл ретінде өсіріле бастаған. Қазір кәдімгі асқабақ еліміздің барлық аумағында өсіріледі. Кәдімгі асқабақтың сан алуан іріктемелері (қауақ, бәлішқауақ) бар. Асқабақ тұқымдастар азықтық, дәрілік және техникалық мақсатта өсірілед.Асқабақ – көп күн талғамайтын, ексе бау - бақшаның бәрінде өсе беретін бір жылдық өсімдік. Сабағы жерге жатып, желі тартып өседі. Жапырағы ірі, гүлі сары, жемісі әр түрлі, кейде ересек адамның құлашы жетпейтіндей үлкен болып өседі. Асқабақ тұқымдастардың ұзын сағақты, жай жапырақтары болады. Гүлдері жапырақ қолтығында, шашақты гүлшоғыр түрінде немесе жеке өседі. Көпшілігі даражынысты, кейде қосжыныстылары да кездеседі. Асқабақ тұқымдастардың гүлінде жіңішке 5 тостағанша жапырақшалары, 5 тұтасқан күлтесі бар. Аталығы 5 - еу, оның 4 - еуі тұтасып, екі - екіден біріккен. Бір аталығы бос тұрады. Кейде 5 аталық тұтасып, гүл ортасында ғана түзеді. Аталық тозаңдағы имек. Аналық жатыны үш ұялы. Жемесі - қабақ. «Қабақ» деген - өсімдіктердің сырты қатты, шырынды жеміссерігі болатын жидектес жемісі.[1]
Асқабақтардың Алтайская, Мозолеевская, Бирючекутская, Миндальная, Столовая зимняя, Кашкарская, Палавкаду сияқты сорттары барАсқабақ — HYPERLINK "https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B" \o "Асқабақтар тұқымдасы" асқабақтар тұқымдасына жататын бір және көп жылдық HYPERLINK "https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A8%D3%A9%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA&action=edit&redlink=1" \o "Шөптесін өсімдік (мұндай бет жоқ)" шөптесін өсімдіктер. Асқабақтың отаны Солтүстік және Оңтүстік HYPERLINK "https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0" \o "Америка"Америка. Ол жерлерде Асқабақ б.з.б. 3 мың жыл бұрын егіле бастаған. Асқабақтың 20 түрі белгілі. Қазақстанда Асқабақтың кәдімгі Асқабақ (С. реро), HYPERLINK "https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9C%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%82&action=edit&redlink=1" \o "Мускат (мұндай бет жоқ)"мускатты (С. moschata) және ірі Асқабақ (С. maxіma) деген түрлері мен «HYPERLINK "https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D2%B1%D1%80-92&action=edit&redlink=1" \o "Волгалық сұр-92 (мұндай бет жоқ)"Волгалық сұр-92», «HYPERLINK "https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9C%D0%BE%D0%B7%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-10&action=edit&redlink=1" \o "Мозолеевская-10 (мұндай бет жоқ)"Мозолеевская-10», «HYPERLINK "https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D2%9A%D0%B0%D1%88%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B-1644&action=edit&redlink=1" \o "Қашғарлық-1644 (мұндай бет жоқ)"Қашғарлық-1644» сорттары өсіріледі. Кәдімгі Асқабақтың қатарына HYPERLINK "https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D3%99%D0%B4%D1%96" \o "Кәді"кәді мен HYPERLINK "https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%BE%D0%BD" \o "Патиссон"патиссон жатады. Асқабақ сабағының ұзындығы 2 – 10 м, жұмыр, түкті, бұтақты, жайыла өседі. Жапырағы – ірі, ұзынша қалемшелі, бүйрек пішіндес. HYPERLINK "https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D2%AF%D0%BB" \o "Гүл"Гүлі – қос жынысты, ірі, сарғыш түсті. Тарамдалған мұртшалары жанындағы өсімдіктерге оралады. Жемісі – жалған HYPERLINK "https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%96%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BA" \o "Жидек"жидек, ірі, пішіні – дөңгелек, сопақша, түсі әр түрлі болады. HYPERLINK "https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%A8%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD" \o "Шырын"Шырыны жұмсақ дәмді. Ірі жемісті Асқабақтың салмағы 40 – 50 кг-ға дейін тартады. Асқабақ жемісінің құрамында 15 – 18% құрғақ заттар, 8 – 10% HYPERLINK "https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B7%D0%B0" \o "Сахароза"сахароза, аскорбин қышқылы, каротин, тиамин, рибофлавин, т.б. болады. Дәнінде 20 – 40% май бар. Асқабақтың асханалық сорттарын піскен, қуырылған күйінде тамаққа пайдаланады. Мал азықтық түрінен сүрлем дайындалады. Асқабақ пен орамжапырақ тұқымдастар HYPERLINK "https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B6%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B&action=edit&redlink=1" \o "Қосжарнақтылар класы (мұндай бет жоқ)"қосжарнақтылар класына жатады. Бұлар - бақша өсімдіктері. «Бақша» парсының «шағын бақ» деген сөзінен негіз алады. Онда өсірілетін өсімдіктерді бақшада өсетін дақылдар деп есептейді. Бақшада негізінен асқабақ тұқымдас өсімдіктер өсіріледі. Асқабақ, қарбыз, қауын, қияр - бақшала өсірілетін қосжарнақты өсімдіктер. Қазір бақша өсімдіктерінің 900 түрі белгілі. HYPERLINK "https://kk.wikipedia.org/wiki/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD" \o "Қазақстан"Қазақстанда 9 түрі бар. Бұл өсімдіктердің көпшілігі бізге бұрыннан таныс.[2]
Асқабақтар тұқымдасыТұқымдасқа 1 мыңдай түр (120-туыс) жатады. Жер шарының екі бөлігіңде тропикалық және субтропикалық аймақтарында кең таралған өсімдіктер, қоңыржай климатты облыстарға да өтеді. Түрлерінің пайда болған орталығы болып Гималайдың Шығыс бөлігі, Азияның Оңтүстік-Шығысы және Оңтүстік Америка табылады.Түрлерінің басым көпшілігі өрмелеп, сиректеу ұзын сабақтары арқылы жерге төселіп өсетін біржылдық өсімдіктер. Көп жағдайда пальмалардың арасыңда өседі, сабақтарының сыртында қатгы түктері болады. Бұл тұқымдастың өкілдеріне биколлатеральды өткізгіш шоқтары тән. Жапырактары үлкен, қосалқы жапырақшалары болмайды, жапырақ тақталары жүрек тәрізді, саусаққалақ-шалы (пальчатолопастной) немесе саусақсалалы (пальчаторассеченный) тілімделген болып келеді де, сабаққа кезектесіп орналасады. Қарапайым немесе бұтақталған (тармақталған) мүртшалары түрі өзгерген жапырақтың қолтығынан кететін бұтақ болып табылады. Гүлдері актиноморфты, аталықтары біріккен жағдайда зигоморфты болып келеді. Гүлдің бөліктері 4-шеңбер түзіп орналасады, 5 мүшелі (гинецейден басқасы) әдетте дара жынысты. Жалғьіздан немесе жапырақтың қолтығында аз гүлден түратын гүлшоғырьш түзіп орналасады. Бір үйлі немесе екі үйлі өсімдіктер. Гүл серігі қосарланған, түп жағынан трубкаға біріккен болып келеді. Тостағаншасы 5 тісті. Күлтежапырақшасы 5-жақтаулы, қоңырау немесе доңғалақ (колесовидный) тәрізді, сиректеу күлтежапырақшалары бос орналасады, олардың түсі сары немесе ақ болып келеді. Аталық гүлдің 5 аталығы болады, олар көптеген түрлерінде үш ағайынды андроцей түзеді (4-аталығы екеу-екеуден қосарланып бірігеді де, біреуі бос қалады). Кейде андроцейі бірағайынды болады (асқабақ туысы). Тозаң кабы екі ұялы, 8 — әріпі тәрізді иілген болып келеді. Гинецейі ценокарпты, үш жемісжапырақшадан түрады. Гүл түйіні төменгі, үш үялы, етжеңді болып келетін бүйірлік жатындары болады. Олар үлкен болып өседі және бір-бірімен ортаңғы бөлігі арқылы түйіседі. Бұл жағдайда гүл түйіні алты үялы көрніс береді. Тұқым бүрі көп. Аналықтың мойны қыска, ал оның жоғарғы жағында 3-етженді аузы болады. Жемісі жидек төрізді. Экзокарпиі қалың, тығыз, тіптен қасанданған немесе ағаштанған, Мезокарпиі мен эңдокарпиі жүмсақ больш келеді (асқабақ, қарбыз, қауын, қияр). Мүндай жемістердің үлкен болатындығы сонша, кейде олардың салмағы 100 кг астам болады. Сиректеу жемісі жидек болып келетін түрлеріде болады (итжүзім туысы — преступень). Дндері кеп, эндоспермі жоқ, түқым жарнағы жалпақ болып келеді.[3]Асқабак; туысы (тыква.Тамыры ұршық тәрізді болып келетін, кейде түйнектері болатын кепжылдық, немесе біржылдық шептесін есімдіктер. Туыстың құрамында 18 жабайы есетін түрлері бар, ал 5 түрі тек мәдени жағдайда ғана кездеседі. Түрлерінің кеп мелшерде кездесетін орталықтары Мексика, Гватемала, Гондурас. Ірі асқабақты (тыква гигантская — С.тахіша) БОР-дың европалық белігінің орталық аудандарында (Украина, Поволжье) және Приморский аймағыңца есіреді. МускаттыСаны жағынан әрқилы болып келетін дара жынысты және қосжынысты гүлдері болады.Асқабақтың (тыква мускатная — С.тозһаіа) тропикалық аудандардың жылы және ылғадды климатына бейімделген сорттары бар, олардың жемістерінде қанттың мөлшері аса жоғары болады. Пісіп-жетілген дәндеріңде 52% дейін май болады, БОР-дың территориясында Кавказда және Орта Азия мен Қазақстанда өсіріледі. Кәдімгі асқабақтың (кабачки — С.реро) жемісінің формасы мен мөлшері және түсі, көп өзгеріп отырады. БОР-дың территориясында, оның ішінде Қазақстанда бұл өсімдікті көкөністік өсімдік ретінде өсіреді. Асқабақ түқымдасының көпшілігінің дәнінде көп мөлшерде май болады, оны тамаққа да, техникаға да пайдаланады. Колоцинт (Сштшш соіосупіһш) және итжүзім (переступень — Вгуопіа) туысының түрлері дәрілік өсімдіктер болып саналады. Кейбір түрлері сәндік өсімдіктер ретінде пайдаланылады, мысалы люффа (Ідійа) туысының түрлері. БОР-дың флорасында асқабақ тұқымдасынан итжүзім туысының екі түрімен шөлейт аудандардың оңтүстігінде өсетін атпа қияр (бешеный огурец ) кездеседі. Өз атына сәйкес тургур қысымының күшімен атпа қияр жемісінен дәндерін сыртқа лақтырып шашады.[4]
Бақша өсімдіктерінің негізгі ерекшеліктері - шөптекті біржылдық өсімдіктер. Қазақстанда асқабақ тұқымдастарға жататын көпжылдық өсімдіктің бір түрі HYPERLINK "https://kk.wikipedia.org/wiki/%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83" \o "Қаратау"Қаратау маңында кездеседі. Ол құтырған қияр деп аталады. Өркендері шырмалып немесе төселіп өседі, яғни олар - жатаған сабақты өсімдіктер. Бұлардың сабағында мұртшалары бар. Мұртша - өзгерген өркен. Асқабақ тұқымдастар тропиктік, субтропиктік елдерде таралған. Олар - негізінен алғанда мәдени өсімдіктер.Асқабақ тұқымдастар ұзын сабақты, жай жапырақты болады. Гүлдері жапырақ қолтығында, шашақты HYPERLINK "https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D2%AF%D0%BB%D1%88%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%80" \o "Гүлшоғыр"гүлшоғыр түрінде немесе жеке өседі. Көпшілігі дара жынысты, қосжыныстылары да кездеседі. Мысалы, жабайы өсетін итжүзім(переступень) - екі үйлі көпжылдық өсімдік. Оның тамыры өте жуан. Сабақтары - жіңішке, жемісі - нағыз жидек. Халықтық медицинада тамырын іш босатуға пайдаланады.Асқабақ тұқымдастардың гүлінде жіңішке 5 тостағанша жапырақшалары, 5 тұтасқан HYPERLINK "https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5" \o "Күлте"күлтесі бар. Аталығы 5-еу, оның 4-еуі тұтасып, екі-екіден біріккен. Бір аталығы бос тұрады. Кейде 5 аталық тұтасып, гүл ортасында бағана түзеді. Аталық тозаңдығы - имек. Аналық жатыны - үш ұялы. Жемісі - қабақ (тыквина). «Қабақ» деген - өсімдіктердің сырты қатты, шырынды жеміссерігі болатын жидектектес жемісі. Асқабақ тұқымдастардың тұқымы өте көп болады. Бір тұқымды түрлері де бар (мысалы, мексикалық қияр - чайот). Асқабақ тұқымдастар бақшада өсірілетін мәдени өсімдіктер болып саналады. Бұлар - жемісі ең ірі өсімдіктер. Жемісінің салмағы 100 килограмға жететін түрлері де бар.[5]
Асқабақтың даму кезеңінің ерекшелігіАсқабақ еккеннен бастап піскенге дейін төмендегі негізгі кезеңдерден өтеді, олар: Өніп шығу, Шатрик кезеңі, Пәлек жаю, Аналық гүлдердің шанақтауы, Аталық гүлдердің ашылуы, Аналық гүлдердің ашылуы, Түйнектердің пайда болуы, Жемістердің өсуі, Жемістердің пісуі.Асқабақ асқабақ тұқымдас басқа да өсімдіктер секілді тұқымның тез өнуі мен өсу процесстердің қарқындылығымен мәлім. Еккеннен соң тиімді температурада (25-35 С) және топырақ ылғалдылығы жеткілікті болған жағдайда тұқымы 3-4 күнде өніп, көгіндері 9-10 күгде жер бетіне шыға бастайды. Көгін шыққан соң 5-6 күннен кейін бірінші нағыз жапырақтары, соңынан соң қысқартылған түйін ара қашықтығында әрбір 3-4 күн сайын екінші, үшінші, төртінші және бесінші жапырақтары пайда болады. Соңынан соң өсімдіктің өсуі бәсеңдеп сырт қарағанда тіп-тіке тұратын, әлі пәлек жаймаған бұта секілді көрініс береді.Көгін шыққан соң 20-40 күннен кейін сорттардың өсу жағдайына байланысты басты сабақ құралады, соңынан соң жанама пәлектер шыға бастайды. Өсу барысында гүлдің құралуы пайда бола бастайды, кейін гүлдейді соңынан соң тозаңданады. Негізі Оңтүстік Қазақстан облысы суармалы жерде өсірілетін асқабақ сорттарының гүлдеуі көгін шыққаннан соң 40-50 күннен кейін гүлдей бастайды. Бірінші аталық соңынан соң аналық гүлдері ашылады. Асқабақтың гүлдері таңертең ерте ашылып тозаңданады да, жемістің құралуы мен өсіп дамуы басталады. Тозаңданғаннан бастап жемістің піскеніне дейін 35-50 күн өтеді, ал көгін шыққаннан асқабақтың піскеніне дейін 60-120 күн өтеді.[6]
Өсіру жағдайына байланысты асқабақтың даму кезеңі
Топырақты өңдеу әдісі Зерттеу жылдары Егу мерзімі Бітеу гүл Гүлдеу Биологиялық пісу Көктеуден биологиялық пісуге дейінгі күн
1. Топырақты терең жырту егуден алдын екі рет қопсыту және тырмалау. 2013 12.05 18.06 26.06 18.07 112
2014 16.05 22.06 30.06 13.08 112
2015 15.05 19.06 26.06 10.07 112
2. Топырақты терең жырту егуденалдын культивация және тырмалау. 2013 12.05 20.06 30.06 13.07 107
2014 16.05 17.06 25.06 8.08 107
2015 15.05 17.06 23.06 6.07 107
Асқабақ өсірудің агротехникасы
Зерттеу жұмыстары ОҚО Сайрам ауданының тәжірибелік алқабының бес танапты айналымда жүргізілді. Тәжірибелік алқаптың топырағы- қара сұр жер, механикалық құрамы бойынша орташа сазды, көбіне қабық түзеді. Жырту қабатындағы азот нитратының құрамы (NO₃) -ЗОЗбмг/кг, жылжымалы фосфор-38-45мг/кг, калий-280-300мг/кг топырақ Гумустың құрамы -,1-1,3%.Асқабақ өсірудің агротехникасы Оңтүстік Қазақстан облысында жалпы қабылданған технология бойынша жүргізілді. Асқабақ мраморная сортына тәжірибе жүргізілді. Күзде 25-28 см тереңдікке негізгі жырту жұмыстары азот және фосфор тыңайтқыштарын салумен жүргізілді, көктемде себу алдын өңдеу жүргізілді, малалау, тырмалау, ұсақтау өсімдіктерге күтім жасау кезінде 12 суару, 2 культивация, сондай-ақ зиянкестерден және аурулардан қорғау шаралары, тыңайту жұмыстары жүргізілді.[7]
ОҚО асқабақ өсіруде егістікте кездесетін негізгі арамшөптердің түрлері
Қазақша аталуы Орысша аталуы
Біржылдық
Ақ тәжігүл Щирица запрокинутая
Мысыққұйрық Щетинник
Жабысқақ қызыл бояу Подмаренник цепкий
Жабайы бұршақ Горох полевой
Тарақ шырмауық Горец вьюнковый
Сары шырмауық Повелика полевая
Асқабақ пен орамжапырақ тұқымдастар қосжарнақтылар класына жатады. Бұлар - бақша өсімдіктері. «Бақша» парсының «шағын бақ» деген сөзінен негіз алады. Онда өсірілетін өсімдіктерді бақшада өсетін дақылдар деп есептейді. Бақшада негізінен асқабақ тұқымдас өсімдіктер өсіріледі. Асқабақ, қарбыз, қауын, қияр - бақшала өсірілетін қосжарнақты өсімдіктер. Қазір бақша өсімдіктерінің 900 түрі белгілі. HYPERLINK "https://kk.wikipedia.org/wiki/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD" \o "Қазақстан" Қазақстанда 9 түрі бар. Бұл өсімдіктердің көпшілігі бізге бұрыннан таныс.
Бақша өсімдіктерінің негізгі ерекшеліктері - шөптекті біржылдық өсімдіктер. Қазақстанда асқабақ тұқымдастарға жататын көпжылдық өсімдіктің бір түрі Қаратау маңында кездеседі. Ол құтырған қияр деп аталады. Өркендері шырмалып немесе төселіп өседі, яғни олар - жатаған сабақты өсімдіктер. Бұлардың сабағында мұртшалары бар. Мұртша - өзгерген өркен. Асқабақ тұқымдастар тропиктік, субтропиктік елдерде таралған. Олар - негізінен алғанда мәдени өсімдіктер.Асқабақ тұқымдастар ұзын сабақты, жай жапырақты болады. Гүлдері жапырақ қолтығында, шашақты гүлшоғыр түрінде немесе жеке өседі. Көпшілігі дара жынысты, қосжыныстылары да кездеседі. Мысалы, жабайы өсетін итжүзім(переступень) - екі үйлі көпжылдық өсімдік. Оның тамыры өте жуан. Сабақтары - жіңішке, жемісі - нағыз жидек. Халықтық медицинада тамырын іш босатуға пайдаланады.Асқабақ тұқымдастардың гүлінде жіңішке 5 тостағанша жапырақшалары, 5 тұтасқан күлтесі бар. Аталығы 5-еу, оның 4-еуі тұтасып, екі-екіден біріккен. Бір аталығы бос тұрады. Кейде 5 аталық тұтасып, гүл ортасында бағана түзеді. Аталық тозаңдығы - имек. Аналық жатыны - үш ұялы. Жемісі - қабақ (тыквина). «Қабақ» деген - өсімдіктердің сырты қатты, шырынды жеміссерігі болатын жидектектес жемісі. Асқабақ тұқымдастардың тұқымы өте көп болады. Бір тұқымды түрлері де бар (мысалы, мексикалық қияр - чайот). Асқабақ тұқымдастар бақшада өсірілетін мәдени өсімдіктер болып саналады. Бұлар - жемісі ең ірі өсімдіктер. Жемісінің салмағы 100 килограмға жететін түрлері де бар.
Асқабақ —асқабақтар тұқымдасына  жататын бір және көп жылдық шөптесін өсімдіктер . Асқабақтың отаны Солтүстік және Оңтүстік Америка.  Ол жерлерде Асқабақ б.з.б. 3 мың жыл бұрын егіле бастаған. Асқабақтың 20 түрі белгілі. Қазақстанда Асқабақтың кәдімгі Асқабақ (С. реро),мускатты (С. moschata) және ірі Асқабақ (С. maxіma) деген түрлері мен өсіріледі. Кәдімгі  Асқабақтың қатарына  кәді мен патиссон  жатады. Асқабақ сабағының ұзындығы 2 – 10 м, жұмыр, түкті, бұтақты, жайыла өседі. Жапырағы – ірі, ұзынша қалемшелі, бүйрек пішіндес. Гүлі– қос жынысты, ірі, сарғыш түсті. Тарамдалған мұртшалары жанындағы өсімдіктерге оралады. Жемісі – жалған жидек, ірі, пішіні – дөңгелек, сопақша, түсі әр түрлі болады. Шырыны  жұмсақ дәмді. Ірі жемісті Асқабақтың салмағы 40 – 50 кг-ға дейін тартады. Асқабақ жемісінің құрамында 15 – 18% құрғақ заттар, 8 – 10%  сахароза, аскорбин қышқылы, каротин,  тиамин, рибофлавин т.б. болады. Дәнінде 20 – 40% май бар. Асқабақтың асханалық сорттарын піскен, қуырылған күйінде тамаққа пайдаланады. Мал азықтық түрінен сүрлем дайындалады.
Асқабақтың шығу тарихы
Асқабақ – ежелден егілетін өсімдік. Асқабақтың жабайы түрі табиғатта кездеспейді. Ол біздің заманымыздан 3000 жыл бұрын Мексикада мәдени дақыл ретінде өсіріле бастаған. Асқабақтың Қазақстанда 9 түрі таралған. Қазір кәдімгі асқабақ еліміздің барлық аумағында өсіріледі. Біздің елде асқабақтың үш түрі: қатты қабықты, ірі жемісті және мускат өсіріледі.Қатты қабықты асқабақ Орталық Америкалық таулы аудандарынан шыққан. Асқабақтың басқа түрлеріне қарағанда, оны солтүстік аудандар өсіреді. Ол ылғалды топырақты көбірек қажет етеді, қатты қабықты асқабақтың сабағы өткір, қырлы, салалы, жеміс сабағы тікенді - түкті келеді.Асқабақтың мына схема бойынша себеді: 1, 4х1, 4; 2, 1х2, 1; 2, 1х2, 8 м. Асқабақ егісінде гүлдерді қосымша тозаңдатады, ал солтүстік аудандарда - суық түсерден бір ай бұрын өркендерді тұқыртады.
Асқабақтың көне заманнан бері кеңінен таралғаны туралы тарихи дәлелдердің бірталайы бар: б.д. дейінгі III ғасырда көне үнді  көмулерде табылған асқабақ тұқымдары; асқабақтың кептірілген жемісінен жасалған көне грек құмыралары; асқабақ дәрілерінің Авиценна және Көне Шығыстың басқа да емдеушілерінің еңбектерінде аталуы.
Орта ғасырларда-ақ асқабақ тұқымдарының пайдалылығы оның мәйегінен кем емес екені мәлім болған, олардың құрамында 40% дейін аса пайдалы тағам майы бар.  Асқабақ тұқымынан алынатын майдың емдік қасиеттерін құрметтегні соншалық, Австрияда (бұл елде асқабақ майын қолмен өндіру тарихы басталған), австриялық азаматтардың денсаулығы үшін аса пайдалы болатын асқабақ тұқымының майы тек қана дәрізат ретінде қолдану керек, сондықтан оны тек қана дәріхана дүңгіршектерінде сатуға болады деген арнайы жарлық шығарылған. Сол баяғы кездерде осы өсімдік өнімінің қымбаттылығы туралы Еуропада асқабақ майының 200 грамдық бөтелкесінің құны салмақты алтын жүзіктің бағасына тең болатын деген факті айқын дәлелдейді.
16 ғасырда асқабақ еуропалық елдерден Азияға әкелінді.
Емдік және жалпы нығайтатын қасиеттеріне, азамен тез сіңіп алыну қабілеттілігіне орай  асқабақ замануи диетологияда да емдік-профилактикалық және диеталық тамақтану үшін ең жақсы өнімдердің бірі болып танылды.

Асқабақтың пайдалы қасиеттеріАсханада: Асқабақты кесуден алдын оның қабығын тазалап жуу керек. Кейін үстіңгі қабатын кесіп, екіге бөліп және ұрығынан тазалау қажет. Қандай тағам дайындауға қарап бөліңіз. Асқабаққа су қоспай пісіреді. Асқабақты бүтіндігінше пісіру де мүмкін, ол үшін ойып алынған жерін төмен қаратып, көлеміне сай ыдыста газ плитаға қойыңыз. Асқабақты чипсилер үшін жұқа қылып кесілген бөліктерді ұнға аунатып, қыздырылған майға да қызарып қабыршақтанғанша қуырып алынады. Асқабақты қуырғанда артықша сұйықтық болмай үшін оны кабачки сияқты пісіру мүмкін: асқабақ бөліктерін тұздап, 2 сағатқа алып қоясыз, кейін қағазда құрғатып, қуырып аласыз. Асқабақты шикілей де, пісіріп те пайдаланады.Асқабақтан дайындалған пюре, самса, сүтке пісірілген асқабақ ботқасы, асқабақ мантысы, шикі асқабақ шырыны, асқабақ құймағы өте дәмді, әрі пайдалы. Қуырған асқабақ ішектің сауығуына көмектеседі., қан аздықтың алдын алуда, жарақат алғанда, күйіп қалғанда, жұқпалы ауруға шалдыққанда өте пайдалы әрі несеп және өт айдағыш қасиетке ие. Асқабақ пюресінде көміртегі мен калория аз болғандықтан, оны қантты диабетке және семіздікке шалдыққандардың күнделікті дәміне қосып береді.
Асқабақтың емдік қасиеттеріІшек құртынан құтылғыңыз келсе......200 грамм кепкен, өткен жылғы тазаланған, ұсақталған асқабақтың дәні, 100 грамм какао, аздаған қант, бірнеше тамшы су құйып араластырып, жұқа 20 шелпек жасап, қант себеді. Бірінші күні ештеңе ішіп - жемеу керек. Ертеңіне таңертең 1, 5 - 2 үлкен қасық касторка майын ішіп, шелпек жеңіз, әр минутта біреуден бітіргенше, құрттар тез шығады. 200грамм асқабақ дәнін итбүлдіргеннің шырынымен араластырып, қою ботқа жасайды. Кешке жатарда тұздалған балық жеп, таңертең ботқаның жартысын жейсіз, тағы 1 сағаттан соң қалғанын жеп, 2 сағат жату керек. Сағат таңертең 8 - де 1 үлкен қасық касторка майын ішкен жөн.Сондай - ақ жусанның жапырағы мен асқабақтың дәнін бірдей мөлшерде алып, бөтелкеге арақ құйып, 1 апта жылы жерде не күннің көзіне тастайды. Аш қарынға күніне 2 рет 50 грамнан ішеді, құрттар шығады.Асқабақтың өсетін жері, гүлдеу мерзімі, тұқымдану кезеңі, сол өсімдіктердің қандай бөліктері дәрілік мақсатта пайдаланылатындығын анықтап шықтым. Зерттеу жұмысын жүргізіп, соңынан талдау жасадым.Асқабақтың адам өмірі үшін өте маңызды өсімдік екенін зерттеп шықтым. Ол жүрек - тамыр аурулары мен бүйректің әр түрлі аурулары үшін пайдалы. Асқабақтың калориялығы төмен, сондықтан одан жасалған тамақтар семіздіктен зардап шегушілер мен толысуға икем адамдар үшін пайдалы. Асқабақты асқазан мүшелері ауырған кезде емдік тағам ретінде пайдаланады, өйткені, онда клетчатка мен органикалық қышқылдар аз, ал мұның өзі ішектің шектен тыс ауруына жол бермейді, ішек пен қарынның шырышты қабығын түршіктірмейді.
Таяуда барлық жемістер мен көкөністер пісіп, бақшалардан жинала бастайды. Әсіресе, осы көкөністердің ішіндегі асқабақтың пісуін көпшілігіміз асыға күтеміз. Біріміз асқабақтың өзін ұнатсақ, енді біріміз одан жасалған тағамдар мен дәмді бәліштерді сүйеміз. Ал, кейбір адамдар оның ерекше дәмі бар дәндерін қалайды.
 Асқабақтың емдік қасиеттері Авиценаның жазбаларында да, Мухаммед Хусейн Шеразидің еңбектерінде де кездеседі. Бұл жазбаларда тіпті, асқабақ дәнінің майы құлақ пен тамақ ауруына ем ретінде пайдаланылатыны, ыстығы көтерілген адамдарға асқабақ шырынының шипалы әсер ететіндігі айтылады.
Сол ерте заманның өзінде көру қабілеті нашарлағанда, қан аздықтан жапа шеккенде, артық салмақтан арылғысы келгенде адамдар асқабақтың еміне жүгінген. Сонымен қатар, асқабақ асқазан мен ішекті шлактан тазартып, зат алмасуды тұрақтандырады.
Осынау дақыл дәндерінің құрамында жүрек жұмысын қалыпқа келтіре алатын магнидің жеткілікті мөлшері бар. Магний жүрек бұлшықеттерінің жұмысын жақсартып, ырғақтың бұзылуына тосқауыл қояды. Ғылымда дәлелденгендей, холестериннің жоғары деңгейі жүрек қан-тамырлары ауруларын тудырады. Ал, дәнектердің құрамындағы фитостеролдар қандағы холестерин деңгейін төмендетеді.
Асқабақ дәнектерінің құрамындағы триптофан аминқышқылдары ағзамыздағы серотиннің өнуіне жол ашады, бұл ұйқының толықтай жақсаруына септігін тигізеді. Дәнек құрамындағы цинк бас мидың жұмысын қалыпқа келтіріп, есте сақтау қабілетін жақсартып, ағзадағы шаршауды да басатын қасиетке ие.
Дәнектердегі жасұнық ішек жұмысын белсенді етіп, босата алады. Дәрігерлер іш қату қиындықтарына тап болатындарға күнделікті тағамға асқабақ дәнектерін қосуға кеңес береді.
Асқабақ дәндері жүктіліктің ең алғашқы айларында маза бермейтін жүрек айнуларына жақсы көмектеседі. Көптеген болашақ аналар асқабақ дәнектерінің арқасында жеріктіктің ең қиын кезеңдерін жеңе алады.
Дәрігерлер асқазан-ішек жолдары қатты бұзылған, ішек жолдары зақымданған, асқазан шырынының қышқылдығы жоғары адамдарға асқабақ дәнектерін қолданбауға кеңес береді.
Жас асқабақтың үгілген жұмсағын денедегі бөртпеге, безеуге, экземаға, қабыну процестеріне, күйік пен үсікке басады. Ішек құртына қарсы дәру ретінде пайдаланады. Дәндерінің қайнатпасын гельминтоздарды емдегенде қолданады. [8]
Қорытынды
1. Агротехникалық шараларға ауыспалы егіс немесе алғы дақыл жататыны белгілі. Дақылдарды өсіруде ауыспалы егісті қолдану алқаптағы арамшөптердің санын реттеудің негізгі құралы болып табылады.Ауыспалы егістегі дақылдарды дұрыс орналастырудан арамшөптердің егіс алқапты ластау дәрежесін төмендетеді.2.Топырақты өңдеу тәсіліне және гербицидтерді егуден алдын Фронтьер Оптимма енгізуден егіс алқаптағы арамшөптер саны екі есе азайды.3. Зерттеу нәтижелерінде арамшөптер саны бақылау нұсқасымен салыстыра есептеу нәтижесімен анықталады. Гербицидті Іл/га мөлшерінде қолданғанымызда құмай 87,8%, мысыққұйрық 95,0%, жатаған бидайық 88,5%, ал тауық тары 94,8%, ажырық 89,3%. Зерттеу нәтижелері бойынша асқабақ егістігіндегі арамшөптерге қарсы топырақ өңдеу әдістері мен пайдаланған гербицидтердің пәрменділігіне анықтау жүргізілді . Атап айтқанда , бірінші нұсқада, яғни егуден алдын екі рет қопсыту , тырмалау жүргізілсе, ал екінші нұсқада қопсыту және тырмалау егуден алдын Фротьер Оптима гербицидімен өңделеді.Өңдеу әдістеріне байланысты арамшөптердің саны бірінші нұсқада 57-65 дана/м² болса, ал екінші нұсқада бір шаршы алаңдағы арамшөптер саны 28-35 данаға азайады. Пайдаланған гербицидтердің ішінде пәрменділігі жоғары Фронтьер - оптима гербицидін үш түрлі мөлшерде нәтижесінде арамшөптер саны 25 күннен кейін бір шаршы алаңда 8 данаға азайған. Қорытындылай келе, әрбір өсімдікті егіп, көп өнім алуға, тағамдық жағына емес, сонымен қатар шипалық, емдік, дәрілік қасиеттетерін пайдалана отырып адамдарға ұсынамын.«Бабын тапсақ, байлық жерде» деп халық бекер айтпаған. Жалпы, халық медицинасына пайдаланып келген шипалы шөптермен емдеу мәселесі бүгінгі таңда өзіндік назар аударуды талап етер мәселе болып саналады.
Пайдаланылған әдебиттер тізімі1. Есмахан Н.Ш. Абишова Г.С. «Бақша шаруашылығы» пәнінен курстық жұмысын орындауға арналған әдістемелік нұсқау Шымкент 2012ж2.М.Жанзақов «Өсімдік шаруашылығы» Қызылорда: 2007ж 246-258 бет3.Н.Г.Щепетков, М.Ә.Ысқақов «Жеміс-көкөніс шаруашылығы» Алматы, 2011ж 519-529бет4.Қ.К.Әрінов, Н.И., Можаев Н.А. Шестакова.,М.Ә. Ысқақов, Н.А.Серикбаев «Өсімдік шаруашылығы практикумы (оқу құралы) Астана,2004ж 280 бет5.Сейітов И., СаудабаевТ., Әбдірашев Ш. Агрономия негіздері.-А. Ана тілі,1991.6.Жаңабаев К.Ш., Саудабаев Т.С., Сейітов И.С. Өсімдік «шаруашылығы өнімдерін өндіру технологиясы» Оқулық.*Алматы: Кайнар, 1994,-352б.7.Жаңабаев К.Ш. және баскалар. Қазақстанда жиі кездесетін арамшөптер және олармен күрес.- Алматы,1994.8. Қазақ тіліне аударған – Орналиева Қ.Б. «Қарбыздың «Сапалы» сортын өндіріске енгізу ұсыныстары» Атакент кенті, 2011ж. 9. Қазақ тіліне аударған – Орналиева Қ.Б. «Қауынның «Береке» сортын өндіріске енгізу ұсыныстары» Атакент кенті,125 бет10. Ахметова Ф. С. «Бақша шаруашылығы» Алматы 2001ж11.Қ.К.Әрінов,Қ.М.Мұсынов,А.Қ.Апушев,Н.А.Серекпаев Н.А.Шестакова С.С:А12.К.Ж.Аяпов,К.А.Кампитова, Р.С Мажит ова. Жеміс шаруашылығы.- Алматы, 200513.К.Ж.Аяпов, Жеміс жане жидек шаруашылығы.- Алматы: Қайнар, 199314.К.Ж. Аяпов, О.А.Үкібасов, Р.С.Мажитова.Жеміс шаруашылығының әдістемелік нұсқауы,-Алматы, 200515.Андреев.В.М, Марков В.М Практикум по овощеводству.-М:Колос 198016.К.А.Кампитова. Жеміс шаруашылығы: оку құралы. Алматы 200417.Юсупов М.З, Петров Е.П, Ахметова Ф, Овощеводство Казахстана.- Алматы18.Каплина Г.Т. Рассадные овощные культуры.- Алма-Ата: Қайнар 199019.Якушев В.И,Шевшенко В.В, Плодоводство с основами декоративногосадоводство. – Колос 198020.Степанов С.Н. Плодовый питомник /3-е изд, Колос 1980

Приложенные файлы

  • docx 15306119
    Размер файла: 47 kB Загрузок: 0

Добавить комментарий