1-15bilet__pechat


Билет №1
1.Жұқпалы емес аурулардың алдын алудағы диспансеризация жүргізудің маңызы және оны ұйымдастыру. Диспансеризация – дені сау, сапалы өнімді, конституциясы қолайлы, организмдегі зат алмасу деңгейі жоғары малдар тобын құру үшін жүргізілетін диагностикалық, емдік және сақтық шараларының жоспарлы жүйесі.Диспансеризация негізгі ж/е негізаралық болып екіге бөлінеді. Негізгі диспансеризацияны жылына екі рет: жазғытұрым – мал жайылымға шығарда ж/е күзде – мал қыстаққа қойларда, ал негізаралық - жыл тоқсанынада бір рет жүргізіледі.Диспанзеризация үш этаптан тұрады:
Диагностикалық;
Емдеу;
Аурудан сақтандыру;
Диагностикалық этапта қаралатын мәселелер:
Шаруашылықтағы малдарды пайдалану жөнінде анализ (тұқымы, өнімі, жасы), азықтандырудың анализі (азықтың сапасы, азықтандыру деңгейі, берілетін уақыттары); күтіп бағу тәртібі,малдардың организміндегі зат алмасу процесінің деңгейін анықтау;диагностикалық этабында барлық малдарды үш топқа бөледі:
Клиникалық зерттеулердің нәтижесі бойынша дені сау малдар - Дені сау деген топтағы малдарға жалпы аурудан сақтандыру шаралары жоспарлы түрде жүргізіледі.
Дені сау, бірақта организмдегі зат алмасу процесінің деңгейі төмен немесе бұзылған малдар-2 ші топтағы малдарға организмдегі зат алмасуының бұзылуының нақтылы түрлеріне бағытталған сақтандыру шаралары іске асырылады.
Ауру малдар -3 ші тотағы малдарға емдеу ж/е сақтандыру шаралары қатарынан жүргізіледі. Бұл мәселені шешуде малдарды топтап емдеу мен сақтандыру шараларын кеңінен пайдаланудың маңызы өте зор.
3. Аурудан сақтандыру этабында шаруашылықта биологиялық толыққанды азық қорын дайындауда мал мамандары мен агрономдарының атқаратын қызметтері ерекше.Белгілі бір бағытта қажетті тыңайтқыштарды қолдану арқылы құнарлы мал азығын дайындауды жоспарлауға болады.
Толыққанды диспансеризация жүргізу үшін төмендегідей үлгіні толық орындаған дұрыс :
Шаруашылықтағы мал көрсеткіштерімен жүргізілген мал дәрігерлік шаралардың деңгейі;
Малдарды мал дәрігерлерінің қарап, тексерулері қажет;
Толық клиникалық тексерудің нәтижесі;
Қанды, зәрді , сүтті лабораториялық зерттеу нәтижелері;
Малдарды азықтандыру ен күтіп бағу тәртібі;
Алынған нәтижелерді талдау, қорытынды шығару, шаруашылыққа ұсыныс енгізу;
Ішкі жұқпалы емес аурулар көбінесе төлдердің арасында жиі кездесетіндіктен , оларға диспансеризацияны жүргізуге ерекше көңіл бөлген дұрыс.
Диспансеризация жүргізу саласында малдың қанын лабораториялық зерттеудің маңызы өте зор. Ондағы жалпы көрсеткіштерге гемоглобинді, лейкоциттерді, сілтілік қорды, жалпы белокты, кальцийді,органикалық емес фосфорды, каротинді анықтаулар жататын болса; арнайы көрсеткіштерге кетон заттарын , қантты, магнийді, сілтілік фосфотазаның белсенділігін, тиісті микроэлементтердің , А,Д,Е витаминдерінің мөлшерлерін анықтаулар жатады.
2. Трематодтар-жалпақ құрттар plathel mintes типіне, трематода класына жататын сорғыш құрттар. Барлық трематодалар мал мен адамның денесінің мүшелері мен ағзаларында,яғни бауырда,ұйқы безінде,қан тамырларда,аналық ұрық түтігінде тоғышарлық етеді. Олардың дамуы міндетті түде аралық иелердің қатысуымен жүреді. Көптеген трематоттардың өсіп-өнуіне екінші аралық ие –қосымша аралық ие қатысады.
Фасциолез-үй мен жабайы жануарлардың, адамдардың, FASCIOLIDAE тұқымдасына жататын фасциола хепатика , ф.гегантика тоғышарларының тудыратын бауыр құрт ауруы.
Ауруды анықтау. Эпизоотологиялық деректер. Фасциолез қоздырғышының аралық иелері тұщы суды мекендейтін ұлулар . фасциоланың дамуына Т, жарық, ылғалдылық, ауа қажет.Фасциолез гепатика қазақстанның оң-шығыснда, гигантика оң-батысында таралған. Фасциолозбен қой, ешкі, түйе, ірі қара, жылқы, шошқа ауырады, бірақ ауруға жиі шалдығатын қой мен ірі қара. Ауру малдар нәжісі арқылы фасциоланың жұмыртқаларын жайылымға шашады. Оларды ылғалды жерде мекендейтін ұлулар жұтып қояды. Ұлулар жылдам өседі, сондықтан да ауру белгілері бір маусымда бірнеше рет байқалуы мүмкін.даму сатылары:мирацидий-сппорациста-редий-церкарий-адолескарий.Фасциолезбен барлық жастағы малдар ауырады. Сақа малдарда ауру созылмалы өтеді.Жас малдар өте қатты ауырады, өлім жітімге жиі ұшырайды. Қазақстанда фасциолез әсіресе жаздың соңғы айында байқалса, малдың өлімі күзде, қыста, ерте көктемде болады.
Ауру белгілері: жіті ж.е созылмалы түрде өтеді. Жіті түрі балаңқұрттардың денеге кірген жетілген сатысына дейінгі мерзімі 2-2,5 айға созылып, көбінесе күзде тіркеледі. Ауру қой мен ешкіде, әсіресе төлдерінде жиі кездеседі.Малдардың дене қызуы көтеріледі, азыққа тәбеті нашарлайды, жүрек соғуы жиілейді, тынысы тарылып, демігеді.Бауырдың ұлғайғанын соңғы қабырғаларды нұқып байқауға болады. Малдың біресе іші өтіп, біресе қатып, бірнеше күн күйзеліп, арықтап, өліп кетуі ықтимал, аурудың жіті түрі қойларда жиі байқалса, ірі қарада сирек кездеседі.
Созылмалы түрү-аурудың жітітүрінен аман қалған малдарда ауру созылмалы түрде жалғасуы мүмкін. Азыққа тәбеті нашарлап, ас қорытуы бұзылады. Мал жүдейді, әлсізденеді, дененің әр тұсынан ісіктер пайда болады. Аналық малда іш тастау болады.
Клиникалық белгілері арқылы фасциолезге диагноз қою қиын. Ауруды зертханалық зерттеулер жүргізу арқылы яғни гельминтокапрологиялық зерт жүрг. Мал нәжісінен гельминтоовоскопиялық әдістердің бірімен құрт жұмыртқасы ізделеді.
Гельминтоовоскопия. Тұндыру не нәжісті сумен шаю әдісі. Котельников пен хренов әдісі, демидовтың қалқыту шөгеру т.б пайдалануға болады. Малдан 3-5г нәжіс сынамасы алынып, фарфор келіге салып, үстіне су құйып, езіп, темір сүзгіден өткізеді.Сүзіндіні 3-5 мин тұндырып, тұнбаның бетіндегі сұйықты төгіп, оның орнына қайтадан таза су қосып, тұнбамен араластырады. Осылайша бірнеше қайталап, шайғаннан соң тұнба тазарады. Тазарған тұнбадан аз мөлшерден алып, микроскоппен зерттейді. Жетілмеген фасциола жұмыртқасының іші ұсақ шарларға толы, сопақша келген , сарғыш түсті. Жұмыртқаның ұзындығы 0,13-0,14 мм, ені 0,07-0,09 мм. Бір жақ ұшында жалпақ құрттарға тән қақпақшасы, ал қарсы ұшы дөңестеу келеді.
Патологоанатомиялық өзгерістер. Мал ұшасы арық, дененің әр жерінде ісіктер бар, малдың жатқан жағында жалқаяқтар болуы мүмкін. Бұлшық еті майсыз, өте жқмсақ, сулы, бауыр ұлғайған, түсі бозғылт тартқан, бұлтиған өт жолдарын тіліп қарағанда қоймалжың қара-қоңыр сұйықпен қоса, тоғышарларды да табуға болады.
Емі: малға дегельминтизацияны сапалы өткізу үшін оны таңғы азаннан бастау керек.
4 хлорлы көміртегі( тетрахлор, метан, трематоцидтер). Ұсақ тұяқтыларға бірнеше жолмен беріледі. Малдың ауызына резина түтік арқылы құяды н.е желатиннен жасалған капсуланы тілінің үстіне салып, тұмсығын дәріні жұтып қойғанша қолмен қысып тұрады. Тоқтыға 1мл, сақа малға 2-3мл. Жасы 6 айға жетпеген қозы лақтарға қолдануға болмайды.
Бұл дәрі созылмалы түріне қарсы пайдаланылады. Жіті түріне тиімділігі шамалы. Дегельминтизациядан өткен малдарды 2 рет 30-40 күннен кейін қайта дәріленеді.
Битион жіті ж.е созылмалы түрінде қолданылады. Азықпен араластырып береді. Гексахлорпараксилол азыққа қосып береді.
Алдын алу:ең негізгісі малды жоспарлы дегельминтизациядан өткізу. Дегельмин.я жылына 2 рет жүргізіледі. Кейде қажет болған жағдайда 3 рет жүргізіледі. 1 рет өріске шығар алдында 10-15 күн бұрын дәрілейді, 2 рет жайылым маусымы аяқталғанда, егер қараша, желтоқсан айларында мал нәжісінен 15-25 % сорғыштардың жұмыртқасы табылса , онда дегельмин.я 3 рет жасалады.
Дикроцелиоз-кеңінен таралған үй және жабайы жануарлардың ауруы. Сорғыш тоғышарлар өт жолдары мен бауыр ағзаларында мекендейді. Қоздырғышы dicrocolidae тұқымдасына жататын dicrocolium lanceatum тоғышар құрты. Ауруды анықтау: дикроцелиоз қоздырғышы аралық және қосымша иелердің қатысуымен өсіп өнеді. Аралық иелері құрлық ұлулары, қосымша иелері құмырсқалар.Дикроцелии қоздырғыштары сыртқы ортаның әсеріне төзімді. Ұлулар мен құмырсқаларда церкарий мен метацеркарийлер 3 жылдай сақталады. Дикроц.з қазақстанның таулы, шығыс ж.е оң-шығысында кең таралған. Дикроцелиозбен 70 тен аса үй ж.е жабайы жануарлар ауырады. Дик.з адамдарда да кездесуі мүмкін. Малдар тоғышарларды өріске шыкканда жұқтырады. Ауру барлық жастағы малдарда кездескенімен, сақа малдарда өте ауыр өтеді.Аурудың өршуі күз және қыс айларында байқалады.Жауынды жылдары ауру малдың саны көбейеді.
Гельминтоовоскопия.Нәжісті біртіндеп шаю әдісімен қоса,меншікті салмағы жоғары ерітінділерді пайдалануға болдады.Судың орнына нптрий сульфатының қаныққан ерітіндісін қолданса (Брез әдісі)дикроцелии жұмыртқаларының меншікті салмағы жеңіл болғандықтан,ерітінді бетіне қалқып шығады.Диклоцерии жұмыртқаларының ұзындығы 0,038-0,045мм,ал ені 0,02-0,03 мм болады.Түсі қоңыр,қара қоңыр,сыртқы қабығы қалың,бір жақ ұшында қақпақшасы,ішінде қалыптасқан мерацидий бар.
Патологияанотомиялық өзгерістер.Еріксіз сойылған,не өлген малды сойып,бауырын тіліп,өт жолдарының қоймалжың сұйығын Петри ыдысына салып,дикроцелийлерді табады.Тез табу үшін,бауыр кесіндісін алақанға салып,ысқыласа тоғышалар анық көрінеді.Дикроцелилер кобінесе өт жолдарында мекендейтіндіктен,өт жолдары кеңеиіп ,қабынады. Нәтижесінде цирроз,гепатит,бауырдың семуә болуымүмкін. Өт жолдарының сырты бұдырланып,тығыздалады.Ішінде тоғышарларға толы бұлыңғыр-көк түсті қоймалжың сұйық болады.
Емдеу.Күйіс малының дикроцелиозына қарсы бірнеше антигельмиттиктер қолданылады
Гексахлорпараксилолды қойға 0,6г/кг, ірі қараға 0,4-0,5г/кг мөлшерін алып жеке-жеке береді,немесе тартылған жемге араласырып жегізеді.Әрбір дәрілеу аралығында 1 ай үзәләс жасайды.
Гексихол.Бұл дәрі гексахлорпараксилордың басқаша түрі.Қой мен ешкіге 0,4
г/кг себінде құрама жемге қосып (1:8-1:10)топтау(100-150бас) әдісімен таңертең береді.Қозы мен лақтарды енесінен айырады.Әлсіз,арық малды жекелей емдейді.Гексихолды ірі қараға 0,3г/кг өлшемінде дән жармасына немесе қоспа жемге қосып жекелеп жегізеді,ал бұзауларға 0,4 г/кг есебінде жеммен бірге топтау әдісімен береді.
Құрамы 5%-ды клазонтелден тұратын препараттар 1мл.10кг. тірі салмаққа бұлшық етке егіледі.
Сульфен-тотыққан битионол.Дәмсіз,иіссіз,ақ қиыршықты ұнтақ,суда ерімейді,қоңыр түсті ыдыста сақтайды.бқл дәрі қойға 0,1г/кг мөлшерінде ұнтақ түрінде немесе суға қосып,малды ашықтырмайақ береді.Сульфенді 0,05г/кг есебінде ірі қараға тағайындайды.Ескертетін жай: дәрінің жалпы салмағы ересек сиырларға бергенде 25г, екі шамасындағы тайыншалар мен өгізшелерді емдегенде 20г,ал бұзауларды дәрілегенде 10г-нан аспауы керек.Емдеуге фазинекс дәрісін де қолдануға болады.
Сақтандыру:Дикроцелиоз кездесетін шаруашылықта малды міндетті түрде дегельментизацаялап отырады.Дегельментизацияның біріншісін желтоқсанда,екіншісін наурызда,үшіншісін шілдеде,ал орталық Шығыс Қазақстанда біріншісін шілдеде,екіншісін ақпанда,үшіншісін тамызда жасаған дұрыс.Гексахлорпараксилол,гексихол дәрілерін ,малды топтастырып,құрамды жеммен қатарынан үш күн береді.Малды құмырсқа илеуі маңайына,әсіресе таңсәріде,сондай-ақ кешке қарай жаймаған жөн.Аурудың алдын алудың тағы бір жолы сорғыштың аралық және қосымша иелерінің тұрақты мекен қоныстарын түбегейлі өзгерту.Бұл үшін жайылымдағы тастарды теріп алып,өткен жылғы ескі шөппен қоса,тал-томар шоғырларын өртеп жібереді,жерді жыртып,мәдени өсімдіктерді егеді.Өрістегі бауыраяқтыларды жою мақсатымен,ол жерге тауықтарды жіберуге болады.
3.Фосфор органикалық қосылыстардың токсикологиясы
ФОҚ . ауыл шаруашылығында өсімдіктердің зиянкестерімен , қансорғыш қанаттылар ,шыбын шіркеймен тоғышар жәндіктермен күресуде пестициттер ретінде жиі қолданады .ФОҚ препараттары топқа бөлінеді .
Малдың организіміне туйісу арқылы уландыратын препараттар
Мал организімінің белгілі бір жүйесіне әсер ету арқылы уландыратын препараттар болып бөлінеді
1-Топқа: карбофос , хлорофос ,метофоз ,метилинтрофос жатады
2-Топқа: өсімдіктің барлық бөліктерінде кездеседі
ФОҚ –тар көбінесе мида ,жұлында ,өкпеде, жүректе,бауырда бүйректе бұлшық еттерде жиналады. ФОҚ өндірісте сұйық және ұнтақ түрінде қолданады . Жануарлар ФОҚ мен ас қорыту ,тыныс алу ,тері арқылы уланады.Сонымен қатар уытты заттармен ластанған азыұтарды мал өнімдерін қолдану уланудың негізгі көзі
Өлекседегі өзгерістер Жаңа сойылған мал етінен фосфор қосылыстардың исі байқалады. Ішкі ағзалар сарғайған ,көк бауыр қанға толы ,бауыры ұлғайған.
Клиникалық белгілері:Улану Өте жіті , жіті ,созылмалы турде кездеседі .Өте жіті турінде орталық жуйке жүйесінің қызметі бұзылады .Мал аузынан сілекей ағып ,бұлшық еттері тартылады , тұншығу белгілері байқалады . Уланған мал тұншығудан 1-2 сағат ішінде өліп кетуі мүмкін .
Жіті турінде басында мал тынышсызданып қозғалысы бағытсыз ,шатқалақтап жүреді бұлшық еті тартылып демікпе болып тұншығу белгілері байқалады.Іші өтеді , жиі жиі нәжіс шығарады. Жылқылар терлейді шаншу пайда болады.Созылмалы түрінде жіті туріндегі белгілер көмескілеу болып келеді .Кілегей кабы мен терісі сарғаяды.
Лабораториялық тексеруде қан құрамы өзгереді .холестериннің белскенділігі нашарлайды сиырлар сут бермейді берген жагдайда суттің курамынан ФОҚ анықталады ондай сутті шаруашылықта пайдалануға болмайды .
Емі Уланудың басында еттің ішіне атропин мен плотофелин жібереді . Антидот ретінде ет ішіне фосфолотинді,жібереді.Оны,ТМБ -4 косып беру нәтижелі болады
Сақтандыру шаралары .Жерді өңдеу максатында ФОҚ препараттарын колданган жерге малды 1 жұмадан кейін ғана жаюға болады . Дәнді дақылдарды ФОҚ препараттармен өңдеуді оларды жинағанға дейін 6 жұма бұрын жургізу керек . ФОҚ бар жемді малға бермейді .Уланған малдарды емдегенде мал мамандарының жеке басының гигиенасын сақтаған жөн.
Билет №2
1. Ұрықтың сапасын бағалау: Бұқа, айғыр, қошқар, теке және қабаннан жасанды қынап арқылы алған ұрықтың сапасын зерттеп, малды қолдан ұрықтандыруға жарамдылығын анықтайды. Сапасы нашар, малды қолдан ұрықтандыруға жарамайтын ұрқты жояды. Барлық талапка сай, сапалы ұрықты жаңа қалпында немесе сұйылтып, қысқа және ұзақ уакыт сактап қолданады. Тәжірибелік жұмыста ұрықтың түсі, көлемі, иісі, қоюлығы және ондағы спермиялардын қозғалғыштық көрсеткіші, 1 мл ұрықтағы спермиялардың саны бағаланады.
Аталықтар Ұрықтың Қозғалғыштығы Қоюлығы
Көлемі мл түсі Қошқар 4-5 Ақ сарғыштау 9 Қою
Бұқа 1-2 Ақ сарғыштау 8 Орташа қою
Қабан 250 Сүт тәрізді сұрғылттау 8 Сұйық
Айғыр 50-100 Сүт тәрізді сұрғылттау 6 Сұйық
Ұрықтың сапасын сырткы көрінісі бойынша бағалау: аталык малдан жаңа алынған ұрықтың көлемін арнайы мензуркамен немесе олшеуиш пипеткамен аныктайды.Оның түсін жай қарау арқылы бағалайды. Егерде ұрықтың түсі сары болса оған несептің қосылғаны , қызыл болса қанның, ал жасыл болса іріңнің қосылуынан болуы мүмкін.Ұрықтың ұзындығын микронмен өошейді.
Ұрықтың қоюлығын анықтау: үшін бір тамшы ұрықты төсеніш шыныға тамызып, үстін жапкыш жұқа шынымен жабады да, оны 120-600 есе үлкейтілген микроскоппен қарайды.Қоюлығын анықтау үшін екі спермияның ара қашықтығын бир спермияның ұзындығымен салыстыру арқылы анықтайды.Қою ұрықта екі спермияның арасы бир спермияның ұзындығынан қысқа болады.орташа қою ұрықта бір спермияның ұзындығына тен, ал сұйық урыкта бир спермияның ұзындығынан алшактау болады. Ұрықтағы спермиялардың қозғ\ын бағалау: он баллдық өлшеммен бағалайды. Ұрықтағы спермиялардың қозғалғыштығын бағалағанда олардың төмендегідей қозғалу түрлері кездесуі мүмкін: түзу сызықты үдемелі бағытта, шеңбер бағытында , тербелмелі қозғалыссыз яғни өлген.
2.Псороптоз - Psoroptidae түқымдасына жататын, тері бетін мекендетін кенелер қоздыратын қотыр ауруы. Бүл ауруға шалдыққан малдың терісі қабынады, қышынады, арықтайды, жүні түседі, ал кейде өлім-жітімге үшырайды. Жылқының қотырға жалы, шоқтығы, иығы шалдығады. Жылқы бұл жерлерін қабырғаға, бағандарға және тісімен қасып жара-қаттайды. Аурудың екінші сатысында зақымданған жерлерінің жүні түсіп, дерматитке айналады.Үй қоянының тері котырына құлақ калқанының ішкі жағы ғана шалдығады. Құлақ ішін қатпаршақтар басып кетеді,аяқтарымен құлағын қасиды. Егер ауру асқын-са ортаңғы және ішкі құлақ бөлімдеріне тарап, ауру қоянның басы қисайып қалады. Псороптид тұқымдастары (Psoroptidae) кенелері саркоптидтерден (Sarcoptidae) ірілеу.Psoroptidae үш туысқа бөлінеді: Psoroptes, Chorioptes және Otodectes.
Ауруды анықтау.Қотыр кенелері сау малға ауру малмен жанасқанда жұғады. Арық малға ауру жұққыш келеді, себебі арық малдың терісі селдіреп, жұқарады, оны кене тұмсығымен оңай теседі. Ал семіз малдың терісі тығыз ж.е қалыңболады. Сондықтан кененің өмір сүруіне қолайсыз. Қотыр мал арасында ылғалды, жауынды жылдары көбірек тарайды. Псороптоз көбінесе энзоотия түрінде өтеді. Ауруға биязы ж.е жартылай биязы жүнді қой тұқымдары бейім. Ауру күз ж.е қыс айларында етек алады.
Көңкотырының жіті түрде өтуін, клиникалык белгілеріне сүйеніп, аныктауға болады.Жүнін қайырып, терісін ашып қарағанда, оның қызарып, ісініп, көпіршік бөртпеленгенін байқауға болады. Зақымдалған теріден кенені табу үшін, сау тері мен шекаралас жерінен қырынды алынады.Жаңа алынған сынаманы Петри табақшасында немесе сағат шынысына салып, 25-30° С дейін қыздырып, қара мата не қағаз үстіне койып тексереді.Егер мал қышыма қотырына шалдыққан болса, жылулықтың әсерінен қырындыдан үсақ ақ нүкте тәріздес кенелер жан-жаққа жыбырлап, тарай бастайды.
Қырындыдан өлі кенелердің түрлі сатысын тауып, тексеру үшін, оны 10 пайыздық сілтілер ертіндісіне (NaOH, КОН) салады, немесе керосин күйып, 10-15 минуттан соң микроскоппен тексеріп карайды. Ауру малдан алынган қырындыдан кенелердің әртүрлі даму сатыларын (жүмыр-тка, личинка, ересек кене т.б.) табуға болады.
Кеңқотырының малда белгісіз өтуі мен созылмалы түрін анықтау үшін, тері кырындысын 5-10 күннен соң қайталап зерттейді.
Көңқотырын басқа да ұқсас аурулардан ажырату қажет.Терінің қышуы кейбір паразит (иксодид кенелері, қой малафагустары,биттер) және баска да ауруларда (селеулену) байкалады.Ол үшін жүнді ашып, теріні мүкият тексеру керек.Псороптозды басқа кышыма котыр түрлерінен, хориоптозбен саркоптоздан ажырату қажет. Хориоптозда- қотыр малдың аягында ғана болады. Саркоптоз - қылшық жүнді қойда кездеседіде, ең алдымен малдың басы мен қүйрық жағы за-қымдалады. Теріде қалың қабыршық пайда болады.
Алдын алу және күресу шаралары. Қотырды (қышыма) болдырмас үшш, қой малын жылына екі рет акарицид дәрілерінің біреуімен жазғытұрым және күзде тоғыту қажет. Сондай-ақ, мезгіл-мезгіл мал басын дәрігерлік байқаудан өткізіп отыру ке-рек. Сырттан әкелінген малды 1 ай бойы оқшаулап бағып, оған үнемі мал дәрігерлік байқау жасайды. Қотыр мал бөлек бағылып, емделеді. Мал ішінен қотыр шыққан шаруашылықтан бірде-бір бас малды басқа жаққа шығаруға болмайды.
Қора-жай, құрал-саймандарды, киім-кешектерді әртүрлі фи-зикалық және химиялық әдістермен мезгіл-мезгіл зарарсыздан-дырып отыру қажет.Жайылымдар мен суаттарды, мал тұрған шарбақтарды био-логиялық әдіспен зарарсыздандырады. Ол үшін қотыр шыққан жерді жазда 2,5 ай, ал қыста 5 апта пайдаланбайды, яғни ол жерге | мал үстамайды.
Қора-жайды қотыр кенелерінен тазарту үшін креолиннің 3-1 5% ыстық эмульсиясын қолданады. Ал қотырдан өлген мал терісіи 12% әк ерітіндісімен 6 сағаттай зарарсыздандырады. Сондай-ақ, қора мен аула ішін зарарсыздандыру үшін 5% сабынды-карбол ыстық ерітіндісі, күкіртті карбол қоспасының 3% ерітіндісі, 3%1 лизолдың ыстық ерітіндісі қолданылады.
Акари-цидтік дәрілерді емдік мақсатпен арасына 10-12 күн салып екі рет, ал сақтандыру (дауа) мақсатымен 1 рет малды тоғыту неме¬сс бүрку әдістері арқылы қолданады. соңғы жылдары ивомек қолданылып жүр.Ол қойдың әрбір 50 кг. тірілей салмагына 1 мл-ден тері астына (қолтықтагы) егіледі. Бүл дәріні қыста пайдаланған өте тиімді. Бутокс, протеид, байтикол дәрілерінің де емдік қасиеті өте жоғары
Ірі қара қотырын емдеу үшін коллиодты кукірттің 2% суспензиясы қолд. Бұл дәрі арасына 8-12 күн салып, екі рет бүркіледі.Сондай-ақ креолиинің 2-3% эмульсиясы иемесе 1% хлорофос ерітіндісі 2-3 рет қолданылады. Бірен-саран малды күн суықта емдеу үшін соңғы жылдары бүріккіш ыдысқа толтырылған акродекс, циодрин, дерматозолъ, псороптоз дәріле-рі қолданылып жүр. Оларды малдың зақымдалған жерінен 30 см-дей қашықтықта үстап, бүріккіштің бас жағындағы түймесін бас-қанда, ішіндегі дәрісі аэрозоль болып шашылады. Шет елдік дәрілерден қотырға қарсы стомазан (1:200) ерітіндісі де жақсы нәтиже береді.
Жылқыны емдерде алдымен денесін жылы сабынды сумен не¬месе 0,2% сілтілі содамен тазалап жуу шарт. Егер қыста жылқыны 2-3% хлорофос дустымен емдесе, көктемде 1,5% хлорофос ерітін-дісімен немесе коллоидты күкірттің 3% суспензиясымен арасына 10-12 күн салып, 2-3 рет бүркеді.
Жануарларды сыртқа шығару (сату, басқа шаруашылыққа жіберу) тек қышымаға қарсы домдаудан кейін, мемлекеттік вето ринариялық инспектордың рүқсатымен іске асырылады.Псороптоз –тері қотыры, көң қотыр. Саркаптоз -қышыма қотыр. Хориаптоз-Тері жегіш қотыр
3.Туберкулез: балау, дауалау және күресу шаралары.
Туберкулез (лат. Tuberculosis,грек. Phthisis) – созылмалы түрде өтетін, әр түрлі мүшелер мен ұшаларда өзгеше іруге бейім бұдырмақтар (туберкулалар) пайда болуымен ерекшеленетін жұқпалы ауру.
Қоздырушысы – Mycobacterium туыстығына жатады. Бұл туыстастыққа ауру қоздыратын микробтың негізгі үш түрі бар: M.tuberculosis (адамды ауыртады), M.bovis (ірі қараны), M.avium (құсты). Сирек кездесетін 4-ші түрі - M.piscium балықты ауруға шалдықтырады. Жалпы алғанда бұл микробтың 31 түрі бар деп есептейді.
Балау – туберкулезге диагноз індеттанулық деректер мен клиникалық белгілерін талдау, аллергиялық, серологиялық, патологоанатомиялық, гистологиялық, микробиологиялық және биологиялық зерттеулердің нәтижелері негізінде қойылады.
Клиникалық әдіс туберкулезге диагноз қою үшін оншама маңызды емес.Жануарларға тірі кезінде диагноз қоюдың негізгі әдісі – аллергиялық зерттеу.Малдың туберкулинмен ауруға тексеру 2айлық жасынан басталады.Ол үшін туберкулез қоздырушысының өсінінен алынған дәрмек – туберкулин қолданылады.Туберкулиннің үш түрі болады: альттуберкулин, сүт қоректілерге арналған құрғақ тазартылған туберкулин (ППД), құсқа арналған құрғақ тазартылған туберкулин (ППД). Туберкулинді тері ішіне дәне көз конъюнктивасына жібереді. Тері ішіне жіберу туберкулиндеудің негізгі әдісі болып саналады.Сиыр,буйвол,зебу(енеке),бұғы мен маралға мойынының ортаңғы үштен біріне тері ішіне шприц немесе инесіз инъектор арқылы жібереді. Шошқаға құлағының түбіне тақау сырт жағына жібереді. Қой, ешкі, ит, маймыл, терісі бағалы аңдарға (күзеннен басқа) санының ішкі бетіне, күзенге жоғарғы қабағына интрапальпевральдік әдіспен.Туберкулинді жіберетін жерді жүнін қырқып,70%-да спирт жағады..Туберкулиннің дозасы сүтқоректі жануарларға 0,2 мл,маймыл мен күзенге және құстарға 0,1 мл.Реакцияны сиырда, бойволда, зебуде, түйеде, маралда, бұғыда 72 сағаттан соң , ал қой, ешкі, шошқа, ит, маймыл, терісі бағалы аңдарда – 48 сағат, құстарда 30-36 сағат өткен соң есепке алады да, нәтижесін «оң» немесе «теріс».Егер туберкулин жіберген жер жайылған айқын шекарасыз қабынып, консистенциясы иленген қамырға ұқсап, орны шектеулі температурасы көтеріліп, гиперемия байқалса, реакция оң болып есептеледі. Кейбір жануарларда реакция контуры айқын, тығыз, ауырмайтын қабыну ретінде байқалады. Сиыр, буйвол, зебу, түйе, марал, бұғының туберкулинге реакциясы жоғарыда айтытылған белгілерімен қоса терінің қатпары маңындағы туберкулин жіберілмеген жердегі тері қатпарымен салыстырғанда 3 мм және одан артық қалыңдаса, онда тексерудің нәтижесі «оң» деп бағаланады.Аталық бұқаға, егер туберкулин құйрық түбіндегі тері қатпарына жіберілсе, ол жері ісініп тері қатпары 2 мм және одан артық қалыңдаса, онда реакцияның нәтижесі «оң» деп бағаланады.Қой, ешкі, шошқа, ит, маймыл, терісі бағалы аңдар мен құстар туберкулин жіберілген жерде қандай бір болмасын ісік пайда болғанда, реакцияның нәтижесі «оң» деп табылады
Тері ішіне туберкулиндеу – туберкулезге тән балау әдісі болып табылады.Бірақ та әдістің де кемшілігі бар.1)қоңы төмендеген, әлсіреген жануарларда, сонымен қатар туберкулез денеге жайылған жағдайда организм туберкулинге реакция бермейді немесе реакция әлсіз болады.2) туберкулин жібергенде туберкулезге тән емес параалергиялық реакция болады. Мұндай реакция мал организмінің басқа микробтармен, мысалы құс туберкулезі мен паратуберкулездің қоздырушыларымен, зардапты емес атиптік микобактериялармен сезімталдандырылу нәтижесінде болады.Егер туберкулинге реакция берген 2-3 малды сойғанда ішкі ағзалары мен сөл түйіндерінде туберкулезге тән патан.өзг.табылса, ал ондай өзгерістер болмаған жағдайда бактериологиялық, гистологиялық немесе биологиялық зерттеуер оң нәтиже берсе, туберкулезге диагноз қойылады, деп есептеледі де, шаруашылық туберкулезден сау емес деп жарияланады.
Туберкулезді балау үшін әр түрлі серологиялық реакциялар байқаудан өтті. Солардың ішінде айтарлықтай нәтиже бергені – конглютиндеуші кешенді байланыстыру реакциясы (ККБР). Бұл реакцияны туберкулинмен зерттеу әдісінде қосымша сау емес шаруашылықтарды сауықтыру шараларын іске асрғанда қолдануға болады.
Дауалау және күресу шаралары. Туберкулезбен күресу шаралары сау шаруашылықтарды сырттан ауру әкелуден қорғауды, ауырған малды уақытында анықтау үшін жүйелі түрде диагностикалық тексеру жүргізуді сау емес шаруашылықты сауықтыру үшін ауру малды сойып, сау төлді жеке бөліп өсіруді,с.о.ауру қоздырушысын жоюға және сау малды қорғауға бағытталған вет-сан және ұйымдастыру шаруашылық шараларын іске асыруды және адамға ауру жұқтырммау жолдарын қарастырады. Сау шаруашылқтардағы барлық шаралар сырттан ауру қоздырушысын әкелуден қорғауға бағытталады. Ол үшін фермаға туберкулезден жемшөпті,малды таза шаруашылықтардан ғана алады. Әкелінген малды 1 айлық карантин кезінде туберкулезге текс.Төлге берілетін көк сүт пастерленіп,жиналған ас қалдықтары термиялық өңдеуден өткізіледі. Малды күтуге туберкулезбен ауыратын адам жіберілмейді, Қора жайларды оқтын дезинфекциялау керек.
Туберкулездің таралуына жол бермеудің ең басты шарты-аурудың шығуын уақыттылы анықтау ол үшін ретті түрде тексеру жүргізіп тұру қажет.Тексеру реті: ірі қараны асыл тұқымды шаруашылықтарда, мал кешендерін толтыру үшін мал беретін, балалар мекемелеріне, емдеу орындарына, демалыс үйлеріне және сауда жүйесіне тікелей сүт беретін шараушылықтарда және туберкулезден сау емес мекендермен тікелей шекаралас болған жағдайда жылына 2 рет тексереді. Туберкулезге көп мал шықса ондай табынды ары қарай тексермей тұгелдей етке өткізу аурудан сауықтырудың ең тиімді жолы болып табылады. Мұндай жағдайда қорытынды вет-сан шараларды мұқият іске асырып, жаңадан сау мал әкелінеді.
Билет №3
1.Шошқа обасын балау, дауалау және күресу шаралары
Шошқа обасы (Pestis suum, чума свиней)-аса жұғымтал, жіті байқалғанда өлітиіп, геморрагиялық диатезбен, ал жітілеу және созылмалы түрде өткенде өкпенің крупозды, ішектің крупозды-дифтериттік қабынуымен ерекшелетін жұқпалы ауру.
Балау обаны індеттанулық, клиникалық, пат-анатом деректерге сүйеніп анықтайды. Зертханалық зерттеулердің нәтижесінде бактериялық инфекциялардан ажыратады.
Аурудың жылдам таралып, жасына, күйіне, жыл мезгілінде қарамастан ауыр түрде өтіп, көп шығынға ұшыратуы,өлекседегі өзіндік өзгерістер обаны анықтауға мүмкіндік береді.Күмәнді болған жағдайда зертханалық зерттеулер жүргізіледі.Зертханаға торайлардың өлексесін түгелімен немесе қанын, ішкі үлпершек ағзаларын, сөл түйіндерін жібереді. Зертханада вирусологиялық зерттеулер жүргізіледі.Серологиялық реакциялардан ИФР, КБР, БР пайдаланылады.Түпкілікті диагноз қою шін шошқаға жұқтыру арқылы биосынама пайдаланылады.
Ажыратып балау. Обаны вирустық гастроэнтериттен, дизентериядан, сальмонеллезден, пастереллезден, тілмеден және уланулардан ажырату керек.
Вирустық гастроэнтерит пен дизентерияда негізінен шошқалардың іші өтіп, көбінесе торайлар ауырады.
Тілме әдетте жылдың жылы уақытында болып, оған 3-12 айлық шошқалар бейімдеу келеді.
Пастереллез кең ауқымда таралмайды, спорация түрінде кезігеді.
Сальмонеллезбен торайлар ауырып, іші өтіп, теріде қан құйылулар кездеспейді.
Уланудың тиісті токсикологиялық зерттеулер арқылы ажыратады.
Дауалау және күресу шаралары. Дауалау мақсатында аурудан сау емес шаруашылықтан вирус енбеуін және ет комбинаты, қасапхана, асхана қалдықтарын зарарсыздандырғаннан кейін ғана шаруашылыққа әкелінуін қатты қадағалау қажет.Шошқа фермаларында тиісті вет-сан ережелерді қатаң сақтап,төменде көрсетілген жағдайларда дауалау мақсатында вакцина егеді: 1.обамен сау емес шаруашылықтан аурудың ену қаупі туған жағдайда;2.әр жерден әкеліпшошқа бордақылайтын шаруашылқтарда және жемге асхана, тағам, қасапхана қалдықтарын пайдаланғанда;3.ет өндейтін өндіріс орындарына жақын орналасқан және жабайы шошқалар арасында оба бар немесе соңғы 3 жылда оба байқалған аймақта орналасқан шошқа шаруашылықтарында.
Ауру шыға қалған жағдайда шаруашылық обадан сау емес деп жарияланып, карантин қойылады. Қатер төнген аймақтың шекарасы анықталады.
Шошқа бордақылайтын шаруашылықтарда ауру шыққан қорадағы шошқалардың барлығын союға жібереді.Тұқымдық және төл алатын шаруашылықтарда тек қана ауырған,ауруы күмәнді,тыныс алу және ас қорыту жүйелері зақымдануының клиникалық белгілері бар және өспей қатарынан қалған шошқаларды жояды.Қалған жануарларды дене қызуы қалыпты болған жағдайда обаға қарсы егеді. Жаңа туған торайларға туғаннан кейін бірнеше сағаттан соң вакцина жібереді.
Шошқаларды сол ауру шыққан фермада жабдықталған арнайы сою пунктінде немесе ет комбинатының санитариялық қасапханасында сояды.Обамен ауру не ауруы күмәнді шошқаларды сойғанда, олардың терісін сыпырмайды, оны қайнаған сумен шылайды не күйдіреді. Өлексені өртейді.
Сонымен қатар қоздырушыны с.о. жоюға бағытталған шаралар жүргізіледі. Ауру шыққан шошқа қораларын және станоктарды ауру байқалған сайын механикалық жолмен тазалап, дезинфекциялайды.Шошқаның қиын биотермиялық әдіспен зарарсыздандырады, құнсыз құрал-жабдықтарды өртеп жібереді.
Шаруашылықтан карантинді соңғы обамен ауырған шошқа өлгеннен не сойылған кейін, олардан алынған етті зарарсыздандырып тиісті ветеринариялық-санитариялық шараларды жүргізгеннен кейін 40 күн өткен соң алады.
Карантин алынғаннан кейін де шаруашылықта 12 айға дейін шектеу сақталады. Сондықтан қалған шошқалар, олардан алынған өнімдер басқа жаққа шығарылмайды (ет комбинатынан басқа). Қалған шошқалардың барлығын семіртуге қойып, етке өткізеді. Одан кейін тиісті шараларды іске асырып, қортынды дезинфекция жасап барып, шектеуді алады.
2) Ұрықты сұйылтқыш.Сұйылту ережелері:
Ұрықты сұйылтудың маңыздары төмендегідей деп есептелінеді:
1.Ұрықтың жалпы көлемі молаяды,атап айтқанда,4.тең 32,кейде 50 ретке дейін.
2.Спермиялардың өмір сүруіне қолайлы жағдайлар туғызылады,сондықтан сыртқы ортада өмір сүруі ұзарады.
3.Ерітіндінің құрамындағы жұмыртқаның сары уызы,және спермиялардың салқындыққа және өте төменгі суықтыққа шыдымдылығын жоғарлатады.
4.Сұйылтқыштың құрамындағы спермосан,комбиспермосан ұрыққа микробтардың өсуіне жол бермейді.
5.Аталық малдан алынған ұрықты сұйылтудың арқасында,ол ұрықпен көп аналық малдарды қолдан ұрықтандыруға болады.
Ұрық сұйылтқыштың құрамы ата малдың түлігіне және шәуетті ақтау тәсіліне қарай әртүрлі болады.Жалпы ұрықты сұйылтқыштың құрамына:
Қант-Глюкоза, сахароза, лактоза жатады. Бұл аталық жыныс торшаларының негізгі қуат көзі. Сондықтан олар тыныс алу және гликолиз процестеріне қатысып, қажетті қуат бөліп шығарады.
Лимонқышқылды натрий- Аталық жыныс торшаларды бұзылудан және жабысудан сақтайтын маңызды қасиеттері бар.
Тауық жұмыртқасының сары уызы- құрамында лецитин болады.ол жыныс торшаларына нәр беріп, қабықтарының бүтіндігін сақтайды.
Глицерин – Ұрықты терең қатырып, ұзақ сақтап пайдалануда зор маңызы бар.
Хелатон- Ұрықтағы Са, Mg иондарының мөлшерін азайту мақсатымен сұйылтқышқа қосып қоректенеді. Яғни, хелатон металл иондармен реакцияға кіріп, ферменттердің белсенділігін төмендететіндіктен торшалардың зат айналымы тежеліп, шәуетті жылы жағдайда сақтауға мүмкіндік береді.
Ұрықты сұйылту ережесі.
1.Сұйылтудың алдында ұрықпен ерітінді бірдей жылулықта(30-350С)болуы керек.
2.Ұрықты сұйылтқанда ерітінді ұрыққа белшектеп құйылады.Мысалы,бұқаның ұрығын 16 рет сұйылту керек болса, ең бірінші 1:1,содан кейін 1:2 қатынасына сұйылтып және 5-10минут уақыттан кейін ұрық керекті деңгейіне дейін сұйылтылады.Ерітінді ұрыққа біртіндеп құюдың арқасында спермиялар сол ортаға қалыптасып,сапасы төмендемейді.
3.Ұрықты сұйылтуда қолданылатын аспаптар,ыдыстар алдын ала залалсыздандырылып,ұрықты арнайы лабораторияда сұйылту керек.
3.Маститпен ауырған сиыр сүтінің қауіпсіздігі, мұндай сүтті анықтау тәсілдері.
Билет №4
1. Лептоспироз: балау, емдеу, дауалау және күрес шаралар
Лептоспироз ( leptospirosis) – табиға ошақты, дененің қызуы көтерілуі, несепте қан мен терінің сарғайып, өліеттенуі, ішек-қарынның қимылы нашарлап,буаз малдың іш тастауы,төлдің шалажансар тууы арқылы ерекшеленетін жұқпалы ауру.
Қоздырушысы – Spirochetalis қатарының (порядок) Leptospiraceae тұқымдастығы, Leptospira туыстастығына жатады (lepto – нәзік, spira – иір).
Балау.Лептоспирозды айқындау үшін жан-жақты індеттанулық (эпизоотологиялық және эпидемиологиялық), клиникалық, патанатомиялық талдау мен қатар мұқият бактериологиялық, серологиялық және гистологиялық тексерулер жүргізілу қажет.
Тексеру үшін тірі малдың несебі мен қаны,ал өлексенің жүрегі,бүйрегі,үлпершек ағзалардың кесінделері,көкірек,құрсақ және жүрек қабындағы сұйық,қуық ішіндегі несебімен алынады. Тастанды төл тұтастай немесе оның қарны ішіндегісімен және үлпершек ағзалары зертханаға жіберіледі.Патматериал жазда 6 сағат,ал қыста 10-12 сағат ішінде тексерілуден өтуі керек. Сондықтан да әсіресе, несепті микроскопия әдісімен тексеруді ферманың өз басында жүргізген жөн.
Бактериологиялық зерттеу патматериалдан даярланған препаратты қараңғы фонда,болмаса иммунофлуоресценция әдісімен немесе боялған жағындыда лептоспираларды көру,арнайы қор. ортада олардың өсінін бөліп зертх.жануарларға жұқтырып,биосынама қою арқылы іске асырылады. Бұның ішіндегі ең бастысы – зардапсыз лептоспиролардың да болатынын ескеріп,алынған өсіндінің нағыз ауру қоздырушысы екенін айқындау болып табылады.
Лептоспироздың серологиялық диагностикасы қан сарысуында телімді антиденелерді микроагглютинация (МАР) немесе макроагглютинация (АР) реакциясында айқындауға негізделген. МАР аса сезімтал әдіс, бірақ та,оны қою үшін антиген ретінде үздіксіз қор.ортада өсіріп ұстайтын тірі лептоспиралар пайдаланылатындықтан көп еңбек қажет етеді.Ал күн бұрын биофабрикада даярланған өлтірілген микробпен қойылатын АР-ның деректік қасиеті төмен.Лептоспирозбен ауырмаған кейбір малда вакцинаның және иммундеуші субинфекцияның әсерінен МАР-да біршама жоғары титрде антидене болатындықтан, ондай жануарларды 7-10 күн аралатып қайтадан тексереді. Егерде екінші жолы антидененің тирі жоғарыласа, немесе бұрын реакция бермеген малда жоғары титр байқала лептоспирозға түпкілікті диагноз қояды. Ауруға экспресс диагноз мақсатымен ҚГАР ұсынылған.
Ажыратып балау үшін әсіресе,шошқада лептоспира алып жүру жиі байқалатынын,ал қанында антидене бар жануарлардың басқа аурудан да өлетінін ескеру қажет.Сиыр,қой-ешкіде лептоспирозды бруцеллезден,вирустық пневмоэнтериттен,ал шошқада бруцеллез, сальмонеллез, тілме, оба, дизентериядан, микотоксикоздардан,белок,витамин және минералды заттардың жетіспеушілігінен болатын аурулардан ажырату керек.Жылқыда делбеден, ит пен терісі бағалы аңдарда оба, жұқпалы гепатит, вирустық энтерит және сальмонеллезден ажырату керек.
Дауалау және күресу шаралары. Лептоспирозды болдрмау үшін басқа жақтан жануарларды тек қана сау шаруашылықтардан лептоспирозға МАР, АР арқылы тексеріліп,теріс нәтиже берген жағдайда ғана әкелуге болады. Барлық жаңадан келген малды 1ай карантинде ұстап,лептоспирозға тексереді.Асыл тұқымды мал өсіретін шаруашылыққа лептоспироздан сау емес шаруашылықтан мал немесе мал өнімдерін әкелуге болмайды және қан сарысуы лептоспирозға МАР немесе АР беретін аталық малдарды шағылысқа қосуға тиым салынады.Көрмеге апарылатын иттер лептоспирозбен ауырған немесе лептоспира алып жүретін жануарлардың шикі қасаптық өнімдерін жеткізуге болмайды.
Лептоспироздың дауалау шараларының ішінде сонымен бірге жоспарлы түрде лептоспирозға малды серологиялық тексеру, кемірушілерді аулап тексеру, ашық су қоймаларын бактериологиялық тексеру маңызды роль атқарады. Лептоспирозға күдік туғанда патматериал алынып,лабораторияға жіберіледі.Лептоспироздың табиғи ошағы болып есептелінетін территорияда бұл ауруға қарсы егілмеген малды жаюға тиым салынады.Лептоспироз байқалған жағдайда шаруашылыққа шектеу қойылып, жануарларды малдану мақсатымен әкетуге, лептоспирозға қарсы егілмеген малды әкелуге, мал дәрігерінің келісімінсіз малды араластыруға,лажсыз сойылған малдың қасаптық өнімдерін сатуға, ашық су көздерінен малды суаруға, лептоспирозға қарсы егілмеген сау малды лептоспирозбен ауырған мал жайылған жайылымға жаюға болмайды.Малдың қора жайын, оның төңірегіндегі ауланы вет-сан талаптарға сай жағдайға келтіреді.
Ауру шыққан шаруашылықта ағымдағы шектеу дезинфекцияны әрдайым ауырған мал бөлініп алынған соң жасап отырады да,аурудың шығуы тоқталғаннан кейін әрбір 10 күн сайын шектеу алынғанға дейін жүргізеді. Дезинфекция үшін 2% белсенді хлоры бар әк тұнбасы, 2% күкірт-карбол қоспасының ыстық ерітіндісі, 5% фенолды креолин эмульсиясы және т.б. қолданылады.
Ауру сиырдың сүтін қайнатып малға береді. Ал клиникалық белгісі жоқ МАР мен АР беретін бірақ, титрі жоғарыламайтын сиырдың сүтіне ешқандай шектеу қойылмайды.
Лептоспироздан сау емес шаруашылықта жануарларды түгел қарап шығып, ішін-ара ыстығын өлшейді, аура және дүдәмал малдарды оқшаулап, диагнозын анықтап, емдейді, клиникалық белгілері жоқтарын вакцинамен егеді.
Лептоспироз шыққан шаруашылықта мал бағатын барлық адамдар лептсипрозға қарсы егілуі және барлық еңбекті қорғау шаралары іске асырылуы керек.
2) Жылқы малын суару азықтандыру және бағып стау жүйелеріне қойылатын санитариялық гигеналық талаптар
3)Желін терісі мен емшек аурулары (себептері, дамуы, анықтау, емдеу, алдын алу шаралары).
Желіннің тері ауруларына: 1) Дерматит; 2)Желіндегі оспа; 3)Фурункулез; 4)Экзема (бөртпе ауру)
Емшек ауруларына : 1)Емшектің жарылуы немесе жарақаты; 2) Емшек каналының тарылуы; 3) Емшектен сүттің тоқтамауы (лакторея
Билет №5
1.Ірі қараның қарасан індеті: балау, дауалау және күрес шаралары
Қарасан (Gangrena emphysematosa, эмфиматозный карбункул) – жіті өтетін, жұғымтал емес, бұлшық еттердің басып көргенде сықырлайтын қабынуы арқылы ерекщеленетін жұқпалы ауру.
Қоздырушысы - Clostridium chauvoei – түзу, аздап иілген таяқша, ұзындығы 2-8 мкм. Ұлпалардан алынған жағындыда жеке дара немесе қосарланып орналасады, қозғалады, жаңа өсіндіде грам оң, ескірген кезде грамтеріс боялады.Спора түзеді, қауашақ түзбейді. Қоздырушысы табиғатта кең тараған, топырақта, көңде, түбі лай су қоймаларында кездеседі.Дені сау сиыр, қой, жылқы, т.б. жануарлардың ішектерінің ішіндегісінен бөліп алуға болады.
Балау қою үшін клиникалық-індеттанулық деректерді пайдаланып, патологоанатомиялық, бактериологиялық, биологиялық зерттеулердің нәтижелерін негізге алады. Зертханаға эксудат сұйығын,зақымданған б.е.,бауыр,көкбауыр кесінділерін, жүректегі қанды жібереді. Материалды мал өлген соң 2-3сағ.кешіктірмей алу керек. Қажет болған жағдайда 30-40% глицеринмен консервілейді.
Зертханада микроскопия жасап,бактериологиялық зерттеулер жүргізеді.Зақымданған ағзалардың суспензиясын немесе бір күндік өсіндіні теңіз тышқандарына жұқтырады. Материалда қарасанның қоздырушысы болса теңіз тышқаны 18-48 сағ.өледі.Өлексені сойып көргенде ағзаларында ауруға тән өзгерістер байқалады, ал ағзалардан және бауырдан сүйкеп алынған жағындыларда жеке және қосарланып жатқан түйіршікті немесе біртұтас боялған ірі таяқшаларды көруге болады.Осы арқылы жағындыда тізбек түзіп жататын басқа ауасыбағасыз миккробтардан ажыратуға болады.
Ажыратып балау. Қарасанды ең алдымен топалаңның карбункулезді түрінен және қатерлі домбығудан ажырату керек.Топалаң кезінде карбункула басқанда сықырламайды. Топалаңның қоздырушысы патматериалдан алынған жағындыда ұшы шорт кесілген, сыртында қауашағы болады.Организмде спора түзбейді. Қатерлі домбығу әдетте жарақаттан кейін байқалады. Түпкілікті диагноз тек бактериологиялық зерттеудің нәтижесінде қойылады.
Дауалау және күресу шаралары. Ауруды болдырмау үшін малды балшықты, ағынсыз су көздерінен суаруға, сазды жайылымдарға жаюға, топырақпен былғанған жемшөп беруге болмайды. Ферма мен жайылым территориясының санитариялық гигиеналық жағдайына үнемі бақылау жасап, жануарларды жарақаттанудан сақтау керек.
Сау емес шаруашылықтарда сиыр малын 3 айдан 4жасқа дейінгі аралықта,қойды 6 айдан жоғары жаста егу қажет.Әдетте жайылымға шығар алдында егеді.Егер жайылым маусымы ұзақ болса 6 айдан соң қайталап егеді. Қарасан жиі байқалатын жерде бұзауларды 2 рет 3 және 6 айлығында егеді.
Қарасан шыққан шаруашылыққа карантин қойылады.Ауруға бейім жануаарларды, ауырған мал жанасқан жемшөпті басқа шаруашылыққа әкетуге тыйым салынады.Ауырған және күдікті малдарды оқшаулап, емдейді.Қалғандарын түгелдей вакцинамен егеді.Ауырған малды лажсыз союға, еті мен сүтін пайдалануға болмайды.Өлексені терісімен бірге, көң мен жемшөптің қалдығын жағып, өртейді. Қора-жай мен мал тұратын ауланы мех.тазалаудан кейін дезинфекциялайды. Ағымдағы дезинфекцияны әрбір ауру мал бөлінгеннен кейін әрбір ауру мал бөлінгеннен кейін 3 қайтара сағат сайын жүргізеді.Оқшаухана күн сайын дезинфекцияланады.Дезинфекция 4% формальдегид,10% күйдіргіш натрий,5% белсенді хлоры бар әкпен жасалынады.Ауру мал жанасқан жемшөпті жылқыға немесе қарасанға егілген сиырларға еккеннен кейін 16 күн өткен соң беруге болады.Карантин соңғы ауру мал сауыққаннан немесе өлгеннен кейін 14 күн өткен соң қортынды дезинфекциядан кейін алынады.Қасапханада қарасан байқалған жағдайда ұшаны барлық ағзалары мен терісін қоса утиль зауытында жібереді немесе өртейді.Қасапхананы, құрал-жабдықтарды дезинфекциялайды.
2. Рахит себептері даму және анықтау емдеу
Рахит (мешел) себептері, дамуы, анықтау және емдеу. Мешел – Рахит (rachits – қарынның қыры, омыртқа) Д витамині,Р, Ca алмасуының бұзылуы салдарынан организмде сүйектің құрлысының өзгеріп,олардың мал өміріне қажетті қызм.нашарлауымен сипатталатын,төлдерде кездесетін созылмалы ауру. Қозылар,лақтар,бұзаулар,торайлар күшіктер,әсіресе бір жасқа дейін жиі ауырады. Құлындарда сирек кездеседі. Тағы жануарлар табиғи жағдайларда ауырмайды. Аурудың жыл мерзіміне байланысы да бар. Әсіресе күздің аяғында, жазғытұрымның басында жиі кездеседі.Себептері. Негізгі себебі рационда кальциферол, Д витамині, Ca, P жеткіліксіз болуы. Төлдерді күн сәулесімен шомылдырғанда (ультракүлгін сәулесінің жеткіліксіздігі). Малдардың азығында Са мен Р жеткілікті мөлшерде болып қана қоймай, олардың ара қатынасы да дұрыс болуы керек (1,2:1, 2:1). Ауру әсіресе Са жеткіліксіз, Р көп болғанда жиі кездеседі. Жас төлдерді дәнді дақылды азықпен (сұлы, арпа, бұршақ т.б) біріңғай тамақтандырғанда да ауру дамитын көрінеді.Мал азығында қышқыл заттардың басым болуы, қалқанбезінің , ас қорыту жүйесінің аурулары, А витаминінің, белоктың, микроэлементтер I,Cu,Mn – тердің жеткіліксіздіктері аурудың себебіне жатады.Дамуы. Кальцитриолдың жеткіліксіздігі организмдегі тотығу тотықсыздану реакциясын әлсіретеді.З.а.бұзылуы қанда қышқыл қалдықтарының шоғырлануын туғызады. Осының салдарынан п.б.ацидоз қосқалқан бездерінің қызметін үдетеді.Ол барып лимон қышқылының түзілуін үдетеді, ол қышқыл сүйектегі кальцийді ерітіп, оны қанға шоғырландырады. Көп бөлінген қос қалқан бездерінің гормондары бүйректердегі Рдың реабсорбциялануын нашарлатады.,олар зәр арқылы көп бөліне бастайды.Ауру малдың қаңқа сүйегіндегі мин.заттар азаяды.Организмде минералды з.а.бұзылады.Бүйрек безінің жұмысы үдейді.ОЖЖнің,ас қорыту, жүрек қан тамырлары жүйелерінің қызметтері бұзылады.Сүйектерде Са мен Р дұрыс алмаспағандықтан олардың химиялық, физикалық қасиеттері өзгереді.Жіліктердің кемік басы,қабырғаларының басы жуандап, шеміршектенеді. Шеміршек пен сүйектің шекарасы жойылып, шеміршектің сүйекке айналуы нашарлайды.Жылдам өсетін төлдерде бұл процесс тез білінеді.Организмде қанның түзілуі бұзылады да, гипохромды анемияның белгілері байқалады. Қатты ауырған торайлардың сүйегінде 64,5 – ға дейін су анықталады.Органикалық заттар қалыпты жағдайдағыдан әлдеқайда көп болады.Ондай сүйек жеңіл,жұмсақ,жылдам қисайғыш және сынғыш келеді.Ауру мал өспейді, өнім бермейді, қатпа болып қалады.
Анықтау. Ауру малды жан жақты тесерген жөн.Ол үшін малды азықтандыру,күтіп бағу жөніндегі деректер керек.Негізгі клиникалық белгілерін анықтайды,қанды лаб.зерттеуден өткізеді. Құйрық омыртқаларын рентгенге түсіріп,оны Шарабрин ұсынған стандартпен салыстырып, қорытынды шығарады.Сүйектердің кемік басын гистологиялық зерттеуден өткізеді. Аурудың мыстың жеткіліксіздігінен болатын аурудан ,сүйек пен буынның басқа ауруларынан (сүйек хондрозы, ревматизмі) ажырата білу керек.
Емдеу. Төлдердің күтімі мен азықтандырылуын реттейді.Ашық күні серуендетуді ұйымдастырады. Ультакүлгін сәулесімен қамтамасыз етеді. Рационда жеңіл қорытылатын, құрамында протеин, минералды заттар мен микроэлементтер жеткілікті азықтық заттар болуы керек. Витаминге бай көк шөп, жоңышқа, шөп ұны, проципитат, үшкальцийлі фосфат, кальций глицерфосфаты , ағаштың күлі ,бор, жағылған сүйек т.б береді. Эргокальцийферол, холекальцийферол, витамин қосылған балық майы, үшвитамин (ретинол, холекальцийферол, токоферол), виедин, видекаротин, дафасол препараттарының көмегі жақсы. Балық майы күн көзінде көп тұрып қалса, онда ондағы токоферолдан токсистерол улы заты түзілетінін ескеру керек.терінің астына қан жібереді, сәулелендірілген ашытқы береді, белокты гидролизатты қолданады. Қан азайғанда ферроглюкин, ферродекс, темір, мыс, кобальт препараттарын қолданады. Кофейн мен глюкоза препараттарын жібереді.
3)Еркек малдарды пішу әдістері
Еркек малдарды пішу(орхиодектомия)
Жас қабанды піштіру. Ен және оның қосалқылары түгелдей алынып тасталынатын болса, толық піштіру, ал еннің немесе оның қосалқыларының кейбір бөліктері орнында қалдырылатын болса-жартылай піштіру деп аталады.
Толық піштіру. Толық піштіргенде ен ашық немесе жабық тәсілдермен алынып тасталады.
Ашық тәсіл. Ашық тәсіл қолданғанда қабанды миатурамен, зонд қысқышымен немесе эмаскулятормен және енбауды үзу әдісімен піштіреді.
Қысқышпен немесе эласкулятормен піштіру. Бұл тәсіл ересек қабанға қолданылады.
Зонд қысқышын жалаңаштанған енбауға салады, да оның аузын жабады. Езілген енбауды қолмен бурап үзеді, қалған қалдығына йодтың спирттегі ертіндісін жағады, содан соң қысқышты жайлап алып тастайды. Эмаскуляторды қолданғанда ен аспаптың кескішімен бөлінеді.
Жабық тәсілі. Бұл тәсілмен шап сақинасы үлкейген ірі және кәрі қабанды піштіреді.
Кәрі қабанды піштіру жануарларды шалқасынан жатқызып байлайды, операция жасайтын жерді дайындайжы, новокайннің 5 % ертіндісімен ткань қабатының сезімін жояды. Ұша терісін көлденең бүктейді де, қынаптың жалпы қабыққа тимей (ол көкшіл түсті) байқап тіледі. Қынаптың жалпы қабықты жалаңаштап, ол арқылы енді ұстайды да, ұманы купер фасциясымен бірге құрсақ қабырғасына ығыстырады. Содан соң енді қынаптың жалпы қабықпен бірге ұзына бойынан 360 градуска айналдырады, ал мүмкіндігінше шап сақинасымен жақын жерден тігіс лигатурасын буады.
Енбауды қынаптың жалпы қабықпен бірге лигатурадан енге қарай 1-2,5 см жерден кеседі.
Жарым-жартылай піштіру А.А.Байбуртцянның, В. Я. Андреевский және Г. Тильманның, А.Я. Красницкийдің әдістері бар.
А.А.Байбуртцияның әдісімен піштіру піштіретін қошқар мен текенің жасы 1-4 айлықтан артық болмауы қажет. Малды стол үстіне шалқа бүйіріне жатқан түрінде аяқтарын байлап бекітеді. Оператор ұша терісін сол қолының үлкен сұқ және ортаңғы бармақтарының арасынан алып енді ұстайды. Ине шаншатын жердегі ұша жүнін екі жаққа ажыратады немесе қырқады, теріге йодтың спирттегі 5%-ертіндісін жағады.
Билет №6
1)Бруцеллез: балау, дауалау және күрес шаралары
Бруцеллез (Brucellosis) – созылмалы өтетін,іш тастау,шуы түспеу,эндометрит,орхит және жанурлардың жыныстық қабілетінің бұзылуы арқылы ерекшеленетін жұқпалы ауру.
Қоздырушысы. Бруцеллезді әр түрлі түлікте Brucella туыстығына жататын 6 түрге бөлінетін микробтар қоздырады. Кейбір түрлері өзара бірнеше биоварға(биотипке) бөлінеді. B.melitensis(қой,ешкі),B.abortus(сиыр,қодас,буйвол,бұғы,марал,түйе,жылқы),B.suis(шошқа,қоян,солт.бұғысы),B.neotomae (шөлейттегі егеуқұйрықтар),B.ovis(қой),B.canis(ит).
Балау бруцеллезге диагноз кешенді түрде індеттанулық, клиникалық аллергиялық және зертханалық тексерудің нәтижесінде қойылады.Індеттанулық деректерден бұл жерде бұрынғы уақытта бруцеллездің болған-болмағаны,өткен жылдардағы бруцеллезге тексерудің қорытындылары еске алынады. Айрықша көңіл бөлетін мәселе – шеттен әкелінген мал және оны карантиндеу ретінің орындалуы. Соңғы жылдары алынған төлдің санына, аналық малдың іш тастауы мен қысыр қалуына және оның себептеріне мұқият талдау жасалынады.
Жануарларды клиникалық тексеру кезінде бурсит, еркек малда орхит, ұрғашы малда эндометрит , іш тастау, шуы түспеу сияқты құбылыстарға баса көңіл аударылады.Клиникалық тексеру арқылы енін,еннің шылауын сипап қошқардың жұқпалы эпидидимитіне түпкілікті диагноз қоюға болады.
Буаз мал іш тастаса, міндетті түрде лаб.тексеру жүргізеді. Ол үшін бакт.зерттеуге тастанды төлді ұрық қабымен немесе төлдің қарнын екі жағын буып ішіндегісімен,бауыр мен көкбауырдың кесінділерін,енін шылауымен,жатырдың өзгеріске ұшыраған тұстарынан кесінді және сөл түйіндерін алады.Аталған материалдарды ауырған малдың әрқайсысынан жеке-жеке кешіктірмей бірден іш тастаған немесе сойған кезде алып,лабораторияға консервіленбеген күйі жеткізеді.Егер патматериалды тексеруге бір тәулік ішінде жеткізу мүмкін болмаса, оны (тастанды төлден басқасын) глицериннің 30% судағы ерітіндісімен консервілейді.Сонымен бірге лабораторияға серологиялық тексеруге сол малдың сүтін, қанын немесе қанның сарысуын жібереді.
Бактериологиялық диагноз үшін жағындыларды микроскоппен қарап, ауру қоздырушысының өсінідсін алып, теңіз тышқанына биологиялық сынама қояды. Серологиялық реакциялар бруцеллезге малды жаппай тексеру үшін кеңінен қолданылады. Бұлардың ішіндегі ең танымал әдістер: агглютинация реакциясы(АР), комплемент байланыстыру реакциясы(КБР), комплементті ұзақ байланыстыру реакциясы(ҚҰБР), сонымен қатар роз бенгал сынамасы(РБС). Аллергиялық тексеру бруцеллездің соңғы кезеңдерінде нәтижелі деп есептеледі. Бұл үшін бруцеллин аллергені пайдаланылады. Оны тері ішіне және тері астына(көздің астыңғы қабағына) жібереді. Бірақ, аллергиялық әдістің сезімталдығы серологиялық реакциялардан төмен. Бруцеллезді анықтау үшін оны басқа аурулардан ажыратып балау керек. Әсіресе малдың іш тастауына әкеп соқтыратын кампилобактериоз, трихомоноз, лептоспироз, жыныс мүшелерін зақымдайтын жұқпайтын аурулардан ажырату керек.
Дауалау және күресу шаралары бруцеллездің алдын алу үшін ең басты шара – аурудан сау шаруашлыққа сырттан инфекция қоздырушысын әкелдірмеу мақсатында негізгі вет-сан талаптарды орындау.Мал табындарын тек қана аурудан таза шаруашылықтарда өсірілген сау жануарлардан құрайды және жайылымда, суарғанда, айдағанда бір-бірімен араласуына жол бермейді. Жоспарлы түрде жануарларды бруцеллезге тексеріп тұрады. Өсіру үшін шаруашылыққа әкелінген малдарды 30күн карантинде ұстап, бұл уақытта бруцеллезге АР және КБРарқылы тексеріп, нәтижелері теріс болғанда ғана жалпы табынға қосады.Мал іш тастаса,оның қанын және тастанды төлді лабораторияға тексеруге жібереді.
Бруцеллезге қарсы ірі қараны 19- және 82-штамдардан даярланған вакциналармен, ал қойды 19-штамм және Rev-1 вакциналарымен егеді.
Бруцеллез шыққан шаруашылықта індет ошағына карантин қойылып,сауықтыру шаралары жүргізіледі. Сауықтырудың ең тиімді әдісі ауру шыққан табынды түгелімен сойып, қораны мұқият дезинфекциялап, жаңадан сау мал әкелу. Әрине, бұлай ету аурудың байқалған сәтінде уақтылы диагнозын анықтап,жедел шаралар қолданғанда ғана мүмкін болады.Уақыт өтіп кетіп, ауру кең тарғанда мұндай мүмкіндік болмайды да, ауруға шалдыққан малдарды дүркін тексеру арқылы ғана, түгелдей бөліп алуға болады.
Ауру шыққан сиыр фермасын карантиндік ренттілікте ұстап,барлық малды 15-30 күн сайын бруцеллезге серологиялық әдіспен тексеріп, оң нәтиже берген жануарларды жедел бөліп алып, сояды да, қораны дезинфекциялайды. Осылайша тексеруді бүкіл табын бойынша қатарынан екі рет теріс нәтиже алғанға дейін жүргізеді. Екі рет теріс нәтиже алған соң табынды 3-6 айға бақылауға қойып, бұл уақытта 2 рет бруцеллезге тексереді. Тексеру теріс нәтиже берсе табын сауықтырылды деп есептеп, қортынды дезинфекция жасған соң карантинді алады.
2. Саулықтарды қолдан ұрықтандыру жұмыстары.Саулық қойлардың жыныстық айналымы көп циклды болғанымен,жылдың бір мезгілінде сапалы болады.Бұл мерзім жаздың аяғы және күз айлары.Жыныстық Айналымның ұзақтығы 16-17 күнге, ал күйлеу феномені 24-48 сағатқа созылады.
Қойды қолдан ұрықтандырудың сапалы болуы,бұл пайдаланылатын қошқарларды,саулықтарды ұрықтандыру науқанына дұрыс дайындау деп есептелінеді.Дайындық жұмыстарын 2ай бұрын бастау керек және төмендегі жұмыстар жүргізіледі.
1.Малдарды жоғарғы сапалы және көтерінкі мөлщердегі рационмен азықтандыру керек.
2.Саулықтардан қозыларды айыру.
3.Барлық малдәрігерлік жоспарлы жұмыстарды ұрықтандыру науқанына 1ай қалғанға дейін бітіру.
4. Қошқарлардан кем дегенде 25 рет эякулят алып,оларды жасанды қынақа ұрық беруге үйрету.
5. Күйттеуші (сынақшы) қошқарларды пайдалануға дайындау.
6. Ұрықтандыру үйін талапқа сай ұйымдастыру және ұрықтандырушы маман өз жұмысын жоғарғы деңгейіне жүргізе білуі керек.
Қошқарлардың,саулықтардың ұрықтандыру науқанына дайындығын төмендегі көрсеткіштер бойынша бағалауға болады.
1. Қошқарлардың тұқымдық сапалылығы элита және 1 класстан төмен болуы керек,ал қоңдылығы ортадан жоғары (заводтық кондиция).
2. Жыныстық рефлекстері сапалы және жасанды қынапқа ұрық беру белсенділігі жоғары болуы керек.
3. Алынатын ұрық әр уақытта сапалы болуы керек(көлемі 0,8-1мл,қою,қозғалгыштығы 9балл,саны 2-4 млрд/мл).
4. Саулықтардың қоңдылығы ортадан төмен болмауы және денсаулығы қалыпты болуы керек.
5. Күйттеуші қошқарлардың тұқымдық сапалылығы 1класс,дені сау және белсенді жыныс рефлекстері барларын іріктеп алады.Бір күйттеуші қошқарға 800-100 саулық есебінен керекті саны анықталады.
Қазіргі уақытта саулық қойларды төмендегі әдістерді пайдаланып қолдан ұрықтандыруға болады.
1. Визоцервикалді.
2. Жатыр арқылы (хирургиялық жолмен).
3.Парацервикалді.Осылардың ішінде кең тарағаны визоцервикалді әдіс
3.Күйіс қайыратын малдардың трихостронгилидоздарын (нематодироз,гемонхоз, хабертиоз) анықтау, емі, алдын алу.
Күйіс қайтаратын малдардың асқорыту мүшелерінде Strongylata отряд тармағына жататын жұмыр құрттардың көптеген түрлері тіршілік етеді.Олар негізінен төрт тұқымдастардан тұрады.Бұлардың бәрі күйістілер ас қорыту жүйесін мекендейтндктен,бәрінің өсіп-һнуінің ұқсастығына байл.олар туд ауру эпизоотологиясы,өрбуі,клин белг оларға қолданылатын дауа да бірдей.
Геманхоз-күйістілер ұлтабарында мекендейтін trichostrongylidae тұқымдасына кіретін тоғышалардың әсерінен туындайтын дерт.Қоздырғышы-haemonchus contortus ешкі, ірі қара,түйе т.б.кейбір жабайы кұйістілерден табылған.Эпизоотологиялық деректер. Қазақстанда оңтүстік,оңтүстік-шығыс аудандарында жиі кездеседі.Гемонхозбен,әсіресе 2жасқа дейінгі жас қойлар жиі ауырады.Малдың көп ауырып,өлім-жітімге ұшырауы қыстың аяғында,көктемде,кейде күзде байқалады.Жауын-шашын көп жылдары,ылғалы мол жайлымда мал ауру жаппай шалдығады.
Ауру белгілері. Қозы мен тоқтының тәбеті төмендеп,салмағы азаяды,алқымы ісінеді,іш біресе өтіп,біресе қатады,кейде ол жатқан орнынан тұра алмай көтерем болып,көпке ұзамай өледі.
Ауруды анықтау.Гельминтокопрологиялық зерттеулер.Гельмитоовоскопия әдістерімен гемонхозға диагноз қойылмайды,себебі ішкі құрлымының ұқсастығынан жалпы стронгилята жұмыртқаларын бір-бірінен ажырату өте қиын.Гельминтоларвоскопия:аурудың анықтау үшін гельминтоларвоскопия тәсілін қолданады.Жынысы жетілген балаңқұрттың қзындығы 0,7-0,8мм. Құйрық жағы суйірленіп аяқталады.Ішегі үшбқрыш тәріздес,екі қатарға орналасқан 16 торшадан тұрады.
Патологоанатомиялық өзгерістер.Өлексе өте арық,кілегейлі қабықтары бозарған.ұлтабардың кілегейлі өабығында көптеген нүктелі қанталаулар байқалады,ащы ішек пен тоқ ішектің кіл.қабықтары қабынған.
Нематодироз-малдардың ащы ішегінде тоғышарлық тіршілік ететін trichostrongilidae тұқымдасына жататын жұмыр құрттардың әсерінен болатын ауру.
Эпизоотологиялық деректер. Қазақстанда нематодироз қоздырғыштары кең таралған. Алқапты далалық жерлерде жиі кездеседі. Батыс Қаз.н, Қостанай,Павлодар,Шығыс қаз.н жерлерінде жиі, ауыр түрінде өтеді.ал оң-шығысында сирек, жеңіл түрде өтеді. Өрісте мал ауруға сәуір, мамыр айларынан бастап зақымдала бастайды, аурудың өршіген тұсы тамз-қыркүйек айлары.Қарашадан бастап наматодирозбен шалдығу сирейді. Ауруға көбінесе 1 жасқа толмаған малдар бейім, ал бір жастан асқан ж.е сақа қойларда ауру жасырын түрде өтеді. Нематодироз жіті, созылмалы, жасырын түрінде өтеді. Жіті түрі 4-20 күн аралығында жетім , күтімі нашар 2-4 айлық қозыларда кездеседі. Малдар тез арықтайды. Аурудың асқынған шегнде қозлар басын шалқайтп жатып, аяқтарын сермеп, тыпырлайды. Дер кезінде ем көрсетілмесе қозылар өліп кетеді. Созылмалы түрімен 1 жастан асқан малдар ауырды, ауру бірнеше айға созылады. Жасырын түрі ересек қойға тән оның клиникалық белгілері анық білінбейді. Олар қоздырғыштарды таратушы болады.
Гельминтокапрологиялық зерттеулер. Гельминтоооскапия қалқыту әдістерінің тиімділері фюллиборн, дарлинг, т.б. нематодирлердің жұмыртқалары басқа странгиляттардың жұмыртқаларымен салыстырғанда ірілеу болып келеді, пішіні сопақша келген ұрық торшалары 4-8 бластомерге бөліну сатысында болады.Патан өзгерістер:қатты арықтаған,кіл қаб бозарған,ащы ішегі қалыңдап,кіл қаб қанталап ісінген,ішек қуысынан 700-3000ға дейн нематодир табуға болады.
Хабертиоз –ірі қара, қой, ешкі т.б күйіс қайыратын малдардың тоқ ішегінд е тіршілік ететін нематодалардың тоғышарлық әсерінен болатын ауру. Ересек паразиттер қойдың тоқ ішегінде, ал олардың балаңқұрттары ішек пен тоқ ішектің кілгей қабатының астында біршама уақыт өмір сүреді. Қоздырғышы chabertia ovina
Ауруды анықтау.Хабертиоз қой шаруашылығы өркендеген өлекселерде жиі тіркеледі.Ауру қаз.ң оң, сол.к шығыснда аймақтарында жиі,ал солт.к, батыста сирек кездеседі. Хабертиоз барлық жастағы қойларды зақымдайды, бірақ клиникалық түрі көбінесе жас малда байқалады.Аурудың белгілері көбінесе қыс айларында байқалып, төл шығыны көп болуы мүмкін.Мал ауру қоздырғыштарымен өрісте ж.е суаттардан зақымданады.Малдың жаппай зақымдануына тоғышарллардың жұмыртқалары мен жынысы жетілген блаңқұрттардың қоршаған ортаға өте төзімділігі жағдай туғызады. Аурудың 7-10 күнде өтетін жіті түрінде дене қызуы көтеріліп, дем алуы жиілейд, алқым тұсы ісініп жалқаяқты ісік, арты аяғы , құйрығы нәжіспен былғанған. Созылмалы түрінде қозылардың азыққа тәбеті болмай , жүні түсед, жағының асты ісінеді. Жануар тышқақтайды, арықтап, өледі.
Гельминтокапрологиялық зерттеулер.Гельминтоларвоскопия хабертияның жынысы жетілген, балаңқұртының ұз-0,71-0,88 мм. Жәп тәріздес, құйрығының ұшы келте, ұз-1.4 бөлігі шамасындай, ішегі кірпішке ұқсас 2 қатар орналасқан 32 торшадан құралған. Патологанатомиялық өзгерістер. Өлексе өте арық, тоқ іше пен тік ішектің қатпарлары қоймалжың сұйыққа толы созылып, жуандаған, хабертилар айқын көрінеді. Нүкте тәрізді қанталаулар бар.
Билет№ 7
1.Мегежіндерді қолдан ұрықтандыру.Мегежін көп төл беретін малға жатады. Бір төлдегенде орта есеппен 10-20 торайтабады.Буаздығы төрт айга созылуына байланысты жылына бір мегежін екі рет торайлайды,сондықтан одан 20-24 торай алуға,болады.Мегежін төл алуды жоспарлауда, қолдан ұрықтандырудың маңызы өте зор. Қазіргі уақытта мегежінді ұрықтандыруды екі әдісті пайдаланып жүргізеді.Бірінші-фракциясыз әдіс. Бұл әдісте сұйытылған қабанның ұрығы бөлшектелмей мегежіннің жатырына енгізіледі.Екінші –фракциялы әдіс. Аталған әдісті профессор А.В.Квасницкий ұсынған.Бұл әдісті ең бірінші сұйытылмаган ұрық,содан кейін сұйылтқыш ерітінді, ең соңында ауа мегежіннің жатырына енгізіледі.Мегежінді қолдан ұрықтандырғанда,оның сапасын жогарлату үшін бұл малдың кейбір физиологиялық көбею процесінің ерекшеліктерін ескеріп, төмендегі талаптарды сақтау керек.
Мегежіннің жыныстық айналымы (циклы) жылдың кез келген мерзімінде пайда болады және ол көп циклдыға жататын мал.Жыныстық айналымның ұзақтығы 20-21 күнге және күйлеу феномені 40-50 сағатқа созылады.
Торайлаған мегежіннің қайталап күйге келуі, одан торайларын бөліп алғаннан кейін ғана пайда болады.
Мегеженнің күйлеу феноменін күйттеуші қабанды пайдаланып анықтайды және бұл аналық малда қозғалмау рефлексі өте анық байқалады.
Сынықшы (күйттеуші)қабанмен мегежіннің күйлеу феномені күніне 2 рет анықталса,ұрық бірінші рет 12 сағат өткесін, ал қайтадан екінші рет тағы да 12 сағаттан кейін енгізіледі. Ал күйлеу күніне бір рет анықталса, ұрықты сол бойда және қайталап 24 сағат өткесін енгізу керек.
150 бас мегежінге бір күйттеуші қабан керек және әр күйттеуші қабанды 2 күн демалтып үшінші күні пайданылады.
Мегежінді негізгі тұратын орындағы станокта ұрықтандырады және ұрық енгізілгеннен кейін сол жерде 24 сағатқа қалдырылады.Содан кейін жалпы топқа косады.
Енгізілетін ұрық сұйық және ондағы спермиялардың қозғалгыштығы 7 баллдан төмен болмауы керек.
Енгізілетін ұрықтың мөлшерін білу 1мл сұйытылған ұрық 1кг мегежіннің тірі салмағына шағып анықталады және осы көлемдегі ұрықта 3млрд. Спермиялар болуы керек.
Анықталған көлемдегі ұрықты 5-6 минут ұзақтықта енгізіді және әр мегежінге жеке аспап пайданылады.
2) Телязиоз – ірі қараның көзінде паразиттік тіршілік ететін Spirurata тек бұтағына, Thelaziidae тұқымдасына, Thelazia туысына жататын жұмыр құрттар тудыратын гельминтоз. Ең көп тараған түрі Thelazia rhodesi мал көзінің ішкі қабығы қалтарыс қуысын конъюктиваны және үшінші қабығының астын мекендейді. Қалған екі түрі Th.gulosa және Th.skjabini жас түтікшелері мен жас өзегін мекендейді. Телязиоз кеңінен таралған аурулардың бірі. Одан мал шаруашылығы едәуір зиян шегеді: сиырдың сүті кемиді, бұзаудың қоңы төмендейді, өспей қалады. Телязиозға шалдыққан, соқыр болып қалған мал шаруашылық мұқтажын өтей алмайды, оны емдеу үшін бірталай қаражат жұмсауға тура келеді. Мысалы, сиырдың сүті 20-45% кемиді.Телязиоз құрты ірі қарадан басқа зубр, қодастан табылған.Телязиоз қоздырғыштары биогельминттерге жатады, аралық иесі сиыр шыбындары.Телязия құрты малдың көзінен жылдың қай мезгілінде болсын табылады береді, бірақ жаз айларында көбейіп клиникасы байқалады. Телязиоз бен малдың барлық жасы да ауырады. Құрт көздің ішінде қыстап шығады да, жаз шығысымен көптеген балаңқұрт (личинка)туады. Балаң құртты малдың көзіне қонған шыбын жұтып қояды. Шыбын денесінде 2 рет түлеп балаң құрт малға жұғатын сатыға жетеді. Маусым айы мен қазан айының арасында мал телязиозбен жаппай ауырады. Бірақ май айында сирек кездеседі. Қазаннан кейін ауру белгісі біртіндеп жойыла бастайды. Телязиоз тарататын жайылым қара шыбындары өзінің жұмыртқасын малдың жапасына салады. Кейбір шыбындар тірі балаң құрт табуы мүмкін. Осы балаң құрт топырақтың ішіне кіріп алып, қуыршақтанады да, 18-25 күннен соң ересек шыбынға айналады. Шыбын жайылымда маусым туысымен ұша бастайды да мал арасына ауру таратады.Аурудың өрбуі жете зерттелмеген. Телязиялардың механикалық әсерінен , көздің ішкі кілегей және мүйізді қабығы қабынып , сарысулы коньюктивит, кератит пайда болады. Көп ұзамай ағзаға зардапты микрофлора енеді. Соның салдарынан патологиялық процесс іріңлі қабынуға айналады. Зақымданған көздің мүйізді қабығы күңгірттеніп6көзі қарауытады, коньюктивиті ісінеді ,қабығы ауырған көзді біржола жабады. Көздің мүйізді қабығының әр жерінен жарақаттар (эрозиялар) шығады, көз бұршағы да өзгеріске ұшырайды. Көздің жараланған тұстарын дәнекер ұлпалар басып, асқынған ноғала туындайды, қарашығы зақымдалып, мал су қараңғы болып қалады. Сырт белгілері. Аурудың бастапқы кезінде малдың көзі қызарып , жас сорғалайды, кілегей қабықтары мен қабағы ісінеді, көзі қарығады, мал жарыққа қарай алмай , көзін жыпылықтата береді. Бара-бара көз іріңдейді, ірің көздің бұрышында , кірпіктерде қабыршақтанып,қатып қалады.Қабақтың ісінуі соншалықты,тіпті көзді жауып тастайды. 1-1,5 апта өтісімен мүйізді қабықтың әр жеріне жарақаттар пайда болады. Одан әрі жануар көзін аша алмай, жүріп-тұруға жасқаншақтайды. Әдетте дерт 5-8 жұмаға созылады, соңында көз алмасы шегірейіп , мал мүлдем көрмей қалады. Телязиозбен ауырған сиырдың сүті кемиді, салмағы азаяды, қаны төмендеп, арықтайды. Диагностикасы. Капрологиялық зерттеуге гельминтоовоскапиялық Шербович әдісін қолданған тиімді.Өлген мал өлексесінен ауатамырларынан ересек паразиттерді,Телязиозға диагноз қою үшін, малдың көзін жуып-шайып, шайындының ішінен ересек құртты не оның балаңқұрттарын іздестіріп , табу керек. Ол үшін көзі жасаурап қызарып тұрған ірі қараны бөліп алады да, құрттың бар-жоғын тексереді.Малдың басын мықты шарбаққа не бағанаға байлап бекітеді.Малдың басын бір жағына сәл қисайтып және төмен қаратып, оның үстіңгі және астыңғы қабақтарын көтеріп ашады да үшінші қабақ тұсынан көз ұсына 2-3% бор қышқылының ерітіндісі немесе басқа антисептикке толы резина бүріккіш ұштығын кіргізеді де, сұйықтың қатты ағынымен жуып-шайып, бар нематодалардың шайып болғаннан соң шайындыдан ақшыл түсті жыбырлап жүрген Th.rhodesi құрттарын көреміз.Ал телязияның қалған екі түрі тереңде қоныс тебуіне байланысты, бұл әдіспен табылмайды. Бірақ олардың балаңқұрттарын іздестіруге болады. Ол үшін жас безінен бөлініп аққан сұйықты жинап алып, оны үлкейткіш әйнекше немесе микроскоп көмегімен тексереді. Өлген малдарды зерттегенде жоғарғы көз қабағын өзіне қарай тартып, ішінен жас ағарын тауып алып,кішкене жіңішке,сүйір қайшымен оны ұзынынан тіледі, тілік арасынан жұмыр құрттарды табуға болады.Қайшының көмегінсізақ,жасағарды қолмен сығыңқырағанда да гельминттер шыға келеді. Кейде көздің жас безін қандауыр пышақпен тіліп ажыратып,бөлек алады да,жеке ыдысқа салып жаяды. Көп кешікпей гельминттер су бетіне қалқып,соңынан тұнып ыдыстың түбіне жиналады.Емі : Алдымен көзге түскен бөгде заттарды алып тастау керек. Қабынған көздің ішінен 2-3% бор қышқылы, лизолдың 3% эмильсиясы , 3% ихтиол эмульсиясы н.е иодтың су ерітінісі мен жуады. Ол үшін 2 л суға 1 г қиыршықты иодты , 1,5-2г. Иодты калий ерітеді. Жоғарыда көрсетілген дәрілермен дегелмин.яны 3 дүркін 2-3 күн аралатып жүргізеді. аталған әдістермен тек Th.rhodesi құрттарын ғана жуып шаюға болады, ал паразиттің қалған 2 түрі ешқандай әсер етпейді. Оларға қарсы тиімді дәрмектердің бірі-дитразин-цитрат. Оны 1 тәулік аралатып 0,015 г.кг мөлшерінде мойын ортасынан сәл жоғары, тері астынан н.е бір қайтара көз шарасына құяды. Х.С.Сатыбалдин галванокаутер құралын ж.е онымен емдеу тәсілінн алу өндіріске енгізді. Ол, көздің үшінші қабақ безін ж.е жас бездерін аталған аспап көмегімен күйдіру ұсынады. Ивермек, теляиозға арналған гель. Алдын алу шаралары: жыл сайын ірі қараның телязиозы байқалған шаруашылықтар мен фермаларда сақтық дегелминтизациялар жүргізіліді. Оны ерте көктемде, сиыр шыбыны ұшқанға дейін, малдың кәрі-жасына қарамай , барлығын қамтып өткізу керек. Сиыр шыбындарымен күресу үшін , жазғы жайылым кезінде ірі қара малдарына арнайы құралдармен инсектицид дәрілерін шашады.
3.Сібір жарасының патоморфологиясы.
Сібір жарасы- жіті өтетін, өлі тиіп, күйдіргі тектес қабыну ретінде байқалатын жұқпалы ауыру. Бұл ауыру малдың әр түлігінде өзінше аталып келді. Топалаң атауы негізінде қоймен ешкіге тән. Жылқыда – жамандат, талақ немесе қарабез / қарасан қазіргі көзқарас бойынша басқа дербес ауыру./, түйеде – шелек немесе ақ шелек, адамда – күйдіргі немесе текті жара.Сібір жарасы- бұл көбінесе некрозды геморрагиялық қабыну түрінде тері қабаттарының зақымдануымен, лимфаденитпен, интоксикациямен кейде ішкі ағзаларға тарап сепсис түрде өтетін мүмкіншілігі бар қауіпті зоонозды инфекция болып табылады.
Дерттенуі : Сібір жарасының әр түрлі клиникалық формалары болу мүмкіншілігі болғанымен, көбінесе (98%-қа дейін) терілік түрде өтеді. Жалпы зақымданған кілегейлі қабық пен тері арқылы өткен ауру қоздрушысы өзінің агрессиндері мен эгзотоксиндері арқылы енген жердегі дененің қорғаныс күштерін бейтараптап өсіп – өнеді де, сөл жүйесіне өтіп, сөл түйініне, онан соң қанға тарайды да фагоциттермен тұтылады. Сөл арқылы бүкіл денеге бекітіліді.
Жалпы сібір жарасының негізгі тарау мехаханизмі-қатынас арқьшы (малжайған,сойғанкезде) Алиментарлы жолымен (яғни ет, сүт тағамдар арқылы)3-4%жұқтырады. Ауа-шаң арқылы-жүн терімен жұмыс істеген адамдар арасында тарауы мүмкін.
Өлекседегі өзгерістер: Өліксе қампиып ісінген. Жазда ол ыдырап тез шіріп кетеді. Өліксе сіресіп қатып қалмайды, бұл құбылыс байқалғанмен әлсіз болады. Шелді қан аралас су кернеген, оған нүкте тәрәзді болып қан құйылған. Осы арадағы қан тамырлары қан кернеп, жуандаған.Қан қарамайға ұқсайды, қызыл күңгірт түсті қоймалжыңға айналған, бірақ ұйымаған. Бұлшық еттері күйген кірпіш секілді, қып қызыл, босаңсыған. Талақ қан кернеп ұлғайған, оның ұлпасы іріп ыдыраған, қойыртпаққа айналған, тіліп жібергенде ағып кетеді.
Бауыр мен бүйрек аздап ұлғайған ,қан кетіп кызарған ,өкпе ісіген , оның әр жері нүкте тәрізденіп қанталаған .Кеңірдек пен бронхтар іші қан аралас суйық затқа толы. Жүректің ішіне қызыл – куңгірт қан жиналған , ал ішкі қабаты нүктеленіп қанталаған .Қызарып кабынған ішектің іші жынға онша толмаған . 12 елі ішектің ішкі беті қызарған .ішкі беті қызарған .нүкте және сызық тәрізденіп канталаған .Ішіне сарғыш қоймалжың жиналып ,ішек қабырғасы қалыңдаған.
Кейде тік ішектің кілегейлі қабығына білеудей болып үлкенді кішілі өскіндер шығады.
Өлікседегі өзгерістер көбінесе аурудың барысына байланысты. Қараталақ тым жіті түрде өтсе, олар өте көмескі болуы немесе тіпті көрінбеуі мүмкін. Ісінген жерлерде шел мен бұлшық ет кілкілдеп тұрады. Лимфа бездері едәуір ұлғайған. Аурудың бастапқы сатысында бездің ине ұшындай не бұршақтай жері ғана зақымданады. Кейін ол түгелдей күңгірт тартады. Тіліп жібергенде тіліктің беті қып қызыл немесе қошқыл қызыл болып көрінеді.
Індет ішке түссе ішектің біраз жері қабынып канталайды. Қанталанған жерлер оның сыртынан көринип тұрады. Ішектің өң бойы зақымданса,олар куңгірт- кызыл тутін тәрізді болып көрінеді .Билет № 8
1) жарақатты перикардит(себептері даму емдеу)
2) Брадзот: балау, дауалау және күресу шаралары
Қойдың брадзоты немесе секіртпе(bradsot,брадзот овец) ұлтабар мен ұлтабарұшы ішегінің кілегейлі қабықтарының қанталап қабынуы және ішкі үлпершек ағзалардың азғындауы арқылы ерекшеленетін, жіті өтетін жұғымтал емес жұқпалы ауру.
Қоздырушысы брадзоттың негізгі қоздырушысы – Сlostridium septicum – полиморфты, грам оң, қозғалатын ірі тақша, қауашағы жоқ, спорасы шеткерірек орналасады.
Балау секіртпеге диагноз індеттанулық деректерді, клиникалық белгілерін, патологиялық-анатомиялық өзгерістерін ескеріп және зертханалық зерттеулердің нәтижесінде қойылады. Зертханаға өлексені немесе жеке ағзаларды: бүйрек, көкбауыр, бауырдың кесіндісін, ұлтабардың зақымданған телімдерін, ұлтабарұшы ішегін, жіліктің сүйегін, тері астындағы жалқақты жібереді. Зертханада микроскопия жүргізеді, таза өсін алады және ақ тышқан мен теңіз тышқанына биосынама мен бейтараптау реакциясын қояды. Бактериологиялық зерттеуге материалды жаңа ғана өлген немесе жантәсілім кезінде пышаққа ілінген малдан алады. Микроскопия кезінде жағындыны негізігі фуксин ерітіндісімен және Грам әдісімен бояйды. Cl.septicum үшін бауырдың үстіне тигізген шыныдағы микробтың жіп сияқты ұзын тізбек ретінде орналасуы тән.
Барлық материалдардан, әсіресе, міндетті түрде тері астындағы жалқақтан етпеп он сорпасына, қанды агарға егіп, ауасыбағасыз жағдайда өсіреді. Сұйық ортада микробтың өсуін 24 сағ., ал тығыз ортада 24-48 сағ.тексереді. Бөлінген таза өсінмен лабораториялық жануараларды жұқтырады, әсіресе, телімді патологиялық-анатомиялық өзгерістер теңіз тышқанында байқалады. Микробтың түрін өсіндік және морфологиялық қасиеттері бойынша анықтайды.
Ажыратып балау.браздотты топалаңнан, жұқпалы энтеротоксемиядан, пастереллезден, қарасаннан, пироплазмоздан және у қорғасын шөбінен уланудан ажырату керек. Топалаң кезінде көк бауыр ұлғайып, жұмсарып, қоймалжың массаға айналады. Микроскопия кезінде аурудың қоздырушыс көрінеді. Қарасанды ажырату үшін ересек үй қоянына жұқтырса, ол секіртпенің қоздырушысына сезімталда, қарасанның қоздырушысына төзімді келеді. Жұқпалы энтеротоксеимя кезінде бүйрек болбырап, бауырдың зақымдануы, ұлтабардың кілегей қабығының қыбынып ойылуы байқалмайды. Сонымен қатар, өлексе тез бұзылмайды, тері асты шелінде қанталаған сарысулы жалқақ болмайды. Энтеротоксемиядан бактериологиялық тексеру арқылы ажыратады. Пастереллез кезінде жоғарғы тыныс органдары да зақымданады. Ауруды айқындау үшін бактериологиялық зерттеу жүргізеді. У қорғасынмен уланғанда ішектің сірі қабығы жаппай қанталайды. Жайылымды улы шөпке тексеріп, токсикологиялық зерттеу арқылы тұжырым жасалады. Пироплазмоз кезінде қаннан паразит табылады.
Дауалау және күресу шаралары секіртпені болдырмау үшін жайылымдар мен суаттардың санитариялық жағдайын жеткілікті дәрежеде ұстау керек. Ауру шыққан жерлерді мұқият тіркеуге алып, ондағы қойларды уақытылы вакцинамен егіп отыру қажет. Браздот шыққан шаруашылыққа шектеу қойылып, қойды әкелуге және әкетуге тиым салынады. Ауырған малды жедел оқшаулап, ауырмағандарын жайылымға шығармай, қорада ұстап вакцина егеді. Ауру мал тұрған қораны дезинфекциялайды. Өлексе жатқан жерді, былғанылған құралдарды зарарсыздандырады. Өлексені терісін алмастан өртейді. Өлексені тек қана диагнозын анықтау үшін арнайы жерде союға рұқсат етіледі. Ауырған малдың көңі де, жемшөптің қалдығы да өртелуі тиіс. Шектеу ең соңғы қой браздзоттан өлген соң екі апта өткеннен кейін алынады.
3сурақ: БӨГЕЛЕКТЕР ЖӘНЕ ОЛАР ТУҒЫЗАТЫН АУРУЛАР
Бүлар қос қанаттылар отряды (Diptera), қысқа мүртты-лар отряд тармағына (Brachycera) қарасты үш түқымдастарға жіктеледі:
Hypodermatidae — тері асты богелектері (Hypoderma, Oedemagena, Crivella туыстары);
Oestridae — аңқа (кенсірік) бөгелектері (Oestrus, Cephanomya, Rhinoestrus, Cephalopina туыстары);
Gastrophilidae — қарын богелектері (Gastrophilus туыстары).
1PI ҚАРА ГИПОДЕРМАТОЗЫ
Гиподерматоз — ірі қарада богелек личинкалары туғы-затын созылмалы тері ауруы. Ол личинкалардын орналаск-ан жерінің кабынуы мен организмнің жалпы уланып, мал өнімділігінің темендеуімен сипатталады.
Iрі карада Hypodermatidae түқымдасына қарасты екі түрі: Hypoderma bovis — кодімгі тері асты бөгелегі (оқыра) жоне Hypoderma lineatum - оңтүстік тері оқырасы (оңеш богелегі, сәйгел) кездеседі.
Бүл шыбындардың негізгі иесі — ірі қара. Кодімгі бөгелек личинкалары жылқыда, зебуда, қой мен ешкіде, оңеш богелегі — зебуда, қодаста, қой мен ешкі де дамуы мүмкін.
Қазақстанда ірі қара богелектерінің екі түрі де кең та-ралган.
Қоздырушысы. Богелек имагосы араға үқсас, ірі, 2 см-ге тақау насеком. Денесі үш бөліктен күралған: бас, кеуде және қүрсақтан. Денесін сары, қызғылт — сары және қара түк басқан. Оңеш богелегі кодімгі богелектен кішіректеу және кеуде — қүрсақ түгінің түсі басқадай. Жүмыртқа үзындығы 0,85-0,86 мм, ал жапсыру өсіндісімен — 1,09 мм.
Богелек биологиясы. Бөгелек шыбындары толы к олеріспен дамуын бір жылда аяктайды. Қуыршактан ересек богелек шыбыны, 1-2 сек шығып, 30-80 сек сон үша бас-гайды. Ересек бөгелектер коректенбейді. Олардың тіршілігін личинка сатысында жиналған коректік зат қамта-масыз етеді. Сондыктан олар 3-10 күндей, ал ауа райы қүбылмалы болса 28 күндей өмір сүреді.
Олар негізінен жүмырткаларын малдың артқы аяқтары-иыц тілсрсегіне, санньщ алдынгы жагына, шапка, күйрык түбіне, жамбаска, қарынга, екі жақ бүйіріне салады.
Кәдімгі бөгелектің үргашысы 500 ден 800 ге дейін, ал оңеш богелегінікі - 430 жүмыртка салады.
Бөгелектің шығуы мен үшу мерзімі аймактың срекшелігімен температураға байланысты.
Өңеш үлпасында личинкалар 7-8 ай, жүлын озегінде 5-6 ай жатады. I сатыдаты личинканың жылжып омыртка жотасына жетіп, одан тері астына шығып, бірінші рет түлеуі 6-7 айға созылады.
Бүдан кейін арқа мен белде, тері астында донекер үлпа капсуласы пайда болады. Личинкалардың одан әрі дамуына оттегі қажет. Сондықтанда ауамен тыныстану үшін, личинка теріні тесіп, озек жасайды. Бүдан соң 1-8 күннен кейін личинкалар түлеп, II сатысына ауысады.
Бірінші түлеуден соң 25-30 күннен кейін, личинка екінші рет түлеп, III сатыға айналады. Бүл сатыдаты личинка тез осіп, үлғайып, түсі коңырланады.
Эпизоотологиясы. Қазаксганда ірі кара тері асты бөгелегі ксң таралған. Жазда жайылымдағы барлық мал ги-подерматозға шалдығады
Патологоанотомиялық өзгерістер. Личинкалардың тері астына еніп, жылжу мерзімінде, тері асты үлпасы домбығып, тсрі қабынып, ішінде I ден 5 мм дейін личинкалары бар копіршіктер пайда болады. Жазда өңеште, соңынан жүлын озегінің эпидуральдіқ майында, 1 сатыдағы ірлеу личинкалар айналысында қан қүйылып, домбығу байкалады. Теріде II жоне III сатыдағы личинкалар пайда болған кезде, ашық ірінді өзек (свищ) жақсы байкалады. Тері асты үлпасымен бүлшық ет кабынып, капсула қоймалжыңдалған жалқақпен коршалган. Личинкалармен қатты закымданғанда, бүкіл жота суланып немесе оны қанды -суланған кабыну қамтиды.
Ауруды анықтау. Шоқтықтан күйымшакка дейін теріні сипалап карап, II және III сатыдағы личинкалар үялаған жерде ірінді-өзекті бүлтықтарды (желвак) табу арқ-ылы ауруды анықтайды.
Емдеу және алдын ала-сақтандыру. Тері асты оқырасы мсн күрес шараларының негізі -оларды личинкаларының миграциялау кезінде организмде жою (ерте жүргізілетін хи-миялык емдеу). Малды тері асты оқырасына карсы дәрімен домдауды күзде, бөгелек шыбындарының үшуы тоқталған кезде, жүргізеді: оңтүстік және батыста- кыркүйектің екінші КОЙ ЭСТРОЗЫ
Қой бөге.ісгі (Oestrus ovis) личинкалары қойдың танау, кеңсірік, мацдай куыстарында дамып, эстроз (кой пысқы-рыгы) ауруына шалдыктырады. Қой бөгелегі тірі табатын шыбын. Оныц иесі кой, бірақ бөгелек личинкаларын басқа малдарда кездестіруге болады, әсіресе ешкіде. Қазакстанда эстроз кең таралған ауру. Қой шаруашылыгына оның келтіретін зияны мол.
Бөгелектің морфологиясы. Қой богелегінің ересек шы-бындарының (имаго) пішіні үй шыбындарына үксас. Денесінің үзындығы 10-12 мм, түсі саргыш-сүрдан сарғыш-қоңырға дейін өзгереді. Денесін кыска сирек түк басқан. Басы сарғыш түсті, домалақтау, жалпы түлғасымен салыс-тырғанда үлкен. Күрделі фасетті жүп
коздері басының екі жағына орналасқан, жылтыраған күрең-жасыл. Көз аралы-ғында ақшыл-қоңыр түсті кеңістіктің төбесінде үш қара-пайым көздері орналаскан. Ауыз аппараты жоқ.
Үрықтанғаннан соң пайда болған жатырдағы жүмыртқа, доға тәріздес қисық, сопақшалау, үзындығы 1 мм, түсі ақ.
Үрғашы богелек шыбыны тірі личинка табады. Жүмыртқадан шыққан личинканың үзындығы 1-1,3 мм, түлер алдында 3-5 мм, үршык тәріздес үзыншақ, түсі ақ. Денесі 12 буынтақтан қүралған. II сатыдағы личинканың үзындығы 5-12 мм. Бүл личинкалардың бірінші кеуде буы-нының бүйірінде және VIII қүрсақ буынының бүйірінде конус тәрізді үсақ тікенектері бар. Ill сатыдағы личинка-ның үзындығы 10-30 мм, жалпақтығы - 3-10 мм. Дененің буындарының бүйірімен алдыңғы жағында тікенек қатарла-ры байқалады. Тікенектерінің түбі жуандау, үші үшкір. Личинканың осіп жетілуіне сәйкес түсі өзгереді. Дамуын аяқтаған личинкалардың арқасында әрбір буындарының ор-тасында кара дақтар пайда болады. Арткы тыныс тесіктері VIII қүрсақ буынының орта боліміндегі ойысқа орналасқан. Тыныс тесіктерінің алдында аналь тесігі орналасқан.
Қой богелегінің қуыршағы қатты кутикуладан күралғ-ан жалған пілләмен коршалған, түсі әуелі қоңырланып, кейін қараяды, үзындыгы 12-15 мм, ені-5 мм. Жоғарғы жа-ғында қақпақшасы бар.
Биологиясы. Ересек богелектер пілләдан ашык күндері ганертеңгі уақытта шығып, тастың үстінде, осімдік бүтагына немесе биігірек жерге жиналып, үша бастайды. Бүл жердс сркек және үрғашы шыбындар шағылысып, үрықтанған үріашылары, кобінесе қой қораларында немесе басқадай таса жерлерде, личинка дамығанша, 15-20 күндей, қозғалмай отырады. Олар үшып жүріп те, жерде конып отырып та, шамасы 30-40 см қашықтықтан қойдың танау қуысына бір ретте 8-12 личинкаларын тастайды, кейде олардың саны 20-30 жетеді
Үрғашы богелектер 2-4 күн ішінде личинкаларды түгелдей шашып тауысады, ал ауа райы бүзылып, температура томендесе 10-15° С бөгелектің үшуы бәсендеп, личинка імашуы 5-6 күнге созылады. Жиыны бір үрғашы богелек 600 дей личинка табады.
Ересек богелек шыбындары 12-13 ең үзақ дегенде 46 күн омір сүреді. Егер жақын манайда қой болса, богелек шыбындары шыққан жерден үзап үшпайды, ал мал болма-СВ, олар 30 шақырымға дейін үзап үшуы мүмкін.
Бірінші сатыдағы личинкалар танаудың кілегей қаба-тымен, кеңсірік және кеңсірік пердесіне орналасады. Екінші және үшінші сатыдағы личинкалар маңдай және мүйіз қуыстарында дамиды.
Эпизоотологиясы. Қазакстанда қой шаруашылыгы да-мі.нан барлық аймақтарда қойдың пыскырық (эстроз) пуруы кең таралған. Қозы-лақтар богелек личинкаларымен кагты зақымдалады. Ересек қойларда личинкалар саны аз-дау болады.
Солтүстік аймақтарда эстроздың бүл белгілері наурыз-мамыр айларында байқалады, ал богелектің екі үрпақ қал-дыратын аймақтарда бірінші рет наурыз-мамырда, екінші рет шілде-қыркүйек айларында корінеді.
Патологоанатомиялық озгерістер танау ішінде маңдай және мүйіз астындағы қуыстарда, хаондарда жиналып, да-мыған личинкалар санымен байланысты. Кілегей қабыктар қызарып, ашық жараланган, кабынып, домбықкан. II және III сатыдағы личинкалардың әсерінен танау, маңдай және мүйіз асты куыстары мен торлы сүйек кілегей қабаттары оліеттеніп, қуыс іштері шірік, жағымсыз иісті сірі-іріңді сүйыққа толған. Қойда "жалған айналма" белгісі байкалса, мида бір талай озгерістерді коруге болады. Ми қабығының тамырлары қанға толып, мидың алдыңгы жағы домбығып, дактар пайда болып, жалқаяктанған.
Ауруды анықтау клиникалық белгілері мен олексенің басын жарып қарауға негізделген. Сонымен бірге эпизоото-логиялық деректерге де назар аударылады, аурудың белгілерінің мерзіміне көңіл болінеді. Эстрозды анықтауда аллергиялық және серологиялық әдістерде қолданылады.
Аллергиялық әдісте, ауруды анықтау үшін, личинка-лардан дайындалған аллергенді 0,2 мл молшерінде қүйрық асты немесе коздің жоғаргы қабағының терісіне жібереді. Ауру қойларда 15-30 минттан соң, аллерген еккен теріде қызарган ісік пайда болады. Ол 12 сағат бойы жойылмай-ды. Сау малда мүндай озгерістер байқалмайды.
Серологиялық одістердің ең колайлысы косалкы ге-моглютинация реакциясы (КГАР). Ол ауру малдың 77-100% аныктауға мүмкіндік береді.
Емдеу және алдын ала сактандыру шаралары. Қойда эс-ірозды жою үшін, емдеу және алдын-алу шаралар жинағы колданылады. Ауру таралған шаруашылыкта, жалпы мал дорігерлік сактандыру жүмыстарына коса, жазда, канаттанғ-;ui ересек богелектерді күрту шараларын жүргізеді. Оңтүстік аймактарда жазда жоне күзде, баска аймақтарда -күзде-ерте химиялық емдеу, коктемде - кештеуленген хи-миялық емдеу жүмыстары жүргізіледі.
Богелек шыбындарының үшу және жүмыртка салу мерзімінде койды қорада не лапас астында үстаған жон.
Қойды кеңсірік күртынан сақтандыру үшін, жайлауға малды бөгелек шықпай түрып, ал қыстамаға оны шыбын үшуы токталған соң қайтару керек.
Ересек богелек шыбындарын қүртып, қойдың кеңсірік қүртымен зақымдалуын азайту үшін, қоралардың қабырғала-рының сыртын, ашык лапастармен қоршауларды, бағытталғ-ан аэрозоль әдісімен бір шаршы метр жерге 100 мл есебімен 0,5%-дық циодрин немесе 0,005% дельтаметрин сулы эмуль-сиясымен дезинсекциялау керек. Бөгелек шыбындарының белсенді үшу мерзімінде (маусым-тамыз), арасына 15-20 күн салып, қойдың түгіне, 200-300 мл молшерінде 0,06%-дық цимбуштың сулы эмульсиясын бүркеді.
Эстроз таралған шаруашылықтарда, жайылымда кой мен ешкіні, аэрозольді инсекцидтермен алдын ала емдеу (ертерек емдеу) жүргізіледі. Дәріні тозаңдатқыш һүріккіштермен, 60 мг/м3 есебінде, ДДВФ - тің сулы імульсиясын не майлы ертіндісін, немесе 10-24%-дық хло-рофостың судағы ертіндісін, 4 г/м3 молшерінде пайдалана-п.і Экспозициясы 1 сағат.
Билет№ 9
1.Мес қарынның жіті кебуі. (Tympanie rvinia acntn острая тимпания рубца) – мес қарынды газдың тез арада және көп мөлшерде құралуының салдарынан шекиен тыс кернеуімен сипаттанылатын дерт; ірі қара және қойлар арасында жиі, ал өшкі мен түйелрде сиргірек кездеседі.
Себептері. Қанның басалқы көбіне тез ашитын азықтарды көп мөлшерде жеген себепкер болады. Шырынды көк азықтар: жаңадан шабылған көк шөп, жоңышқа, беде және басқа да бұршақ тұқымдас өсімдіктер, уызданған кезндегі жүгерінің собығы, көктеген күздік дәнді өсіімдіктер, капуста және ызылшаның жапырақтары үлкен қауіп тудырады. Бұл аықтар үймеде түрып қалып қызған не жауынмен, таңғы шықпен немесе осы азықтардың бірімен азықтанған малды іле-шала тойырып суғарған өте қауіпті. Малды бұзылған жарма және арақ, сыра қойыртпағымен, шіріген тамыр жемістерімен, үсіген картоппен және басқа да сол тектес азықтандыру үзаққа созылып, баяу өтетін жіті кебуінін пайда болотын мес қарынның қабырғаларын салдандыратан улы шөптерді (у қорғасын, лапыз, цикута) жеп қою, өңетің бітелуі. сирегірек, бірақ сонда да ішектердің түйнелуі және қызуы көтеріліп жіті түрде өтетін аурулар себепкер болады. Дамуы. Мес қарында азық жынның ашуы физиологиялық процесс. Мес қарындағы құрылған газдардың біраз бөлігі жынжармен бірге ілгері жылжып ұлтабарға, ішектерге жетеді де сол бөлімдерде денеге сіңіп кетеді, ал көбінесе мес өарынның жоғарғы бөлігіне жиналады да кекіру арқылы сыртқа шығып кетеді. Мес қарын тез ашиын азықтарға толғанда газдар әдеттегіден көп құрайды. Олар мес қарынның жоғарғы бөлігіне көптеп жиналады не ірі-ірі көпіршіктер құрып азық жынын көбіктендіреді (көбіктенген тимпания). Жиналған газдың өздігінен шығарылуы қиындайды. Сондықтан жиналған газдар мес қарынды көреді.
И.П. Салминің тұжырмы бойынша жіті тимпания даму үшін, бір мезгілде үш патогенетикалық факторлар әсер етуі керек: мес қарында сүйық жынның мөлшерден артық жиналады, қарындардың жіті арония күйіне болуы және газдың мол құралуы. мал шарынды азықты өте көп мөлшеде жеп қойғанда азық жыны мес және тақия қарындарының, кейінгі бөлімдері – жалбыршақ қарын, ұлтабар; сонан соң ішектеге тез арада өтетіп кетеді де олар жынға толған сон барожәне хеморецепторлары тітіркенеді. Соның нәтижесінен қарындардың жиырылу-созылу қызметтері рефлекторлы түрде тежеледі де жіті атония дамиды. Мес қарыееың алдынғы сфинктерінің және жалбыршақ қарынның көбірегінен көпірігінің түйілулеріне, сонымен қатар өңештің қарын жеріндегі тесігінің қарынға кірген жердегі тесігінің сұйық азық жынымен жабынуына байланысты көп мөлшерде және тез арада құрылып жиналып жатқан газдар мес қарынның шыға алмайды және азық жынымен араласа бастайды.
Тимпания, дамуының бастапқы кезінде, рецепторлардың көрілуден тітіркенгендігінен, мес қарынның жиырылуы күшейіп қатты ау ырсынатын түйілуге дейін апарады, сонан барып, шала салдану басталады. Көлемі үлкейген мес қарын іш және кеуде қуыстарында орналасқан көрші ағаларға қысым түсіп қызметтеріне қосымша нұқсау келтіреді. Іш қуысының көлемі үлкейген ағзалары көк өтке қатты түсіргендіктен кеуде қуысына қаның құйылуын азайтады, жүрек қарыншаларының босансуларын және және өкпелердің дем алғандағы кеңеюлерін қиындатады, сол себептердіен жүректің жиырылу қан көлемі және өкпелердің тыныстану ауа сыйымдылығы азаяды, газ алмасу нашарлайды, оттегінің жетіспеуі үдей түседі. Іш қуысындағы көтерілген қысым, бауырдың өз қызматтарін атқаруын қиындатады: Ішек қуысының жанщып, әрі қарай өтуін қиындатады.
Өлекседегі өзгерістер. Дене шетіндегі қан тамырлары қанға толып кетеді. Мес, тақия қарынның және ішектердің алдынғы жақ бөліктері, сүйық, көбінесе көбіктенген жынға толып кетеді. Кейде малдың тірі кезінде өт не мес қарын жарылып кетеді.
Белгілері. Аурудың бсында мла мазасызданады: азық жеуін тоқтатады., құйрығын бұлқақтатады, бүйірларіне қарай береді, бүкірейді, кейде ыныранып жатады, біыақ тез түрып кетеді, артқы аяқтарымен ішін тепкілейді. Дене қызуы өзгермейді. Тыныстануы жиіленеді (минутына 60-80 рет), үстіртенеді, кеудесімен дем алады. Мал қиналған жағдайда тілін салақтатып, сілекейі шұбырып аққан, ауызы арқылы тыныстанаы. Мес қарынның кебу үдеген сайын кілегей қабықтарында қан кернеліп, сонан соң көгере бастайды. Тамыр соғуы жиіленеді, кейде жүрегі қосымша жиырылып, ырғыақтығы басқалай түрде де бұзылады. Бүйірлерін көлемі ұлғайды, сол жақ еш бүйірі қатты қан ұйып, қабыртқалар денгейнен асып түскендей бүйірлер формасының тепе-теңдігінің бұзылғаны байқалады. Күйіс қайтаруы мен кекірінуі тоқтайды. Кебудің бастапқы кезінде мес қарынның жиырылуы күшейеді сонан сон әлсірейді, кейінірек, жала салдана бастасымен оғалып кетеді. Пальпацилленген кезде сол жақ аш бүйірінің қатты көрнелік көрілгені және мес қарынның газға толған сезіледі. Жалбыршақ қарынның, ұлтабарын және ішектердің қимыл шуылдары естілмейді. Мал нәжістену, несептен кейпін жиі-жиі қабылдап ғана сұйық нәжіс және несеп шығарды.
Анықтау. Ауру туралы жиналған мәліметтерге және тән бегілеріне негізделінеді.Саралау. Өңеш бітелгенде және дене қызуы көтерілгенде дамитын тимпанияны ескерген жөн. Жай ()газды тимпанияда сол жақ бүйірін перкусиялағанда ашық дүнкілдеген, ал көбіктенген тимпанияда (газдар жынмен араласып кеткен) – бәсеңірек дауыс шығады.Болжауы. Егерде бір мезгілде және бірден көп малда мес қарынның кебуі жіті түрде өтсе (мұндай жағдайда укөктемде кездесіп тұрады) онда, барлығына бірдей дер кезінде тиімсіз малдар щығынғы ұшырауы мүмкін.
Емі. мес қарынның жиналған газдарды сылрқа шығаруға және олардың құралуын басуға әрекет жасау керек. Алдымен қарапайым тәсілдер – тауға қарай жәймен жетелеу не айду, сол жақ аш бүйіріне суық су қүю қолданады. Ауру малды суата тұсіріп тыныстануын жеңілдетеді және мес қарындағы газдардың құралуын тежейді. Дененің алдынғы бөлігін артқы бөлігінен биік ұстағанда қарындар көк өттен артқа қарай ығысып оған түскен қысымы азайтады, өкпелердегі газ алмасу процесі жақсарады, өңештің мес қарындағы тесігі жынның ашылып мал кекірінеді, сөйтіп газардың сыртқа шығуына мүмкіндік туады. Жиналған газдарды щығару мақсаттарымен мес қарынға зонд енгізеді не денесінің алдынғы бөлігін көтеріп қойған қалпына сол жақ бүйірін теренге бойлатып ұзақ уақыт уқалайды. Дененің алдынғы бөлігі көтеріп трған жағдайда газдардың сыртқа шығу жеңілденеді. Қойдың қарны кепкенде жиналған газдарды шығару үшін оларды артқы аяқтарына отырғызып ішін екі тізенің аасына орналастыып, бірнеше рет қатты-қатты қысады. Мақсатқа сәйкес екелетін іс-әрекеттің бірі малды кекірткізу, ол үшін ырғақтандырып тілін тартады не деготы немесе керосин жағылған жуан арқанмен, ширатылған сабанмен, бинтпен не матамен оралған таяқпен малды ауыздықтайды. Жиналған газдарды өзіне сіңіріп алып, ыдырату үшін аузы ақылы 2-3л жаңа сауылған сүт, 20г күйдірілген магнезий, 10-20мл аммиактың судағы ерітіндісін 500мл суға қосып береді. Қарындағы ащу процесін бәсендету үшін аузы арқылы 1000мл 2% ихтиол ерітіндісін, 50-150мл керосинді суға араластырып не 160-200мл типанолды 2мл суға қосп береді. Көбікті тимпанияда аузы арқылы көбікті ыдырататын дәрілер: 50мл сикаденді 2-5мл суға қосып, 160-200мл тимпанол не антиформолды 2-4л суға араластырып береді. Оларды зонд не троакар арқылы енгәізеді, резінке ботелкемен аузы арқылы да береі. Сикаден газ көпіршіктерін ыдыратады, мес қаынның қимыл қызматін күшейтеді де қарынар мен ішектедегі орналасқан бактериялар флорасына әсерін тигізеді. Тұншығу белгілері үдей түскенде мес қарынды троакормен не басқа қуыс инемен төсу ұсынылады. тесетін жерін, сол жақ аш бүйірінін ортасын операцияға дайындағанымен кейін троактормен маклоктан сонғы қабырғанның ортасына қарай тартылңған сызықтын орта шенінен теседі. ми анемиясын болдырмау үшін газды трактордың гильзасынан жәймен шығараы. Гильза қуысы қарынның жынымен бітеген жағдайда оны троактордың ьілігімен ішіне қарай итеріп тастап тазалптұрады. Троактордың гильзасын тескен жеріне 2-3 сағат, кейбір ерекше жағдайларда ған 12 сағатқа дейін қалдырады. Одан көп мерзімге қалдыруға болмайды, себебі көп уақытқа қалдырған жағдайда төсілген жер маныңда іш пердесінің жабысқақ қабыну дами бастайды. Сауығу кезеңінде тимпанияның тудырған қалықтарын жою мақсатымен арнайы рацион тағайындайды, кейде дәрі-дәрмектер береді. Малды 12-14 сағаттай аш үстағаннан кейін аықтарға (сүрлеме, пішен, қанр қызылшасы) біртіндеп, күніне 5-6 рет азғантайдан беріп барып, дағыландырады рационға күнарлы азықты біртіндеп енгізеді. Ашу-шіру процестері күшейген жағдайда ірі қараға аузы арқылы 1-2 ас асық түз қышқылын 500мл суға қосып береді. Мес қарынның қимыл қызиетін сергіту үшін масаж, қолданып, ащы азықтар береді.
Сақтандыру шаралары. Бақташыларды, малшыларды, чабандарды, бұзаушыларды малы жеңіл ашитын азықармен азықтандырудың және рационның бір түрінен екінші түріне ауыстырудың, әсіресе құрғақ азықтан шырынды азыққа көшіргенде, еежелерімен міндетті түрде таныстыру керек. малды шөбі бітік жайылма шығарар алында құрғақ және шырндығы аздау азықтармен тойындырады. Малы шық кезде және жаңбырдан кейін тез арады жайылыға шығармайды. Малды шырынды көк шөппен азықтандрудың алдында не тойғаннан кейін көп кешіктірмей суғару өте қауіпті.
Әлсіреген бұзауларда мес қарынның созылмалы кебу, көбінесе сүтпен қоректенумен өсімдікті азықтарға көшіргенде пайда болады. Тимпанияның бұл түрі, көбінесе, жас шығында қатты ауырған немесе сапасыз пішенмен азықтанған және минералды заттармен витаминдер жетіспеулерін сезінген бұзауларда жиі байқалаы.
Дамуы. Ауырған жердан (тақия, жалбыршақ қарындар, ұлтабар, ішектер, бауыр, іш қуысының және басқа да жүйелердің ағзалары) шыққан рефлекторлы импулстер мес қарынның қимылы бәсеңдетеді, сол себептен азық жыны әдеттегіден көп мезгіл жатып қалады да ащу, әсіресе шіру процестері күшейіп газдар және улы заттардың құралулары тездетіледі. Азықтардың көп мезгіл бойы бұзылуы, дененің уыттануы, біраз ағзалардың қызметтеріне нұқсан келтіріп, малды арықтатады.
Өлекседегі өзгерістер. Негізгі ауруға тән анатомиялық өзгерістерге қабаттаса жүретін созылмалы кебуден басқа, мес қарында жиналған газдардан және азық жынының сасық, өлік иісі шығады. Ауру ұзаққа созылып асқынған жағдайда бауырда дистрофиялық өзгерістер, сірі қабықтар астына нүктелі қанталаулар, ұлтабардың, ішектердің кілегей қабықтарында қабыну белгілері анықталынады.
Белгілері. Созылмалы тимпанияның тән белгілері – мес қарын оқтын-оқтын кебнді, бұл белгі әсітресе азықтанғанның кейін анық байқалынады. Сол жақ аш бүйірі қампиып, керіліп кетеді. Аурудың бастапқы кезінде мес қарынның кебуі онша байқалынбайды, сондықтан мал мазасызданбайды. Кебу үдеген сайын азыққа зауқы, күйіс қайтару және кекіріну процестерінің мезгілдік қайталану бұзылады, мес қарынның жиырылуы әлсірейді. Ауру ауыр өткен жағдайда қарындар қатты керіледі. Азықтанғаннан кейін көп кешікпей, кебу үдейе түседі де жіті кебудегі сияқты тынышсыздана бастайды. Іші дөңгелектеніп сол жақ аш бүйірі қабырға денгейімен теңелеп кетеді. Ауру бұзаулар кекіргенде мес қарынның сасық газ шығады.Ауру, тудырған себептарін жойғанша апталап, айлап созыла береді. Тыныстануы және тамыр соғуы жиіленеді. Ауру малдар біртіндеп арықтайды, өсіп-жетілу баяулайды, өнімділігі нашарлайды.
Анықтау. Азықтанғаннан кейін мес қарын ылғй не жиі-жиі кебетін болса, мұндай белгілер ауруды анықтауға күмән тудырмайды. Қарындардың, ұлтабардың, бауыадың ауруларымен, зат алмасуының бұзылуымен және минералды заттар мен витаминдеердің жетіспеулерімен қосарлана жүретін мес қарынның қимыл қызметнің әлсіреуін анықтау аталмыш ауруларға тән қосымша белгілерімен толықтырылады.
Емі. Қарындардың қимыл қызметін жақсартуға мес қарынағы азық жынның қорытылуын қалпына келтіруге бағыттайтын симптоматикалық ем қолданады. Мес қарынды жуып-шаю өте пайдалы. Аз мөлшерде карбохолин, вератрин, ақтамырдан жасалған препараттар береді. Негізгі ауруларды жойып ас қорыту ағзаарының қызметтерін қалпына келтіруіне толық сапалы азықтарды реттеп берудің маңызы өте ерекше. Азыққа зауқын ащу және ас қорытуын жақсарту мақсатымен шерменгуль, арақ, табиғи не жасанды асқазан сөлін береді. төлдердің қарны қайта-қайта кепкен жағдайда, беретін сүттің мөлшерін жартылай кемітіп, оған 0,9% натрий хлорид ерітіндісін теңдей етіп қосып, сүйылтып береді. Азықтандырар алдында асқазан сөлін, АБК не НАБК береді. Іш қатпасын жою мақсатымен узы арқылы натрий сульфат, жасанды каролвар тұзын босаңсытатын мөлшерде беруі немесе жылы сумен тереңге байлатылған клизма жасайды.
Созылмалы түрде ауырған бұзауларға, мес қарындағы азық қорытылуын қалпына келтіру мақсатына сау малдың алынған қарын жынын күн сайын беріп тұрады.
2.Жыныстық айналымға (циклге) түсініктеме. Оның малдың түріне байланысты ерекшеліктері және оны білудің тәжірибе жүзіндегі маңызы
Дені сау буаз емес, ұрғашы малда жыныстық қозуы белгілі уақытта қайталанып отырады. Жыныстық қозудың бір сатысынан келесі сатысына дейін аналықтардың жалпы денесінде,әсіресе көбею жүйесінде өтетін физиологиялық,морфологиялық өзгерістермен айқындалатын нейрогуморальдық кешенді үрдісті жыныстық айналым (половой цикл)д.а.Осы процестің арқасында аналық және аталық жасушаларының тасымалдануына,ұрық тоқтатуға,буаздық басталуға қолайлы жағдай жасалады. Жыныс айналымы 4 сатыдан тұрады: 1)Шырыш ағу;2)Жыныстық қозу;3)Күйлеу;4)Жұмыртқа торшасынан бөлініп шығу (овуляция)
Жыныс айналымының қайталануы жануарлардың түрі мен түлігіне қарай әр түрлі болады. Кейбіреулерінде жыныс айналымы жыл бойы бірінен кейін бірі қайталана берсе,кейбіреулерінде жылына 1немесе 2 рет қана өтеді. Осыған орай жануарлар моноциклды және полициклды б.б.Полициклды жануарларға бие, сиыр, мегежін жатады,бұл топтағылардың жыныс айналымының тыныштық кезеңі өте қысқа болады. Ал моноциклды топқа қаншық және барлық жабайы ұрғашы жануарлар жатады,олардың жыныс айналымының тыныштық кезеңі ұзаққа созылады.Бұл екі топтың ешқайсысына жатпайтын аралық үшінші топтық малдар болады. Мысалы ешкі мен саулықтың жыныстық айналымыкүзде, ал інгендікі қыста өтеді. Мұндай аналықтарды көп айналымды жыныстық мезгілді малдар д.а.Жыныстық мезгілдің туындауы азықтандыру,күн жарығының жалғасуы, ауа иемпературасының жылылығы,суықтығы, ылғалдығы сияқты тірішілк жағдайларына аналық малдың ағзасынынң қалыптасуына байланысты. Аналық малдардың азықтандырылуын,бағымын,күтімін жақсарту арқылы жыныстық аз айналымдық пен мезгілділікті жойып,мезгілге тәуелсіз,көп айналымдылыққа өзгертуге болатынын тәжірибелер мен зерттеулер көрсетіп отыр.Сиырдың жыныс айналымы - қалыпты бұзаулаған сиырдың 50% ның жыныс айналымы төлдегеннен кейінгі 1 айда п.б. Буаз емес сиырдың жыныс айналымы орта есеппен 21 тәулікте қайталанып отырады. Дегенмен 18-23 тәулікке ауытқу байқалады. Айналымның 3-4 тәулігінде шырыш ағу мен жыныстық жалпы қозу,1-3 тәулігінде күйлеу, 14-16 тәулігінде овуляция сатылары өтеді.Шырыш ағу көрінісі қозу сатысы басталғаннан соңына дейін жалғасады. Алғашқы тәуліктерде жыныс жапсарынан аз мөлшерде бұлыыңғыр, қою шырыш ағады. Кілегей қабық қызаруы,жатыр мойнының босаңсуы байқалады. Шырыш ағудан кейін 1-2 тәулік өткесон қозу белгілері біліне бастайды: қозғалысы көбейеді,жатпай жалтақтап жан жағына қарайды,мөңірейді, сүт азаяды, басқа сиырларға артылады(қозғалмау) түйсігі п.б. Қозудан кейін күйлеу сатысы біліне бастайды,ол 8-20сағ жалғасады. Күйлеуді күйіттегіш бұқа арқылы анықтайды. Сиырдың 60-70 күйіті таңертең,10 түсте,20-30 кешке немесе түнде білінеді. Күйлеуден кейін 10-15 сағ өткесон,көбіне таңертең овуляция басталады. Сиыр мен құнажынды 1рет ұрықтандырады,егер күйіті созылса 10-12 сағ кейін 2ші рет ұрықтандырады.
Қой мен ешкінің жыныстық қозуы күз мезгілінде қыркүйектен желтоқсанға дейін қарқынды өтеді. Осы аралықта буаз болмағандардың жыныс айналымы 7-8 ретқайталанады. Жыныс мерзімі басталу алдында шырыш ағу,күйлеу білінбей,овуляция өткенде ғана ерекшелік болады. Жыныстық айналымының 2-3 тәулігін қозу сатысы иеленді. Орта есеппен шырыш ағу 47 сағат, жыныстық қозу 41 сағат, күйіт 33 сағатқа созылады. Тек қана күйітін анықтау арқылы ұсақ малды ұрықтандырады. Күйіттің алғашқы жартысында ұрықтандырылған саулық пен ешкінің буаз болуы басқа кездердікінен артық болады.
Биенің жыныс айналымы орта есеппен 21-22 күн созылады,оның 5-7 тәулігінде көбіршік сатысы, 12-16 тәулігінде сары дене сатысы өтеді. Биенің жыныстық айналымына жыл мезгілі үлкен әсер етеді. Бие құлындағаннан кейін көп кешікпей жыныс айналымы сергитін мал,кейбір биелердің күйіті құлындаған соң 9 тәулікте, 15 тәулікте,20 тәулікте біліне бастайды. Ұрық тоқтамаса жыныстық айналым қайталана береді. Бие күйітін анықтағаннан кейін 2ші тәул ұрықтандырып,одан соң әрбір 24-48 сағ сайын қайталайды. Ұрықтандыру 3 реттен артық болмауы керек.
Мегежіннің жыныс айналымы – мезгілге тәуелсіз,жыл бойы қайталанады.Айналым 20-22 тәул жалғасады. Жын айн басталуын шырыш ағудан білуге болады,ол 7 тәул жалғасады,қозу 3-4 тәул,ал күйлеу қозудан кейін 2-3тәул соң. Күйлеудің уақыты тұрақсыз,48-72 сағ созылады(бұған тұқымы,жасы,ауа райы,азықтандыру дәрежесі ә.е.) Овуляция күйіттен кейін 30-40 сағ соң баст.Мегежіндерді ұрықтанд ең тиімді уақыты күйіт басталғаннан кейінгі 24 сағ б.т. 2рет ұрықтандыру қағидасын ұстанады.
3 сурак. Шошқа аскаридозы
Шошқа аскаридозы - шошқалардың ащы ішектерінде паразит-тік тіршілік ететін Ascaris suum нематодтары туғызатын ауру. Аскаридоз шошқа иммунитетін, ягни, табиги резистенттілігін төмендетеді, жануар азып, тозады. Аскаридиозға көбінесе 4 айға дейінгі торайлар бейім келеді. Шошқа қорасының нашар тазарты-луы, ластануы, азықта витаминдердің жетіспеуі аскаридоздың таралуына себеп болады. Шошқа аскаридаларының инвазиялық жүмыртқалары адамға да қауіпті.
Шошканың аскаридоз ауруының кеңінен таралуына байланысты, оның зияндылығы орасан зор. Торай арасында өлім-жітім жиі кез-деседі. Зақымданған торай тәулігіне 100-200 г салмағын кемітеді.
Қоздырғышы - Ascaris suum (Goeze, 1782), шошқаның ащы ішегін мекендейтін ірі жүмыр қүрт. Оның түсі ақшыл, үзындығы: еркегінікі - 10-22 см, үрғашысыныкі - 22-30 см. Екі тең спикуласы бар. Бәтегі нематода денесінің алдыңғы бөлігіне орналасқан. Со-пақша жүмьтртқасы күрең не сарғыш өңді, сыртқы қабықтары қалың және кедір-бүдыр болады.
Аскарида көбінесе 1-3 айлық торайларда кездеседі. Ал ересек шошқаның бірен сараны ғана ауырады. Гельминтоздың жұмртқасын таратушы аскарида құртымен зарарланған сақа доңыздар. Шошқа қорасы айналасына үйген нәжістен аскарида тез жұғады. Денесінде құрты бар мегежіндер күніне нәжіспен бірге аскарида ұсыртқаларын шашады. Онымен жем су ластанады.
Анықтау. Аскаридозга диагноз қоярда эпизоотологиялық деректерін және сыртқы клиникалық белгілерін ескеру керек. Со-нымен катар шошқа нәжісін Щербович, Дарлинг т.б. қалқыту әдістерінің бірімен тексеріп, аскарида жүмыртқаларын іздестіреді немесе диагностикалық дегельминтизация жүргізеді. Сойылған шошканың ащы ішегінен нематодалар іздестіріледі. Сонымен қатар, доңыздың өкпе-бауырын майдалап турап, Берман әдісі көмегімен балаң қүрттар іздестіріледі.
Емі. Шошқа аскаридозын емдеу үшін көптеген антигельмин-тик қолданады.
Сантонин - жусанның бір түрінен өндірілетін, сантонин қыш-қылының лактаты. Түссіз, жылтыр, иіссіз, ащы дәмді үсақ қиыр-шықты пластинкалар, жарықта саргая бастайды, суда ерімейді. Дәріні 0,05 г/кг мөлшерінде, шошқаны 12 сағат ашықтырған соң, суға шыланған жемге араластырып жекелеп береді. Жануардың ішін айдау үшін сантонинмен бірге 0,03 г/кг есебінде каломель (бір хлорлы уақ қиыршықты үнтақ) үсынылады. Емделген торай-ларды 3-5 сагаттан соң, азыктандыруға болады, су мейлінше ішкізіледі.
Кремнефторлы натрий - қиыршықты үнтақ, түсі ақ немесе саргыш, суда көп ерімейді. Дәріні жеке басқа не жасы мен салма-ғы шамамен бірдей келетін шошқа тобына майдаланған жемнің қою боткасына немесе қүргақ азыққа косып жегізеді. Қосындыны тек азықтандыру алдында әзірлейді. Үлкен топтар үшін (100-150 бас) препаратты аздаган жеммен алдын ала араластырады. Кремнефторлы натрийді екі күн қатарынан, үш мезгіл берген жөн. Берілетін өлшемі: салмағы 20 кг-нан төмен торайға азанда 0,3 г,күндіз 0,3 г, ал кешке 0,5 г (барлығы 1,1 г); салмағы 40 кг-ға жеткеніне таңертең 0,6 г, түсте 0,6 г және кешке 1,0 г (барлығы 2,2 г), сақа шошқаға таңертең 0,7 г, түсте 0,7, ал кешке 1,5 г (барлығы 2,9 г). Шошқаларды дәрілеген кезеңде, оларға жегізетін жемді 70-80 процентке дейін азайтып, керісінше суды қалағанынша ішкізеді. Іш өткізетін дәрілер пайдаланбайды. Енесін емген то-райларды айырғаннан кейін 10 тәулік өтісімен, ал буаз мегежіндер-ді торайлағанға дейін бір рет, торайлағаннан кейін бір аптадан соң ғана емдеуге рұқсат етіледі.
Алдын алу және күресу шаралары. Аскаридоз жылда тіркеліп түратын шаруашылыктарда шошқалар міндетті түрде сақтық дегель-минтизациялардан өтуге тиіс, тиімді антигельминтиктерді еркінше азыққа қосып берген жөн. Жылына екі дүркін, яғни жазғы-түрым және күзде шошқа қораларын тазалап, залалсыздандыра-ды. Шошқа нәжісін көң сақтайтын жерге жинап, биотермиялық әдіспен зарарсыздандырады. Қора-жай, серуен алаңдарын, от-тықтарды т.б. 3-5 проценттік ыстық сілті ерітіндісімен, сөндірілмеген әк немесе 4-5 проценттік карбол қышқылымен, 10 проценттік лидолмен дезинвазиялайды. Шошқа бағылатын жайылым бөлтек-терін, егер мүмкіншілік болған жағдайларда, жазда әр 10 күн са-лып, ал ерте көктем мен күзде 15-30 күн аралығында өзгертіп отыру қажет.
Шошкалардың аскаридозын алдын алуға келесі шаралар жүргізіледі:
қүрамы витаминдер жзне минералдық заттармен толықты-рылған азықтармен қамтамасыз ету;
шошқаларды жазғы кезеңде лагерлік жүйеде бағып үстау, мамыр-тамыз айларында әрбір 10 күн сайын жайылымды ауыс-тыру;
қораларды, оттықтарды, науаларды, күтім заттарын және шаруашылық қүрал-саймандарын (шелектерді, күректерді, айыр-ларды, сыпыртқыларды) үнемі тазалап және механикалық тазар-тып, оларға ерітінділермен немесе ыстық қайнаған сумен залал-сыздандыру жүргізу;
ферма айналасындағы жерлерді айдап, жыртады, серуен алаң-дарына әк себіліп, артынан тегістелінеді.
Жылқы параскаридозы
Параскаридоз - Parascaris equorum деп, аталынатын жүмыр қүрт қоздыратын тақ түяқты малдардың созылмалы гельминтозы. Ол малдың, әсіресе қүлынның өсуін тежейді, ересек малдың жү-мыс қабілетін кемітеді, ішекті жарақаттап, жыртып, өлімге үшы-ратуы да мүмкін. Параскаридозбен жылқы, есек олардың будан-дары ауырады. Гельминт тақ түяқтылардың ащы ішегіне орналаса-ды. Бүл нематоз барлық жерге таралған. Малдардың аурумен за-лалдану дәрежесі олардың жасына кері пропорциональды: мал жас болған сайын инвазияның экстенсивтілігі және интенсивтілігі жоғары болады.
Қоздыргышы - Parascaris equorum (Goeze, 1782), өте ірі жү-мыр қүрт. Еркегінің үзындығы 15-30 см, үрғашылары - 20-40 см. Аналығының қүйрығы ішіне қарай қайырылып жатады, ал жыныс тесігі бас жағына жақын жерден ашылады. Жетілмеген жүмыртқ-аларының көлемі үлкен (0,08-0,1 мм х 0,07-0,09 мм) сақинадай дөңгелек. Өңі қою қоңыр не қара болады. (қараңыз: 60-сурет).
Эпизоотологиялық. Парааскаридозбен көбінесе құлын, тай, құнан ауырады. Жазғыұрым туған құлындарда , тамыз-қыркүйек айында байқалса, қыста туғандарда мамыр-маусымда п.б. сақа мал гельминтозға төзімді келеді. Бірақ олар ішегінде жыланқұртты ұзақ сақтап, қоршаған ортаны үнемі ластап отырады. Жылқы гельминт жұмырталарын топырақ араласқан шөп, оттықтағы қалдық жеммен бірге жеп, жұқтырады.
Диагнозы. Малдың тірі кезінде ауруға диагноз эпизоотиялық мәліметтерді, клиникалық белгілерің сараптап, гельминтоовоско-пиялық Фюллеборнның флотациялық әдісі немесе Дарлингтің қүрама әдісі бойынша фекалий сынамаларын зертханалық зерттеу арқылы қойылады. Кейде параскаридтер малдың нәжісімен өздігі-нен немесе диагностикалық дегельминтизация кезінде бөлінеді. Мал өлгеннен кейін өлексені сойып тексеріп, ересек аскаридтерді табу арқылы диагноз қояды.
Емі. Жылқы параскаридозын емдеуде төрт хлорлы көміртегі, пиперазин түздары, мебендазол, панакур, ринтал препараттары пайдаланылады.
Төртхлорлы көміртегін ішке желатин капсуласымен немесе танау-өңеш түтігімен (зондымен) 1 мәрте 12 сағат аш үсталған әр жылқыға төмендегідей мөлшерде беріледі (мл): 3-7 айлық құ-лындарға - 8-10; 7-8 айлық қүлын-жабағыларға - 10-15; 1-2 жас-тағы жабағы-тайларға - 15-20; 2-3 жастағы тай-қүнандарға - 20-25; 3 жастан асқандарына - 25-40. Бір жасқа жетпеген қүлындар мен сақа малға емдеуден 2-3 сағат өткен соң, қүрамында түздары бар іш өткізетін дәрмектер ішкізеді, мысалы, 300-400 г. глаубер түзы.
Параскаридалар жылқы денесінен дегельминтизация жасаған күннен бастап шыға бастайды да, бөлінуі 5-6 күнге созылады. Төртхлорлы көміртегін қабылдаған кейбір малдың тәбеті төмен-дейді, шөліркейді, күйсізденеді, бірақ аталған көріністер 2-3 күннен соң өздігінен жоғалады. Дегельминтизациядан кейін жыл-қыны жүмыстан босатып, бір жүмадай қорада үстап күтеді. Оны сапалы пішенмен қоректендіреді, жем бермейді не үштен бірін ғана береді.
Панакурды жемге араластырып береді. Ринтал,пиперазин
Алдын алу және күресу шаралары. Профилактикалық де-гельминтизациялау мерзімі және кезенділігі жылқылардың жасына байланысты. Ерте көктемде туылған қүлындарды маусым және шілде айларында, ал көктемнің соңында туғандарды - тамыз айын-да дегельминтизациялайды. Қазан және қараша айларында дегель-минтизацияны қайталайды. 1-2 жастағы малдарды жайылымға шығару алдында наурыз және сәуірде дегельминтизациялайды, қайталап - тамызда және қыркүйекте; өте интенсивті инвазия туындаса қараша-желтоқсанда үшінші дегельминтизацияны жүргі-зеді. Ересек жылқыларды көктемде және күзде дегельминтизациялайды.
Табындағы жылқыларды бір мезгілде параскаридозға және стронгилятозға қарсы дегельминтизациялаған тиімді.
Билет №10
1) пішуден кейінгі асқынулар. 1. Пішуден кейінгі асқынулар және оларды емдеу әдістері
Пішу ветеринариялық хирургияда көп кездесетін операцияларға жатады. Асқынудың этиологиясы:негізінен операция техникасы бұзылса,антисептика, асептика ережесі сақталмағанда және операция таза емес алаңда жасалса асқынулар болады. Пішуден кейінгі асқынулар төмендегідей жіктеледі: ерте асқыну, кеш асқыну, операциядан жануарлар антисанитарлық жағдайы күтіліп, организмнің жалпы қорғаныс күші азайғанда және табиғи саңылаулары кеңдігінен (шап,ен, кіндік т.б) болатын асқынулар тіркелген. Жануарларды пішу алдында зерттеу керек. Оларды пішетін шаруашылықтарда індетті инфекциялық аурулардың тұтануы және жаңа ошағы анықтағанда пішуге болмайды. Табиғи саңылаулары кең жануарлар(қоян т.б ) сақтықпен пішкен жөн. Іріңді операциядан соң пішуге қатал тиым салынады.
2)Сібір жарасы (топалаң) ; балау, дауалау және және күрес шаралары
Топалаң (Anthrax, сибирская язва) – жіті өтетін, өлі тиіп, күйдіргі тектес қабыну ретінде байқалатын жұқпалы ауру. Бұл ауру малдың әр түлігінде өзінше аталып келді. Топалаң атауы негізінде қой мен ешкіге тән. Жылқыда – жамандат, талақ немесе қарабез, сиырда – қарасан немесе қарабез(қарасан қазіргі көзқарас бойынша басқа дербес ауру), түйеде – шелек немесе ақ шелек, адамда – күйдіргі немесе түйнеме.
Қоздырушысы – Bacillus anthracis ірі (3-10х1-1,5 мкм) қозғалмайтын грам оң, спора түзетін ауасыбағалы таяқша. Жануар организміне және табиғи белогі мол қоректік ортада қауашақ түзеді және бұл қасиет уытты штамдарына тән.
Балау диагноз қою үшін міндетті түрде індеттанулық деректер клиникалық белгілері, өлексені көрудің нәтижелері ескеріледі. Жайылым маусымында бұрын сау емес территорияда, не болмаса жер қазу жұмыстары жүргізілгеннен соң, қатты жауын, сел, тасқыннан кейін малдың кенеттен өлуі топалаңға күдік тудырады. Бұнымен қатар аурудың өте қатты өлі тибі (ыстығы көтеріліп), күйдіргі шығу білінетіндігі ескеріледі. Сонымен бірге өлексенің тез бұзылуы, сіресуінің білінбеуі, табиғи тесіктерінен қанды сора ағуы маңызды мәліметтер болып таыблады. Бұл күдіктердің негізінде күттірмейтін жедел шаралар қолға алынады. Бірақ та түпкілікті диагноз лабораториялық зерттеулерге негізделуі керек.
Зертханаға жаңа өліктің құлағының көк тамырындағы қаннан даярланған қалың жағындыны жібереді. Қан алған кезде терінің тілінген орынын қариды. Жағындыны көлеңкеде кептіріп, бекітпейді. Егер шыны болмаса, бірнеше тамшы қанды борға, гипске, ағаш көміріне, шақпақ қантқа тамызады. Басқа мүмкіндік болмаған жағдайда тексеруге кесіліп алынған құлақты жібереді. Ол үшін астыңғы құлақтың түбін екі жерден байлап, арасынан кеседі. Тілінген жерді қарып, күйдіреді. Құлақты пергамент қағазбен немесе целофанмен орап, металл қорабқа, банкіге, немесе мықты жәшікке салып, кісі арқылы лабораторияға жіберіледі. Лажсыз сойылған малдан ең лайықты материал – көк бауыр, шошқадан жақасты және жұтқыншақ сөл түйіндері.
Зертханада ең алдымен жағындыны микроскоптайды. Капсуламен қоршалған өзгеше ірі таяқшалардың болуы топалаңға алдын-ала диагноз қоюға негіз болады да, бұл туралы шаруашылықты және ауданды бақылайтын ветеринариялық қызметке хабар етіледі. Бұл алдын-ала қойылған диагноз ауру қоздырушысының таза өсінін бөлу арқылы расталуы керек. Ол үшін тексерілетін материалды қоректік ортаға себеді және лабораториялық жануарларға жұқтырады. Бөлінген өсінді өзіне тән қасиеттері бойынша (қозғалмайтын, гемолиздік белсенділігі жоқ, оң «меруерт моншағы» сынамасы, өзгеше топалаң бактариофагымен әрекеттескенде еруі) айқындалады. Бациллаларды бұдан да тезірек иммунофлуоресценция әдісі бойынша табады. Бөліп алынған микробтың уыттылығын анықтау міндетті шарт болып есептеледі.
Егер өлексе бұзылып кетсе лабораторияға терінің (10×10 см) немесе ағзалардың кесіндісін жібереді. Бұлардан даярланған экстракты преципитация реакциясында тексеру арқылы бактериологияның нәтижесі теріс болған жағдайда да диагноз қоюға болады. Лажсыз сойыылған малдың етін міндетті түрде топалаңға тексеру қажет. Медицина практикасында адамды, ал соңғы кезде ветеринарияда шошқаны тірі кезінде ауруға топалаң аллергені (антраксин) арқылы тері сынамасын қолданылып тексереді.
Ажыратып балау сиырда қарасаннан, қойда брадзот пен энтеротоксемиядан, барлық жануарларда қатерлі домбығудан, пастереллезден, пироплазмоздардан, лейкоздан, уланудан, тышқаншықтан, тимпаниядан, күн өтуден және ыстық өтуден ажырату қажет.
Дауалау және күресу шаралары топалаңды дауалаудың басты бағыты бейім жануаарларды вакциналау және індет жайлаған (бұрын топалаңнан мал өлген, ондай малдың өлексесі көмілген) жерлерді толық есепке алу және сауықтыру, санитариялық шектеу шараларын жүргізу. Малды бақылаусыз союға жол бермей, өлексені жоюды жіне зарарсыздандыруды жолға қоюдың, малдан алынған шикізат өнімдерін дайындау, тасмалдау және емдеу кезінде ретті санитариялық бақылаудың, мал фермаларында, мал айдайтын жолдарда, жайылымдарда, малдың мол жиналатын жерлерінде және сатылатын базарларында санитариялық ережелердің қатаң сақталуының маңызы зор. Мал фермаларын салуға өткен уақытта ешқашан топлаң байқалмаған жер бөлінуі қажет. Сондай-ақ, бұрын мал өлексесі көмілген, мал өнімдерін сақтайтын және өндейтін кәсіпорындар болған жерлерге де мал қора-жайларын салуға болмайды. Бұрын мал өлексесі көмілген қорымдар, биотермиялық апандар, мал иірілген жұрттар мен қотандар қоршалып, айналасына тікенді бұталар егіліп, егер ондай жерді шаруашылық қажетіне жарату мұқтаждығы туған жағдайда топырақты бактериологиялық тексеруден өткізу қажет. Топалаң бойынша күдікті жерлерде құрылыс, суландыру қазу жұмыстарын жүргізбеген жөн, ал аса қажет жағдайда арнайы санитариялық эпидемиологиялық мекемелердің келісімін алу қажет.
Топалаң бойынша қауіпті болып есептелетін территорияға (оған Қазақстанның басым бөлігі жатады) жыл сайын барлық бейім жануарлар вакциналау жылына екі мәрте жүргізіледі.
Топалаң шыққан індет ошағы карантинделінеді де, ол елді мекен мен шаруашылықта малды әкелуге, әкетуге, орын ауыстыруға, етке союға, мал өнімдерін жинауға және тасымалдауға тиым салынады. Барлық мал тексеріліп, ауырған және күдікті жануаарлар оқшауланып, емделеді. Сауыққан соң 14 күннен кейін вакциналанады. Клиникалық тұрғыдан сау малды бірден егеді. Ауырған және күдікті сиырдың сүті зарарсыздандырылып, құртылады. Шартты түрде сау сиырдың сүті тек қайнатылғаннан соң ғана тағамға жаратылады. Топалңнан өлген малдың өлексесін соймайды, көмуге тиым салынады, міндетті түрде өртейді. Өлексе жатқан жерді 10% ыстық күйдіргіш натрий ерітіндісімен немесе 4% формальдегид, 5% хлорлы ерітіндімен дезинфекциялайды. Ауру малдың тезегі де өртеледі. Топырақты және жүнді дезинфекциялау үшін этилен мен бромды метил тотығымен ойдағыдай зарарсыздандыруға болады.
Карантин ең соңғы мал сауыққан соң немесе өлген соң, егер егілген жануаарларда асқыну болмаса, 15 күннен соң алынады.
3сурак 10.3.Буаздықты анықтау әдістері.Клиникалық әдістер
Рефлексологиялық әдіс – сынақшы аталықтарды пайдалану арқылы малдың буаздығын анықтау. Яғни сынақшы бұқа артылады,буаз емес аналықта қозғалмау рефлексі пайда болады,20күннен кейін тексеру керек,жыныстық айналымына байланысты.
Сыртқы тексеру- қарау,қолмен тексеру,тыңдау. Қарағандаақиқат белгілер: бүйірі мезгіл мезгіл бүлкілдейді,бұзау жүрегінің дүрсілі,оң жақ бүйірі шығыңқы болады,біраз төмен түсіп тұрады.
Қолмен тексеру кезінде- тізе буынынан горизонтальды соңғы қабырғаға дейін жеткізіліп,осыдан вертикаль сызық жоғары қарай,осы орынды қолмен итереміз,егерде бұзау болса ол қайтадан кеп қолға соғылады.
Тыңдау- тыңдау аспабымен тындаймыз бірінші шұрылдаған дыбыс шығады,яғни (перистатикалық- ішектің жиырылуы),одан кейін ғана жүрек соғысы естіледі.
Ішкі тексеру- қынап және тік ішек арқылы тексеру. Ықтимал белгілері ғана анықталады. Жатыр мойнының қынап кіреберісінде шығуы азаяды,жатыр мойынының қуысы қою мөлдір шырынмен жабылады. Тік ішек арқылы тексеру ірі аналықтарда жүргізіледі. Ол үшін қолды залалсыздандырып,арнайы киім киіп,перчатка кию керек;аналық малға 12 сағат азық бермеу керек; бекіту керек; тік ішекке қарай қолды кіргіземіз,жамбас сүйегін сипаймыз егер тегіс болса буаз емес, аналық жыныс безін ұстап көруге болады.
Лабораториялық әдістер:
Қынап пен жатыр мойнының шырынын тексеру.
Гармональдық әдіс прогестерон
Арнайы гармондарды қолдану арқылы буаздықты анықтау фекундан,гравигност,стилбестрол. Ол үшін стилбестролды мөлшері 2мл б.е. 17-24ші,38-42ші күндері ұрық енгізгеннен кейін қолданады. Егерде мал буаз болмаса 5 күн өткеннен кейін қозу сатысы п.б.,ал буаз болса ешқандай өзгеріс болмайды.
Фекунданды ұрықтанғаннан 2 жұмадан кейін б.е. 2 мл енгізгеді,осыдан кейін 10-14 күн өткен соң буаз болмаса қозу сатысы п.б.,ал буаз болса байқалмайды.
Иммунологиялық әдіс арнайы аллерген П-70 мөлшері 0,2 мл мойын тұсының тері астына енгізіледі,егер буаз болса 15-20мин өткен соң дөңгелек көлемі 4,5-5,5 см болатын ортасында ойысы бар өзгеріс п.б.
Электрометрлік әдіс- Полянцев енгізген. Буаз сиырдың жатыр мойнының биотокының кедергісі 500 Омнан асады.
УЗИ
Рентгенологиялық әдіс: Рентгеноскопия;Рентгенография
Билет №11
2- ЭЙМЕРИОЗ
Ауруды анықтау әдістері. Эпизоотологиялық деректер. Ешкі эймериозы ТМД елдерінде кең тараған. Қазақстанның барлық шаруашылықтарында кездеседі. Саулық ешкәлердің инвазия экстенсиві 20 – 100%, осыған сәйкес инвазия интенсивтігі 1 – 2 ден 110және 1 – 2 ден 150 ооцистке дейін болады. Ең жоғарғы инвазия интенсиві 650 – 1000 ооцистке дейін 5 – 6 айлық лақтарда күзде кездеседі. Аурудың ең негізгі көзі - ауру малдар, әсіресе лақтар. Ересек ешкілер де ауру таратушы болып саналады.
Ауру белгілері. Ауру жіті, жітілеу, созылмалы түрде өтеді. Жасырын кезеңі 11 – 12 күн. Жіті түрі көбінесе 5 – 6 айлық лақтарда жиі кезедеседі. Ауру малдардың жалпы күйі төмендейді, тәбеті азаяды. Екінші күні нәжіс сұйықтанып, қанқалдықтары және ішек кілегей қабығының кесектері бөлініп шығады. Дене қызуы 40,5 - 41º дейін көтеріледі, 3 – 4 – ші күні қан аралас іш өтуі жиілейді. Барлық кілегей қабықтары бозарады. Тыныс алуы, тамыр соғуы жиілейді, тәбеті жоғалады, қалжырап жатып қалады.
Жітілеу түрі. Ауру малдың жалпы күйі нашарлайды. Барлық көрінетін кілегей қабықтары бозарады, ренит, коньюнктивит пайда болуы мүмкін. Сойылған нәжісінде қан қалдықтары байқалады. Кейбір төлдің іші кбеді, көзінің, құлағының терісінде кішкене ісіктер пайда болады. Кейде дене қызуы 40,5º көтеріледі, іші өтуі жиілеп тоқтамайды, өлімге ұшырайды. Созылмалы түрі көбінесе 9 – 12 айлық төлдерде, саулықтарда кезігеді. Лақтарда аурудың жіті, жітілеу түрлері созылмалы түрге айналуы мүмкін. Малдың барлық кілегей қабықтары бозарады, тәбеті сақталады, не нашарлайды. Нәжісінде көпке дейін ешқандай өзгеріс байқалмайды, кейде нәжісі сұйылып, аздап іші өтуі мүмкін. Жас төлдердің өсіп жетілуі тежеледі, ешкілердің жүн - түбіт, ет, сүт өнімдері азаяды.
Зертханалық анықтау. Төлдің нәжістерін Дарлинг немесе Фюллеборн әдістері арқылы тексереді. Егер зерттеп анықтайтын мал саны жүзге дейін болса, онда 20 малдың нәжістерінің сынамаларын алады, мал саны жүзбірден бесжүзге дейін болса, малдың 10% - нан, ал бесжүзден бәр мыңға дейін - 5% - нен, бір мыңнан жоғары болса, малдың 2% - нен нәжісінің сынамаларын алу керек. Нәжістерін алған соң бірден зерттеген жөн. Ал егер бірден зерттелмеген жағдайда нәжістерге 2,5 % бихромат ерітіндісін қосып сақтайды. Микроскоп арқылы жағындыны қарағанда ооцисталар табылмаса, аурудың белгілері бола тұра, бірден эймериоз жоқ деп айтуға болмайды. Себебі жағындыны алған сәтте мал ішектерінің эпителий клеткаларында мерогония, гаметогония даму сатылары аяқталмауылары мүмкін, сондықтан ооцисталар сыртқа бөлініп шықпайды. Сол себепті 3 – 4 күннен кейін нәжістерді қайта зерттейді, ооцисталарды табады.
Емдеу.Біз емдеуге химкокцид-7 препаратын қ олдандық. Ветеринарлық тәжірибеде химкокцид 2 түрде және таза химиялық түрде және химкокцид – 7 премикс түрінде премикс түріндегі химкокцидті фазалағанда таза химиялық түріндегісімен дозалайды.Таза химиялық химкокцидтің ең тиімді дозасы 30мг/кг мөлшерінде тең. Премиксте химкокцидтің мөлшері 7 % тең. Таза химиялық премикстің 30 мг. Мөлшері 430 кг пермикс түрінде химкокцидтің мөлшеріне тең.
12билет
ҚАНСОРҒЫШТАР
Қансорғыштар - Diptera отрядның қуыршақ табушылар отряд тармағына — (Puparia) жататын Hippoboscidae түқым-дас түрлері. Әр жануардың өзіне тән тоғышар қан сорғышы бар. Қойда - Melophagus ovinus, жылқыда-Hippobosca equina, итте — Н. canis, түйеде — Н. cameli, бүлан мен бүғы-да — Lipoptena cervi, қүстарда — Ornithomyia түрлері тоғы-шарлық өмір сүреді. Бүлар жануарлар мен қүстардың түрақ-ты тоғышарлары.
Қансорғыш қосқанаттылар
Қансорғыш косқанаттылар үсақ жәндіктер жиынтығы, олар-ді.і орысша «гнус» деп атайды. Қан сорғыш жәндіктер жануарлар деисаулығына көптеген зиян келтіреді. Бүл топқа үзын мүртты-пар (Nematocera) тек тармағына жататын масалар, тасшыбындар, іиіркейлер, қүмыты шыбындар және қысқа мүрттылар (Вгасһісега) гек гармағына жататын соналар енеді.
Жәндіктердің қүрамы тек эктопаразиттер болып қана қоймай, жамуарлар мен адамның жүқпалы ауру қоздырғыштарын тасымал-даушы ретінде де өте қауіпті. Бүлардың бір ерекшелігі - үрғашы-иіірының екі түрлі коректенуі. Басында олар өсімдіктердің тәтті іш.ірынын сорып, үрықтанған соң, жүмыртқалары жетілу үшін жылы кандылардың қанын сорады. Еркектері тек қана өсімдік им.ірынымен қоректенеді .
Масалар (Culicidae)
Масалар, мал-жануарлардың уақытша сыртқы паразиттері жоие олардың әртүрлі инфекциялык және инвазиялық аурулар коідырғыштарын тасымалдаушылары. Жер жүзінде масаның 2 мі.іцдай түрі тіршілік етеді. Евразия аймағында Culicidae түқым-і.ні.іпың 70-тей түрі бар. Ж. Есімбектің Ертіс өңірінде жүргізген іерп іеулеріне қарағанда, олардың бірқатары Қазақстанда да кез-іеседі. Әсіресе Aedes, Сикх және Anopheles туыстарының вете-римариялык маңызы зор.
морфологиясы (дене құрылысы). Масалардың денесі үзын-іиа, дене түрқы 4-11 мм, түсі әртүрлі, көпшілік жағдайда: сары жоие сары-қоңыр. Басы кішкентай дөңгелек пішінді, күрделі көзде-рі бар. Мүртшалары 15 буылтықтан күралған, сыртын қысқа (үр-ііішыларында) және үзын (еркектерінде) түк басқан. Ауыз мүше-Һрі тікенді сорғыш типті, екі 5 буылтықты қармалауыштары бар. Kcj десінің төменгі жағы өркештенген мөлдір.
Anopheles туысына жататын масалардың қанаттарында қоңыр і.імар бар. Аяқтары үзын, екі тырнақшалары бар, қүрсақ бөлімі \ іі.и una келген, 10 буылтыктан түрады.
Сыртқы белгілері. Маса шаққан жер қышынады, қабынып Ісінеді және папула түзіледі. Мал касынып, қабырғаға, ағашқа жоне т.б. заттарға үйкеп терісін зақымдайды. Организмнің жалпы рсакциясы әр қилы, кейде қысқа уақытқа дене ыстығы көтері-иеді, тіршілік тонусы төмендейді.
Соналар (Tabanidae)
Соналар - ірі қансорғыштардың бірі. Олар жылдың ыстық кезеңінде жануарларға жаппай шабуылдайды. Сондай-ақ, соналар су-ауру, топалаң және т.б. аурулардың қоздырғыштарын тасымал-дайды. Соналардың 3500-дей түрі белгілі. Ол Diptera қосқанат-тылар тегіне, Вгасһісега қысқа мүрттылар тек тармағына, Tabanidae түқымдасына және 65 туысқа бөлінеді. Евразия аймағында соналардың 190 түрі бар.
Мал дәрігерлік маңызы барлары: 1. Tabanus - нағыз соналар; 1. Chrysops - ала соналар немесе алтын көздер; 3. Haematopoda -жауын соналары немесе қан жалагыштар.
Морфологиялық құрылысы. Соналардың дене түрқы 1-3 см дсйін болады. Басқа жәндіктер сияқты соналардың да денесі үш болімнен түрады: бас, кеуде және қүрсақ. Сыртқы түсі әр түрлі. Ііасы жалпак, оның екі жағында ірі күрделі (фасеткалы) көздері бар. Көптеген түрлерінің төбесінде нүкте тәрізді 3 қарапайым коздері де баршылық. Ауыз мүшелері тікенді-сорғыш болып, қан соруға бейімделген (үрғашы соналарда). Еркек соналардың ауызы сорғыш типтес, себебі олар тек қана өсімдік шырынымен қорек-існеді. Кеудесі жақсы дамыған, оған ірі қанаттары және үш жүп аиқтары бекиді. Қүрсағы қап тәрізді, 7 буылтықтан қүралған.
Зияндылығы. Соналар барлық мал түлектеріне шабуылдай-тын гематофагтар. Әсіресе, олардың шабуылына ірі қара, жылқы және түйелер өте сезімтал. Соналардың жаппай шабуылы кезінде, 15 минуттық есеп бойынша, әр малға, орта есеппен олардың 200-300 ден 500-600 данасына дейін жабысатын көрінеді. Мүндай шабуылдан кейін, эр мал тәулігіне 1 литр қан жоғалтады. Олар-дың шағысы өте улы, мал шыдай алмай, қатты ауырсынадьт, жан-жаққа қашып, мазасызданады. Сілекейі өте улы, оның қүрамында уландырғыш әсері өте күшті гистидин, гиалуронидаза, антикоагу-лин сияқты заттар бар. Соналар теріні жарақаттайды, денеге улы және антикоагулинді сілекейін енгізеді. Мүндай жарақаттардан қан сорғалайды, оған шыбын қонады. Соналардың әртүрлі жану-мрлардың қанын бөліп-бөліп соруы және өлексенің үйымаған қа-мын соруы, олардың өте қауіпті ауырулар тасымалдаушы екенін долелдейді. Соналар топалаң, жылқының инфекциялық анемия, қарасан, туляремия, су-ауру және анаплазмоз аурулары қоздыр-і ыштарын тасымалдайды. Сона шаққан мал арықтайды, сауын сиырдың сүті 15-20% кемиді, жүмысқа қабілетін жоғалтады. Жану-арлар тынышсызданады, аяқтары және қүйрығымен қорғаныс қимылдар жасайды. Олар көлеңке қораларға немесе ағаш ішіне қашады.
Жылқы қышынады, денеде көлемі кішірек ісіктер пайда бола-ды. Кейде жылқының жүйкесі қозып, жерге жата кетеді, аунайды.
Шіркейлер (мошки) (Simuliidae)
Жалпы шіркейлердің ғылымға 900-ден астам түрлері белгілі. ТМД елдерінде олардың 322 түрі кездеседі. Олар екі түқым тар-Мағына бөлінеді: Gymnopaidinae және Simuliinae. Ж. Есімбектің іерттеуі бойынша, Қазақстанның шығысы мен солтүстігінде шір- кейлердің 118 түрі бар. Шіркейлер - аса уытты, малдың эктопа-разиттері. Егер малды шіркейлер жаппай шабуылдаса, олардың сілекейіндегі уытпен мал уланады. Мұндайда симулиотоксикоз ауруы дамиды. Бүл ауруға шалдыққан малдың жүйке жүйесі қоза-ды, күйзеледі, терінің шелі жайылып ісінеді, жүрек қызметі әлсі-рейді және көбінесе өлімге үшырайды.
Шіркейлер жаппай жабылғанда мал оттан қалады, олардаи қорғануға тырысады. Сауын сиырдың 10-20% -ке дейін сүттілігі кемиді.
Шіркейлер қосқанаттылар - Diptera тегіне, үзынмүрттылар Nematocera тек тармағына, Simuliidae түқымдасына жатады. Көп тараған түрлері: Simulium galeratum, S. columbaczense, Odagmia ornata және т.б.
Морфологиясы. Шіркейлер үсақ шыбындарға үқсас, дене түр-қы 2-4 мм. Түсі көбінесе қара, сүр немесе көк. Басы аздап төмен қарай иілген, мүртшалары үзын 11 буылтықты, түмсығы тікенді-сорғыш, қан соруға бейімделген, кеудесі бүкір, қанаттары жал-пақ, аяқтары қысқа және жуан.
Құмытылар {Ceratopogonidae)
Қүмытылар - ең үсақ қосқанатты қансорғыштар (гематофаг-тар). Олар жануарларға мыңдап шабуыл жасайды. Сондай-ақ, індетті және инвазиялык аурулар қоздырғыштарын механикалық, биологиялық әдістермен тасымалдайды. Орысша «мокрец» деген аты бүл жәндіктердің ылғалды жерлерге бейім екендігін көрсетеді.
Бүл жәндіктер Diptera тегіне, Nematocera тек тармағына, Ceratopogonidae түқымдасына жатады. Қүмытылардың 350 түрі-нен біздің елімізде 50 түрі кездеседі. Олар Culicoides, Leptoconops және Lasiochella туыстары боп жіктеледі. Ветеринариялық маңызы бар түрлері: Culicoides pulicaris, С. nubeculosus, Leptoconops borealis жэне т.б.
Морфологиялық күрылысы. Шіркейлерге қарағанда қүмыты-лардың денесі сымбатты көрінеді. Түмсығы жіңішке және үзындау, аяқтары да үзынша келген. Дене түрқы 0,8-3 мм. Мүртшалары 13-15 буылтықтан қүралған, түмсығы тікен-сорғыш түрлі, қан соруға бейімделген. Кеудесі шығыңқы, қанаттары жалпақ, көпші-ііік түрлерінің қанаттарында дактары бар. Қүмытының жайшы-лықта қанаттары қүрсак үстінде жиылып жатады. Қүрсақ бөлімі жүмыртқа тәрізді, 10 буылтықтан қүралған.
Зияндылылығы. Құмытылар тундра, тайга және орманды-дала алқаптарында көбірек кездеседі. Олар тегістік жерлермеи қатар, таулы алқаптарда да, 1000 м биіктікке шейін таралған, Шыққан (биотоптарынан) жерлерінен 300-400 м қашықтыққа ғана ұшады. Сібір мен Қиыр Шығыстың кейбір аудандарында басқа қансорғыштардан құмытылар басымдау болады.
Құмытылардың сілекейі уытты. Олар шаққан жылқыда аллер-гиялық дерматит байқалады. Олар жылқы обасын, энцефалитін, қой перипневмониясын таратады. Culicoides туысына жататыи түрлері жылқының онхоцеркоз (қоздырғышы - Oncocerca cervica* lis) ауруы қоздырғышының аралық иесі.
Құмытылар шабуыл жасағанда жануарлар беймазаланады, олардың өнімі төмендейді. Олардың уытына әсіресе тақтүяқтылар, ірі қара мен ұсақ мал, түйе және қүстар сезімтал келеді. Шаққан жері ауырады, шелі ісінеді, дерматит дамиды, аздап түгі түседі.
Дауа шаралары. Мелиорация жүмыстары арқылы қүмыты шығатын жерлерді қүрғату. Малды дымқыл жерлерден аулақ бағу. Сондай-ақ, масаларға қарсьг жүргізілетін шаралар, қүмытыларға да қарсы қолданылады.
2.Жарақаттар (жіктелуі, анықтау, емдеу әдістері).
Жарақат мал арасында өте жиі кездеседі, ресми мәлім бойынша ол тек таза хируругилық аурулардың 25-30 пайыз иеленеді. Ал бас кезінде хирургиялық ем қажет ететін аурулар санын қосса (трахеомотомия, руменотомия, центез, месқарында тілу-кесу, кесарев операциясы және т.б жарақаттың пайызы саны одан да жоғары болады.
Жарақаттың жиі кездесуі шаруашылықтарда орасан зор экономикалық зиянды келтіреді. Малдың өнімділігі азаяды, салмағы төмендейді, көп дәрі-дәрмек, адам күші кетеді.Осының бәрін ескерсек, ауру малды емдегеннен жарақаттың алдын алуға әрекет жсау өте маңызды.
Мал организмінде жарақаттаушы факторлардың әсерінен ұлпалармен мал мүшелерінде комплексті түрде морфологиялық және функционалды бүлінумен өтетін патологиялық процесс-жарақат (травма) дейміз. Жарақатаушы факторлар мал организміне әсер еткеннен кейінгі белгілі уакыттан кейін болатын патологиялық процесс жаракаттану.
Жіктелу: 1) механикалық 2) физикалық 3) химиялық 4) биологиялық 5)жүйкелік немесе психологиялық.
Жаракат пайда болуына, булинуіне байланысты әралуан болып келеді.
Белгілері: тканьге қан, сөл және қабыну салдарынан пайда болған жылқы аяқтың құйылуының жарақаттанған орын ісіне кетеді және қабыну өнімдерінің әсер етуі салдарынан нерв ұштарының тітіркенуі себепті жарақаттанған орын ауырады. Шел қабық неғұрлым борпылдақ болса, ісік соғұрлым үлкен болады. Ісік тез пайда болады,оның қанталауы (алғашқы сатыда) тығыздануы жіті қабыну сатысында іркелдеуі (қанды ісік кезінде) мүмкін. Тері пигменттелмеген жерінің талауауруы ықтимал. Талауауру себепті жарақаттанған орын 2-3 күннен кейін қоңырқай тартады, ол бірте-бірте өзгеріп жасыл және сары түске болады.

Емі. Бастамада жарақатттанған орынды қатты қысып таңады,жараның айналасына новокайн немесе гемо-новокайн жібереді және мұз, суық суға малынған дәке басады. Жарақаттанған жердің ісігі қайтып, мал жараққаты ауырсынбайтындай жағдайда ауру жерге жылу қолданылады, иодвазоген жағылады,ол массажданады.Өздігіннен таралып кетпейтін қанмен сөл жиналған ісік болса, ол трокармен тесіледі, шара болмаған жағдайда жарақат орны кесіліп, антисептиктермен және антиобиотиктармен дәріленеді. Жарақат таңған жер іріңдеп не ткань өлі еттенсе операция жасалады.
13билет
2- Мүйізді ірі қара лейкозы: балау, дауалау және күрес шаралары
Сиыр лейкозы (Leucosis bovum, лейкоз крупного роагатого скота) – қатерлі ісік шалу негізінде жетілмеген қан түзу және лимфоидты торшалардың шамадан тыс көбейіп, әр түрлі ағзаларды жайлап алуы және ісікті ұлпалардың пайда болуымен ерекшеленетін жұқпалы ауру.
Балау алдын алу диагноз індеттанулық деректерді ескере отырып, клиникалық белгілері бойынша қойылады. Клиникалық балаудың басты әдісі – гематологиялық тексеру. Спорадиялық лейкоздың бұзаулық түрі лейкемия арқылы, ал тимустық және терідегі түрлері лейкемиясыз өтеді. Гаматологиялық тексеру, әсіресе, энзоотиялық лейкоз кезінде құнды. Ауруға шалдыққан, бірақ, көзге түсер клиникалық белгілері жоқ жануарлардың қанында лимфоцитоз байқалады. Түпкілікті диагноз гистологиялық тексерудің нәтижесінде патологиялық-анатомиялық әдіспен қойылады.
Гематологиялық зерттеуге күре тамырдан алынатын қанның әр миллитріне антикоагулянт 0,02 мл есеппен 10% этилендиаминтетраацетат сірке қышқылан(ЭДТА, яғни трилон Б) қосады. Сиырдан туарынан 15 күнге дейін және 15 күн өткенге дейін қан алынбайды. Серологиялық тексеруге қанды жасы 6 айдан асқан жануарлардан 5-6 мл шамасында алып, мұз салынған термоспен зертханаға жөнелтеді. Лимфоциттердің бласттрансформация реакциясы үшін күре тамырдан 30-50 мл қан алады. Антикоагулянт ретінде гепарин пайдаланылады. Цитогенетикалық тексеру төс сүйегінің 2-3 бунағынан арнаулы ине арқылы сүйек майының пунктатын алады. 0,2-0,3 мл пунктатты әр миллилитріне 1-2 мкл 0,02% колхидин қосылған 10-15 мл вирусологиялық 199 қоректік ортамен араластырады. Гистологиялық зерттеуге зақымданған ағзалардан (көк бауыр, жүрек етінің оң құлақшасы, ұлтабар, жатыр, борша еттері) кесіп алып, қолма-қол мұз салынған термоспен немесе 2×2 см кесіндісін 10% формалин ерітіндісіне салып жөнелтеді.
Вирусологиялық зерттеулер электрондық микроскоптың көмегімен қан жөнелтеді.
Вирусологиялық зерттеулер электрондық микроскоптың көмегімен қан лейкоциттерінің аз мерзімді өсінінде, бір қабат торшалар өсінінде алынған вириондарды көруге негізделген. Вирусологиялық тексеру кезінде қажет болған жағдайда қойға жұқтырып, биосынама қояды да, 3-6 апта өткенде қан сарысуымен диффузиялық преципитация реакциясын қояды.
Лимфоцитердің бласттрансформация реакциясы созылмалы лимфоидты лейкозды балау үшін қолданылады. Бұл әдіс фитогемаглютиннің әсерінен лимфоциттердің трансформацияға (аралық торшалар, бласталар, митоздар) ұшырауына негізделген. Егер сау сиырда бласттрансформация көрсеткіші 40-90% аралығында болса, лейкоз кезінде тіпті байқалғанға дейінгі кезеңінде-ақ күрт төмендеп кетеді.
Гематологиялық зерттеу ақ қан түйіршіктерін электрондық есептегішпен немесе Горяев камерасында санауға негізделген.
Цитогенетикалық (метафазалық) тәсіл хромосома саны, үлкендігі, пішіні және центромерлердің орналасуын анықтауға негізделеген. Сүйек майының торшаларында лейкоз кезінде полиплоидты торшалар саны күрт көбейеді. Хромосомның 1-ші жұбы ұлғайып, нүктелік хромосомдар пайда болады және олар центромерлерге қарай ауытқып, хромосомдық және хроматидтік типтерге ажырайды.
Серологиялық реакциялардан лейкозды балау үшін диффузиялық преципитация реакциясы қолданылады. Иммунды флуоресценция реакциясының тура және тура емес нұсқалары, латексагглютинация реакциясы, радиоиммундік талдау пайдаланылады. Серологиялық зерттеу лейкозды анықтаумен қатар ретроспективтік (өтіп кеткен) дагноз қоюға мүмкіндік береді. Бұл індеттік ахуалды анықтауға, басқа да маңызды мәліметтер алуға көмектеседі.
Ажыратып балау. Көптеген жіті және созылмалы өтетін аурулар (туберкулез, паратуберкулез, лептоспироз, актиномикоз), кезінде организмнің қорғаныс реакциясы негізінде қанда лейкомоидтық реакциялар байқалады. Бұл реакциялар лейкозбен салыстырғанда қысқа мерзімді, жануардың күйі жақсарғанда қалпына келеді. Лейкоз кезінде қандағы өзгерістер тұрақты болады және жүйкелік құрылымға әсер етеді.
Дауалау және күресу шаралары лейкоздың алдын алу үшін сау шаруашылықтарға сырттан мал әкелгенде, тек осы ауру жоқ шаруашылықтардан алу керек және осы ауруға шалдыққан малдары бар жерлермен шаруашылық қатынастарына шектеу қойылады. Сау шаруашылыұта лейкозды уақыттылы анықтау үшін 2 жастан бастап ірі қараны жылына 1 рет лейкозға клиникалық, гематологиялық тексеру қажет, ал 6 айдан асқанда серологиялық әдіспен жылына 1 рет, аталық бұқаларды жылына 1 рет серологиялық әдіспен (ДПР) және қанын гематологиялық тексеріп, лейкоцитарлық формуласымен шағарады. Лейкоз анықталған жағдайда шаруашылыққа шектеу қойылады да, сауықтыру шаралары қолданылады. Сауықтырудың негізгі екі жолы бар. біріншісі, ауру шыққан табынды түгелдей алмастыру. Екіншісі, жүйелі түрде лейкоға тексеріп (клиникалық, серологиялық) ауруға шалдыққан малды оқшаулап, сояды. Лейкозбен ауырған сиырдың сүтін 5 мин.қайнатып, бордақылынатын малға беріледі. Ауруға күдікті сиырдың сүтін 5 мин.қайнатып немесе 85°С 10 мин. Пастерелеп тағамға пайдаланылады.
Лейкозбен ауырған малдың ұшасы, егер еттері мен ішкі сөл түйіндерін ошарланып зақымданса, техникалық утилге жатқызылады. Егер борша еттері зақымданбаса, ет пен зақымданбаған ішкі ағзалары қайнатылып, залалсыздандырылады.
Ауырған немесе күдікті мал бөлініп әкетілгеннен кейін қораны 2-3% күйдіргіш натрий ерітіндісімен зарарсыздандырады.
Шаруашылық соңғы ауырған мал сойылғаннан кейін екі жыл өткен соң сауықтырылады деп есептелінеді. Одан кейін екі жыл бойы мал жылына бір рет гематологиялық тексеруден өткізіледі.
14билет
2- Шошқа тілмесі: балау, емдеу, дауалау және күрес шаралары.
Шошқаның тілмесі (Erysipelas suum,рожа свиней) – жіті өткенде өлі тиіп, терінің қабынып қызаруымен, ал созылмалы түрінде жүрек пен буындардың қабынуымен ерекщеленетін жұқпалы ауру.
Қоздырушысы – Erysipelothrix insidiosa – lactobacillacea тұқымдастығы, Eyrisipelothrix тусытастығына жатады. Ұзындығы 0,5-1,5 мкм, көлденеңі-0,2-0,3 мкм, қозғалмайтын, спора және капсула түзбейтін, грамоң, полиморфты қысқа таяқша.
Балау тілмені індеттанулық, клиникалық, патологиялық-анатомиялық деректер, зертханалық зерттеулердің нәтижесінде анықтайды. Індеттанулық деректерден аурудың маусымдылығын, тұрақтылығын, ауыратын млдардың жас мөлшерін еске алып, клиникалық белгілерінен теріде кездесетін дақтарға көңіл ауларады. Сондай-ақ, ауру шошқаларды емдегенде тілмеге қарсы сарысу мен антибиотиктердің жақсы әсер ететінін ескеру қажет. Патологиялық-анатомиялық өзгерістерден көкбауырдың ұлғаюы, қарын мен аш ішектің кілегейлі қабығының, сөл түйіндерінің, бүйректің қабынып, қанталаулар кездесетінін ескереді. Зертханаға көкбауырдың, бауырдың, бүйректің кесінділерін және жілік сүйегін жібереді.
Патологиялық материалдардан жағынды дайындап, Грамм әдісімен бояп, микроскоппен қарайды. Қоректік орталарға сеуіп, қоздырушының таза өсінін алады. Ажырату үшін флуоресценттік микроскоппен тексеру қолданылады. Қажетті жағдайда үлпершек мүшелерден дайындалған езіндімен биосынама қояды. Ол үшін езіндіні көгершін немесе ақ тышқанға егіп тексереді. Оң нәтиже берсе, олар 3-5 тәулікте ауырып өледі.
Ажыратып балау. Тілменің жіті, жітіден төмен түрлерін обадан, пастереллезден, листериоздан, топалаңнан, қылаудан, ыстық және күн өтуден, ал созылмалы түрін обаның созылмалы түрінен, микроплазмалық полисерозиттен, стрептококкоздан, остеомаляциядан, рахитттен ажырату керек. Оба өте жұғымтал келіп, көп шығынға ұшыратады. Патереллезде өкпеде крупозды қабынулар кездеседі. Топалаңда өзгерістер көбінесе ангиналық белгілермен білінеді. Жалпы бактериялық ауруларда соңғы қорытынды бактериологиялық зерттеулердің нәтижесіне негізделеді.
Дауалау және күресу шаралары. Тілмеден шаруашылықта дауалау үшін арнайы және және жалпы сақтандыру шараларын жоспарлы түрде жүргізу қажет.
Жалпы дауалау шараларын ветеринариялық-санитариялық ережелерді қатаң сақтау, шошқалардың жемін, күтімін технологиялық талаптарға сәйекс ұйымдастыру, рационның құрамын протеин, микроэлементтер, витаминдермен қамтамасыз ету жатады.
Арнайы шаралардан ең маңыздысы шаруашылықтағы және жеке меншіктегі 2 айдан асқан шошқалардың барлығын вакциналау.
Шаруашылықта тілме анықталған жағдайда, ол тілме жөнінен сау емес деп есептелініп, шектеу қойылады. Нұсқауға сәйкес шаруашылыққа шошқаны әкелуге, шығаруға, зарарсыздандыпылмаған шошқа өнімдерін, жемшөпті шығаруға шектеу қойылады.
Барлық мал басын клиникалық тексеруден өткізіп, аурудың белгісі барларын оқшаулап, емдейді. Қалған сауларын вакциналап, 10 күн бойына бақылайды. Қажет болған жағдайда ауру шошқаларды арнайы жабдықталған жерде сояды. Олардың етін қайнатқаннан кейін пайдалануға рұқсат етіледі. Әрбір ауру мал бөлінген сайын шошқа тұрған үйшікті тазалап, жуып, хлорлы әктің тұнбасымен немесе күйдіргіш натрийдің 4% ыстық ерітіндісімен зарарсыздандырады.
Өлекседег сыпырған немесе сойылған ауру шошқа терісін құрамында 1% тұз қышқылы бар ас тұзының 10% ертітіндісіне 48 сағатқа батыру арқылы зарарсыздандырады.
Шаруашылықтан (фермадан) шектеуді соңғы тілмемен ауырған шошқа жазылғаннан, не өлгеннен кейін барлық жануарларды вакциналап, қорытынды дезинфекция жүргізгеннен кейін 14 күн өткесін алады.
15 билет 1:Биелерді қолдан ұрықтандыру Ауылшаруашылық малдарының ішінде ең бірінші қолдан ұрықтандырылған мал, бұл бие малы.Оны орыс ғалымы профессор И.И.Иванов 20-шы ғасырдың басында ашқан болатын. Қазіргі уақытта биені екі әдіспен қолдан ұрықтандырады.
Визоцервикалді
Маноцервикалді.
Биені қолдан ұрықтандырғанда ,оның сапасын жоғарлату үшін әр уақытта төмендегі талаптарды сақтау керек.
1. Биені таза, жарық және арнайы станогі бар жерде қолдан ұрықтандыру керек.
2. Бие малын ұрықтандыру үшін, алдын ала оның күйлеу феноменін сынақшы айғырды пайдаланып анықтайды немесе биенің тік ішегіне қол салып,аналық жыныс безіндегі фолликуланың 3-4 даму сатысында ұрық енгізіледі.
3. Күйі анықталған биені ұрықтандыру үйіндегі станокка немесе аранайы ноқтамен бекітіп ,оның сыртқы жыныс мүшесін тазартып ,құйрығын түбінен орта тұсына дейін бинтпен орап байлау керек.
4. Енгізілетін ұрық алдын ала тексеріледі ,ондағы спермиялардың қозғалғыштығы 5баллдан төмен болмауы керек,көлемі жас байталдар үшін 25-30 мл, ал орта жастағы биелер үшін 35-40 мл және осы көлемдегі ұрықта 300-400 млн.түзу сызықты үдемелі қозғалыстағы спермиялар болуы керек.
5. Қолдан ұрықтандыруды пайдаланатын барлық құрал саймандар сапалы дайындалуы керек және ұрық енгізу үшін қолданылатын катетер жатыр мойынының каналына 10-12 см тереңдікке сұғылып ,ұрық жіберіледі.
6. Биенің күйі анықталғаннан кейін 24 сағат өткесін бірінші рет ұрық енгізіледі,қайталап 24 сағаттан кейін сынақшымен тексеріп , күйі тоқтамаса ұрық енгізіледі, тоқтаса енгізілмейді.

Приложенные файлы

  • docx 18409975
    Размер файла: 129 kB Загрузок: 0

Добавить комментарий