Қазақстан тарихы для өрлеу


Қазақстан тарихы пәнінен тірек­сызба, кестелер
Қазақстан тарихы – дүние жүзі тарихының құрамдас бөлігі.

Тарих - араб тілінен аударғанда «зерттеу», «өткен оқиғалары жайлы әңгіме» дегенді білдіреді.


Қазақстан тарихы 4 кезеңнен тұрады:
Орта ғасырлардағы Қазақстан тарихы (VІ - XVІІ ғ.ғ.)
Жаңа замандағы Қазақстан тарихы (XVІІ - XIX ғ.ғ.)
Қазіргі замандағы Қазақстан тарихы (XX ғ. басы - бүгінге дейін)
Ежелгі Қазақстан тарихы


1945 ж. – қазіргі кезеңге дейін
1914-1945 ж.ж.
2 кезеңге бөлінеді
Алғашқы адамдардың пайда болуы
Тайпалық бірлестіктердің пайда болуы
ерте орта ғасырлар (VІ - ІX ғ.ғ.)
дамыған орта ғасырлар
(Х - XV ғ.ғ.)
кейінгі орта ғасырлар (ХV - XVІІ ғ.ғ.)

Қосымша тарихи пәндер:
Археология - адамзаттың өткен тарихын заттай деректер арқылы зерттейтін ғылым (грек «архайос-ежелгі және «логос»-ғылым) «күрекпен қаруланған тарих».
Этнография - халықтардың шығу тегін, рулық тайпалық және әлеуметтік құрамын, тұрмыс-тіршілігін, салт-санасын, әдет-ғұрып ерекшелігін зерттейтін ғылым (грек «этнос»-ел,халық, «графо»-жазамын немесе «логос» зерттеймін).
Ономастика - атаулардың тарихын зерттейтін ғылым саласы. Олар антропонимика (кісі есімдері); топонимика (жер-су атаулары); этнонимика (ру,тайпа атаулары); теонимия (құдайлар мен басқа да аңыз кейіпкерлерінің атау-есімдері); космонимия (жұлдыздар мен планеталардың атауы)
Тарихи демография - әр тарихи кезеңдерге қатысты халықтардың санын,өсуін азаюын зерттейді.
Мұрағаттану - көне замандардан бері жинақталған аса құнды жазба құжаттар, қолжазбалар сақталатын орын.
Нумизматика – тиындар, құйма ақша кесектер т.б ескерткіштер (мысалы, ақша мөрлер, құжаттар) арқылы тиын соғу, ақша айналымы тарихын зерттейді.
Геральдика - елтаңба тану ғылымы, елтаңбаларды арнайы деректеме ретінде зерттейтін ғылым.
Антропология - адам қаңқасының зерттеу арқылы адамның дене бітімін сипатын анықтайтын ғылым.
Виксикология - туларды зерттейтін ғылым.
Генеалогия - адамның шығу тегі, шежіре туралы,ғылым.
Шежіре - есте сақтау, жадыдағы білім, рухани қазына.
ЕЖЕЛГІ ҚАЗАҚСТАН ТАРИХЫ
АЛҒАШҚЫ ҚАУЫМДЫҚ ҚОҒАМДЫ КЕЗЕҢДЕУ
АРХЕОЛОГИЯЛЫҚ АНТРОПОЛОГИЯЛЫҚ ТАРИХИ
Атауы Уақыты Атауы Табылған жері Жас
мөлшері (жыл) Миының көлемі (см) Атауы Қоғамдық құрылысы Шаруашылығы
(Кәсібі) Еңбек құралдары Тұрақтары
(Ескерткіштері)
ТАС ДӘУІРІ
Палеолит Ерте
б.з.д.
2 млн – 140мыңжылдықтар дошелль (олдувэй)
(б.з.б. 2 млн-700 мж)
шелль
австралопитек Олдувай шатқалы Килиманджаро мен Виктория аралығы (Шығыс Африка, Кения жері) 1959-1960 ж.ж. 1млн
750 мың 652 «Епті адам» Ертедегі адамдар.
Адамдар тобыры
Терімшілік,
аңшылық
Қазғыш таяқ, шоқпар, қашау
Қолшапқы
а) бір қырлы шапқы
(чоппер)
ә) екі қырлы жұмыр тас
(чоппинг)
Кескіштер,
Қырғыштар
Үшкір құралдар
Жарып түсу әдісі Маңғыстау түбегіндегі Шақпақата, Қаратаудағы Арыстанды өзені бойы (табылған құралдар Шығыс Африканың Олдувэй сайынан табылған ең көне құралдармен замандас)
Оңт. Қаз.: Жамбыл обл. Бөріқазған, Шабақты тұрақтарынан 5000-ға жуық тас құрал табылды. Археолог Х.Алпысбаев 1958 ж. зерттеді. Қазанғап, Тәңірқазған
Қаратаудағы Арыстанды өзені бойындағы ескерткіш Қарасу – 15 мың тас зат.
Бат.Қаз.: Шақпақата (Маңғыстау түбегі)
Шығ. Қаз.: Қанай
питекантроп Ява аралы (Индонезия) 1891ж. 1млн 950 «Тік жүретін адам» шелль
(б.з.б. 700 – 140 мж) синантроп Солтүстік Қытай (Пекин маңы, Чжау-коу-дян үңгірі) 1927 ж. 500-200 м/ж Орта
б.з.д. 100-40мыңжылдықтар соңғы шелль
неандерталдық Германия (Неандерталь үңгірі, 1856 ж.)
1938 ж. Өзбекстан, Тесіктас үңгірі Б.з.д. 100-35 м/ж 1300-1400 «Саналы адам» Терімшілік,
Аңшылық
Адамдар шақпақ тасты үйкеу арқылы от жағу тәсілін білді Қазғыш таяқ, шоқпар, қашау
Қырғыштар,нуклеустен (өзектас) тілгіштер,
Тас балта, тастан жасалған найза
Нуклеустік әдіс (пышақ) Оңт.Қаз.: Қызылрысбек, Ш.Уалиханов атындағы тұрақ (қалыңдығы 7 метрдей көпқабатты) – Арыстанды өзенінің жағасында.
Шығ. Қаз.: Қанай(табылған тас құралдардың пайдаланылған уақыты 140-132 м.ж.)
Орт.Қаз.: Обалысай, Мұзбел.
мустьер
(б.з.б. 100 – 40 мж) Кейінгі
б.з.д. 40-12 мыңжылдықтар ориньяк кроманьондық Франция
(Кроманьон үңгірі)
1868 ж. Б.з.д. 40-35м/ж 1500-1800 Дене бітімі қазіргі адамға сәйкес Саналы адам. Рулық қауымдар
туыстық қатынастар
ортақ тұтыну
ортақ меншік Аң аулау, терімшілік (иемденуші шаруашылық), балық аулау.
Өнер пайда болды. Найза, гарпун, қырғыш.
Қырғыштар, найза, сүңгі, өткір
тілгіш, пышақ тілгіштер, боласлақтырғаш, гарпун,дротик (ағаш сапты жеңіл найза), ірі балықтарды аулауға ыңғайлы ілмекті сүңгілер п.б.
Ретушьтік әдіс Оңт.Қаз.: Арыстанды, Ащысай тұрағы (Шолаққорған)(Аралды, сүйектің 80% сиыр, қойдікі) (б.з.б. 25м/ж), Майбұлақ (Жетісу)
Шығ. Қаз.: Шульбинка (Шүлбі), Қарабас 3, Бұқтырма
Орт.Қаз.: Батпақ (мәд. қаб. жер бетінен 6 м тереңдікте, тұр. жас мөлшері б.з.б. 30-25мж, 300 еңбек құралдары, қырғыштар ұзынша келген тас сынығынан жасалған)
Семізбұғы(жүзі түзу, кейде қайқы тас пышақ түріндегі қырғыштар, 1611 тас құрал), Ангренсор
солютре мадлен
(б.з.б. 40-12 мж) Мезолит б.з.д. 12 -5 мыңжылдықтар Б.з.б. 8 мыңжылдықта Қазақстанда жерінде қолайлы климат орнады.
Б.з.б. 10 мың жыл бұрын егіншілік пайда болды.
13 мың жыл бұрын – рулар мен тайпалар қалыптасты.
6-7 мың жыл бұрын рулық қауымдар ыдырады – ақсүйектер пайда болды.
Садақ пен жебе, микролиттер пайда болды.
Рулар мен тайпалар Аңшылық, терімшілік, балық аулау, киім тігу, жануарларды қолға үйрету, өсімдіктерді өсіру, тесемен жер өңдеу. Балта, садақ пен жебелер, тесе, орақ, тоқыма станогы
Жебелі садақ, бумеранг, балық аулау құралдары, қайық, қақпан, микролит. Аңшылар қоныстанған жерлері: Ертіс, Есіл, Тобыл, Торғай, Жайық.
Барлығы 20-дан астаммезолиттік тұрақ. Мичурин, Явленко, Дүзбай, Ерейментау, Тельман, Әкімбек, Қарағанды, Қызылсу.
Есіл өзені аңғары (қабырғалары терең көмілген, көлемі 40-60 шаршы метр болатын баспана)
Неолит б.з.д. 5-3 мыңжылдықтар Саз балшықтан қыш ыдыстар дайындалды, шыбықтан себет тоқылды, жіп иіру, тоқымашылық қалыптасты, қайық жасалды, үйлер салынды.
«Қыш құмыра жасау кезеңі»
Табиғи-климаттық ортаның бүгінгі күнге ұқсас қалыптасқан кезеңі.
Кен кәсібі мен тоқымашылықпен айналыса бастады. Рулық қауымның ыдырауы. Көршілер қауымы. Ақсүйектердің пайда болуы. Аңшылық, терімшілік, балық аулау, тесемен және соқамен жер өңдеу, мал өсіру, қолөнер
Өндіруші еңбекке: егіншілікке, мал өсіруге көшу (неолит төңкерісі)
Тоқу, қыш өндіру (геометриялық өрнек), Соқа, қола және мыс құралдар
Тесе, соқа, кетпен, келі, балта, келсап, граниттен-дәнүккіштер.Мыс, алтын, қорғасын, сүйектен жасалған біз, ине.
Дәнүүкіш, келі, балта, қайла Қазақстанда 500-ден асанеолиттік тұрақ табылды. Тұрақ түрлері: 1) уақытша мекендер; 2) ұзақ уақыт тұрақты ө.с. мекендер;
Оңт.Қаз.: Арал өңірі(найзаның тас ұшы, жалпақ пышақ, екі жүзі өңделген жебе ұштары табылған)
Балқаштың солтүстігі: шақпақ (кремний), тастан жасалған тілікшелер, жаңқалар, нуклеустер, жебе ұштары табылған.
Сексеуіл (Қызылорда) көптеген қой мен сиыр 80%, қалғаны жабайы жылқы қаңқалары.
Орт.Қаз.: Қарағанды, ЗеленаяБалка – мал сүйектері көп табылды.
Жезқазған өңірі – 150-ге жуық тұрақ, кен, жерлеу орындары таб. Мәйіттің басы солтүстік-батысқа қаратылып, шалқасынан жерлеген.
Солт. Қаз.: Пеньки селосы – тас шапқылар, жалпақ пышақтар, қырғыштар таб., Железинка(мәйітті өртеу), Қаратомар, Иманбұрлық, Ботай.
Шығ. Қаз.: өткір сынтастар, жалпақ пышақ, жонғыш, қашау, тас балталар таб. Усть-Нарым.
Бат. Қаз.: Көктөбе, Көктүбек, Жағалбұлақ.
Энеолит б.з.б. 3-2 мыңжылдықтар
/б.з.б. 3000-2800 ж.ж./ Металдан жасалған құралдарды игере бастауы басталған дәуір. Ең алғаш қолданылған металл – мыс (бұдан 7 мың жыл бұрын)
Тас пен мыстан жасалған еңбек құралдары қатар қолданылған кезең.
Энеолит қоғамында екі ірі өзгеріс орын алды:
еңбек бөлінісі (ең алғашқы еңбек бөлінісі шаруашылықтың – егіншілік пен мал шаруашылығы болып бөлінуі)
аталық ру үстемдігіқалыптасты.
Еңбек құралдарын мыстан жасау.
Теселі егіншілік. Дротик, найза, пышақтар. Солт. Қаз.: Ботай (аумағы – 15га жер, б.з.б. 3-2мың жыл) тұрақтан 158 тұрғын үй және жылқы сүйектері көп табылды. Ботайлықтар – жылқы малын қолға үйретушілер. Ботай мәдеиетін ашқан – В.В.Зайберт
Бат. Қаз.: Шебір (Маңғыстау түбегі) – (мекеннің маңынан тас пен қыш еңбек құралдары табылды. Ыдыстардың тқбі жұмыртқа тәрізді, тарақ тісті өрнекпен әшекейленген. Шебірліктер теңіз моллюскаларының қабықтарын моншақ етіп таққан. Негізінен аң аулаумен айналысқан.
ҚОЛА ДӘУІРІ
Б.з.д. 2-1 мыңжылдықтар
(2800-900 ж.ж) ерте Б.з.б. XVIII – XVғ.ғ.
Андронов мәдениеті
(Оңтүстік Сібірдегі Ашынас (Ачинск) қаласы маңындағы Андроновоселосы) 1914ж. арх. Андрианов/ А.Я.Тугаринов ашты. Аумағы: Орал(Жайық)-Енисейөзендері-БатысСібір-Памир тауы.
1927 ж. арх. М.П.Грязновандронмәд. еск. Батыс KZ тапты.
Беғазы-Дәндібай мәдениеті Анд. арх. белгісі – сырға, алқа, о дүниеге сену, жерлеу дәстүрі. Киіз үйдің тіреуші діңгегі-аспанмен байланыс, ошақ – қасиетті жер.
Ата-баба аруағына табыну.
Абыздар – діни сенімге қызмет еткен, салт-дәстүрді сақтаған.
Агния – от құдайы, құрбандық-ешкі.
Яма – ажал құдайы.
Бұқа – молшылық, құдіреттілік, күш белгісі.
Петроглиф – таска салынған сурет.
Қаратау – 50 арба суреті.
Бас киімі – тері, жүн құлақшын.
Баспанасы – киіз үй тәріздес.
Жеке меншіктің пайда болуы. Рулық-тайпалық құрылым
(Патриархат)
Әскери шонжарлар
Көсемдер
Ат арбалы жауынгерлер
Абыздар
Қарапайым халық
Құлдар
Патша: алғашқы соқа құқығы.
(табиғаттың жаңаруы)
Рулық меншік → жеке отбасы меншігі
Андроновтықтар – европеоид тілі – үнді – иран(Авеста)
Рулық қауым → отбасы қауым(кейінгі қола)
Патриархалды отбасы қатынастары пайда болды.
Рулық қауым → отбасы қауымы Көпшілік қауым
өндірістік
шаруашылық
мал шаруашылығы
егін шаруашылығы
металды игеру
тайпалық одақтар Металлургия:
Мыс + қалайы = қола, алтынды өңдеу.
Металды өңдеу әдістері: соғу, құю, батыру, басу ІІІ м/ж кен өндіру басы (малахит, лазурит)
Кен өндіру әдістері:
1. Отпен уату(қатты, тығыз кен)
2. қайламен омыру
3. Үңгіп қазу (кеніш, тереңдегі кен)
Тесе, орақ
Қола дәуірінің ерекшеліктері:
Түйе қолға үйретілді (Бат., Орт. Қаз)
Жеке меншік пайда болды;
Мал мүлік теңсіздігінің шығуы;
Алғашқы қауымдық құрылыс ыдырады;
Теселі егіншілік ең алғаш дамыған кезең;
Мал бағудың көшпелі түріне көшу қалыптаса бастады;
Қоғамдық еңбек бөлінісі:
1. мал өсіру – негізгі
2. Егіншілік (теселі) – қосымша.
Мал өсіру түрлері:
Ікезең: бақташылық (үй маңында) → жартылай көшпелі
(жайлаул) мал өсіруге көшу: қой, жылқы(қымыз, ауыздықты жылқы сүйектері Айдабас , Тастыбұлақта табылды), ірі қара мал (аз), түйе(Орт.Қаз.) қосөркештүйе-бактриан → көшп. мал өсіру (жайлаудан қыстауға ұзақ көшу)
Б.з.б. Ім/ж – отырықшы өмір, мүліктік теңсіздік. Орт.Қаз. (30 қоныс, 150 оба зерт.):Айбас сағасындағы Алакөл қабірі(алтын білезік), Ақбауыр (ең үлкен баспана), Атасу.
Оңт.Қаз.: Жетісу: Түгіскен(күйдірілмеген кірпіш), Мыңшұңқыр қабірі(2 сырға, самайсырға – бір жарым орамды алтын сырға), Тамғалы (тасқа шекілген суреттерде күн басты адамдар), Таутары, Қарақұдық, Ойжайлау (Жамбыл)
Солт. және Бат. Қаз.(80-нен аса):Тастыбұлақ, Бесбай, Ахмет, Ұралысай(бат); Өзен, Садчиковеное, Алексеевка, Затобол, Шағалалы (Көкшетау – қола шалғы), Новониколаевск, Чаглинка, Петровка, Боголюбов, Степняк.
Батыс Қаз. : Алексеев (қола орақ)
Шығ. Қаз.: Қойтас, Қанай, Семей, Трусиниково, Малокрасноярка (қола орақ), Сарыкөл
Орт. Қаз-н: қола дәуірінің кезеңдері:
1. Нұра – ерте қола(мәйітті өртеу – отқа табыну)
2. Атасу – орта қола(Атасу, Алакөл)
3. Беғазы – Дәндібай(жерлеу орындарының құрылыстары өте ірілігі) (Ә.Марғұлан, 1946 жылы)
Кен өндіру орындары:
Мыс–Жезқазған(Қ.И.Сәтбаев, 1млн тн кен өнд, 100 мың тн мыс қорыт); қола – Қалба, Нарым (1100 тн қалайы шығ.); пештер – Атасу, Қанай, Суықбұлақ; Металл кеніштері: Зыряновск, Жезқазған маңайында, Қарқаралы, Ақшатау таулары;
Таңбалы, Жасыбай, Хантау (анд/ң тасқа салынған суреттері табылған. Онда жабайы бұқа, билеген адамдар, қос өркешті түйелер бейнеленген)
ортта Б.з.б. XV –
XIII ғ.ғ Кейінгі Б.з.б. XІІ –
VIII ғ.ғ ТЕМІР ДӘУІРІ Б.з.б. VІІІ – б.з. VІ ғ.ғ.
ЕртеБ.з.б. VІІІ – ІІІ ғ.ғ. Сақтар: дайлар, аримаспылар, аргиппейлер, исседондар
Кейінгі Б.з.б. ІІІ – б.з. VІ ғ. Үйсіндер, қаңлылар, ғұндар, сарматтар
Ерте темір дәуірінің ескерткіштері (сақ дәуірі)
Жетісу Тиграхауда
(шошақ бөріктері) Жетісу сақтарының обалары:
Үлкен обалар d – 48м -104 м, h – 7 м - 20 м
Орташа обалар: d –30м – 45м, h – 2 м -6 м.
Кіші обалар: d – 6 м -18 м, h – 50см-1м
Есік (Алматының күншығыс жағында 50 шақырымдай жерде, Іле Алатауының баурайындағы жазықта) 40-тан астам обадан тұрады, 1969-1970жж. зерттелген. Үлкен Есік обасы – d - 60 м, h – 6 м. Орталық қабір бірнеше рет тоналған.
- мәйіттің оң жағына, бел тұсына ағаш қынды семсер қойылған.
- Беліндегі белдікке ағаш қынды қанжар (ақинақ) ілінген.
- Сол жағында алтын ұшты жебе, сабы алтын таспамен оралған қамшы, жібек қоржын жатыр.
- Алтын түймелер, алтынмен апталған қола теңгелер, барлығы 4000-нан астам зат табылды.
- 26 таңбадан тұратын жазуы бар күміс табақша табылды.
- Қ.Ақышев: «Сақтардың өзіндік жазуы болған»
Бесшатыр қорымы (Іле өзенінің оң жақ жағалауындағы Желшалғыр тауының етегінде) 31 обадан тұрады. Олар үлкен (№1,3,6), орташа, шағын түрге бөлінеді.
Үлкен Бесшатыр обасы – «патша қорған» (б.з.б. 5-4ғ.ғ.)
Арал маңы Парадарайя (теңіздің ар жағынан келген) Мұрғаб өзені Хаомаварга Орталық Исседон Тасмола мәдениеті (Павлодар облысы, Екібастұз ауданы, Тасмола өңірі)
Ерекшелігі: «мұртты обалар» ол екі жерлеу орнынан тұрады: «Мұртты оба» бағдаршам ролін атқарады. «Мұртты» қорғанның шығысқа бағытталуы - күнге табынуды білдіреді.
«Мұртты обаның» 4 түрі болады.
Бұл обаның біреуіне адамды, 2-не атын жерленген. Шығыс аймағында күні бүгінге дейін қайтыс болған адамдарға арнап сойылған жылқының басын қабір үстіне қойып жерлеу дәстүрі сақталған.
Солтүстік Аргиппей
(лат. «ақ жалды жүйрік аттың иелері») Солт. Қазақстанның Ұлыбай атырабының обалары Тасмола ескерткіштермен ұқсас болғандықтан Ұлыбай-Тасмола мәдениеті деп аталады.
Геродот дерегі:
- савроматтар «биік таулардың бауырында» (Орал) тұрған аргиппейлермен көрші болған
- «Олар қыста ағашты қалың ақ киізбен жауып, паналады. Мұндай адамдарға ешкім тиіспейді, өйткені оларды әулие тұтып құрметтейді. Олар өкпелескен көршілерін татуластырады, біреу қорған іздеп қашып келсе, оны ренжітпейді, бұл халықты «аргиппей» деп атайды.
Б.з.б. 1 мыңжылдықта Солт. Қаз. тайпалары көшпелі омір салтына ауысқан.
Сақ заманының алғашқы кезеңіне жататын обалар:
- Бірлік, Алыпқаш, Покровка, Бектеңіз
Сақ дәуірінің ерте кезеңіне жататын қоныстар:
- Қарлыға, Бөркі, Кеңөткел
- Есілдің оң жағалауынан Ақтау бекініс қалашығы орны табылды.
- Бекініс 5 қорғаныс қаласынан тұрады.
- 5-6 метрлік топырақ дуалдың үстіне ағаштан бекініс тұрғызылған.
Шығыс Аримаспы
(Алтайда алтын мен темірдің мол болуына байл. шыққан) Шілікті (Зайсан ауданы)
Шілікті «патша қорғандары» - далалық аймақтарда кездеседі, барлығы – 51 оба. Олар алып және орташа болып екіге бөлінеді. Зайсанда барлығы – 200-ден астам оба, оның 50—ден астамы «патша қорғандар»
Алып қорғандар- d-100м, h - 8-10м (3-4 қабат үй биіктігі)
«Алтын қорған» обасы (б.з.б 7-6 ғ.ғ.) 1960ж. зерттелген.
екі адам жерленген ( 40-50 жастағы ер адам, 50-60 жастағы әйел)
13 қола жебе, қорамсақ жұрнағы табылды.
Қабылан, қабан, балық бейнелері, алтын қаптырма табылды.
№ 1 оба, патша жерлеу орны (б.з.б. 8ғ.), зерттеуші: археолог-этнолог Әбдеш Төлеубаев.
d –100 м-ге жуық, h – 8 м, 3 қабаттан тұрады.
ағаштан салынған сағана қабірхана еденінің аумағы - 34 шаршы метр биіктігі 3 метр.
сом алтыннан құйылған қаптырма, әшекей түймешіктермен безендірілген киіммен жерленген ер адам мәйіті, киімдегі аңның бейнесіндегі алтын алтын қаптырма - түймешіктер саны – 4325, биліктің белгісі саналатын алтын бесжұлдыз, бұғы суреттері салынған патша тағының бөлшектері табылды, үшінші алтын киімді адам табылды.
№ 5 обасы: 500-ден астам алтын қаптырма-түймешіктер табылды.
Берел қорымдары (Қатонқарағай ауданы)
ерте темір дәуірінде б.з.б. 5-4 ғ.ғ. аралығын қамтиды. 40-тан астам оба табылған.
Үлкен Берел обасы:
Ішіндегі ең үлкенінің һ - 9 метр. Қабір жанына 16 аттың қаңқасы шықты. Аттар өз иесін жорыққа апара жатқандай, толық дайындықпен көмілген.
Кіші Берел обасы: Адамдар бөренеден қиыстырып жасаған сандықшаға жерленген; Аттар бірге көмілген. 1998-1999 ж.ж. археолог ғалым Зейнолла Самашевтің жүргізген қазба жұмысы кезінде № 11оба толық ашылып, ғаламат олжа табылды.
Астау табытқа 45 жастағы ер адам мен одан егделеу әйел жерленген екен. Ғалымдар радиологиялық әдіспен мәйіттердің б.з,б, 294 жылы жерленгенін анықтады. Обадан 13 жирен жылқы табылған. Бір жылқының басына тері маска кигізген.
Берел мәдениетінің бір ерекшелігі: жайпақ түпті қыш ыдыстардың таралуы болып табылады.
Ыдыс жасаудың екі түрі бар: мойны қусырылып, кейде тік болып келетін құмыралар, жатаған, жайпақ көзелер
Оңтүстік Массагет, дай Шірік-Рабат қалашығы (Қызылорада 300 км):
сақ-апассиактардың орталығы;
күзет мұнаралары бар қамалдан (цитадел) жебенің ұштары, алтын қапсырмалар, саздан жасалған бұйымдар табылды (б.з.б. 4-2 ғ.ғ.);
б.з.б.ІV- б.з. ХІІІ ғ.ғ. жататын ежелгі қалашық;
егіншілікпен айналысқан, суару каналдарының іздері табылған;
сақ жауынгерінің қару-жарағы мен құрал-сайманы табылған;
Бәбіш молда қаласы: қыш күйдіретін пеш, қол иірмен тастары, тары қалдықтары табылған сақ қаласы;
Баланды
Батыс Савромат Бесоба қорымы: Абыз әйелдер жерленген оба табылды. Екі абыз әйелдің бастары оңтүстік батысқа қаратылып, шалқасынан жатқызылған.
Қасқыр бейнесі бар үш аяқты құрбандық тақта, алтын сырғалар, қол айна, моншақтар табылды.
Сынтас қорымы: 3савромат жауынгер жерленген. Қасқыр мүсіні, киік, таутеке бастары таутеке бастары бейнеленген сүйек қасықтар табылды.
Бәйте, Терең (Үстірт): Жерлеу орындары табылған. Ас беру, мінәжат жасайтын ғибадатханалар табылды. Құрбандық шалатын тас үстелдер орналасқан. 30-40-қа жуық адам бейнесіне келетін діңгек тастар табылды. Ғибадатханалардан от жағылған орындар көп табылды. Дай-массагеттер отқа табынған.
Аралтөбе (Атырау облысы, Жылыой ауданы):
үш оба қазылған. Соңғы сармат кезеңіне жатқызылды, зиратта сарматтар қоғамында қолбасшылық пен абыздықты қатар атқарған адам мен оның әйелі қатар жерленген. Оның жанына көсемнің екі аты қоса көмілген, мәйітті қабірге басын оңтүстікке қаратып шалқасынан жатқызып, оның жанына жүзден аса жебе салынған қорамсақ, қыш-құмыра және темір қылыш пен қанжар қойылған. Қабірден көсемнің қару-жарағы, әшекейлі бұйымдардын басқа абыз асатаяғының бөліктері, шыны моншақ, жебе, қанжар сынықтары табылды.
Оңтүстік-Батыс Каспы Қазақстан жеріндегі алғашқы тайпалық бірлестіктер
Тайпа атауы Өмір сүрген мерзімі Территориясы
орталығы Тарихи деректер Билеушілері
Титулы
Саяси құрылысы Негізгі оқиғалары Мәдениеті Шаруашылығы
Сақтар Б.з.б. І мыңж.
(б.з.б.VІІ-ІІІ ғ.ғ.)
Т: Орта Азия мен Қазақстан Сақтар туралы мәліметтер
Грек-рим авторларының шығармалары
Гректер: - көшпелілерді дайлар деп атаған.
- «сақтар дұшпанға - қатал, досқа - адал»
Грек авторы Ктесий:«сақ әйелдері ержүрек келеді, соғыс қаупі төнгенде ерлеріне көмектесіп, ұрысқа араласады»
Грек тарихшысы Геродот (б.з.б.484-425):
- «киімі мен өмір сүру дағдысы скифтерге ұқсас. Олар егін екпейді, үй малдары мен өзеннен аулайтын балықтарды азық етеді. Сүт ішеді»;
- Қыста ағаш үйлерде тұрған.
- Кирдің сақ жерінде өлтірілгендігі туралы: «Басында әскерлер садақпен атысады. Садақ оғы біткеннен кейін жекпе-жекке шығып, қылыш және найзамен соғысады. Кир өлтіріледі»
Грек тарихшысы Арриан: қолбасшы А.Македонскийдің Сырдариядан жүзіп өтіп, сақтарға қалай шабуыл жасағаны туралы
Грек тарихшысы Полиэн: «Шырақ есімді сақ ерлік көрсетіп, парсылардан кек алады»
Грек географы Страбон (б.з.б. 64-24):
- «Құдай деп олар күнді есептейді және оған жылқыны құрбандыққа шалады»;
- «сақтар-жақсы шабандоздар. Олар садақпен, қылышпен және қола балталармен қаруланған, сауыт киген»
Рим тарихшысы ПомпейТрог:
- «Томирис әйел болса да, жау шапқыншылығынан қорыққан жоқ»
- «Кирмен бірге 200 мың парсыны жойып жіберді» (Томирис пен Кирдің шайқасы туралы)
Парсы патша
ларының тастағы сына жазбалары
І Дарий «Бехустин» жазбасы (б.з.б. 516 ж) ПАТША
Томирис (Тұмар)
(б.з.б. 570-520 жж)
Зарина
Сақ қоғамының сипаты - әскери демократиялық
Қоғамдағы 3 топ:
Абыздар - ерекше бас киім мен тостағаны болған, ақ түсті киім киген.
Жауынгерлер-ратайштар - үнді-иран тілінде («арбада тұрғандар»), қызыл және сары-қызыл түсті киім киген.
Қауым мүшелері (малшылар мен егіншілер) – «сегіз аяқты» (екі өгізі барлар), сары мен көк түсті киім киген. Б.з.б. 530 ж.жеріне Кир бастаған парсы әскерлері басып кірді. Кир Томиристен жеңіліс табады.
Кир қайтыс болғаннан кейін 11 жыл өткен соң б.з.б. 519 ж.Дарий бастаған парсылар сақ жеріне қауіп төндірді. «Мен өз әскеріммен сақ жеріне жорыққа шықтым» деген ДарийдіңБехустин жазбаларында айтылады. Сақтарды Скунха атты көсемі басқарады. Скунха соғыста жеңіліп, парсы әскері Сырдариядан өтеді. Шырақтың ерлігі арқасында Дарий көптеген әскерінен айырылып, Персияға қайтуға мәжбүр болады.
Б.з.б. 490 ж. Марафон шайқасында сақтар парсы әскерінің құрамында гректерге қарсы шықты.
Б.з.б.ІV ғ. грек-македондықтар сақ жеріне қауіп төндірді. Александр Македонский Орта Азияға басып кіріп, Сырдария өзеніне қарай аттанды. Оған қарсы Спитамен 3 жыл бойы партизан соғысын жүргізді. Археологтар Кызылордадан300шакырым жерден Шірік-Рабат қаласына қазба жұмыстарын жүргізді.Қаланың ортасында күзет мұналары бар Цитадель салынған.Аргеологтар қазба жүргізген тағы бір қала-Бәбіш-Молда.Қыш күйдіретін пеш,қол диірмен тастары ,тары қалдықтары табылған.б.з.б 7ғ.Ан стилі п.б. Ірі қараны аз өсірген.
Негізгі шаруашылығы мал шаруашылығы болып : жылқы,сиыр,қой,түйе өсірген
-Түйені көшкенде ,кұш-көлік ретінде қолданған
Егін шаруашылығы
Мал шаруашылығымен қатар егіншілікпен айналысты \
Алматы маңындағы Талғар қаласы мен Жамбыл облысында суармалы каналдар салынған. (б.з.б 3-2ғ)
Ертіс пен Сырдария өзен жағалауларында балық аулау кәсібі дамыды
Үйсіндер Б.з.б. ІІІ ғ.-б.з.IV ғ.
Т: Жетісу (Оңт.-Шығ. Қазақстан)
О: Чигучен (Чигу)
(Қызыл аңғар) Ыстықкөл жағасында Б.з.б. ІІ ғ. – үйсін атауы қытай жазбаларында кездеседі. Олар үйсіндер туралы: «ат жақты, аққұбаша, сары шашты» деп жазған.
Қытай тарихшысы СымаЦянь:
-үйсіндердің шығу тегі туралы мәлімет қалдырған;
-гуньмоны бала кезінде қарғалар мен қасқырлар асыраған;
-шаньюй (сюннулар билеушісі) баланы тәрбиелеп өсірген.
Қытай дерегіндегі «УСУНГО», «СИНГО» атаулары – көшпелі мемлекет. ГУНЬМО (КҮНБИ
↓ Бектер (Тайпа көсемдері)
↓ Тайпа көсемдері
↓Малшылар мен егіншілер
Мемлекет 3 аймаққа бөлінген
1.Батыс-ақ Үйсіндер
2.Орталық-сары Үйсіндер
3.Шығыс-қара Үйсіндер
Шу мен Кеген өзендерінің жағалауында бірнеше көне қаланың орны табылды
Олардың қысқы үйлері шикі кірпіштен және тақтатастан балшық лай құйылып қаланады
Үйдің қақ ортасында ошақ салынды
Қонысқа жақын жерлерде ру және әулеттің зираты орналасты
Ақтас қорымы(Алматы)
-Ақық ,гаухар ,тапқұт;
-моншақ табылды.
Қарғалы диадемасы
Қараңғы тау шатқалы теңіз деңгейінен 2300м
-б.з.б 2-1 ғ.ғ зергер жасады
-ұзындығы 35см,ені 4,7 см
Көгідір,қызыл-қоңырқызылтастар Үйсіндердің тұрмысында малшаруашылығыныңмаңызы зор болды
Жетісудың табиғаты оларға көп мал ұстауға мүмкіндік берді
Үйсіндер қой, жылқы, сиыр, қос өркешті түйе, ешкі өсірген
Қытай жазбаларында үйсіндердің оты мол, суы мол жерге мал-жанымен бірге көшеді деп айтылған.
Қаңлылар Б.з.б.ІІІ-ІІ ғ.-б.з.V ғ.
Т: Оңт. Қаз-н (Сырдарияның орта ағысы)
О: Битянь Қаңлылар туралы мәлімет
Қытай деректері
Қытай тарихшысы СымаЦянь «Тарихи жазбалары»(130 тарау) еңбегінде: қаңлылар өмірі мен тұрмысын баяндаған.
Қытайдың «ЦяньХоньшу» дерегінде: Қаңлы мемлекетінің құрылу тарихы мен шекарасы туралы жазылған. тер
Парсы деректері
«Авеста» (б.з.б VІғ.) кітабында «канха» қамалы туралы жазылған: «Вэсаканың ер жүрек ұлдары ең биік, бәрінен жоғары тұрған Канха қамалының алдында құрбандық берді» ХАН
Елді басқаруға оның 3орынбасары-уәзірлеркөмектесіп отырған
Ру,тайпа басшылары-көсемдер
Қаңлы елі 5 иелікке бөлінді
Кіші қағандар ұлы қағандарға бағынды
Қаңлы тайпасының 120 мың түтіні (отбасы)
Қаңлы елі Қытай,Рим ,Кушан мемлекеттерімен экономикалық,мәдени,саяси байланыс жасаған.
Б.з.б 46-36 жылы қаңлылардың Қытайға қарсы тұрған ғұндарға көмектескенін ғалымдар анықтаған.
Қытай деректері бойынша қаңлылар күшейген кезде ,оларға сарматтар мен аландар тәуелді болған Қауыншы және Отырар-Қаратау мәдениеті деп археологтар атайтын үлкен ескерткіштері сақталған.
Металл өндірісінің орталығы-Шаш-Илақ
Метал өңдеудің ірі орталығы - Құлата
Жылқы, қой, ешкі, сиыр сияқты үй малдарын өсірген.
Қаңлылар қосымша Аң аулау кәсібімен айналысқан.
Әйелдер арасында жүн өңдеу кәсібі жақсы дамыған
Егін шаруашылығымен айналысқан Сырдария аңғарларында дәнді және бау-бақша дақылдарын өсірген.
Шыршық өзенінің оң жағалауында Зах
каналы қазылған
Сол жағалауынан Ханарықарығы тартылды.
Ғұндар Б.з.б.ІV-б.з.ІІІ ғ. Б.з.б. ІІІ ғ. соңы – ғұн атауы қытай деректерінде пайда болған.
Рим тарихшысы АммианМарцеллин («Іс-қимыл» кітабы» 31 кітап): «Ғұндар жақсы шыныққан, олар отты қажет етпейді»
Византия елшісі Прииск: ғұн әміршісінің сарайы туралы туралы сипаттаған. 448 ж.Аттила сарайында болған ол: «Бір көрген адам Аттиланы нағыз азиаттық екенін бірден айтады..». Оны сарайдағы аппақ тастан қаланған монша ерекше таңқалдырған.
Қытай дерегінде:«.. олардың елшісі қолындағы шаньюйдің сенім таңбаларымен көрші елдерге барады..»
Қытай жылнамаларында: «б.з.б.ІV-ІІІ ғ.ғ. ғұндар бірлестігі Байкалдан Ордосқа дейінгі аралықта құрылған»
Итальян композиторы Д.Верди (1846 ж. қойылған) «Аттила» операсын жазды.
Неміс Цахариас Вернер «Ғұн патшасы Аттила» атты 5 актілі трагедия жазған.
Француз Т.Амеди«Аттила мұрагерлерінің тарихы»
М.Қашқари (ХІ ғ.) ғұндардың отырықшылыққа көшкенін және түркілене бастағанын жазады. ШАНЬЮЙ (ТӘҢІРҚҰТ)
Мөде
Чжи – чжи
Аттила (400-453) Қазақ ғалымдарынан Аттила туралы алғаш рет жазып, ғылымға енгізген – Ш.Уәлиханов
Патриархалды-рулық қарым-қатынастардың белгілері өте күшті болған. Ғұндар 24 руға бөлінген. Олардың басында ағамандар тұрған. Ағамандар кеңесі мен халық жиналысы жұмысістеген. Әскеритұтқындардан құралған құлдарда болған Б.з.б 209 жылы Орталық Азияда ғұндарды Мөде басқарды
Қытайдың Хань әулетінің негізін қалаушы Лю-Банды жеңді .
Б.з.б 55 жылы 2-ге бөлінді
Ғұндар көшпелі өмір кешті.
Қолөнер шеберлері жүннен төсеніш пен кілемдер тоқыған.
Ғұндардың астық сақтайтын ұралары табылған жерлер-үй жайлардың іші
Полихромдық стиль жақсы дамыған Шаруашылық-мәдени типінің негізі - көшпелі мал шаруашылығы. Мал өсіру, әсіресе жылқы өсіру басты рөл атқарды. Сондай-ақ қой өсіру, аң аулау, егіншілік дамыды
Сарматтар Б.з.б.VІІІ-б.з.V ғ. Б.з.б. ІІІ ғ. – сармат атауы көне дәуір авторларының еңбектерінде берілген.
Б.з.б. VІІІ ғ. – сарматтарды тарихи деректерде савроматтар деп атаған.
Сарматтар туралы грек, рим тарихшылары (Геродот, Диодор, үлкен Плиний, Полибий) жазып кеткен.
ПАТША
Сарматтар қоғамындағы әскери демократия басқа көшпелілерінен өзгеше болды.
Сарматтардың әйелдері жасақ құрамына кірген .Оған олардың қабірлерінен қару –жарақтың көп табылуы дәлел.
Сармат қоғамында әскери демократия әйелдерге де қатысты болды.
Сарматтар әйелдердің қоғамдағы рөлі ,орны басқа көшпелі тайпаларға қарағанда жоғары тұрды.
Б.з.б 2 ғасырда қазіргі Батыс Қазақстан жерінің батыс аймағындағы жерлерді біртіндеп жаулап,Қара теңіздің солтүстік аймақтарына дейін жетті.
Ғалымдар Оңтүстік Орал,Еділ бойы,Батыс Қазақстан жеріндегі :
-сарматтардың саны 10 мыңға
-Б.з.б 3-2 ғасырда 20 мыңға жуық
-Б.з.б I-б.з I ғасырлардың аралығында 5-7 мың адам болған
Негізгі шаруашылығы көшпелі мал шаруашылығы
Қой мен жылқы
малдарын көп өсірген.
Қосымша кәсібі егіншілік
Сармат ескерткіштері Қазақстанның батыс бөлігінде кездеседі.
Ескерткіштері
Жайық, Елек, Жем
өзендерінің
алқаптарына жақын
оналасқан.
Бесоба қорымы
Абыз әйелдері
жерленген.
Сынтас
қорымы
3 жауынгер
жерленген.
Жерлеу ерекшеліктері
Кезеңдер Басы қаратылған тұс Мәйіттің орналасуы
неандертальдық бір қырынан жатқызып, бір қолын басының астына салған. Өлімді мәңгі ұйқыға кету деп түсінген.
Жезқазған өңірі (неолит) солтүстік-батысқа шалқасынан
Андрондықтар батысқа не оңтүстік-батысқа -
Бесоба қорымы оңтүстік-батысқа шалқасынан
Аралтөбе қорғаны оңтүстікке шалқасынан
Үйсіндер батысқа шалқасынан
Қыш ыдыстар
Кезеңі түбі сырты, өрнегі
Шебір (энеолит) жұмыртқа тәрізді тарақ тісі
Қараүңгір (палеолит) дөңгелек түпті, қызыл бояумен шұңқыр, штрих
Қарағанды (палеолит) - толқын, геометриялық
Андрон мәд. (қола) әр алуан пішінде тарақ тірізді, тегіс қалыпты
Беғазы-Дәндібай (қола) ернеуі тік, бүйірі шығыңқы, түбі тегіс тарақ жүзді, үзік сызықты, үшбұрыш
Берел мәд. (ерте темір) тегіс түпті Стильдер
Стиль атауы Пайда болған уақыты Түрі Әдістері
Геометриялық стиль Қарағанды облысынан табылған орындалуы бірегей қыш ыдыс толқын тәрізді және геометриялық өрнектермен әшекейленген.
Қола дәуірінің тайпалары қыш ыдыстарының сыртына өнердегі салған стилі –геометриялық стиль. Геометриялық фигуралар (дөңгелек, төртбұрыш, үшбұрыш, ромб т.б.)
Аңдық стиль б.з.б. 7-6 ғ.ғ. «Аң стилі» өнері дәстүрімен сақтар Алдыңғы Азия мен Иранға жасаған жорықтарында танысты. Осы жерлерден сақтарға «өмір ағашы» дейтін арыстан бейнесі тарады.
«Аң стилінде» жасалған бұйымдар Орта Азия, Қазақстан, Сібір, Оңтүстік-шығыс Еуропа аумағында табылған. «Аң стилі» бейнелерімен құрал-жабдық, қару-жарақтар, киім мен ат әбзелдері әшекейленді. «Аң стилі» екі жағдаймен сипатталады:
1) аңдар мен жануарлар;
2) аңдардың қимылқозғалыста бейнеленуі
Полихромдық стиль б.з.б. 7-5 ғ.ғ.
б.з. 3-5 ғ.ғ. барынша гүлденді Орталық Қазақстанда «аң стилімен» қатар дамыды. Көшпелілер заттарды безендіруді, яғни бұйымға түрлі түсті тастарды жапсыруды жақсы білген. Олар заттарды түйіршіктермен әшекейлеген. Бұйымның бетіне алтын түйіршіктерді дәнекерлеу – зерлеу;
Бұйымға түрлі түсті заттарды жапсыру – безендіру.
ОРТА ҒАСЫРЛАРДАҒЫ ҚАЗАҚСТАН ТАРИХЫ
Орта ғасырлардағы Қазақстан тарихы
(VІ ғ. – ХVІІ ғ. аяғы)
Ерте орта ғасырлық кезең Дамыған орта ғасырлық кезең Кейінгі орта ғасырлық кезең
(VІ-ІХ ғ.ғ.) (Х-ХІV ғ.ғ.) (ХV-ХVІІ ғ.ғ.)
Қазақ мемлекетінің құрылуы
Түрік қағанаты Қарахан мемлекеті Жәнібек, Керей (1465-1474 ж.ж.)
(552-603 ж.ж.) (942-1212 ж.ж.)
Бұрындық (1473/74/80-1511 ж.ж.)
Батыс Түрік қағанатыҚарақытай мемлекеті (Керейдің баласы)
(603-704 ж.ж.) (1125-1212 ж.ж.) Қасым (1511-1518/21 ж.ж.)
(Жәнібектің баласы)
Түргеш қағанаты Наймандар Хақназар (1538-1580 ж.ж.)
(704-756 ж.ж.) (Х-ХІІІ ғ.ғ.) (Қасымның баласы)
Шығай (1580-1582 ж.ж.)
Қарлұқ мемлекеті Керейлер (Жәнібектің немере інісі)
(756-940 ж.ж.) (Х-ХІІІ ғ.ғ.) Тәуекел (1582-1598 ж.ж.)
(Шығайдың баласы)
Оғыз мемлекеті Жалайырлар Есім (1598-1628 ж.ж.)
(ІХ ғ. аяғы – ХІ ғ. басы) (Х-ХІІІ ғ.ғ.) (Шығайдың баласы)
Жәңгір (1628-1652 ж.ж.)
Қимақ мемлекеті Қыпшақ хандығы (Есімнің баласы)
(ІХ ғ. аяғы – ХІ ғ. басы) (ХІ-ХІІІ ғ.басы) Тәуке (1680-1715/18 ж.ж.)
(Жәңгірдің баласы)
Үгедей Моңғол мемлекеті ХІІІ ғ. басы (1206-1227 ж.ж.) Төле
Шыңғысхан
Жошы Шағатай

Батый Орда Ежен Шайбан Моғолстан Әмір Темір мемлекеті
(ХІV ғ. ортасы-ХVІ ғ.басы) (ХІV ғ.)
Алтын Орда Ақ Орда
(ХІІІ ғ. ортасы-ХVІ ғ.басы) (ХІІІ-ХV ғ.басы)
ҚАЗАҚ ХАНДЫҒЫ
Қырым, Қазан, Астрахань, Әбілқайыр хандығы
Сібір, Ноғай (1428-1468 ж.ж.)
ҰЛЫ ЖІБЕК ЖОЛЫ
Шығыс пен Батысты байланыстыратын жол
Б.з.б. ІІ ғ. ортасы жібек жолының халықаралық қатынас жағынан дами бастаған кезі
Б.з.б. І ғ. ортасы Қытайдан алғаш жібек артқан керуендер Батысқа қарай жолға шықты.
VІ ғ. жібектің бүкіл Еуразияға әйгілі болған кезеңі
ҰЖЖ Қытайдың Хуанхэ өзенінен бастау алып, Гоби шөлі арқылы Іле өзені мен Ыстықкөлде екіге бөлінеді:
солтүстік бағыт оңтүстік бағыт

Испиджаб (оңтүстік Қазақстан)

Орта Азия Түркістан Ферғана, Самарқан

Сырдарияның төменгі ағысы Иран, Ирак, Сирия
Батыс Қазақстан Жерорта теңізі

Қара теңіздің солтүстік-шығысы

Еуропа
ЖЕТІСУ - ҰЖЖ-ның Шығысқа шығатын басты қақпасы
Тараз - Алматыға 3 – ке бөлінеді:
оңтүстік-батыс солтүстік-шығыс
Тараз Алматы Тараз
Алматы Қапшағай Сарқан
Шелек Шеңгелді солтүстік-шығыс Қазақстан
Сүмбе Алтынемел (Құлан, Хантау, Балатопар,
Жаркент Дүнгене Айнабұлақ) - солтүстік-шығысқа
(Ілебалық) Қойлық елші, саяхатшы Рубрук Моңғолияға
шығысқа Алакөл жанымен Мөңке хандығына барып қайтқан.
Жоңғар қақпасышығысқа
шығысқа
ОҢТҮСТІК ҚАЗАҚСТАН - ҰЖЖ-ның Батысқа шығатын басты қақпасы
Тараз - Испиджабқа (Сайрам) 2 – ке бөлінеді:

оңтүстік-батыс Шымкент
Шаш Отырар
Орта Азия (Самарқан, Бұхара) Түркістан
батысқа Сауран – Қарақұрым (Жыланқарауыл)
Сығанақ, Ақсүмбе – Орталық Қазақстан
Баршынкент
оңтүстік-батыс Жанкент - Солтүстік Қазақстан
Хорезм Арал солтүстігі
Каспий солтүстік-шығысы
Отырар

Шауғар Сырдария арқылы Васидж
Сүткент
Шаш
Жент
Қызылқұм арқылы Хорезм мен Үргеніш
Еділ бойы, Кавказ
(Алтын Орда кезінде негізгі сауда жолдарының бірі)
ХІІІ ғ. моңғол шапқыншылығы ҰЖЖ қызметін бәсеңдетті.
ХVІІІ ғ. теңіз жолдарының ашылуы ҰЖЖ қатынасының әлсірей бастауына әсер етті.
Теңге – ақша айналымы
Б.з. III – IV ғғ Қаңлыларда 1300-дей қытай теңгелері
704-766 жж. Таразда Түргеш теңгелері
Сырдария Кангу Тарбан бірлестігі
Ақбешім (Суяб) Клоусон болжамы (түргеш тенгесі)
Алтын Орда Мөңке хан тұсында
1210, 1217-1218жж. Отырарда Хорезм шахы Мұхаммед текеш
1327-1328 жж. Сығанақта Мүбәрак хан
1368-1369 жж. Сығанақта Ұрыс хан
1610/13 Ташкент Тұрсын хан
Кесенелер
ІV-IX ғ.ғ. Х-ХІІ ғ.ғ. XІVХV ғ.ғ.
Ақыртас (Тасақыр) Бабаджа қатын кесенесі Арыстан баб
Білеулі ғимараты Айша бибі Қожа Ахмет Йассауи
сардоба
Мырзарабат
Якка Қарахан Көккесене
Дың Бұран мұнарасы Алаша хан кесенесі
Ақбешім, Суяб будда ғибадатханалары Жошы хан кесенесі Рабиға Сұлан Бегім
Баба Ата мешіті Дәуітбек кесенесі
Тектұрмас
VІ – ІХ ғасырлардағы сәулет өнеріКесене атауы Ақыртас (Тасақыр) ғимараты Білеулі ғимараты Сардоба парсыша «су сақтау әрі белгі мақсатымен тұрғызылған күмбезді құдық»
Мырзарабат сардобасы Якка сардобасы
Салынған мерзімі /VII-VIII/ /VI-IX/
Орналасқан жері Тараздың шығысында 40 шақырым жерде Қазақстан мен Қарақалпақстан шекарасында Мырзашөл керуен жолының бойына салынған.
Екі сардобаның құрылыс жүйесі мен күмбездері киіз үйдің жобасына ұқсас.
Жалпы сипаттама Академик К.М.Байпаковтың зерттеуі бойынша Ақыртас ғимараты Қарлұқ қағанатының кезінде, яғни 766-893 ж.ж. арасында салынып, бітпей қалған. Бір күмбезді және көп күмбезді болып келеді. Ғимараттың күмбездері бір-біріне жалғастырылып жасалған. Малшылардың тұрақты мекендерінің жанына салынған.
VІ - ІХ ғасырлардағы діни сәулет өнері
Кесене атауы Дың ескерткіштері Ақбешім, Суяб қалаларындағы будда ғибадатханалары Баба Ата мешіті
Салынған мерзімі /VІ – ІХ/ /VII ғ. аяғы-VIII ғ. басы/ /IX ғ. ІІ жартысы - XII/
Орналасқан жері Діни сипаттағы, жобасы киіз үйге ұқсайды Қаратаудың шығысы Шолаққорған кенті маңы
Жалпы сипаттама Ислам дініне дейінгі киіз үйге ұқсас құрылыс. Қаза болған адамды жерлеген жерге тұрғызылған. Қимақ, қарлұқ қағанаттары кезінде басым болды (VІІІ ғ.). Орталық Қазақстан, Жетісу, Тарбағатай, Маңғыстауда көп сақталған.
ІХ ғ.ғ ІІ жартысынан бастап ислам дінінің архитектуралық құрылыс жүйелері салына бастағандығы аңғарылады. Сыртқы көрінісі жартылай сфера тәрізді бес күмбезден тұрады. Ғимараттың сырты тізілген кірпіштерден көркемдеп қаланған.
Уақыты Пайда болды
ІХ ғ-дың 2-ші жартысынан ислам дінінің архитектуралық құрылыс жүйесі пайда болды
ХІ-ХІІ ғғ құрылыс жүйесінде терракота пайдаланылды
Х-ХІІ ғғ-да мешіттер салына бастады
Х – ХІІ ғасырлардағы сәулет өнері
Кесене атауы Салынған мерзімі Орналасқан жері Жалпы сипаттама
Бабаджа қатын кесенесі Х – ХІ ғғ. Жамбыл қаласының батысында, 18 км жерде орналасқан Күйдірілген кірпіштен шаршылап салынған порталдары бар, әсем күмбезді ғимарат.
Төрт жағында – қабырғалардың ішкі және сыртқы беттерінде сүйірлеу аркалы қуыстары бар.
Есігі шығыс жағында.
Кесене шатыры күмбезбен жабылған.
Айша бибі кесенесі ХІ – ХІІ ғғ. Жамбыл қаласының батысында, 18 км жерде орналасқан Айша бибі кесенесі жартылай сақталған. Кесененің күмбезі құлаған.
Қабырғаларының бұрыштары төрт ширек бағандармен безендірілген.
Кесененің сыртқы қабырғалары түгелдей терракот кірпіштермен қапталған.
Кесененің ішінде күйдірілген кірпіштен сатыланып қаланған шағын құлыптас сақталған.
Қарахан кесенесі Х – ХІІ ғғ. Қарахан мемлекетінің ескерткіші.
Боран мұнарасы /Х ғ-дың аяғы – ХІ ғ-дың басы/ Жетісуда XIV-XV ғасырлардағы сәулет өнері
Кесене атауы Салынған мерзімі Орналасқан жері Жалпы сипаттама
Жошы хан кесенесі ХІV – ХV ғғ. Қаракеңгір өзенінің сол жағы Арыстан баб кесенесі Отырар қаласының батыс жағында 3 км. жерде, Сырдария өзеніне жақын орналасқан. Кесенеде 2 бөлме бар.
Ел аузындағы аңыз бойынша, Арыстан баб VII – VIII ғасырларда өмір сүрген.
Қожа Ахметтің рухани ұстазы болған.
ХІV ғасырда құлап қалған күмбезді Әмір Темір қайта салғызды.
ХІХ ғасырда кесене бірнеше рет жөндеуден өткен.
Қожа Ахмет Йасауи кесенесі ХІV – XV ғғ. Түркістан қаласы Әмір Темірдің бұйрығымен салынған сәулет өнерінің тамаша бір үлгісі.
Қожа Ахмет ислам дінінің көрнекті өкілі, әрі уағыздаушы, әрі ақын.
Жазба деректерге қарағанда кесенені салуға Әмір Темір 1397 жылы бұйрық берген.
Күмбезді салғызудағы басты мақсаты Қ.А.Йассауидің мұсылмандар арасындағы зор беделі арқылы оны пір тұтушылардыңсеніміне ие болып, өз жағына тарту болды.
Әмір Темір ғимаратты Орта Азияда ешбір теңдесі жоқ сәулет өнерінің туындысы ретінде салдыруға тырысқан.
Залдың ортасында 1399 жылы жасалған үлкен тайқазан тұр. Оған діни мейрам күндері тамақ жасалып, келген адамдарға тегін таратылатын.
Бөлмелердің ішінлегі негізгісі – кітапхана.Оңтүстік жағында үлкен ақсарай, кіші ақсарай бар. Олардың ішінде атақты адамдар жерленген.
Басты бөлме – көрханада Ахмет Йассауидің мүрдесі қойылған
Көккесене Сығанақ қаласының маңында, Төменарық кентінің солт. – бат. 8 км жерде орналасқан
Көккесене – бір күмбезді кесене.
Қосбетіндегі кіре беріс аркасы сүйірленіп, өте сәнді жасалған.
Қабырғаларының сырты Алаша хан күмбезі секілді қыштан, кілем өрнегі үлгісіне ұқсатып қаланған.
Қазіргі кезде бұл тамаша ескерткіштің тек жұрнағы ғана қалған
Алаша хан кесенесі XIV – XV ғғ. Ұлытау ауданындағы Қаракеңгір өзенінің жағасы.
Бұл кесененің ерекшелігі – далалық сәулет өнерінің үлгісінде жасалуы.
Алаша хан күмбезінің қабырға сыртын әсемдеу ісінде қазақтың дәстүрлі ою-өрнегі кең қолданылған.
Қабырғалары: Сыртқы жағынан кереге көзді кілем тәрізді.
Рабиға Сұлтан Бегімнің кесенесі XV ғ. ІІ жартысы Қожа Ахмет Йассауи ғимаратының шығыс жағында, 60 м жерде Жартылай сақталған.
Дәуітбек кесенесі Тектұрмас кесенесі Х-ХІІ ғасырлардағы ғылым мен білім
Аты – жөні Өмірбаяны Еңбектері Мазмұны
Тіл білімі
Жүсіп Баласағұни
(Жүсіп Хас Хажип Баласағұни) 1021-1075 ж.ж.
Шу өзені бойындағы Баласағұн қаласында туған. «Құт негізі - білік» («Құтадғу білік») дастанын дайындауға 30 жылын арнап, 1 жарым жылда жазып шыққан (1069 ж.). Алғаш түрік тілінде жазылған. «Арабша, тәжікше кітаптар көп. Ал бұл біздің тіліміздегі тұңғыш даналық жинақ». «Ж.Баласағұни) Дастанда өмір сүрген ортаның шындығы, әлеуметтік топтың қоғамдық түсінігі мен саяси тұжырымы берілген. Бақытты болудың негізі – білім деп түйіндейді.
Баласағұни еңбегін Сүлеймен Арслан ханға сыйға тартып, Ұлы хас-хажип атанған.
Махмуд Қашқари
(Махмуд Хусейн ибн Мұхаммед Қашқари) 1030-1090 ж.ж. (ХІ ғ.)
Әкесі Қашқарда туған. Махмуд алғаш Қашқарда , кейін Орта Азия мен Иранның ірі қалаларында білім алады. 1072-1074 ж.ж. жазылған 3 кітаптан тұратын «Түрік тілдерінің сөздігі» («Диуани-лұғат ат-түрік») атты еңбегі тілтану ғылымына үлкен үлес қосты. Бұл шығарма – түркі тілдес халықтардың тұрмыс-тіршілігі, әдет-ғұрып, тілі туралы тарихи дерек, түрік тайпалары сөздерінің жиынтығы. Түркі тілдес халықтардың энциклопедиясы атанды.
Түріктердің мекендерінің аты, тарихы, этнографиясы, ауыз әдебиеті жайлы мәлімет жазылған.
А.Кононов «М.Қашқаридің бұл кітапты жазудағы басты мақсаты түрік тілінің мәртебесін көтеріп, оның араб тілінен ешбір кем түспейтіндігін дәлелдеу болды» дейді.
Н.Баскаков: «М.Қашқари өзінің бұл атақты еңбегін жазуда түрік тілдерін өзара салыстыра зерттеушілердің көшбасшысы болды» деген пікір айтты.
Әдебиет
Қожа Ахмет Йасауи 1103-1167 ж.ж. Сайрам қаласында туған. Әкесі Ибраһим атақты ғұлама адам болған. Шешесі – Мұса шайқының қызы Айша (бір деректерде Қарашаш). Ахмет жастайынан шешесінен, 7 жаста әкесінен жетім қалған. Ол өзінің әпкесі Гауһар-Шахназдың қолында өседі. Алғаш әкесінен оқып, сауатын ашып, кейінірек ислам дінінің шариғат-қағидаларын үйренген. Бала кезінен Йасы (Түркістан) қаласын мекен етеді. Кейін осы қаланың атымен Ахмет Йасауи (йасылық Ахмет) атанады. Бұхара қаласында Юсуф Хамаданидан діни білім алып, Йасыға оралады. Мұнда ол сопылық ілімнің насихатшысына айналады. Арыстан бабты пір тұтады. «Даналық кітабы» - «Диуан-и-хикмет» еңбегі түрік тілінде араб әліпбиімен жазылған. Бұл еңбек те адамды даналыққа, адалдыққа, кішіпейілділікке, имандылыққа шақырады. Аллаға адал болуға баулиды, дін жолында таза болуға үгіттейді. Ақын өз заманының әділетсіз билік иелерін қатты сынға алады.
Сүлеймен Бақырғани Ахмет Йасауиді жолын қуған шәкірттерінің бірі. Ғұлама ақын, ел ішінде Хакім ата атанған. «Ақырзаман» («Пақырнама») Ақын халықта имандылыққа шақырады.
Ахмет Йүгнеки
(Қарахан мемлекетінің кезінде даңқы шыққан ақын) Туған-өлген жылдары белгісіз. Шын аты Әдіб Ахмет Махмұдұлы. Иүгнекидің туған қаласының да орны белгісіз. археологтардың пікірі бойынша, Түркістан қаласының аймағында. Иүгнекиге халық тірі кезінде-ақ «ақындардың ақыны, даналардың көшбасы» деп баға берген. «Ақиқат сыйы» дастаны қарахан халқына түсінікті түрік тілінде жазылған. Дастан халықты инабатты болуға, адал өмір сүруге, арамдықтан аулақ болуға шақырады. Шешен сөйлеуге, орынсыз сөйлемеуге ақыл-кеңес береді. «Аңдамай сөйлеген ауырмай өледі»
Әли ақын «Жүсіп-Зылиқа» поэмасы (ХІІІ ғ. басында) Махаббаттағы адалдықты жырлаған бұл поэма діни сарында жазылған.
Ғылым
Әбу Насыр
әл-Фараби 870-950 ж.ж. Фараб аймағына қарайтын Отырар қаласында туған. Осы қалада қыпшақ тілінде білім алған. Араб тілін Исфахан, Бағдат, Дамаск (Шаш) қалаларында игерген. Философ, музыкант, математик. Әбу Райхан
әл-Бируни 973-1050 ж.ж. – энциклопедист-ғалым. Ол өз заманына лайық білім алып, Әбу Наср әл-Фараби, Ғаббас әл-Жауһари т.б. дәстүрлерін жалғастырды. Тарих, математика, география, астрономия, медицина т.б. ғылым салаларынан 150-ден астым еңбектер жазып қалдырған. «Бұрынғы ұрпақтар ескерткіші», «Асыл тастар» Ол алғаш рет жердің күнд айналатындығын болжап, аспан денелерінің қозғалу заңдылықтарын ашқан. Бируни дүниенің геоцентрлік жүйесін Коперниктен 500 жыл бұрын және денелердің жерге тартылысын Галилей мен Ньютоннан 600 жыл бұрын айтып кеткен.
Қазақ хандығы (ХV – ХVІІІ ғ.ғ.)
Қазақ хандары Билік еткен жылдары Елшіліктер
Жәнібек(Әбусаид)– Барақ ханның баласы;
Керей – Болат сұлтанның баласы (Барақ ханның ағасы) (1465 - 1474 ж.ж.) Бұрындық (Керейдің ұлы) (1473/1474 – 1511 ж.ж.) Қасым (Әз Жәнібектің ұлы) (1511 – 1518/21/23 ж.ж.) Мамаш (Қамаш) (Қасымның баласы) (1518 – 1523 ж.ж.) Таһир (Тақыр) (Қасымның немере інісі) (1523 – 1532/33 ж.ж.) Бұйдаш (Тақырдың інісі) (1533 – 1534 ж.ж.) Қожа Махмут (1534 – 1535 ж.ж.) Тоғым (1535 – 1538 ж.ж.) Хақназар (Ақназар) (Қасымның баласы) (1538 – 1580 ж.ж.) 1569 ж. Семен Мальцев
1573 ж. Третьяк Чебуков
Шығай (Жәнібек ханның немере інісі) (1580 – 1582 ж.ж.) Тәуекел (Шығай баласы) (1582 – 1598 ж.ж.) 1594 ж. Құл-Мұхаммед
1595 ж. Степанов
Есім (Шығай баласы) (1598 – 1628 ж.ж.) Тұрсын ( Жалым сұлтанның баласы) (1613/14 – 1627 ж.ж.) Жәңгір (Есім баласы) (1628 – 1652 ж.ж.) Тәуке (Жәңгір баласы) (1680 – 1715/18 ж.ж.) 1694 ж. Аталықов
Қайып (1715 – 1718 ж.ж.) Қазақ (Алаш)
Ақарыс Жанарыс Бекарыс
Ұлы жүз (Үйсін) Орта жүз (Болат) Кіші жүз (Алшын)
Жетісу мен Оңтүстік Қазақстан Орталық және Солтүстік-Шығыс Қазақстан Батыс Қазақстан
Үйсін, дулат, албан, суан, жалайыр, қаңлы, шапырашты, сіргелі, ысты, ошақты, шаңышқылы, т.б. Қыпшақ, арғын, найман, керей, қоңырат, уақ т.б. Жетіру (7 ата: тама, табын, кердері, төлеу, рабадан, керей, жағалбайлы),
Әлімұлы (6 ата: шекті, шөмекей, төртқара, кете, қаракесек, қарасақал),
Байұлы (12 ата: адай, таз, жаппас (алтын), қызылқұрт, шеркеш, беріш, ысық, масқар, есентемір, байбақты, тана, алаша )
Төле би Әлібекұлы (1663-1756 жж)
Қазыбек би Келдібекұлы (1665-1705 жж) Әйтеке би Бәйдібекұлы (1682-1766 жж)
XV-XVI ғасырлардағы қазақ хандығының құрылу жүйесі
Сатылары Басқарудың ұлттық жүйесі Бірігудің
түрлері Басшысы
1 Ауыл Туыстас, қандас жақын адамдардан немесе бірнеше отбасыдан Ауылбасы
2 Ата-аймақ Жеті атадан қосылатын бірнеше ауылдан Ақсақал
3 Ру 10 немесе 15 аймақтан Рубасы
4 Арыс Бірнеше рудан Би
5 Ұлыс Бірнеше арыстан Сұлтан
6 Жүз Бірнеше ұлыстан Хан
7 Хандық Үш жүзден Қаған (ұлы хан, хандардың ханы)
XIV-XV ғасырлардағы ауызша әдебиет
Ертегі Аңыз Эпостық жырлар Музыка өнері
Батырлық, өнегелік мазмұндағы ертегілер Ғарыш пен жердің пайда болуы, Күн мен Айдың, жұлдыздардың қайдан шыққандығы туралы Қыпшақтар мен қалмақтардың қызылбастар мен қалмақтарға қарсы соғысын суреттейтін жыр. Алтын Орда ыдыраған кезегі тарихи батырлық жырлар. Бізге жеткен аспаптық музыка туындылары Алтын Орда дәуірінен бері келе жатқан күй-аңыздар
«Құламерген»
«Жоямерген»
«Ертөстік»
«Жерден шыққан Желім батыр»
«Керқұла атты Кендебай» «Күннің баяны»
«Темірқазық пен Жетіқарақшы» «Қобыланды батыр» (Бұл жырда Алтын Орда дәуіріндегі Алшағыр, Қазан, Қараман, Айбақ т.б..тарихи адамдардың есімдері орын алды) «Ер Тарғын»
«Орақ-Мамай»
«Ер Қосай» «Ескендір»
«Қамбар батыр»
«Шора батыр» «Жошы ханның жортуы»
«Ақсақ құлан»
«Ел айырылған»
«Сағыныш»
XV-XVII ғасырлардағы шығармалар
Ертегілер Эпостық жырлар Лиро-эпостық жырлар Музыка Жазу тілі
«Ертөстік»
«Құламерген»
«Алтын сақа»
«Аламан мен Жоламан»
«Асан қайғы»
«Қарамерген» «Ер Терғын»
«Ер Сайын»
«Қамбар»
«Алпамыс»
«Ер Қосай»
«Төрехан»
«Телағыс»
«Құбағұл» «Қозы Көрпеш-Баян сұлу»
«Айман-Шолпан»
«Қыз Жібек»
«Күлшеқыз»
«Мақпалқыз» «Бозторғай»
«Ақсақ Құлан»
«Жошы ханның жортуылы»
«Әмір Ақсақ»
«Қамбар күйі»
Асан Қайғы: «Ел айырылған»
Қазтуған: «Сағыныш» Алшын
«Едіге»
«Ер Сайын»
Керей
«Ер Көкше»
«Базар Батыр»
Дулат-үйсін «Талас ескерткіштері»
Кедері «Наһжи әл Фарадис»
Қыпшақ «Кодекс Куманикус»
XVI-XVІІ ғасырлардағы тарихи шығармалар
Аты – жөні Өмірбаяны Еңбектері Мазмұны Қай тілде жазылған
Мұхаммед Хайдар Дулати (1499-1551) - Әмір Поладшы Дулатидің жетінші ұрпағы. Ол араб, парсы тілдерін жетік білген. Ол Жамал Қаршидің, Рашид ад-Диннің, Жувейнидің, Әбдіразақ Самарқанидің еңбектерін зерттеп, тарихи шығармаларына арқау етті. «Тарихи – и - Рашиди»
1541-1546 жж Кашмирде жазылған.
Бұл еңбегін Абдар Рашид ханға тарту еткен. Шығармада шайбанилық Әбілқайыр хандығы және Қазақ хандығының құрылуы туралы құнды мәліметтер жазылған. парсы
Қадырғали Қосымұлы Жалайыри (1530-1605) –орта ғасырларда өмір сүрген қазақтың ғұлама ғалымы Сырдария бойын мекендеген жалайыр тайпасынан шыққан.Ол қазақ хандығының Орда сарайында хан кеңесшісі және ханзадалардың тәрбиешісі болып қызмет істеген. 1588 ж. қазақ ханзадасы Ораз-Мұхаммед сұлтанмен бірге Ертіс бойында қаршыға салып жүргенде оларды орыс әскерлері тұтқындап, Мәскеуге алып келеді. Жалайыри тұтқында отырып жазған шығармасы – «Шежірелер жинағы» 1600-1602 ж.ж. «Шежірелер жинағы» («Жамиат-тауарих») («Жылнамалар жинағы») орыс патшасы Борис Годуновқа сыйға тартып, оның қамқорлық жасауын өтінген. 1854 ж. Қазан қаласында баспадан шыққан ХV-ХVІІ ғ.ғ қазақ тарихы жайындағы өте маңызды шығарма. Бұл кітап – ХVІ-ХVІІ ғ.ғ. тарихи шежіресі, әдебиет пен тіл ескерткіші, әрі Ораз Мұхаммедтің даңқын жырлаған туынды. Кітап араб әліпбиімен жазылған
араб
Өтеміс қажы «Шыңғыснама» (Шыңғыстың өмірбаяны)
ХVІ ғ. ортасында жазылған. Жошы хан әулетінің тарихы баяндалып, Тоқтамыс дәуіріне келіп жеткен. Қолжазбасы Ташкентте сақталған. Шах – Махмұд Шорас «Тарих» («Хроника») Қазақ хандары Бұйдаш, Хақназар, Тәуекел, Есім, Жәңгір хандар туралы тарихи деректер келтірілген. ХVІ-ХVІІ ғғ қазақ-моғол қатынастарының тарихы баяндалған. Әбілғазы Бахадур хан (1603-1664), әкесі Арабмұхаммед – Жошы ханның ұрпағы, Хорезм ханы. «Түрік шежіресі» (1665 ж.)
«Түрікмен шежіресі» (1661 ж).
Еңбектері шежірелік сипатта жазылған. «Түрік шежіресі» кітабында шыққан тегінен бастап өзіне дейінгі әулет тарихын жазған. Масуд ибн Усман Кухистани «Тарих – и - Әбулхайр хани» (XVІ ғ. 40-жылдары) Көшпелі өзбек ханы Әбілқайырдың тарихы айтылады. XІІІ - XV ғасырлардағы ақын - жыраулар
Аты – жөні Өмірбаяны Еңбектері
Найман Кетбұға
Аталық жырау, Ұлы жыршы. ХІІІ ғ. өмір сүрген жырау, күйші. Шыңғыс ханға Жошының өлімін естірткен «Ақсақ құлан» күйінің авторы. Жыр үзінділерін ХІІІ ғ. араб тарихшысы Ибн әл-Асир жазып алған. «Ақсақ құлан»
Сыпыра жырау Сұрғұлтайұлы
ХІV ғ. ноғайлы-қазақ эпосының негізін салушылардың бірі, Дешті-Қыпшақтағы ең атақты сөз зергері. Сыпыра жырау туралы «Ер Тарғын» жырында «тоғыз ханды түзеткен кісі» деп, «Телағыс» жырында ноғайлылардың өзара қырқысын өршітпей, жеке басының беделімен жаулаушы жақтарды бітістіруші деп жырланды. «Едіге» жырында 180 жасқа келген халықтың ақылшысы ретінде жырланады. Ол Тоқтамыс пен Темір арасындағы тартыстарды жырлаған. Қодан тайшы жырау, саяси қайраткер, Әбілқайыр ханның саясатына қарсы шығып, Жәнібек пен Керейді қолдады. Асан қайғы
(Асан Сәбитұлы) Қазақ хандығының насихатшысы, «көшпелілер философы» атанған жырау, күйші.
«Қырында киік жайлаған» толғауында өзара қырқысқан Алтын Орда хандарын сынайды. Алтын Орда ханы Мұхаммедтің ықпалды билерінің бірі. «Жерұйықты» іздеп, Сарыарқаның бел ортасы Ұлытауда дүниеден қайтты. «Ел айрылған», «Желмаяның жүрісі», «Зар», «Асанқайғы»
XV-XVІІ ғасырлардағы ақын - жыраулар
Аты – жөні Өмірбаяны Еңбектері
Қотан ақын Дешті Қыпшаққа әйгілі болған ақынның жырлары ел аузында онша көп сақталмаған. Аңыз бойынша ақынның ұлы Дайырқожа Әбілқайырдың атақты билерінің бірі болған. Оны әділ билік жүргізгені үшін халық Ақжол би атап кеткен. Қазтуған Сүйінішұлы Қазақ хандығы құрылуының алғашқы кезіндегі жыраулардың бірі, ол Астрахандағы Қызылжар деген жерде, 1420 ж. дәулетті отбасында дүниеге келген. Жыраудың бізге жеткен үш жыры белгілі. «Сағыныш», Еділ мен Жайықты мақтап, елге жайлылығын суреттеген жыры – «Алаң да алаң, алаң жұрт» Доспамбет жырау(1490-1523) шешен, батыр. Қырым, Ноғайлы, Қазан хандықтары арасындағы ұрыстарда қол бастаған. Азов қаласында туып, Астрахан маңында қаза болған. «Айнала бұлақ басы тең», «Тоғай, тоғай, тоғай су», «Азау, азау дегенің», «Арғымаққа оқ тиді», «Айналайын Ақ Жайық».
Шалкиіз Тіленшіұлы
(1465-1566) Едіге ұрпағынан тараған білімді жырау. Оның 30-ға жуық туындылары бізге жеткен. Әскери жорықтармен Кавказдың терістігін, Қырым, Дон бойын аралаған. Жиембет жырау Бортоғашұлы ХVІ ғ. соңғы ширегі ХVІІ ғ. алғашқы жартысында өмір сүрген жырау. Алшын руын ертеден билеп келе жатқан атақты рубасыларының әулетінен шыққан. Есім ханның ойраттарды жеңуіне және Тұрсын ханның бүлігін басуға көмектескен. Есім ханның Кіші жүздегі ел басқарушы биі, әскербасы, батыры болған. «Әмірің қатты Есім хан» толғауын жырлаған. Марғасқа жырау Есім ханның ең жақын жорық жырауы болған, 1627 жылы Тұрсын ханның бүлігін басуға қатысқан. Жеті мыңжолдан тұратын «Еңсегей бойлы ер Есім» атты тарихи жырды шығарған.
Ақтамберді Сарыұлы
(1675-1768) жырау, қолбасшы батыр, қоғам қайраткері. Қаратау бойында дәулетті отбасында дүниеге келген. Ол 17 жасынан бастап Орта Азия хандықтарымен, қалмақтармен соғыста қолбасшылық қабілетімен көзге түскен. 1729 ж. өлім жазасына бұйырылып, қашып құтылған. «Ақтабан шұбырынды» оқиғаларының куәгері. Жоңғарларға қарсы соғыс кезінде Орта жүз рубасы ақсақалдарының бірі болды. Оның 26 туындысы бізге жеткен. Үмбетей жырау Тілеуұлы
(1706-1778) Ақмола облысы, Ерейментау ауданы жерінде өмір сүрген. Әкесі – шебер қобызшы, жыршы. Жорықтарға қатысып, батырлардың ерліктерін көріп, оларды мадақтап өлеңдер шығарды. Оның «Бөгенбай өліміне» және «Бөгенбай өлімін Абылай ханға естірту» шығармалары ерекше. «Ей, Ақтамберді, Қабанбай», «Бекболат биге» шығармалары бар. «Ей Ақтамберді, Қабанбай», «Бекболат биге» шығармалары бар.
Бұқар Қалқаманұлы
(1693-1787) ұлы жырау, халық арасында «көмекей әулие» атанған. Бұқар Тәуке хан тұсында ел билеу ісіне араласып, кейін Абылай ханның ақылшысы болған. Ол қазақтың үш жүзінің басы қосылып, бір орталыққа бағынған күшті мемлекет болуын аңсаған. Абылайды осы арманды жүзеге асырушы деп есептеп, хандық өкіметінің берік болуы жолында күреседі. «Тілек» шығармасы
Қожаберген жырау «Елімай» әні
ЖАҢА ЗАМАНДАҒЫ ҚАЗАҚСТАН ТАРИХЫ
1715 ж. күзінде Тәуке хан қайтыс болды, орнын басқан Қайып сұлтан хандықты әлсіретті.
Ұлы жүз Орта жүз Кіші жүз
Жолбарыс Сәмеке, Күшік (Қосманбет) Әбілқайыр
Ішкі саяси жағдайға айтарлықтай ықпал жасағандар
Төле би мен Бөлек, Хангелді батырлар Найман тұқымына ықпалды Барақ сұлтан, шақшақ руынан Жәнібек Қошқарұлы, қанжығалы руынан атақты қолбасшы Бөгенбай Әбілқайыр ханның балалары Нұралы мен Ералы
Ұлы жүз Орта жүз Кіші жүз Ішкі орда (Бөкей ордасы)
Жолбарыс Қайып (1716-1719)
Болат
Сәмеке (1719-1734)
Күшік (Қосманбет)
Әбілмәмбет (1734-1771)
Абылай (1771-1781)
Уәли (1781-1819)
Бөкей (1815-1817)
Кенесары (1841-1847) Әбілқайыр (1680 (1718/23-1748)
1.Нұралы (Әбілқайырдың ұлы) (1749-1786/1790) – солтүстік-батыс
2. Батыр (Қайыптың ұлы) – оңтүстік-шығыс
Ералы (1791-1794)
Есім (1795-1797)
Айшуақ (1797-1805)
Шерғазы (1805-1824) Бөкей (1801/1812-1815)
Шығай (1815-1823)
Жәңгір-Керей (Жиһангер) (1823-1845)
Сайып-Керей (Шыңғыс)
Қазақтардың 1812 жылғы Ресейдің Отан соғысына қатысуы
1812 жылы шілденің 6-сы күні Ресей мемлекетіне соғыс қаупі төніп келе жатқандығы туралы І Александр патшаның арнайы манифест-үндеуі қабылданды.
1812 жылғы қазан-қараша айларында Орынбор губернаторы Г.С.Волоконскийдің Ресей мен Франция арасында соғыс басталғандығы туралы хабары қазақ ауылдарға жетті.
Қазақтар шайқасқан полк: БАШҚҰРТ; ерекше рөл атқарған әскер түрі: АТТЫ ӘСКЕР; Француздар қазақ мергендерін «Азиялық амурлар» деп атаған.
Шайқастар Батырлар Марапатталуы
старшын Байсақал Тілекұлы Екі ел достығы рухын көтеруге ат салысып, жауға қарсы күш жұмылдыруға шақырған старшын
1812 жылы қыркүйек – Бородино шайқасы
(Ертіс шебі полктері) Қазақ жауынгері Майлыбайұлы Күміс медаль
1-тептяр полкінің старшыны Қарынбай Зындағұлұлы Көгілдір ленталы медальмен
1812 жылы 27 шілде – Малаево Болото және Левия деревнялары Қатардағы жауынгер қазақтар Мұрат Құлшоранұлы Хорунжий (орыс атты әскеріндегі алғашқы офицерлік шен) атағын алды.
Еріш Азаматұлы Рамоново Атты әскер жауынгерлері
Жасауыл Боранбай Шуашбайұлы Ықсан Әубәкірұлы Вязьма түбінде 1-тептяр полкінің жасауылы Сағит Хамитұлы 3-дәрежелі «Қасиетті Анна» орденімен
Лейпциг және Глогау қалаларына шабуыл (атаман Платовтың казак әскері қатарында Веймар, Ганау және Майндағы Франкфурт жауынгер Нарынбай Жанжігітұлы «Георгий» орденінің кавалері. 1837 жылы Александр княздің патшалық қабылдауында болған.
Жауынгер ақын Әмен Байбатырұлы Қазақ-орыс жігіттерінің ерліктерін жырлаушы, 1853 ж. Орынбор губернаторы Перовскийдің қоқандықтарға қарсы жорығына қатысты.
Шоқынған қазақ Яков Беляков Соғыстың басты оқиғаларына белсене қатысқан, Кутузовтың қолынан медаль алған.
Лейпциг, Веймар, Ганау, Мезьере, Ла Ротарье Кіші жүзден шыққан 3-Орынбор казак полкі Кобленц, Мангейм, Нанси, Сен-Диезье Қазақтар башқұрт полкінде Майданға көмек
1 мыңнан астам
48 мыңға жуық жылқы 1804-1815 жылдары Кіші жүз қазақтарынан,
Кіші (Бөкей) ордасынан алынған жылқы саны
1 млн пұт тұз Елтон тұз өндіру орнынан батыс майданға жіберілген тұз мөлшері
22 мың сом Тұз өндіруші қазақтардың соғыс кезінде орыс әскерлеріне жинаған қаржы мөлшері
40 кавалериялық полк (28 башқұрт, 5 орынборлық, 2 тептяр полкі, т.б.) Орынбор губерниясында құрылған кавалериялық полктің саны
Ұлт­азаттық көтерілістер
ХVІІІ ғ. аяғы ХІХ ғ. І жартысы ХІХ ғ. ортасы ХІХ ғ. ІІ жартысы
Е.Пугачев (1773-1775) (Орта, Кіші жүз)
Сырым Датұлы (1783-1797) (Кіші жүз) Саржан Қасымұлы және Қасым Абылайұлы (ХІХ ғ. 20-30 ж.ж.)
Кенесары Қасымұлы (1837-1847) (Үш жүз)
Исатай мен Махамбет (1836-1838) (Бөкей Ордасы)
Аббас Қошайұлы мен Лаубай Мантайұлы (1842) (Бөкей Ордасы)
Жоламан Тіленшіұлы (Жаңа Елек)
Тентектөре (1821) (Оңтүстік Қазақстан) Есет Көтібарұлы (ХІХ ғ. 50 ж.) Арал теңізінің солтүстігі
Жаңқожа Нұрмұхамедұлы (ХІХ ғ. 50 ж.) Сыр бойы Торғай және Орал облысындағы көтерілістер (1868-1869)
Маңғыстаудағы көтеріліс (1870)
Ұлт­азаттық көтерілісті қолдаған батырлар:
Орбұлақ шайқасы (1643 ж.) ХVІІІ ғ. жоңғар шапқын-
шылығы Е.Пугачев С.Датұлы К.Қасымұлы Исатай Тайманұлы мен Махамбет Өтемісұлы
Арғын Ағынтай,
Найман Көксерек,
Алшын Жиембет,
Шапырашты Қарасай,
Қаңлы Сарпың,
Қырғыз Көден,
Табай. Қабанбай,
Бөгенбай,
Саурық, Баян,
Малайсары,
Наурызбай,
Жауғашар (Шақантай),
Қарасай,
Жәнібек,
Райымбек Ералы, Досалы, Сейдалы, Айшуақ (Кіші жүз);
Дәуітбай би (Орта жүз) Жантөре, Оразбай, Тіленші, Ералы, Қайсар, Ілекбай, Барақ, Жиақас, Тотбай, Қаражан, Бармақ, Жарқымбай, Амандық. Ағыбай, Иман, Жоламан Тіленшіұлы, Бұхарбай, Бұғыбай, Аңғал, Жеке батыр, Байсейіт, Сұраншы;
Ұлы жүз батырлары: Тайшыбек, Сұраншы, Саурық Тінәлі Тайсойғанұлы,
Ұса Төлегенұлы,
Патшалық Ресей басшыларының саясаты
Патша Билік құрған жылдары Саяси жағдай
І Петр 1682-1725 Ресейдің Шығыспен сауда қатынасын өрістету үшін Қазақстан «кілт және қақпа» болады деп ерекше мән берді. Қазақстан жерін зерттеу жұмысы басталып, Каспий мен Арал теңізі, Жайық өзені зерттелді. Шекаралық бекініс қамалдар салынды: Гурьев (1640 ж.), Омбы, Ямышевск (Жәміш) (1716 ж.), Железинск (1717 ж.), Семей (1718 ж.), Өскемен, Павлодар (1720 ж.).
1694 ж. Тәуке хан І Петрмен елші Аталықов арқылы сауда байланысын күшейту туралы келісті.
Анна Иоановна 1730-1740 1731 ж. 19 ақпан күні Кіші жүзді империя құрамына қабылдау туралы хан ұсынысын қабылдады.
ІV Иван 1740-1741 Елизавета Петровна 1741-1761 1747 ж. Демидовтар әулетінің қолында болған Алтай тау-кен кәсіпорындарын орыс патшалары отбасыларының меншігі деп жариялады.
1761ж. Абылай орыстың осы патшасынан ағаш ұстасын және 200-300 пұт астық жіберуді сұрап, хат жазды.
ІІІ Петр 1761-1762 ІІ Екатерина Ұлы (София) 1762-1796 1766 ж. Әбілмәмбет хан Екатерина патшайымға хат жолдап,Түркістан арқылы өтетін ірі керуенді Семей, Жәміш бекіністерінде шек қоймай қабылдауға рұқсат алды.
1767 ж. 15 қараша - ІІ Екатерина Бұхар саудагерлеріне Қазақстан территориясында еркін сауда жасауға рұқсат берді
1778 ж. 24 мамыр – ІІ Екатерина Абылайды тек Орта жүздің ханы етіп бекітті.
І Павел 1796-1801 1799 ж. 21 қараша – І Павел жарлығымен Орта жүз қазақтарына (45 000 отбасы) Ертістің оң жағасына мал жаюға, қайтадан қоныстануға рұқсат етілді.
1801 ж. 11 наурыз – І Павелдің жарлығымен Кіші жүз қазақтарының Жайық пен Еділ аралығында көшіп-қонуы заңдастырылып, Бөкей хандығы (Ішкі Орда) құрылды.
І Александр 1801-1825 1812 ж. 6 шілде - Ресей мемлекетіне қауіп төніп келе жатқандығы туралы І Александрдың үндеуі қабылданды.
1814 ж. 14 наурызда император І Александр бұйрығымен Парижге құрметті жеңімпаздар ретінде кірген әскер қатарында Н.Жанжігітұлы мен Ә.Байбатырұлы болды.
І Николай 1825-1855 Жәңгір ханның тапсыруымен Зайсан қазағы жасаған жібек, күміс, алтынмен өрнектелген киіз үй І Николайға сыйға берілді.
1843 ж. маусымда Кенесары көтерілісін басу үшін старшина Лебедевті жіберуге келісім берді.
ІІ Александр 1855-1881 1865 ж. 5 маусым – ІІ Александр бұйрығымен қазақ жерін зерттеу сұрақтары дайындалды: жерді иелену түрлері, сот ісі, салық, діни мәселе т.б.
ІІ Николай 1894-1917 І орыс революциясы, 1917 ж. Ақпан, Қазан төңкерістері
Қазақстанның Ресейге қосылуы (150 жылға созылды)
1731 ж. ақпан Сейітқұл Қойдағұлұлы мен Құтлымбет Қоштайұлы Кіші жүзді Ресей империя құрамына қабылдау туралы ұсынысын императрица Анна Иоанновна қабыл алды.
1731 ж. қазан елші А.И.Тевкелев Әбілқайыр+29 старшын (Кіші жүз) ант алды.
1738 ж. тамыз В.Н..Татищев Орынборда Әбілқайыр, Нұралы, Ералы + 60 старшын (Орта және Кіші жүз) ант қабылдады
1740 ж. Орынборда Әбілмәмбет хан мен Абылай сұлтан (Орта жүз) Ресейге ант берді.
1817 ж. Сүйік Абылайханұлы+66 мың жалайыр Ресей құрамына алынды.
1825 ж. Жетісудың 50 мың үйсіні өз жерінен округ ашуға келісім берді.
1847 ж. Қапал бекінісі салынды.
1848 ж. қаңтар Қапалда Ұлы жүзді басқаратын ресейлік пристав тағайындалды.
1851 ж. 7 шілде Таушүбек бекінісі (Қаскелең өзені) қантөгіссіз алынды (Карбышев)
1853 ж. В.А.Перовский Ақмешіт (Қызылорда) бекінісін алды.
1854 ж. көктем Верный бекінісі салынды (М.Д.Перемышельский)
1854 ж. күз Верныйға 470 солдат пен офицер қоныстанды.
1855 ж. Верныйға Сібірден 400 отбасы қоныс аударды.
1855 ж. қырғыздың бұғы руы Ресей билігін мойындады.
1855 ж. жазда Ұлы жүз приставы резиденциясы Қапалдан Верныйға ауыстырылды.
1856 ж. Верныйға Воронеж және басқа Орталық Ресей губерн. қоныстанды.
1857 ж. Верныйда татар слободкасы маңайында тұңғыш су диірмені ашылды
1858 ж. Верныйда алғашқы сыра зауыты іске қосылды.
1859 ж. Ұлы жүз бен солтүстік қырғыз шекарасында Кәстек бекінісі салынды.
1860 ж. 26 тамыз Тоқмақ (полковник Циммерман)
1860 ж. қыркүйек Пішпек (бес күндік) (полковник Циммерман)
1860 ж. 19-21 қазан Ұзынағаш шайқасы (үш күндік) (Г.А.Колпаковский) нәтижесінде Жетісу қоқандықтардан азат етілді.
1863 ж. Ресей құрамына 4 мың қоңырат және 5 мың бестаңбалы рулары енді.
1864 ж. көктем Мерке, Әулиеата, Түркістан, Шымкент (М.Черняев) енді.
1865 ж. Орта Азияның ірі саяси, экономикалық орталығы Ташкент (үш күндік) Ресей құрамына кірді.
1866 ж. Бұхар хандығы (өзбек) Ресей билігін мойындады.
1868 ж. Қоқан жері Ресей империясына бағындырылды.
1873 ж. Хиуа хандығы енді.
.
Қазақ жерлерін басқару ережелері
Ереже атауы 1822 жылғы «Сібір қырғыздарының жарғысы» 1824 жылғы «Орынбор қырғыздарының жарғысы» 1867 – 1868 ж.ж. реформа
Басқарушысы Сібір генерал-губернаторы – М.М. Сперанский, көмекшісі – кейін желтоқсаншы болған – Г.С. Батеньков Орынбор генерал-губернаторы – П.К. Эссен Ішкі істер министрлігі кеңесінің мүшесі – Гирс (1865ж. «Дала комиссиясын» құрды
1867 ж. 11 шілде – «Сырдария мен Жетісу облыстарын басқару туралы уақытша Ереже» бекітті
1868 ж. 21 қазан – «Орынбор және Батыс Сібір генерал-губернаторлықтарындағы Дала облыстарын басқару туралы уақытша Ереже» бекітті (ІІ Александр)
Мақсаттары Қазақстанның солтүстік-шығыс өңірінде әкімшілік, сот, саяси басқаруды өзгерту;
Рулық-феодалдық тәртіптерді әлсірету;
Орта жүздегі хандық билікті жою. - Кіші жүзде хандық билікті жою - Қазақ өлкесін басқару ісін өзгерту;
- Еуропалық басқару мен сот жүйесін енгізу.
Сатылары ҮШ САТЫЛЫ БАСҚАРУ БЕС САТЫЛЫ БАСҚАРУ
1. округ
Округтік приказ және
аға сұлтан
(3 жылға сайланды, аға сұлтандарды тек сұлтандар ғана сайлап, майор әскери шені, 10 жылдан кейін дворяндық атақ берілді) округтер: Қарқаралы, Көкшетау (1824), Баянауыл (1826), Аягөз (1831), Ақмола (1832), Үшбұлақ (1833), Аманқарағай (1834), 40-50 жж құрылған Көкпекті, Құсмұрын, Алатау. Басқару орталығы – Тобыл, кейін 1839 ж. Омбы 15-20 болыс
1. бөліктер
(батыс, орта, шығыс) Сұлтан – правитель 1.Генерал-губернаторлық
(генерал-губернатор)
Орынбор Батыс Сібір Түркістан
(Орынбор) (Омбы) (Ташкент)
2. Облыстар
(әскери генерал-губернатор, атаман)
Орынбор Торғай Ақмола Семей Жетісу Сырдария
3. Уездер
(уезд бастықтары- әкімшілік, полицейлік билік)
Орал Елек Көкшетау Баянауыл Сергиополь Түркістан
Атырау Қостанай Омбы Зайсан (Аягөз) Шымкент
Калмыков Ырғыз Петропавл Көкпекті Қапал Әулиеата
Жем (Темір) Торғай Атбасар Қарқаралы Верный Ташкент
Сарысу (1869) Павлодар Ыстықкөл Қазалы
Өскемен Тоқмақ Перовск
Ходжент
Жизақ
4. Болыстар
(болыс сұлтаны)
(1-2 мың, кейде 3 мың шаңырақ)
5. Ауылдар
(ауыл старшыны)
(100-200 шаңырақ)
Сот ісін басқару: әскери-сот комиссиялары – уездік соттар- билер (адат) мен
қазылар ( шариғат) соты /әр болыста 4-8 би сайланған/
2. болыс
Болыс сұлтаны
өмірлік мерзімге сайланып, билік мұрагерлікпен берілді. Егер мұрагері болмаса, інісі немесе облыстық басқарма бекіткен туысы сайланды. Болыстық сұлтан ресейлік 12 кластық дәрежедегі шенеунікке теңестірілді. 10-12 ауыл
2. дистанция
( 54, 1831 ж.) Ру шонжарлары 3. ауыл
Ауыл старшыны
(3 жылға сайланды, олар Ресейдегі селолық старосталармен теңестірілді) 50-70 шаңырақ
3. ауыл Ауыл старшыны Нәтижесі 1. Рулық қақтығыстарға соққы берілді;
2. Өлкені шаруашылық жағынан игеруге қолайлы жағдай жасады;
3. Ресейдің отаршыл саясатын кеңейтуге жол ашты;
4. Хандық билікті жойды.
5.Орта жүздің соңғы ханы Уәли (1781-1819), Бөкей (1815-1817) билік етті. 1. Отарлық басқару нығайтылды;
2. Табиғат байлықтарын кеңінен игеруге мүмкіндік туды;
3. 1824 ж. Кіші жүздің соңғы ханы Шерғазы Орынборға қызметке шақырылып, Кіші жүздегі хандық билік жойылды;
4. Бөкей Ордасында хандық билік 1845 жылға дейін сақталды. 1870 ж. Маңғыстау приставтығы (жасауылдығы) Кавказ әскери округіне, кейін Закаспий облысына енгізілді. 1872 ж. Бөкей хандығы Астрахань губерниясына бағындырылды. Түркістан генерал-губернаторлығына Қытай, Иранмен дипломатиялық келіссөз жүргізуге рұқсат берілді. Шыңғыс тұқымдары-сұлтандар өмірлік зейнетақымен қамтамасыз етіліп, салықтан босатылды. Сырдарияда басқару билігі ақсақалдарға берілді. Облыстық әскери генерал-губернатор бекіткен ақсақалдар 3 жылға сайланды. Оларға қоладан құйылған арнайы белгі және мөр тапсырылды.
1.Өлкенің табиғи байлықтарын игеруге қолайлы жағдайлар қалыптасты;
2.Феодалдық-патриархалдық қатынасты әлсіреткен капиталистік құбылыстар ене бастады;
3.Таптық жіктелу салдарынан жатақтар қалыптаса бастады. (кедейленген қазақтар өндіріске жұмысқа жалданды)
4.Отарлық басқару, билік күшейді;
5.Қазақ жері Ресей үкіметінің меншігі деп жарияланды;
6.Орыс шаруаларын жаппай қоныстандыру басталды.
1867-1868 жж реформалар 2 жылға уақытша енгізілгенімен, бұл тәжірибе 20 жылға созылды.
ХІХ ғ. соңындағы отаршылдық реформалар
Уақыты Ереже атауы Жеңілдіктер және мазмұны Нәтижесі
1861 ж.
19 ақпан ІІ Александр патша басыбайлылық құқықты жою туралы манифестке және «Шаруалардың жаңа құрылымы туралы ережеге» қол қойды. Бұл құжат тек 5 наурызда жарияланды. Шаруаларға жеке бас бостандығы берілді;
Помещиктердің енді шаруаларды сатуға, сатып алуға, сыйлық, кепілдік ретінде беруге, айырбастауға құқықтары болмады;
Шаруалар қозғалатын және жылжымайтын мүліктер иеленуге, басқа сословиеге ауысуға құқық алды. 1868 ж.
бұл ереже
1883 ж. дейін күшін сақтады. «Жетісуда шаруаларды қоныстандыру туралы»
(Жетісу облысының губернаторы Г.А.Колпаковский) жан басына 30 десятина жер берілді;
15 жылға салық төлеуден босатылды;
әскери міндеткерліктен босатылды. Қоныс аудару қазақтардың жерлерін тартып алу есебінен жүргізілді;
Ақмола облысында 250 мыңнан астам десятина жер тартып алынды (1855-1893 ж.ж.)
Ақмола облысында 11 мың орыс шаңырағы орналасқан 24 село ұйымдастырылды (1855-1893 ж.ж.)
Семей облысында 33 мыңнан астам десятина жер тартып алынды.
Қоныс аударудың басты аймағы – Жетісу;
Сырдария облысында түгелге жуық жер қоныстандырылды.
1883 ж. «Шығыс Түркістаннан Жетісуға қоныс аударған ұйғырлар мен дүнгендерді орналастыру туралы» жан басына 10 десятина жер беру (1885 жылдан 4-5 десятина жер берілді, дүнгендерге 3 десятина);
орыс шаруалары 3 жылға салық төлеуден және әскери міндеткерліктен босату. 1889 ж.
13 шілде «Село тұрғындары мен мещандарының қазыналық жерлерге өз еркімен қоныс ауларуы және бұрынғы қоныс аударғандар жағдайын қарастыру» жан басына 15 десятина жер беру;
қоныстанушылардың арнайы рұқсат алуы;
қоныс аударатын басты аймақтар – Жетісу, Ақмола, Семей облыстары, Тобыл, Том губерниялары.
Бұл ереже 1891-1892 ж.ж. Торғай мен Орал облыстарына тарады. Шымкент, Ташкент, Әулиеата уездерінде 37 қоныс құрылды (1884-1892 ж.ж.);
Қазақстанға қоныс аударғандар – 328 мың (1871-1897ж.ж.)
1886, 1891 жылдардағы ережелер
1886 ж. 2 маусымда Түркістан өлкесінен басқару туралы жарғы шықты 1891 жылы 25 наурызда Ақмола, Семей, Жетісу, Орал, Торғай облыстарын басқару туралы ереже шықты.
Қазақ өлкесі 2 генерал-губернаторлыққа бөлінді
Түркістан Дала
Орталығы
Ташкент Омбы
Облыстары
Сырдария – 5 уезд
Әмудария бөлімінен және 5 уезден тұрады:
Қазалы
Перовск
Шымкент
Алматы
Ташкент Ферғана – 5 уезд
Қоқан
Марғұлан
Әндіжан
Наманған
Ош Самарқан – 4 уезд
Самарқан
Қаттақорған
Ходжент
Жызақ
Ақмола – 5 уезд
Омбы
Петропавл
Ақмола
Көкшетау
Атбасар Семей – 5 уезд Семей, Павлодар
Қарқаралы Өскемен Зайсан
Орал – 4 уезд Ақтөбе Калмыков
Атырау
Темір
Торғай – 4 уезд
Ақтөбе
Николаевск
Ырғыз
Торғай
Жетісу – 6 уезд
Верный
Қапал
Лепсі
Сергиополь
Пішпек
Жаркент
XVІІІ ғасырлардың ІІ жартысындағы ауызша әдебиет өкілдері
Аты – жөні Өмірбаяны Еңбектері
Ақтамберді Сарыұлы
(1675-1768) жырау, қолбасшы батыр, қоғам қайраткері. Қаратау бойында дәулетті отбасында дүниеге келген. Ол 17 жасынан бастап Орта Азия хандықтарымен, қалмақтармен соғыста қолбасшылық қабілетімен көзге түскен. 1729 ж. өлім жазасына бұйырылып, қашып құтылған. «Ақтабан шұбырынды» оқиғаларының куәгері. Жоңғарларға қарсы соғыс кезінде Орта жүз рубасы ақсақалдарының бірі болды. Оның 26 туындысы бізге жеткен. Ақтамберді жырау қазіргі Шығыс Қазақстан обл., Абай ауданында жерленген. ХVІІІ ғ. шығармаларын аңызға айналған сардарлар Қабанбай мен Бөгенбай батырларға арнаған халық ауыз әдебиеті өкілі. Үмбетей жырау Тілеуұлы
(1706-1778) Ақмола облысы, Ерейментау ауданы жерінде өмір сүрген. Әкесі – шебер қобызшы, жыршы. Жорықтарға қатысып, батырлардың ерліктерін көріп, оларды мадақтап өлеңдер шығарды. Қазақстанның көптеген аудандарын аралап, айтыстарға қатыса жүріп, өзінің философиялық ойларымен белгілі болған. Дәстүр ізімен Үмбетей де көшпелі өмірді, батырлардың жауға қарсы ерлігін, күресін жырлаған, абақкерей руының аты шулы батыры Жау-ғашар (Шақантай), тағы басқаларға жыр арнаған. Оның белгілі Бекболат биге арнауының тәрбиелік мәні зор. Бөгенбай батырға арналған жоқтауында ақын Абылайдың өмірін, қызметін, оның қосшысы, көрнекті қолбасшы Бөгенбайды мақтан етті. Әсіресе соңғы шығармалары Абылай кезіндегі қазақ қоғамының ішкі өмірі туралы маңызды мағлұмат көзі болып табылатын ХVІІІ ғ. өмір сүрген жырау «Ей Ақтамберді, Қабанбай», «Бекболат биге» шығармалары бар.
Бұқар Қалқаманұлы
(1693-1787)/ (1684-1781) ұлы жырау, халық арасында «көмекей әулие» атанған. Бұқар Тәуке хан тұсында ел билеу ісіне араласып, кейін өмірінің соңғы жылдары Абылай ханның кеңесшісі болған. Ол қазақтың үш жүзінің басы қосылып, бір орталыққа бағынған күшті мемлекет болуын аңсаған. Абылайды осы арманды жүзеге асырушы деп есептеп, хандық өкіметінің берік болуы жолында күреседі. «Тілек» шығармасы
Тәтіқара Абылайдың керемет қасиеттерін жырлап, Орта жүздегі оқиғаларға белсене қатысқан, шығармаларына батырлар ерлігін арқау еткен ХVІІІ ғ. ІІ жартысындағы танымал ақын. Бізге тек оның шығармаларының жекелеген бөліктері ғана мәлім. Бізге жеткен шығармаларында ұлы тұлғалар – шақшақ руынан Жәнібек, дулат руынан Бөкей мен Сағыр, Дербісәлі, уақ руынан Баян, Бөгенбай және т.б. ерекше шабытпен жырланады. Жанақ ақын
(1775-1846) ақындар айтысында жеңісті қолдан бермеген суырыпсалма. Шығыс Қазақстан обл., бұрынғы Абыралы ауданында дүниеге келген Жанақ бар өмірін туған өлкесін аралаумен өткізген. Атақты ақынның Орынбаймен айтысы біздің заманымызға дейін жетіп отыр. Жанақ шығармашылығының ең басты жетістігі – «Қозы Көрпеш - Баян сұлу» поэмасының ерекше бір нұсқасының қазірге дейін сақталуы еді. XІХ ғасырдың І жартысындағы ақындар, суырып салма жыршылар
Аты – жөні Өмірбаяны - Еңбектері
Махамбет Өтемісұлы
(1804-1846) қазіргі Батыс Қазақстан обл. Орда ауданында туған. Болашақ ақынның әкесі Ішкі Ордадағы ауқатты, ханға жақын, ықпалды адамдардың бірі болған. Ақындық талабымен көзге түскен Махамбетті өзіне тартуға тырысқан Жәңгір хан өз ұлы Зұлқарнайынмен қосып, Орынборға оқуға жібереді. 20 жастағы ақын хан мұрагері Зұлқарнайынға ағалық ақылын аямай, 1824-1829 ж.ж. осы қалада тұрды. Алайда көп ұзамайақ Махамбет пен Жәңгірдің арасы суыды. 1829 ж. Шаруалар толқуына қатысқаны үшін Махамбет біраз уақыт Калмыков бекінісінде қапаста ұсталды. Кейіннен ол Исатай Тайманұлы бастаған шаруалар көтерілісіне белсене қатысты. Жалынды өлеңдерімен еңбекшілерді жігерлендірген Махамбеттің жауынгерлік қабілеті де, ақындық шабыты да көтеріліс ісіне жұмсалды. Исатай ұрыс даласында қаза болғаннан кейін де Махамбет халықты көтерілісті жалғастыруға шақырады. Ақын патша жендеттері қолынан, билеуші сұлтан Баймағамбеттің төңірегіне топтасқан көтерілістің қарсыластарының айла-шарғысымен 1846 ж. 20 қазан күні қапыда қаза болды.
Шернияз Жарылғасұлы
(1807-1867) Ақтөбе облысы, Ойыл ауданында туған. 1836-1838 жж. Кіші Ордадағы көтеріліске қатысты. Шернияздың әдебиет саласына қосқан жаңалығы – суырып салма өнерді жетілдіруі. Феодалдардың оғаш мінездерін әжуалап, әшкереледі.
Сүйінбай Аронұлы
(1822-1895) Алматы обл., Жамбыл ауданы, Қаракәстек ауылында туған. Тапқыр, тілге жүйрік Сүйінбай 14-15 жастан-ақ ақындық өнерге машықтана бастады. Оның өлеңдерінде өмір шыңдығы, еңбекшілердің ой-арманы айқын сезіледі. Ол Жетісу ақындарының алтын діңгегі атанып, Жамбылдың ұстазы болған ақын.
Шөже Қаржаубайұлы
(1808-1895) Көкшетау обл., Қызылту ауылында туып өскен. Жастай екі көзінен айрылып, ақындық өнері күн көрудің негізі болды.Шөже- ірі эпик ақын, «Қозы Көрпеш-Баян сұлу» жырының ең көркем нұсқасы оның айтуымен тараған. Ш.Уәлиханов Шөженің суырып салма өнерін жоғары бағалаған.
Тілеуке Құлекеұлы (Шал ақын)(1748-1819) Көкшетау өңірінде туған. Әкесі - Абылай ханның батырларының бірі, анасы - Төле бидің туған қызы. Шал ақынның жыр-дастандарында қазақтың шығу тегіне қатысты тарихи аңыздар түгелдей қамтылған.
Нысанбай Жаманқұлұлы
(1812-1871) Кенесары көтерілісіне қатысқан. «НаурызбайҚаншайым» дастанында соғыс жорықтарын жазған.
Дулат Бабатайұлы
(1802-1874) Ақын Шығыс Қазақстан обл., Аягөз ауданында туып-өскен. «Бейшара менің қазағым», «О, Сарыарқа, Сарыарқа!», «Ақжайлау мен Сандықтас» өлеңдерінен халықтың ауыр жағдайына күйініші көрінеді. Ақын бұрынғы хан билігіне қайтып оралуды армандайды. Халық мүддесі және ел тәуелсіздігі жолында күрескен Еспембет биді дәріптейді. 1880 ж. жарық көрген «Өсиет- нама» дастанына патша үкіметі тыйым салды.
Мұрат Мөңкеұлы
(1803-1906) Шығармашылығы негізінен Батыс Қазақстанда болған оқиғалармен тығыз байланысты. Ол халықтың өз тәуелсіздігі үшін күресінің жаршысына, ұраншысына айналды. «Үш қиян» өлеңінде патша үкіметінің отарлау жағдайындағы қазақтардың күйінішті өмірін суреттеген. «Қазтуған», «Шалгез» өлеңдері - өткен заманның жырауларының дәстүрін жаңа заман талаптарына сәйкес одан әрі дамытуға жол салған эпикалық үлгілер.
Жантөре 1809 ж. қарсыластары өлтірген Кіші жүздің ханы. Атақты «Шалқыма» күйін шығарған.
Әбіл ақын ХІХ ғ. І жартысында өмір сүрген ақын «Қырық ноғайлық батырлар» атты үлкен эпикалық үлгіні сақтап, кейінгі ұрпаққа қалдырды.
Сармалай (Садық)
(1835-1885) ХІХ ғ. аса үздік сазгер, сыбызғышы, шын есімі – Садық. «Қоңыр қаз» күйіндегі қаздың қайғылы қаңқылынан Қыз Жібек Төлегеннің қазаға ұшырағанын біледі. Ол – эпос, аңыз-ертегілердің желісі бойынша тамаша күйлер шығарды («Нар идірген», «Қоңыр бұқа»)
XІХ ғасырдың аяғындағы дәулескер күйшілер
Аты – жөні Өмірбаяны Еңбектері - Мазмұны
Құрманғазы Сағырбайұлы
(1806-1879) Бөкей ордасының Жиделі жерінде дүниеге келген. Кедей шараның баласы Қ. жасынан ән-күйге әуестігімен көзге түседі. Алғашқы ұстазы Ханбазар, күйші – Ұзақ, Бөкей Ордасындағы атақты халық сазгерлері Байбақты, Байжұма, Баламайсаң, Соқыр Есжан, Шеркештің күйлерін үйреніп, орындаушылық шеберлігін шыңдады.
Үстем тап өкілдерінің «ұры», «қарақшы» деп жала жабуы салдарынан ол Орал мен Орынбор абақтысында отырған. Ауызша деректерге қарағанда, Иркутск түрмесінің де азабын басынан кешірген. 1880 ж. Аяғында Астрахан маңындағы Сахмаға біржолата қоныс аударды. Күйшінің маңына оның шәкірттері: Дина, Ерғали Есжанұлы, Меңдіғали Сүлейменұлы т.б. топтасты. Халық арасында есімдері әйгілі Сүгірәлі, Көкбала, Шора, т.б. домбырашылар Құрманғазының шәкірті болғанын мақтан етті. 60-тан астам: «Адай», «Сарыарқа» (туған жерді, кең-байтақ даланы, халықтың қажымас қайратын сипаттайды), «Ақсақ киік», «Көбік шашқан», «Түрмеден қашқан», «Ертең келем», «Кісен ашқан», «Қайран шешем», «Ақбай», «Кішкентай» (И.Тайманұлына арналған), би күйлері: «Қызыл қайың», «Балбырауын»
Дәулеткерей Шығайұлы (1820-1887) күйші, сазгер, домбыра өнеріндегі лирикалық бағыттың негізін салушы. Бөкей хандығының аумағындағы Қарамола деген жерде Кіші жүздің ханы Шығайдың отбасында дүниеге келіп, ер жетті.Болашақ күйші көзқарасын қалыптастыруда 1836-1838 ж.ж. Бөкей Ордасындағы көтеріліс белгілі орын алды. Д. Бөкей Ордасын басқару жөніндегі Уақытша Кеңестің төрағасы Г.В.Ващенкомен қарымқатынасын үзбеді. 40-қа жуық: Тұрмыстық саланы бейнелейтін күйлері: «Жігер», «Бұлбұл», «Тартыс», «Ысқырма», «Желдірме», «Ақбала қыз», «Құдаша», «Жұмабике», «Қосалқа», орыс музыкасындағы әскери марштар әсерімен «Ващенко», «Қос ішек», «Топан», «Қоңыр», т.б. күйлерін шығарды.
Тәттімбет Қазанғапұлы (1817-1860) лирик сазгер, шертпе күй негізін қалаушылардың бірі. Қарқаралы өлкесінде орта шаруа отбасында дүниеге келген. Домбырашылық өнер арғы ата тегінен дарыған. Алғаш домбыра тартуды әкесінің інісі Әлиден үйренген, анасы да оны өнерге баулиды. 1855 ж. Петербургке барады, өнер сүйген қауымның назарын аударып, күміс медальға ие болды. 40-тан астам: «Саржайлау», «Былқылдақ», «Сылқылдақ», «Сарыөзен», «Алғашыр» , «Салқоңыр», «Қосбасар»;
«Бес төре» - халықты қыспаққа алып жәбірлеп жатқан төрелерді түйреуге арналған күйі.
Ықылас Дүкенұлы (1843-1916) Қарағанды облысының аумағында қарапайым қазақтың отбасында дүниеге келген. Баласы Жүсіпбек оның «Қорқыт» сияқты туындыларын кеңінен насихаттап, кейінгі ұрпаққа жеткізді. «Ықыластың күйі», «Қоңыр», «Қорқыт сарыны», «Жезкиік», «Кертолғау», «Ерден», «Қазан», «Аққу», «Жалғыз аяқ», «Бестөре»; тәкаппар патша шенеуніктері менменсіген байларды кекейтін күйі - «Жарым патша»
Қазанғап Тілепбергенұлы
(1854-1927) Арал теңізі маңында дүниеге келген. «Ноғайлы босқыны», «Окоп», «Жұртта қалған»
Біржан сал Қожағұлұлы (1843-1897) сазгер, ақын, әнші. Көкшетау маңында кедей отбасында туған. 20 жасынан ән шығара бастаған. 1865 ж. Абаймен кездесуі оның сазгерлік, әншілік, ақындық өнерінің дамуына әсер етті. Біржан патриархалдық-феодалдық қоғамның озбырлығына қарсы тұрды («Жанбота» өлеңі). Біржанның Сарамен айтысы оның суырып салма ақындық талантын елге танытты. Біржан мектебінен тәлім алған дарындылар – Ақан сері, Үкілі Ыбырай, Балуан Шолақ. 40-қа жуық: «Ғашығым», «Біржан сал», «Айтбай»
«Жанбота» - ызы-кекке толы өлеңі сол заманның азулы өкілдерін түйреуге арналды.
Жаяу Мұса Байжанұлы (1835-1929) халық сазгері, әнші, ақын-публицист. Баянауылдағы Жасыбай көлінің жағасында кедей отбасында туған. 4 жасында Тайжан (әкесінің ағасы) қолына алып, арабша оқытқан. 1851 ж. Петропавлда орысша оқып, гармоньда, скрипкада ойнауды үйренді. Ы.Алтынсариннің «Кел балалар, оқылық» өлеңіне ән шығарған. Шоқанмен бірге жүріп, Абайға өлең арнады. «Ақсиса», «Хаулау» (алғашында «Хаулилау»), «Шорманұлына», «Толғау»;
Ауыл табиғатын бейнелеген - «Баянауыл», «Сұршақыз» т.б.Өзі шығарған 70-ке жуық әннің сөздерін өзі жазған.
Ақан сері (Ақжігіт) Қорамсаұлы (1843-1913) ақын, сазгер, күйші. Көкшетаудағы Үлкен Қоскөлдің маңында шаруа отбасында туған. 16-17 жасынан өнер жолына түскен. Айналасына әнші-күйші жастарды жинаған Ақан сері ел аралап, белгілі Балуан Шолақ, Жаяу Мұса, Естай сияқты әнші-серілермен жақын болды. 40-тан астам: 1905-1907 ж.ж. Ресей революциясының лебін аз да болса сезгені - «Шоғырмаққа», «Сұрағанға», «Смағұлға» cықақ өлеңдерінде көрінді, «Маң-маңгер», «Сырымбет», «Балқадиша»; ақынның көніл-күйі, ашу-ызасы, үміт-сезімі тебірене жырланған өлеңі - «Құлагер»
Мұхит Мералыұлы
(1841-1918) сазгер, әнші. Оның шығармашылығы лирикалық жанрдан тұрады. «Бала Ораз» әні ғашықтық туралы.
Балуан Шолақ (Нұрмағамбет) Баймырзаұлы ХХ ғ. басындағы музыка мәдениеті
Аты – жөні Өмірбаяны, еңбектері, мазмұны
Кенен Әзірбаев Балуан Шолақ Баймырзаұлы Қазанғап Тілепбергенов Дина Нұрпейісова «Көңіл ашар», «Әскерге алу»
Үкілі Ыбырай Сандыбаев «Гәкку»
Сүгір Майра Шамсутдинова Қали Байжанов Манарбек Ержанов Әміре Қашаубаев Естай «Майдақоңыр»
Мұхит «Зәуреш» нағыз «Реквием» саналды.
Жамбыл Жабаев (1846-1945) Нұрпейіс Байғанин Халық арасында кең тараған батырлар жырының түп нұсқаларын насихаттады.
ХХ ғ. басындағы шығармалар
Авторы Атауы Мерзімі, шыққан жері Абай Құнанбайұлы
(1845 - 1904) «Ұлы Абайдың өлеңдері»
«Орта жүз қазақ ордасы руларының шығу тарихы туралы жазбалар» /статистикалық комитет басылымында жариялады. БұлСемей қазақтарының рулық құрамын алғаш рет зерттеген еңбек./ 1909 ж. Санкт-Петербург
1900 ж. Шәкәрім Құдайбердіұлы
(1858 - 1931) «Түрік, қырғыз, қазақ һәм хандар шежіресі»
«Мұсылмандық шарты»
«Қазақ айнасы»
Поэмалары: «Қалқаман-Мамыр», «Еңлік-Кебек» 1911 ж.
1912 ж.
1912 ж. Міржақып Дулатов
(1885 - 1935) «Оян, қазақ!»
«Оян, қазақ!» памфлеті
«Бақытсыз Жамал»
«Азамат»
«Терме» (әдеби-публицистикалық туындысы) 1909 ж. Уфа
1911 ж. Орынбор
1910 ж. Казан
1913 ж. Орынбор
1915 ж. Ахмет Байтұрсынұлы
(1873 - 1937) «Қырық мысал»
«Маса»
«Оқу құралы», «Әліпби», «Жаңа әліпби», «Тіл құралы»
«Қазақ салты»
«Қазақ қалпы»
«Жиған-терген» 1909 ж. Санкт-Петербург
1911 ж. Орынбор
1912 ж. И.А.Крыловтың шығармаларын
Мағжан Жұмабаев
(1893 - 1938) «Шолпан»
Эпикалық дастандары: «Батыр Баян», «Ертегі», «Қойлыбайдың қобызы», «Жүсіпхан» 1913 ж. Гете, Гейне, М.Горкий, В.Иванов, Мамин-Сибиряк шығармаларын
Жүсіпбек Аймауытов
(1889 - 1931) Прозасы: «Қартқожа»
Драмалары: «Мансапқорлар»
«Ел қорғаны» А.С.Пушкин, М.Ю.Лермонтов, Ф.Шиллер, Ғ.Тоқайдың шығармаларын және «Интернационалды» қазақ тіліне аударған.
Әлихан Бөкейханов Шебер аудармашы
Сұлтанмахмұт Торайғыров
(1893 – 1920 ) «Шәкірт ойы», «Алты аяқ», «Бір адамға», «Адасқан өмір» шығармаларында қазақ ауылының өміріндегі өзгерістер сипатталды, «Қамар сұлу» Сәкен Сейфуллин
(1894 - 1938) «Өткен күндер» /Бірлік ұйымының көмегімен/
Прозасы: «Тар жол, тайғақ кешу»
«Көкшетау» 1914 ж.
1927 ж. Ол жаңа қалыптаса бастаған қазақ әдебиетінің туын ұстап, Абай дәстүрін жалғастырып, поэзияға, әдебиетке екпінді қарқын беруші тұлға.
Бейімбет Майлин
(1894 – 1938) «Шұғаның белгісі»
Прозасы: «Азамат Азаматыч»
Драмасы: «Жалбыр» Ілияс Жансүгіров
(1894 – 1938) «Құлагер» Спандияр Көбеев «Қалың мал» Темір жолдар
Аты Салынған жылы Ұзындығы
Сібір темір жолы 1893-1895жж. 1894 жылы іске қосылды 3138 шақырымның 178 шақырымы Қазақстан арқылы өтті
Рязань – Орал жолы 1893-1897 жж 194 шақырымы батыс Қазақстанды басып өтті
Орынбор Ташкент жолы 1899-1905жж. 1906 жылы қаңтарда іске қосылды 1656 шақырым
Орынбор-Кубек, Ташкент-Кубек 1906 ж. қаңтар Александр – Гай - Ембі 1919 жыл желтоқсан Орал-Ембіні Орталық Ресеймен байланыстырды.
Түркістан-Сібір жолы 1927-1930жж. 1931 жылы іске қосылды Орта Азия мен Сібірді байланыстырды
Ақмола- Қарталы 1940 жыл 806 шақырым (9 ай)
Мойынты Шу жолы
Өскемен-Зыряновск
Ақмола-Павлодар
Мақсат-Ақтау 1950 жыл
(1945 ж. республика теміржолдарының ұзындығы 8212 шақырым болса, 1950 ж. оның қолданылатын желілерінің ұзындығы 12 419 шақырымға жетті.) 483 шақырым
ҚАЗІРГІ ЗАМАНДАҒЫ ҚАЗАҚСТАН ТАРИХЫ
1917 ж. қазан – 1918 ж. наурыз Кеңес үкіметі өлкеде түгел орнады
Қала аты 1917 жылы Орнау түрі Қала аты 1918 жылы Орнау түрі
Перовск 30 қазан бейбіт жолмен Атбасар 2 қаңтар бейбіт жолмен
Ташкент 1 қараша қарулы күреспен Ақтөбе 8 қаңтар қарулы күреспен
Әулиеата 6 қараша бейбіт жолмен Орал 15 қаңтар қарулы күреспен
Түркістан 7 қараша Орынбор 18 қаңтар қарулы күреспен
Черняев /Шымкент/, Петропавл 16-17 қараша бейбіт жолмен Ырғыз, Торғай қаңтардың аяғы қарулы күреспен
Бөкей Ордасы 2 желтоқсан бейбіт жолмен Павлодар қаңтардың аяғы бейбіт жолмен
Қостанай 25 желтоқсан қарулы күреспен Семей, Өскемен, Қарқаралы 16-17 ақпан бейбіт жолмен
Көкшетау желтоқсанның аяғы қарулы күреспен Верный 2-3 наурыз қарулы күреспен
Жетісу наурыз қарулы күреспен
1917 жылы құрылған ұйымдар
Ұйымның атауы Орналасқан жері Ұйымдастырушылар
«Қара жұмысшылар одағы» Верныйда Жүсіп Бабаев
«Солдаттардың орыс-мұсылман ұйымы» 800 майдангер Сергиополь /Аягөз/ «Жас арбакештер одағы» Петропавл «Қазақ жастарының революцияшыл одағы» Әулиеата мен Меркеде Т.Рысқұлов
«Жас қазақ» Ақмолада А.Асылбеков, С.Сейфуллин
1917 жылғы саяси партиялар
Уақыты Атауы Басшысы Ұстанымы
1917 ж.
5-13 желтоқсан АЛАШ Әлихан Бөкейханов (1869-1937 ж.ж.) - Шыңғыс хан ұрпағы, Ресей либералдық-демократиялық қозғалысының қайраткері, бұрынғы кадет партиясының мүшесі) Әлеуметтік негізі – капиталистік даму жолына бағыт алған зиялылар.
Мақсаты: қазақ халқын отарлық езгіден азат ету, автономиялық ұлттық мемлекет құру.
Бағыты: эволюциялық-конституциялық жол.
Мүшелері: А.Байтұрсынов, М.Дулатов, Ш.Құдайбердиев, М.Тынышпаев, Ғ.Қарашев, С.Торайғыров, Х.Ғаббасов, Ә.Ермеков, ағайынды Досмұхамедовтар.
Баспасөз органы: «Қазақ» газеті Орынборда шығып тұрды.
1917 ж. күз ҮШ ЖҮЗ («Қырғыз социалистік
париясы») Көлбай Тоғысов Мақсаты: большевиктік бағыт ұстау. Бұл партияның іс-әрекеті 1917 жылғы күз – 1918 жылдың басы аралығында елеулі түрде өзгерді:
Алғашқыда социал-революцияшылдар партиясымен одақтасты;
1918 жылдың қаңтарынан Кеңес өкіметін нығайтуға белсене араласты;
1918 жыл басынан большевиктердің алашордашыларға қарсы күресінде одақтасы болды.
Баспасөз органы: «Алаш» газеті Ташкент қаласында шығып тұрды.
1917 жыл КАДЕТ
(конституцияшыл демократтар) 1917 жылы Ақпан төңкерісінен кейін Семейде, Петропавлда, Қостанайда, Оралда, Өскеменде кадеттер ұйымы құрылды. Мақсаты: бөлінбес, біртұтас Ресей, конституциялық монархия құру, қоныстандыру саясатын қолдау.
Кадет партиясына мүше болған Ә.Бөкейханов бұл бағдарламамен келіспейтіндіктен, партия қатарынан шықты. Семейде кадет ұйымы «Свободная речь» («Еркін сөз») газетін шығарып тұрды.
1917 ж. көктем ЭСЕР
(социал-революционерлер) Мақсаты: «Жерді шаруаларға беру (жер өңдейтіндерге берілсін), жер - бүкіл халықтың меншігі» ұранын көтеру, патша өкіметінің отарлау саясатын айыптау.
1917 жылдың жазына қарай Черняев Кеңесінен басқа Кеңестер эсерлердің қолында болды.
Казак партиясының бөлімшелері Орал, Атырау, Петропавл, Павлодар, Көкшетау, Семейде құрылды.
АЛАШ ТҮРКІСТАН
1905 ж.бой көрсеткен алаш қозғалысы Ақпан революциясынан кейін қайта жанданды.
1917 ж. наурыз, сәуір «Алаш» партиясының облыстық, ішінара уездік съездері болып өтті.
1917 ж. көктемі Семей облыстық съезі жалпықазақ съезіне Қазақстанның болашақ автономиясын құруды ұсынды.
1917 ж. 21-26 шілде Орынборда I жалпықазақ съезі болды. «Алаш» партиясы құрылды.
1917 ж. 5-13 желтоқсан Орынборда II жалпықазақ съезі болды. «Алашорда» үкіметі құрылды.
Төрағасы – Ә.Бөкейханов
Орталығы - Семей
Баспасөз органы - «Қазақ» газеті
1917 ж. қараша - 1918 ж. қаңтар «Алаш» партиясының бағдарламалық талаптарын қолдайтын туралы сайлауда- Жетісу - 57,5%; Семей - 85,6%; Торғай, Орал - 75% дауыс алды.
1918 ж. наурыз, сәуір - Орынборда Кеңестердің Торғай облыстық І съезі болды. Съездің қаулысымен Алашорданың Орынборда шығарылып тұратын орталық органы - «Қазақ» газеті жабылды.
1918 ж. наурыз Қазақ депутаттары кеңестерінің Ақмола уездік съезі ( С.Сейфуллин, А.Асылбеков) Алашорда автономиясын теріске шығарған қарар қабылдады.
1919 ж. 4 сәуір Бүкілресейлік Орталық Атқару комитетінің (БОАК) қаулысында «Кеңес өкіметіне қарсы азамат соғысына қатысқан қырғыздар (қазақтар ), сондай-ақ қырғыздардың бұрынғы ұлттық «Алашорда» үкіметінің мүшелері өздерінің бұрынғы контрреволюциялық қызметі үшін ешқандай қуғынға салынып, жазаға тартылмауға тиісті деп көрсетілген»,-деп жазды.
1920 ж. 9 наурыз өзін «Қазақ елінің үкіметі» деп атаған Алашорданы тарату туралы шешім қабылданды. 1917 ж. сәуір Түркістан, Башқұртстан, Татарстан, Кавказ мұсылмандарының съездері болып өтті.
1917 ж. мамыр мұсылмандардың Бүкілресейлік съезі болды. «Соғысқа көзқарас» мәселесі бойынша съезд өзінің ұранын «Еуропа Азия мен Африка халықтарының өзін-өзі билеуі негізінде аннексиясыз және контрибуциясыз бітім» деп мәлімдеді. Съезд «Ресейдің мемлекеттік құрылыс формасы ұлттық-аймақтық федерациялық негіздегі демократиялық республика» деп атапты. Съезде әйелдер мәселесі қызу талқыланды.
1917 ж. қыркүйек тұңғыш мұсылман партиясы -Түркістан федералистер партиясы құрылды.
1917 ж. 22 қараша Ферғана хандағының бұрынғы астанасы Қоқан қаласында Бүкілтүркістандық Төтенше IV съезде «Түркістан- Ресей Федерациясының құрамындағы аумақтық орналасуы жағына автономиялық республика» деп жарияланды.
Төрағасы - М.Тынышбаев, кейін М.Шоқай
Түркістан автономиясы - «Түркестони мухтариат»
1918 ж. сәуір Ташкентте Түркістан өлкесі Кеңестерінің Төтенше V cъезінде РКФСР-дің ажырағысыз бөлігі ретінде Түркістан АКСР (Түркістан автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы) жариялады. Құрамына Сырдария және Жетісу облыстары енді.
Қазақ өлкесін басқарғандар
Қазақстан Республикасы тәуелсіздігін жариялаған 1991 жылға дейін Кеңестік Социалистік Республикалар Одағының бір республикасы болып келді. Сонау 1919 жылы Қазақ өлкесі болып құрылған республиканы 1991 жылға дейін 20 адам басқарған.
С.С. Пестковский– Қазревкомның (1919 ж. шілде – 1920 ж. сәуір), РКП (Б) Қазақ облыстық бюросы президиумының (1920 ж. мамыр – 1920 ж. қыркүйек) төрағасы.
И.А. Акулов – РКП (б) Қырғыз (Қазақ) облыстық бюросының саяси хатшысы (1920 ж. қыркүйек – 1921 ж. қаңтар).
М. Мырзағалиев – РКП (б) Қырғыз (Қазақ) облыстық бюросының хатшысы (1921 ж. қаңтар – 1921 ж. мамыр), РКП (б) Қырғыз (Қазақ) облыстық комитетінің хатшысы (1921 ж. маусым).
М.М. Костеловская – РКП (б) Қырғыз (Қазақ) облыстық комитетінің хатшысы (1921 ж. шілде – 1921 ж. тамыз).
Г.А. Коростелев – РКП (б) Қырғыз (Қазақ) облыстық комитетінің хатшысы (1921 ж. тамыз – 1924 ж. қыркүйек).
В.И. Нанейшвили – РКП (б) Қырғыз (Қазақ) облыстық комитетінің хатшысы (1924 ж. тамыз – 1925 ж. тамыз)
Ф.И.Голощекин ВКП/б/ Қазақ өлкелік комитетінің І хатшысы (1925 ж. тамыз - 1933 ж. қаңтар)
Д.И.Мирзоян - ВКП/б/ Қазақ өлкелік комитетінің І хатшысы (1933ж. қаңтар -1938 ж. мамыр)
Н.А.Скворцов – Қазақстан КП /б/ Орталық Комитетінің І хатшысы (1938 ж. мамыр-1945 ж.мамыр)
Г.А.Борков – Қазақстан КП /б/ Орталық Комитетінің І хатшысы (1945 ж. мамыр-1946 ж. маусым)
Ж.Шаяхметов - Қазақстан КП /б/ Орталық Комитетінің І хатшысы (1949 ж. маусым-1954 ж. ақпан)
П.К.Пономаренко - Қазақстан Компариясы Орталық Комитетінің І хатшысы (1955 ж. ақпан-1955 ж. тамыз)
Л.И.Брежнев - Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің І хатшысы (1955 ж. тамыз-1956 ж. наурыз)
И.Д.Яковлев - Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің І хатшысы (1956 ж. наурыз - 1957 ж. желтоқсан)
Н.И.Беляев - Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің І хатшысы (1957 ж. желтоқсан - 1960 ж. қаңтар)
Д.А.Қонаев- Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің І хатшысы (1960 ж. қаңтар – 1962 ж. желтоқсан)
И.Юсупов - Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің І хатшысы (1962 ж. желтоқсан – 1964 ж. желтоқсан)
Д.А.Қонаев - Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің І хатшысы (1964 ж. желтоқсан – 1986 ж. желтоқсан)
Н.Ә.Назарбаев - Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің І хатшысы (1986 ж. желтоқсан – 1989 ж. маусым)
Жұмысшы мен шаруалардың саны
1940 ж. 1945 ж. 1956-1960 ж.ж. 1960 ж.
жұмысшылар 634 мың 1044 мың (өнеркәсіпте 304 мың) 767,2 мың (58,5%) 2,2 млн
шаруалар 912 мың 611 мың
Жұмысшы мен ұжымшар қызметкерлерінің айлық жалақысы
1940 ж. 1950 ж. 1965 ж.
жұмысшылар 29,8 сом 62 сом 97,4 сом
ұжымшар 16,4 сом Жоғары кеңеске сайланғандар
Жылы Депутат саны
1937 ж. 44 депутат (Т.Күзембаев-шахтер, С.Зұрбаев-мұнайшы, С.Оңғарбаева-сауыншы, И.Логвиненко-комбайншы, Л.Березняк-паравоз машинисі)
1938 ж. 300 депутат (қазағы 152)
1947 ж. 300 депутат (екінші)
400 депутат (үшінші)
1955 ж. 450 депутат (төртінші)
1963 ж. 473 депутат (әйел – 158)
Білім беру жүйесі
ҰОС кезі 1965-1966 жж. 1980 ж.
Жоғары оқу орны 20 36 55
Орта арнаулы оқу орны 118 246
ҰЛЫ ОТАН СОҒЫСЫ
Ұлы Отан соғысы 1941 ж. 22 маусым, сағат 4-00 басталды – 1945 ж. 9 мамырда аяқталды.
Мәскеу шайқасы
(1941 ж. 30.ІХ-1942 ж. 20. ІV) Ленинград шайқасы
(1941 ж. 20.VІІ-1944 ж.VІІІ) Сталинград шайқасы
(1942 ж.17.VІІ-1943 ж.2.ІІ)
316-шы атқыштар­ (28 панфиловшылар-1941 ж. қарашада (ком.В.Клочков)) Мәскеу шайқасындағы ерлігі үшін 8-гвардиялық дивизия болып қайта құрылып, Қызыл Ту орденімен марапатталды. 1942 жылы қаңтар-ақпанда Старая Русса-Холм аралығындағы «қарлы жорықтағы» ерлігі үшін Ленин орденімен маапатталды. Шығыс және орталық Латвияны азат еткені үшін құрметті «Ригалық» атағымен марапатталды. Риганы азат еткені үшін 2-дәрежелі Суворов орденімен марапатталды.
М.Ғабдуллин ­ ротаның саяси жетекшісі.
Ерлігі: ол басқарғанавтоматшылар тобы жау танкісін жойып, бөлімшелерін жау қоршауынан алып шықты
Кеңес Одағының Батыры
Т.Тоқтаров­Бородино селосында неміс бөлімінің штабына кіріп, 5 офицердің көзін жойды. Кеңес Одағының Батыры.
Р.Амангелдиев (А.Имановтың баласы) ­ 238-атқыштар дивизиясының автоматшысы. Ока жағасында, Серпухов түбіндегі Воронино қыстағындағы шайқаста 13 фашистің көзін жойып, өзі де қаза тапты.
И.Капров ­ қолбасшылық еткен атқыштар полкі мен аға лейтенант болған.
Е.П.Рыков­ дивизия комиссары.
1941 жылғы қыркүйекте оңтүстік-батыс майдан Әскеи Кеңесінің мүшесі басқарған 800 жауынгер 3 тәулік бойы шайқасып, бәрі қаза тапты.
Киевтегі орталықтағы көшеге және Катонқарағай орта мектебіне Е.П.Рыков есімі берілді.
К.А.Семенченко ­ танк әскерлерінің генерал-майоры.
1941 жылы 22 шілдеде соғыс тарихында алғаш ретКеңес Одағы Батыры атағын алған қазақстандық.
Л.А.Владимирский ­ Қара теңіз флотының контр-адмиралы.
Атыраулық батыр, ерлігімен ерекшеленді.
В.Г.Клочков­отаның саяси жетекшісі.
«Ресей кең-байтақ, бірақ шегінерге жер жоқ, артымызда Мәскеу» ұранын көтерді.
Б.Момышұлы ­ батальон қолбасшысы, жазушы.
Б.Момышұлына 1990 жылы қайтыс болғаннан кейін Кеңес Одағының Батыры атағы берілді. «Халық қаһарманы» атағы берілді Ә.Молдағұлова
54-атқыштар бригадасының мергені.
С.Баймағамбетов
Партия ұйымдастырушысы.
Ерлігі: жаудың қорғаныс ұясының оқ жаудырып тұрған аузын кеудесімен жауып қаза тапты.
Кеңес Одағының Батыры.
Д.Шыныбеков
48-атқыштар дивизиясының мергені.
Ориенбаум алғы шебінде шайқасты.
С.Жылқышев
Артиллериялық бақылау аэростаттарының дивизион командирі батылдығымен ерекше көзге түсті.
М.Мәметова
100-қазақ ұлттық атқыштар бригадасының пулеметшісі.
Алматы медицина институтының студенті.
«Ағам да, апам да жоқ, сондықтан менің өзімді майданға жіберуге өтінем» деп сұранған.
Г.Зубков ­314-дивизияның мергені.
Солтүстік Қазақстан облысынан келген жауынгер ерлік қозғалысын бастаған.
Қойбағаров ­372-атқыштар дивизиясының 5-атқыштар роасының бөлімше командирі.
Ерлігі: ұрыста неміс траншеяларына бірінші болып кіріп, ержүректілік көрсетті.
Қ.Сыпатаев ­иноментші.
Қ.Сыпатаев пен капитан А.А.Бельгин қуатты жарылғыш минамен жау танкісінің астына түсіп, өшпес ерлік жасаған.
Кеңес Одағының Батырлары атанды.
Н.Әбдіров­Қарағандылық ұшқыш.
1942 жылы 19 желтоқсанда Боковская – Пономаревка ауданындағы әуе шайқасында ұшағын жау танкілері шоғырына құлатып, ерлікпен қаза тапты.
Қ.Аманжолов ­ақын.
Ерлікпен шайқасқан батыр.
Т.Мырзаев ­Оңтүстік Қазақстандық жауынгер.
«Павлов үйін» қорғауда ерлік етті.
М.А.Басқақов
Томск артиллерия училищесінің түлегі.
Ерлігі: 1942 жылғы 23 тамызда қазақстандық басқарған батареның 43зенитшісі, трактор зауытын қорғап, жаудың 11 танкісін жойып жіберді. 36 зенитші қаза тапты, бірақ бір адым да шегінбеді.
Алғадай Жамбылұлы (Ж.Жабаевтың ұлы)
19-гвардиялық атты әскер полкінде пулемет расчетын басқарды.
Синельниково қаласы маңында ерлікпен қаза тапты.
Ғани Саифуллин
73-гвардиялық дивизияның полковнигі
Оның басшылығымен жаудың 120 танкісі мен 800 автомашинасын жойып іберді.
Т.Позолотин­ 17 гвардиялық танк полкін басқарды.
Өнеркәсіп орындары
Салынған уақыты Өнеркәсіп атауы Орналасқан қаласы
1950 ж. Су электр станциясы Алматы, Құлсары, Өскемен
Жылу электр станциясы Жезқазған
Қазақ металлургия зауыты Теміртау
Ферроқорытпа зауыты Ақтөбе
Қорғасын зауыты Шымкент, Лениногор
Кен байыту фабрикасы Жезқазған
Тау - кен машиналары жабдықтарын жасау зауыты мен қорғасын - мырыш комбинаты Өскемен
Хром қоспалары зауыты Ақтөбе
Кен байыту зауыты Соколов - Сарыбай
Ауыр машина жасау зауыты Алматы
Пресс - автомат зауыты Шымкент
Механикалық зауыт Көкшетау
Кен - химия комбинаты Қаратау
Суперфосфат зауыты Жамбыл
Жасанды талшықтар зауыты Қостанай
Синтетикалық каучук жасайтын зауыт Қарағанды
Цемент зауыттары Сазтөбе, Қарағанды, Өскемен, Семей, Шымкент
Кірпіш зауыттары Талдықорған, Өскемен, Қызылжар, Қостанай
Тері илейтін, былғары жасайтын кәсіпорындар Жамбыл, Семей, Петропавл, Павлодар
Мақта мата комбинаты Алматы, Шымкент
Аяқкиім тігу мен шұлық шығаратын кәсіпорын Қарағанды
Тоқыма фабрикалары Жезқазған, Сесмей, Ақтөбе
Ет комбинаттары Ақтөбе, Шымкент, Жамбыл, Теміртау
Салынған уақыты Өнеркәсіп атауы Орналасқан қаласы
1960­1980 жж.ж. Мырыш зауыты Лениногор
Титан - магний комбинаты Өскемен
Мыс - химия комбинаты Шығыс Қазақстан
Жаңа кен байыту комбинаттары Жезқазған, Жезкент, Қашар, Қарағанды
Алюминий зауыты Павлодар
Химия металлургия зауыты Ертіс
Мұнай - химия зауыты Атырау
Трактор зауыты Павлодар
«Қазауылмаш» зауыты Ақмола
Арматура зауыты Семей
Кабель зауыты Семей
Аккумулятор зауыты Текелі
Конденсатор зауыты Өскемен
Транформатор зауыты Кентау
Төмен вольтты аппараттар зауыты Алматы
Мақта мата комбинаты Алматы
Былғары аяқкиім фабрикасы Жамбыл
Костюмдік штапель маталар комбинаты Қостанай
Аяқкиім және шұлық фабрикалары Қарағанды
Тоқыма фабрикалары Жезқазған, Семей, Ақтөбе
Жаңа ет комбинаттары Ақтөбе, шымкент, Жамбыл, Теміртау
Қант зауыттары Шу, Ақсу
Маргарин зауты Алматы
Кондитер фабрикасы Ақтөбе
Ақын, жазушылар еңбегі
Мұхтар Әуезов Драмалары: «Айман-Шолпан»,
«Түнгі сарын», «Қилы заман»
«Абай жолы» ІІ кітабы 1947ж. аяқталды, 1949 ж. І дәрежелі Мемлекеттік сыйлық берілді.
«Абай жолы» эпопеясы 1955 ж. жазылды, 1959 ж. Лениндік сыйлық берілді.
Сәбит Мұқанов «Сұлушаш»
Прозасы: «Ботагөз» («Жұмбақ жалау»), «Сырдария» (замандастарының өмірін, еңбегін, арман-мақсаттарын нанымды бейнелейді), «Өмір мектебі» (өмірбаяндық сыр шерту)
Ғабит Мүсірепов Республика жазушылары арасында тұңғыш Социалистік Еңбек Ері атанған қайраткер Драмалары: «Қыз Жібек», «Қозы Көрпеш-Баян сұлу»
«Қазақ солдаты», «Оянған өлке» (1950 ж. ұлттық проза жетістігі)
«Ұлпан» повесі 1976 ж. орыс тіліне аударылды.
Ғабиден Мұстафин Прозасы: «Өмір мен өлім»
«Миллионер», «Шығанақ» (орыс тіліне ауд.), «Шоқан Уәлиханов», «Қарағанды», «Дауылдан кейін»
Иса Байзақов «Құралай сұлу»
С.Ерубаев Прозасы: «Менің құрдастарым»
Қасым Аманжолов «Ақын өлімі туралы аңыз»
Әбдіжәміл Нұрпейісов «Курландия»
«Қан мен тер» трилогиясы
«Соңғы парыз» (Арал және ондағы адам тағдыры туралы)
М.Иманжанов «Алғашқы ойлар»
Әбділда Тәжібаев «Шайтан», «Портреттер» поэмалары, «Жалғыз ағаш орман емес»
Х.Ерғалиев «Біздің ауылдың қызы», «Құрманғазы»
Т.Жароков «Жапанды орман жаңғыртты»
Қ.Бекқожин «Мариям Жагорқызы»
Жұбан Модағалиев «Жыр туралы жыр» поэмасы
Әнуар Әлімжанов «Ұстаздың оралуы» романы (Әл-Фараби туралы жазған романы үшін Дж.Неру атындағы халықаралық сыйлыққа ие болды)
Олжас Сүлейменов «АЗиЯ» атты тарихи-лингвистикалық талдау кітабы («Игорь жасағы туралы жырды» (ХІІ ғ.) зерттеді) 1975 ж.
«Адамға табын, Жер енді» поэмасы (тұңғыш ғарышкерге арналды) 1961 ж.
«Жазу тілі» (дүние жүзі тілдерінің даму заңдылығы сараланды)
Мұхтар Шаханов «Өркениеттің адасуы» (адам бойындағы ізгі қасиеттердің көмескіленуі туралы)
Шерхан Мұртаза «Қызыл жебе»
Мұхтар Мағауин «Мен» атты философиялық толғау
Қабдош Жұмаділов «Дарабоз» дилогиясы (Қаракерей Қабанбай туралы)
Санақтар
Санақ өткен жыл Халық саны Қазақтардың үлесі
1897 жыл 4147,8 мың 81,7%
1914 жыл 5910 мың 65,1%
1926 жыл 5230 мың 61,3%
1989 жыл 16199,2 мың 40,1%
1999 жыл 14952,7 мың 53,4%
2009 жыл 16480 мың 67%

Н.Ә.Назарбаев ­ ҚР Президенті
Қазақстан халықтары ассамблеясының төрағасы Қазақстан қарулы күштерінің бас қолбасшысы Дүниежүзілік қазақтар қауымдастығының төрағасы Ел басшысы
Саяси қызметі
1960-1969 ж.ж. Қарағанды облысы, Теміртау қаласында «Қазметаллургқұрылыс» тресі басқармасынан еңбек жолын бастады.
Теміртау қалалық партия комитетінің өндірістік­көлік бөлімінің меңгерушісі
1969-1971 ж.ж. Теміртау қалалық комсомол комитетінің І хатшысы
1971 ж. Теміртау қалалық партия комитетінің ІІ хатшысы
1973-1977 ж.ж. Қарағанды металлургия комбинаты партком хатшысы, Қарағанды облыстық партия комитетінің ІІ хатшысы
1979-1984 ж.ж. Қазақстан КП Орталық Комитетінің хатшысы
1984-1989 ж.ж. ҚазақКСР Министрлер Кеңесінің төрағасы
1989 маусым - 1991 сәуір Қазақстан КП ОК І хатшысы, 1990 жылы ақпан-сәуір ҚазақКСР Жоғары Кеңесінің төрағасы
1990ж. сәуір - 1991 ж. 1 желтоқсан ҚазКСР-ның Президенті
1991 ж. 1 желтоқсан ҚР-ның Президенті
Президент сайлаулары
1991ж. 1 желтоқсан тұңғыш рет ҚР Президентінің жалпыхалықтық сайлауы Н.Ә.Назарбаев 98,7%
1995ж. 29 сәуір бүкілхалықтық референдум нәтижесінде ҚР Президенті Н.Ә.Назарбаевтың өкілеттілігі 2000 жылға дейін ұзартылды. 1999 ж. 10 қаңтар жалпы сайлау нәтижесінде Н.Ә.Назарбаев 79,8%
2005 ж. 4 желтоқсан жалпы сайлауда
2006 ж.11 қаңтарда Ұлықтау рәсімі Н.Ә.Назарбаев 91,5%
. 2011 ж. 3 сәуір жалпы сайлау нәтижесінде
ұлықтау 2011ж. 8 сәуірде Астана, Тәуелсіздік сарайы 95,5%
Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаевтың Қазақстан халқына жолдаулары:
Мерзімі Жолдау атауы
1997 жыл қазан «Қазақстан – 2030: Барлық Қазақстандықтардың өсiп-өркендеуi, қауiпсiздiгi және әл-ауқатының артуы»
1998 жылғы 20 қыркүйек «Мемлекеттің жағдайы мен ішкі және сыртқы саысаттың негізгі бағыттары туралы: жаңа жүзжылдықта қоғамның демократизациялану, экономикалық және саяси реформа»
1999 жылғы 15 желтоқсан, Астана «Елiмiздiң жаңа ғасырдағы тұрақтылығы мен қауiпсiздiгi»
2000 жыл 25 қазан, Астана «Еркiн де еңселi әрi қауiпсiз қоғамға»
2001 жыл қыркүйек «Елдегi жағдай және 2002 жылғы iшкi және сыртқы саясаттың негiзгi бағыттары туралы»
2002 жылғы 16 сәуiр
«Iшкi және сыртқы саясаттың 2003 жылғы негiзгi бағыттары туралы»
2003 жылғы 4 сәуiр, Астана «Iшкi және сыртқы саясаттың 2004 жылға арналған негiзгi бағыттары»
2004 жылғы 19 наурыз Астана «Бәсекеге қабiлеттi Қазақстан үшiн, бәсекеге қабiлеттi экономика үшiн, бәсекеге қабiлеттi халық үшiн!»
2005 жыл 18 ақпан «Қазақстан экономикалық, әлеуметтік және саяси жедел жаңару жолында»
2006 жыл 1 наурыз «Қазақстан өз дамуындағы жаңа серпіліс жасау қарсаңында»Қазақстанның әлемдегі бәсекеге барынша қабілетті 50 елдің қатарына кіру стратегиясы
2007 жыл 1 наурыз «Қазақстан дамуының жаңа кезеңі»
Ішкі және сыртқы саясатымыздағы аса маңызды 30 серпінді бағыт
2008 жыл 28 ақпан «Қазақстан халқының әл-ауқаттын арттыру – мемлекеттік саясаттың басты мақсаты»
2009 жыл 6 наурыз «Дағдарыстан жаңару мен дамуға»
2010 жыл 29 қаңтар «Жаңа онжылдық ­ жаңа экономикалық өрлеу ­ Қазақстанның жаңа мүмкіндіктері»
2011 жыл 28 қаңтар «Болашақтың іргесін бірге қалаймыз!»
2012 жыл 27 қаңтар «Әлеуметтік-экономикалық жаңғырту – Қазақстан дамуының басты бағыты»
2012 жыл
14 желтоқсан «Қазақстан-2050» Стратегиясы қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты»
2014 жылғы 17 қаңтар «Қазақстан жолы – 2050: Бір мақсат, бір мүдде, бір болашақ»
МАЗМҰНЫ
Алғы сөз ...................................................................................................................
Ежелгі Қазақстан тарихы ......................................................................................
Орта ғасырлардағы Қазақстан тарихы .................................................................
Жаңа замандағы Қазақстан тарихы ......................................................................
Қазіргі замандағы Қазақстан тарихы ...................................................................
Пайданылған әдебиеттер ........................................................................................
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
«Қазақстан тарихы (көне заманнан бүгінге дейін)». Бес томдық. Алматы: «Атамұра», 2010
Қазақстан тарихы (очерк), Алматы, 1993
Т.Садықов, Ә.Төлеубаев, Ғ.Халидуллин, Б.Сәрсекеев «Ежелгі Қазақстан тарихы», Алматы: Атамұра, 2006
Т.Садықов, С.Жолдасбаев «Орта ғасырлардағы Қазақстан тарихы», Алматы: Атамұра, 2007
З.Қабылдинов, А.Қайыпбаева «Қазақстан тарихы (ХVIII ғ. – 1914 ж.)», Алматы: Атамұра, 2008
Ж.Қасымбаев «Қазақстан тарихы», Алматы: Мектеп, 2012
М.Қозыбаев, К.Нұрпейiс, Қ.Жүкешев «Қазақстан тарихы», Алматы: Мектеп, 2012
Ғ.Ж.Базарбеков, Е.А.Купанов «Талапкер – 2014», Семей қаласы, 2013
Қазақстан тарихы: әдістемелік журнал
Қазақстан тарихы. Энциклопедиялық анықтамалық ­ Алматы: Аруна, 2006

Приложенные файлы

  • docx 15164818
    Размер файла: 217 kB Загрузок: 0

Добавить комментарий