perzenti_edi_halkinin


Чтобы посмотреть этот PDF файл с форматированием и разметкой, скачайте его и откройте на своем компьютере.
Журналист, аудармашы, филология ғылымының док-
торы, профессор, Мемлекеттік сыйлықтың лауреа
ты, Еңбек сіңірген мәдениет қайраткері
Жұмағали Ысмағұлов жайындағы
естеліктер мен лебіздер
АЛМАТЫ
«ҚАЗАҚСТАН»
УДК 821.512.122
Қазақстан Республикасының
Мәдениет және ақпарат министрлігі
Ақпарат және мұрағат комитеті
“Әдебиеттің әлеуметтік маңызды түрлерін басып шығару”
бағдарламасы бойынша шығарылды
Перзенті еді халқының
– Құрастырушылар:
Ысмагулова Ф., Оразбек Н. – Алматы: ЖШС
“Қазақстан” баспа үйі”, 2013. – 256 б.+16 б.
фотосүреттер.
Бұл жина
тың кейіпкері
журналистикасына, әдебиеттануына,
көркем және саяси аудармасына ауыз толтырып айтарлы
тай үлес
оса
алған азамат Жұмағали Ысмағұлов. Ол
журналистикасына сіңірген
еңбегі үшін Қаза
ССР-ның еңбек сіңірген мәдениет
айраткері атағына
ие болды, “Қүрмет белгісі”, “халы
тар достығы”, “Құрмет” ордендерімен
марапатталды. Әдебиеттану саласында филология ғылымының докторы,
профессор аталды, Абай шығармашылығын зерделі зерттеуінің нәти-
жесінде ҚР Мемлекеттік сыйлығын алды.
Кітап
алың о
ырман
ауымға арналған.
ДК 821.512.122
стан” 2013
Серік
ұҒА академигі
АЗАМА
РЛ
ұлы Отан соғысынан кейінгі дәуірде білім алып, халы
шаруашылығын
алпына келтіру мен елімізді өркендетуге
күш жұмсаған, жасампаз, алғыр бір ұрпа
болып еді. Бү
гінде олардың
атары сиреп, арамызда
алғандарының өзі
арттардың сапына
осылды. Сол даң
ты ұрпа
тың белгілі
өкілдерінің бірі – Жұмағали Ысмағұлов еді.
Біз онымен бір тұста
атар о
. Ол Қаза
универ
ситетінде, мен Абай атындағы педагогикалы
институ
та.
у бітіріп, баспасөз
ызметіне араласуымыз да
атар бас
талды. Журналистік маманды
алып шы
ан Ж
ке
аламының жүйріктігін, о
итын, істейтін ж
сының ә
лылығын мен сол кезде аңғардым. Ол әдебиет т
ма
алалар жазып, сынға араласты, аудармалар жасады, өзі
теп жүрген баспасөз
ызметінің алуан түрлі сырын ауда
ра, төңкере игерді. Әдебиеттік аудармалармен
атар, саяси
әдебиетті аударуда да жа
сы жағынан көзге түсті. Осылардың
ішінде менің көңіл аудара
арағаным, әрине, әдеби еңбектері
болды. Өзім әдебиетші болып, әд
би сынға араласа бастаған
соң сын ма
алаларды
ғалап о
ып жүретін едім.
1951 жылы
азан айында «Социалистік Қаза
стан» га
зетінде талантты
жазушысы Мұ
ан Иманжановтың
жаңа шы
ан «Алғаш
ы айлар» атты хикаятын талдауға
ған ма
ала басылды. Авторы – Жұмағали Ысмағұлов
екен. О
ып шы
тым, ойлары, әдебиеттік түсінігі, ш
ма
ны та
дау өнері авторының сауаттылығын, осы салада кейін
де еңбек ете алатынын бай
ат
андай. Автордың аты-ж
есімде
алыпты. Оның ма
аласы жас жігіттің ә
лына түскен кітап туралы пікірі емес, сол тұста х
ара
сына аты кең тараған жазушы-журналистің ш
маларын
сүйсініп о
ыған, оны танитын, кеңестерін тыңдап, өзіне
ұстаз тұт
ан болаша
сыншы-журналистің көңіл сыры бо
латын. Мұ
аң жастардың
оршысы еді. Мен де оның
шапағатын көріп, алғаш
ы ма
алаларымды сол ар
ылы жа
риялағам, әдеби сынға аралас
ам. Сол М
ұқ
аң соғыстан соңғы
дәуірде, журналистер жетіспей жа
ан кезінде, Қаза
уни
верситетінің тәуір о
тын студенттерін газетке тартып, ар
найы тапсырмалар беріп, м
алалар жаздырып, тәрбиелепті.
рай Ж
мағали да осы топ
а ілігіп, Мұ
аң тап
сырмаларын оры
даған, ма
алаларын газетке бастырған. Мұ
аң жас ж
зушылардың кеңесінде Жұмағалидың алғаш
ған «Өмір ұш
ыны» деген әңгімесін о
ып, тал
ылауға
тысып, «Әдебиет пен искусство» журналына жариялатыпты.
Жұмағали м
аласы Мұ
анның осы жа
тарған
жауабы сия
ты көрінгенмен, ой-пікірі жағынан т
лымды сын
бегі еді.
Сөйтіп баспасөз маңындағы ағаларының назарына іліккен
Жұмағали үшінші курста о
ып жүріп, «Коммунист» (кейін
«Қаза
стан коммунисі»,
азіргі «А
ат») журналының редак
циясына ша
ырылып, онда бөлім меңгерушісі, р
дакцияның
жауапты хатшысы және редколлегия мүшесі болып істейді.
Содан Қаза
стан коммунистік партиясы Орталы
Комитеті
Насихат және үгіт бөлімінің жанынан екі тілде шығатын
«үгітші блокноты» («Блокнот агитатора») журналының жа
уапты редакторы
ызметіне жоғарылатылады. 1954-1958
жылдары Орталы
Комитет аппаратында жауапты
тер ат
Менің Жұмағалимен таныстығым осы жылдарда баста
лып еді. «Блокнотта» істеп жүрген кезінде, мен онымен
талы
Комитет редакторларды жинаған бір мәжілісте
кездестім. «Пионер» деген жастар журналының редакт
ры
едім, мәжіліске кешігіңкіреп келген Жұмекең менің
сымда
ған бос орынға келіп отырды. Мені сыртымнан таныған
болуы керек,
асыма отыра беріп,
олын ұсынып, аты-жө
нін айтты. Мен өз аты-жөнімді айтып едім, «білемін» деді.
Мәжіліс үстінде бас
а сөзге келе а
нымыз жо
. Жиналыс
тан соң «Сын ма
алаларыңызды о
ып жүремін» деді сыпайы
Жұмекеңнің журналистік, аудармашылы
еңбегі осы жы
танылып
алған. 1954 жылы
ыркүйек айында Қа
стан жазушыларының ііі съезінде
шадан оры
шаға ілеспе аударма жасауға оның
анын білем. Осы жолы Мұхтар Әуезовтің
қа
за
драматурги
ясына арналған баяндамасын ол эфирден тікелей оры
аударып о
ығанын, оны тыңдаған М
ха
ның риза бо
кейін і.Омаровтың «Абай жолы» романы туралы м
аласын
орысшаға аударғанда, үй
не ша
ырып, батасын бе
генін ес
тігем. Осындай еңбегі жа
сы бағаланған Жұмекең іле
пе ау
ма жасаудың шебері есебінде республикалы
жиы
атысып жүрді.
1954 жылдың соңында мен «Социалистік Қаза
стан»
зетіне әдебиет және өнер бөлімінің меңгерушісі, редкол
легия мүшесі болып ауыстым. Бізді Орталы
Комитеттің
се
ретариаты бекітті. Мәселені үгіт-насихат бөлімі ме
ге
рушісінің орынбасары Ә.
Қарағұлов дайындады. Соған ба
рып жүргенде де бір-екі рет Жұмекеңмен кездесіп
бар. Жылы жымиып, ілтипатпен амандасты. Кейін газет ре
дакциясына келіп жүргенде соғып кеткені де бар. Ресми
наспен шектеліп жүрдік.
Жұмекеңмен жа
сы танысып, араласуымыз 1957 жылдан
басталды. Сол жылы Орталы
Комитет бір тұрғын үй салып,
ызметкерлерін кіргізді. үй алғандардың ішінде біз тани
тындардан З.Қабдолов пен Жұмекең бар еді. Орталы
Коми
тет «Социалистік Қаза
станға» бір үй б
ліп, оған мен кірдім.
Қалада үйдің жетіспейтін кезі. Біздің
ұрбыларымыздың
барлығы дерлік пәтер жалдап,
аланың әр бұрышын пана
лап жүрген. Осындай жағдайды бастан кешіп келіп, жай
лы пәтерге ие болған біз үйлерімізді жуып, бірімізді бі
ріміз ша
ырысып, мәз болды
та
. Кешікпей мен де
Орталы
Комитетке
ызметке ш
ырылып, бәріміз бірге іс
тедік.
«Социалистік Қаза
стан» – Орталы
Комитеттің орг
тан біз Орталы
Комитетпен байланыста боламыз.
а газет-журналдардың бетінде партия саясатына лайы
сыз бірдеме айтылса, не жазылса, «Социали
тік Қаза
стан»
оған ескерту жасап, редакциялы
ма
ала ұйы
та
ояды. Оны түзетудің жолдарын іздестіреді. Сол бір
тұста «Қаза
әдебиеті» газетінің бетінде
аза
тың дә
түрі
мен мәдениетін дамыту жайында ма
алалар басылып, содан
іздеп, Орталы
Комитеттің
аулы алғаны бар.
Газет редакторы С.Мәуленов орнынан алынып, редко
таратып жіберілді. Осы мәселе біздің газеттің па
тия жина
лысында тал
ыланғаны есімде. Оған Орталы
К
митеттің
хатшысы Н.
Жанділдин, бөлім меңгерушісінің оры
басары
Жандосов және Жұмекең келіп
атысты. Б
Ж
мекең
тары
асында болған соң үндемей келіп, ү
демей кет
Газетте және кейін Орталы
Комитетте жүріп менің бай
ағаным – Жұмекең сол кезде үгіт-насихат бөлімінің бас
пасөз секторындағы ең бір жазғыш, екі тілде бірдей сауатты,
аламы жүйрік
ызметкер екен. Бөлімнен шығатын жауапты
ұжаттардың көбін сол дайындайды. Сондай кү
дерде ғабит
Мүсіреповтің партиялығын
алпына келтіру туралы
ұжат
1937 жылы Бейімбет Майлин ұсталғанда, ғабит М
реповтің «Бейімбет жау болса, мен де жаумын» дегені үшін
партиядан шығарылғаны біраз елге мәлім. Бұл – ғ
азаматты
ерлігі ретінде
азір де көп айтылып жүр. Бейімбет
ке тым жа
ын жүріп, оның адалдығына, жаз
таланты
на әбден сенгендіктен айтылған пікір ғой. Сол нау
аннан өз
басы аман
алғанмен, ғабит партиядан шығып, ұза
жылдар
мемлекеттік
ызметке ша
ырылмады. 1957 жылы Бейімбет
талғаннан кейін ғана оның таз
ғына көз жетті. Сол жылы
станда «Ара» атты сат
журнал шығатын болып,
соған редактор іздегенде О
талы
Комитетте ғабиттің кан
дидатурасы сөз болды. Б
оның партиялығы әлі
аралған
жо
еді. Редактор
ою үшін жазушының партияға мүшелігін
ескі стажымен
пына келтіру
ажеттігі туды. Осы бір
асығыс жасалған ақтау
ұжаттары Жұмекеңнің
олынан өт
ті. Ол осы
ағазды дайы
дау барысында Бейімбет пен ғ
ке орта
терді
арағаны да маған белгілі
Бөлімде нұс
аушылы
ызметте Жұмекең ұзағыра
оты
рып
алды. Әртүрлі ауысулар болып жатты, біра
оның бі
де-
бірі Жұмекеңді орнынан
озғамады. Сүйеуі, тірегі жо
адам
дардың тағдыры кейде солай болады. Маған бірде Ж
мекеңнің
осы жағдайға іштей өкпелі екендігін айт
аны бар. Мен бір реті
келгенде, «осындай сауатты жігіт көп отырып
алды» деп бөлім
бастығының есіне салдым. Ол оны біледі де екен. Біра
«Қаза
әдебиеті» туралы
аулыны еске алып, «ұлтшылды
ателерге»
ымырашылды
пен
арағанына і
тей реніші де барын жасыр
мады. Содан сенімсіздікпен
қа
рап Орталы
Комитет газет жай
лы
аулы дайындағанда, Ж
мекеңді сырт
алдырғанын есіне
алды. Бұл жағдайды Ж
мекең өзі де түсінді. А
ыры 1958 жылы
Мәскеуге, СОКП Орталы
Комитеті жанындағы Қоғамды
ғылымдар ак
демиясына о
уға сұранды. Өтініші
абылданып,
Мә
кеуге барып, емтихан тапсырып
айтты. Академияның
әд
биет пен өнер теориясы кафедрасына аспирант болып ор
ласты. Қаза
әдебиетіндегі ұнамды кейіпкер про
масы жө
ні
де кандидатты
диссертация дайындады. Ак
демияның тео
риялы
курсын ая
тап, біра
диссе
циясын
орғап үлгермеген
Жұмекеңді Орталы
Комитет бірден
метке тағайындап, бо
сатпады. Ол «Қаза
әдебиеті» газетіне редактор болды (1961-
1963). Одан кеткеннен кейін біраз уа
ыт «Жетісу» газетінде
істеді. Шығыс Қаза
стан обкомының органы «Коммунизм
туы» газеті редакциясына жұмыс
а кетті. Диссертациясын ол
осы тұста ғана
орғады. Сол жылдары менің Жоғарғы Аттес
тациялы
К
миссияның әдебиет жөніндегі сараптама кеңесіне
мүше болғаным бар. Жұмекеңнің ғылыми жетекшісі, кафедра
меңгерушісі В.В.
Новиковпен сонда жүріп таныстым. Ол ылғи
да менен «Жұмағали хабарласпай кетті. Диссертаци
сы дайын
еді,
орғауы керек еді» деп сұрап, Жұмекеңе сәлем айтатын.
Жоғарғы Аттестациялы
Комиссияның к
зекті бір отырысы
на барсам, Жұмекең диссертациясын
ғауға келген екен.
ған
атыс
аным бар. Диссертация бойынша дайындаған Жұ
кеңнің «Облик современника» деген монографиясы 1970
жылы басылды.
Жұмекең Алматыға Партия тарихы институтиның марк
сизм-ленинизм классиктерінің шығармаларын аудару секто
рының меңгерушісі
ызметіне ша
ырылды да, 1973 жылы
үкімет оны Қ
ССР Министрлер Кеңесі жанындағы мем
лекеттік ақп
рат агенттігі (КазТАГ) директорының орын
басары етіп т
дады. Кейін директор болып, Ж
мекең
1987 жылдың ортасына дейін істеді. Бұл агенттіктегі
метін Ж
мекең үлкен абыроймен ат
арды. ҚазТАГ-тың
тығы үшін
ажет талаптардың барлығы (екі тілге бір
дей сауатты,
аламы жүйрік журналист, білікті аудармашы,
тырушы) да оның бойынан табылатын. Ол Орталы
Комитеттің
ұрамына еніп, Қаза
ССР Жоғарғы Кеңесінің
путаты болып сайланды. Басшылы
тың мұ
дай сеніміне
бегімен ие болуға әлде
ы бар Жұмекеңнің кеш
те болса, оған жеткеніне біздер, достары, шын көңілден
уа
. Мен әдейі іздеп барып
тап
айттым. Сон
да ә
лесіп отырып,
алжыңдап: «Сен мұ
дай абыройға
ашан ие болатын адам едің. Кеш те болса, жеткеніңе
нам. Еңбегің үлкен, біра
бағың жанбай жүрген жігіт
едің. Құдай әлде
алай бір
ырсығынан са
тасын! «Кедейдің
гіне бидай салсаң, жел соғып т
геді» деген бар. Содан
аман бол», – деп едім. Күлісіп т
амыз. «Жаманның айт
аны келмейді, сандыра
тағаны келеді» деген ғой. Кейін
кеңді желто
сан о
иғасына күйдіріп,
ызметінен алып
та
ғанда, осы сөзді айт
аныма сондай өкіндім. Ол Қайрат
ұлбековтің суретін газетке басып, сот процесі жайлы
а мәлімет тарат
аны үшін
атаң сөгіспен орнынан
алынды. Ал, бүгін шынын айтса
, Жұмекеңнің 80-жылда
ры Қаза
станда басталған ұл
озғалыс
а тілектестік
дірген, ана тілі мен
мәдениетінің дамуына, ұлтты
дәстүрлерді жаңғырту м
селелеріне ұлтжандылы
ғаны жасырын емес еді. Орталы
Комитет көзіне түскен
хабар да соның жа
ғасы сия
ты болатын. Оған басшы
керлерге а
ған зейнета
ы да бұйырмай,
атардағы
меткердің зе
нета
ысымен кетті.
Осындай жағдайда оны біз Қаза
стан ғылым Ак
мия
сының М.
Әуезов атындағы Әдебиет пен өнер институтына
ырып алды
ұза
жылдар бойы бұ
аралы
а
парат
ұралдарында
уа
ты
ызметтер ат
арғанмен, Жұмағали күшті публи
цист, әдебиет сыншысы және зерттеуші болатын. Филоло
гия ғылымының кандидаты, белгілі та
ырыптарда жазған
графиялары мен сын кітаптары бар
аламгер еді. Оның
әдеби ма
алалары, публицистикалы
толғау, эссе, очерктері
публика баспасөзінде үзбей басылып жүрді. Олардың бі
разы «Маржан мен махаббат» (1965), «Адам м
рейі» (1978)
кітаптарына кірді.
Жұмағалидың Б.
Майлин, М.
Әуезов, С.
анов, ғ.
репов, ғ.
Мұстафин, і.
Есенберлин, і.
Омаров, М.
Қар
таев,
Есенжанов, Т.
Ахтанов, С.
Мәуленов, ғ.
ков шы
машылығы жөнінде жазған әдеби-сын, зерттеу е
бе
те
рі о
ырман жүрегінен жылы орын тепкен. Ол М.
зов
пен ғ.
сірепов шығармашылығына көп уа
ыт а
тардың 17 томды
шығармалары жөнінде ма
ала жаз
ды. «Абай жолы» эпопеясындағы а
ын бейнесін зерттеді.
Ал, ғабит туралы еңбектерінде жазушының н
гізгі ш
маларын кең талдап, оның
-саяси өміріне зор баға
берді. Ол жайлы жаңа деректер жариялады. Архив мате
риалдарына сүйеніп, ғабиттің үш ерлігі («Бесеудің хаты»,
«Бейімбет жау болса, мен де жаумын», «Абай» романының
бірінші кітабы жайлы батыл жазылған баяндамасы) жайлы
ма
алалар жазды. Екі жазушы туралы естеліктер жариялады.
Жұмағали еңбектерінде
әдебиетіндегі сы
ның дамуы
на, әдеби саяси-
еңбектерді аудару м
селелеріне
тысты да көптеген ой-пікірлер
амтылған. Оның Н.А.
ролюбов пен М.
Горькийдің әдеби-сын е
бе
терін аударып
бастыруын да автордың осы саладағы ізденістерінің бір са
арауға болады.
Осыларға
оса, Жұмекеңнің шығармашылы
еңбе
рін
де ол жасаған саяси-ғылыми және көркем әдебиет аударма
0
лары да мол орын алады. Оның
аламынан
Маркстың,
гель
тің, В.И.
Лениннің, А.В.
Луначарскийдің са
бе
тері аударылып, жары
көрді. Ол – көркем әд
зақстандағы таңдаулы аудармашыларының бірі. И.
ур-
геневтің, А.П.
чеховтың, А.
Островскийдің жекелеген шы
ларын аударды. Бальзактың «үзілген үміттер», Стен
дал
дың «Қызыл мен
ара», Ю.
Бондаревтің «Жағалау»,
не «Таңдау», В.Анчишкиннің «Арктика аңызы» роман
дары, В.
Дальдің «Бекей мен Мәулен», э.
Казакевичтің
«Көк дәптер» хикаяттары сия
ты әлемдік әдебиеттің үздік
лерін
аза
ша сөйлетті. Аударма мәселелеріне арналған
одақты
, республикалы
жиындардың талайында баянда
малар ж
сап, тал
ылауларға
атысты. Қаза
терминология
комисси
сында да өнімді жұмыс ат
арды.
Жұмағалидың ғылым Академиясына келер алдындағы
шығармашылы
оржыны осындай, толы
еді. Ол енді бір
ыңғай ғылыми жұмыспен шұғылданып, М.
Әуезов аты
Әдебиет және өнер институтында аға ғылыми
меткер,
бөлім меңгерушісі болып істеді. Мұнда ол осы тұста а
талып, әдеби мұрасы
олға тиген А.Байтұрсынов пен М.
латов шығармашылығын зерттеп, жаңа еңбектер жазды. «20-
30-жылдардағы
әдебиеті» атты ұжымды
зерттеуге
осы екі арыс жайлы монографиялы
тараулар берді. Осын
да жүріп Абай шығармашылығын жаңа тұ
дан зерттеуге
атысты. «Абай: а
тағлымы» (1994) атты көлемді
монография жариялады. 1995 жылы «Абай поэзиясындағы
өмір шындығын бейнелеудің ре
листік при
циптері» де
ген та
ырыпта докторлы
диссе
ция
ды. Аба
дың
туғанына 150 жыл толуы
саңы
да, 1990–1995 жылда
ры институтта а
ын мұрасын жаңа тұ
айта
арап
бастыру, зерттеу саласында Ж
кеңнің
тысуымен көп
жұмыстар жүргізілді. Оған белгілі абайтанушылар, Абай
мұрасын зер
теушілер
атыстырылды. Солардың күшімен
осы күнге дейін басылып келген а
ын шығармалары са
талған
балармен, ертеректегі басылымдармен жан-
ты салыстырылды, текстологиялы
зерттеулер жүргізіліп,
11
ын өле
деріне ғылыми толы
т
сініктер жазылды. Соның
нәт
жесінде Абайдың екі то
академиялы
жинағы
басылды. А
ын туралы жаңа зерттеулер жары
көрді. Осы
топтың ішінде Ж.
тың еңбегі елеулі еді. Ол бір
топ ғ
дармен бірге Қаза
стан Республикасының Мем-
леке
тік сыйлығына (1996) ие болды.
Абайтану саласындағы зерттеулерін жалғастыра оты
рып, Жұмекең кейін де біраз жұмыстар тындырды. Абай
арасөздерінің жаңа басылымын дайындады. Оған ғылыми
түсініктер жазды. Оның басшылығымен Абайдың 1909 ж
ан алғаш
айтадан басылды.
Өмірінің соңғы кезінде Жұмекең Абай дәстүрінің
әдебиетінде өрістеуі та
ырыбына ден
ойып, жаңа зерт
теулер жасады. Қаза
әдебиеті тарихының осы дәуірлерге
арналған тарауларын жазысты. Одан
алған «Абай:
даналы
дәрістері» (2008) атты монография мен «Абай
дәстүрі және
әдебиеті» атты Жұмекеңнің
аруымен жазылған ұжымды
зерттеу (2009) жары
көрді. «Алтын ғасырдың а
таңы» (2009) атты
алың кі
табында ол хх ғасыр әдебиеті жайлы әр жылдары жазған
дүниелерін, ма
алаларын, ой-пікірлерін жина
тады. Соны
мен бірге ол
азіргі дәуір әдебиеті бөлімі жүргізген «Қаза
романының тарихы», «Қаза
көркем сөзінің шеберлері» ат-
ты бағдарламаларға
атысып, олардың жекелеген тараула
рын жазды.
Бұл еңбектер Жұмекеңнің
әдебиеті тарихын зерт
теуде үлкен үлесі барын танытады. Ол тәуелсіздік дәуірінде
әдеби мұраны жина
тап, жаңаша бағалауда
айрат
көрсеткен азғантай топтың ішінде болды. Қаза
тың а
са
ал
атарынан орын алды.
Еңбекшілдігінің,
айраткерлігінің, ғалымдығының үстіне
Жұмекең ер жүректі, дос көңілді, жұрт
айырымы мол
Азамат еді. Жаны жұмса
, кісінің
ытығына тиетін сөз ай
тпайтын, көңілі, сезімі нәзік жан болатын. Кейде болмашы
нәрсені көңліне алып, өкпелеп, үндей алмай
алатын мі
незі бар-ды. Мен ондайды бірден аңғарып, Жұмекеңе басу
2
айтушы ем. «Болмашы нәрсені көңліңе алма, өмір дегеннің
өзі осындайдан тұрады ғой» деуші ем. Біра
адал достың
көңлінің кірлемегенін дұрыс көруші ем. Жұмекең де мұны
сезетін, маған да ылғи жылы көзбен
арап жүретін.
Жұмекең жөнінде сөз айт
анда, оның жары Фарида ту
ралы айтпай кету мүмкін емес. Біз отбасымызбен – Әлия
екеуіміз Факеңді, оның мінез-
ын, жолдастығын
атты
сыйлаймыз. Біздің а
көңілімізді ол да сезінеді. Жұмекең
Мәскеуге о
уға кеткенде де, кейін Шығыс Қаза
станға кетіп
біраз уа
ыт жүріп
алғанда да, ол бізден
ол үзген емес. Әлия
екеуі дос көңілмен жа
сы сыйласты. Оны әлі де жалғастырып
келе жатыр. Факеңнің ерлігі сол бір тұста өз басына түскен
ауыртпашылы
тарға төзімділікпен
арап,
ызметін ат
бала-шағасына ие болған азаматтығынан көрінеді. Біз оны
осы
ылығы үшін жа
сы көреміз, зор бағалаймыз. «Фарида
– сенің адал жарың, тілектесің. Бейнет пен ауыртпашылы
да ерлікпен көтеріп келеді,
алған өміріңде оны ренжітпей,
арап жүр» деуші ем Жұмекеңе. Жұмекең де оны
Өмір мен оған
ұштарлы
ты туғызатын дос көңіл ғой.
Жұмекеңді еске алғанда ол біздің ойымызда тұрады. Ба
бол, абзал дос!
3
БА
зейнеткер, бұрынғы партия қызметкері
ӨМ
іРДіҢ

ЖА
НД
СТ
ғА
Жұмағали екеуміз ҚазМУ-ді 1951 жылы бітірдік. Ол
журналистика факультетін, мен тарих факультетін. Студент
кезімізде орта
достарымыз болды, араласып тұрды
. Нағыз
достығымыз кейін басталды. Жолдас едік, енді өмірлік дос
болды
. Жұбымыз жарасты. Әйелдеріміз Фарида мен Шәм
шия да бірімен-бірі шынайы сыйласты. Қуанышта да, реніш
те де бірге бола білдік. Отбасымызбен әдемі араласты
Жа
ын достарымыз – ҚазМУ-ді 1950-52 жж. бітірген жігіт
тер. Олар Тауман Амандосов, Қанапия Ахметов, Шәйкен Нади
ров, Құрманбек Әбілдаев, Қыпша
бай Баймұратов, Дү
сехан
Қабдиев, Манаш Қозыбаев, Шериаздан Елеукенов, Сызды
Му
син. Біздер әр салада, әр дәрежеде, әр
алада абыройлы еңбек
еттік. 50-ші жылдың аяғында Алматыға шоғырланып, әртүрлі
лауазымды
ызметте болды
. Содан бері жұбымыз бұзылмай,
достығымыз күннен күнге нығая түсті.
1961 жылы Тауман Амандосовтың 40 жас
а толғанын
то
лады
. Сол бас
осуда
алжыңдап: «Біріккен колхоз
райы
, атын «Колхоз «Оптимист» имени бывшей сироты,
будущего профессора Амандосова деп
оялы
» деп келістік.
Жұбайларымыз да
уана
остап, ма
ұлдасты. Колхоздың
мөрін, кеудеге тағатын Амандосовтың суреті бар белгісін
жасатты
. 5 желто
сан күні (Тәкеңнің туған күні) достар сал
танатты жиын өткізіп, Тауманның 40 жас
а толуына байла
нысты достарды біріктірудегі зор еңбегін бағалап, болаша
профессор Тауман Амандосов атындағы «Оптимист» колхо
зы» туралы шешім
абылдап, үйінің алдында арнайы шеру
өткіздік. Митингіні бас
арып тұрғандар: болаша
академик
З.
Қабдолов пен болаша
профессор Қ.
Ахметов. Митингіге
белсенді
атысушылардың ішінде Фарида мен Жұмағали бар.
14
Әр
айсымыздың «Оптимист» колхозынан» бас
а да достары
мыз баршылы
Ол кезде жалындап тұрған жас едік. Өмірдің ысты
-суы
ғын елемейтін кезіміз ғой. «Колхозымыз» өмірлі болды. Күні
бүгінге дейін іргесі мы
ты, ырысты. Өсіп-өндік. Бағалы-ша
ғалы болды
. Берекелі, тату-тәтті өмір кешіп келеміз.
«Колхозымыздың» председателі дүниеден өткенінше Тау
ман болды. Қазір – Қанекең, Қанапия Ахметов. Бүгіндері
«Оптимист» колхозының» балаларын біріктіретін «үміт»
атты «колхоздың» дочернее предприятиесін
ұрды
. Оның
басшысына председатель емес, жаңа дәуірге сәйкес Пре
зидент деген лауазымды өздері таңдады. Президент етіп
Тауманның ұлы – Азамат Амандосовты сайлады.
Табиғаттың, жаратылыстың заңын кім жеңген. Өмірден
Тауман, Мамыр, Құрманбек, Қыпша
бай, Дүйсехан, Манаш,
Жаңыл, Салима, Шәмшиялар өтті. Енді, міне Жұмағали да
өтті. Қайғырды
, жо
тады
... Бәріміз де бір-біріміздің
асіретімізге орта
болды
. Жары
дүниеде
алғандардың
міндетін дұрыс ат
аруға ат салысты
, ел-жұрт алдында ұят
алмауға тырысты
. Біз үшін олар өздерімен бірге Заманды,
бір Дәуірді көшіріп әкеткендей сезімдеміз. Ортамыз ойсы
рап
алды... Әрине, тума
бар да, өлмек бар. Әйтсе де соны
біле тұрып,
имас жандарымыздан айрылғанда
айысып, көкірегіміз мұң мен шерге толады. Асыл достары
мызды сағынамыз, аңсаймыз, көңліміз
Абайдың «Адам өлген күні өлмейді, ұмыт болған күні
өледі» деген даналы
сөзін басшылы
а алып, олардың еш
бірін, ешбір уа
ытта ұмытпаймыз, әрдайым еске алып, жо
тап отырамыз. Олар біз үшін тірі.
Жұмағали Ысмағұлов туыстарының ғана ма
танышы
емес, жолдастары мен достарының да ма
танышы еді.
Жұмекеңнің іскер
оғам
айраткері, танымал журналист,
тамаша аудармашы, терең білімді әдебиеттанушы ғ
лым, Қа
за
станның Мемлекеттік сыйлығының лауреаты, ф
лология
лымдарының докторы, профессор, публицист-ж
зушы екені
республика жұртшылығына белгілі. Бұл жо
дағы Жұмекеңнің
15
табыстары кеңінен жазылып жүр, алдағы уа
ытта да жазыла
беретініне ешбір күмән келтіруге болмайды. Мен жазушы да,
ғалым да емеспін, ол жағын ж
зуға
абілетім жетпейді.
Ысмағұлов коммунистік партияның тапсырмаларын іс
керлікпен адал ат
арды. Осы жолда өмірдің
ызығын көрді.
Еңбекке жастай араласты. Бала Жұмағалидың амалсыздан
еңбекке
алай аралас
аны туралы жазушы Қойшығара Сал
раұлы өзінің «үздік үлгі» атты Ысмағұл а
са
алдың әулеті
туралы ма
аласында зор
ұрметпен жазды. Ма
алада Жұма
ғалидың біздерге айта
оймаған мағлұматтары мен сырлары
. Сол себепті авторға ризашылығымды білдіріп,
рахмет айтамын.
Жұмағалидың журналистикаға келуі үлкен тарих. Жұ
ғали бұл жұмысты ауданды
газеттің баспаханасында
терушіліктен бастап, өз бетінше хат
орытып, хабар
жаза ба
тайды. Аудан басшылары баланың (Жұмағалидың)
абілеттілігін көрген соң газеттің жауапты хатшысы етіп
бекітеді. Жасы он сегізге толысымен коммунистік партия
абылданады. 1946 жылы ҚазМУ-ге о
уға кел
генде бала күнгі жемісті еңбегінің куәгері ретінде кеудесі
не «1941-1945 жылдардағы ұлы Отан соғысы кезіндегі
жырлы еңбегі үшін» медалін жар
ыратып тағып келген.
Мен Жұмекеңді осы кезден бастап білемін. Жа
сы о
Ре
публиканың беделді журналистері ҚазМУ-де саба
беріп
жүріп, Жұмағалидың
абілетіне сеніп, редакцияға
ызметке
ырды. Сүйтіп 3-ші курстан бастап о
у мен журналистік
ызметін
атар алып жүре білді.
1951 жылы университетті бітірісімен республикалы
бе
делді партия журналының жауапты хатшысы және редакция
ал
асының мүшесі болып бекітілді. Көп ұзамай ай сайын
екі тілде шығатын «үгітші блокноты» («Блокнот агитато
ра») журналының жауапты редакторы болып тағайындалды.
Бір жылдан кейін Қаза
стан Компартиясы Орталы
к
тінің үгіт және насихат бөліміне нұс
аушы
ызметіне ша
ырылды. Осы
ызметте жүріп өмірдің де,
ызметтің де
зығын көрді, өзінің
абілетін танытты. үлкен абыройға ие
16
болды, бағаланды, болаша
үлкен
ызметтерінің алғаш
баспалдағы болды.
Бір данышпанның «Бүгінгі күнің – кешегінің жемісі,
ертеңгінің ұрығы» дегенін Жұмағали шын көңілімен мойын
дап, «Егемен Қаза
стан» мен «Қаза
стан коммунисіне» бас
июмен өтті.
Жұмекең Орталы
партия комитетіне барлығымыздан
ызметке алынды. Сол жерде жүріп талай жігіттің
жауапты
ызметке баруына септігі тиді. Орталы
партия ко
митетінің Мәдениет бөлімінің меңгерушісі М.Исиналиев:
ған сауатты, білімді де іскер, ҚазМУ мен КазПИ-ді бітір
ген жігіттерді тауып беретін Ысмағұлов» дейтін. Жұмекең
талай азамат
ол ұшын беріп, көмегін тигізген. Олар үлкен
жауапты
ызметтерде болып, республикамыздың өркендеуіне
өз үлестерін
осты. Кейін «Қаза
әдебиеті» газетінің бас ре
дакторы, ҚазТАГ-тың директоры болып жүргенінде де та
лай жігіттерге
ол ұшын бере білді. Біра
Жұмағали «Мен
Біздер отбасымызбен жиі араласты
, ая
-таба
тас бо
ды
Осы отырыстарда екеуіміз
атты
алжыңдасатын едік. «Ал Ба
тырбек жолдас, «средний жанжал» жасамаймыз ба?» деп маған
тиісетін еді. Екеуміздің «средний жанжалымы
ды» Амандосов
колхозының мүшелері күтіп отыратын, рахаттанып, масайрап
күлетін. Бүгінде енді кіммен «жанжалдасарымды» білмеймін,
Жұмекеңнің «средний жанжалын» сағынамын...
Жұмағалидың тіршіліктің шыжығына күйгенін де ұмы
туға болмайды. Серіліктің ар
асында «Қаза
әдебиеті» га
зетінің бас редакторы
ызметінен кетіп, Шығыс Қаза
стан
облысында ұза
мерзімде командировкада болды. Мойыған
жо
, жүдеген жо
, Алматыға жеңіспен, мы
ты публицист-
журналист екенін тағы бір дәлелдеп оралды. Ал ҚазТАГ-
тың директоры
ызметінен босаған кездегі ерлігіне баға
жетпейді. Сора
ателік жасалғандығын түсінген Орталы
партия комитетінің жауапты
ызметкерлері Жұмағалиды
Ак
демияның М.О.
Әуезов атындағы Әдебиет және өнер ин
ститутына ғылыми жұмыс
а жіберуге мәжбүр болды.
17
Жұмекеңнің ғылымға келуі, шығармашылы
тұрғысынан
алғанда, өмірінің ең бір жемісті жылдары болды. Біздің Жұ
мекең өзінің танымал
айраткерлігімен
атар терең
білімді ғалымдығымен бәрімізді тәнті етті. Осы жылдары
Абайтану саласында өнімді еңбек етіп докторлы
диссер
тация
орғады. Абайдың шығармашылы
мұрасын зерттеу
және насихаттау ісіндегі жемісті еңбегі жоғары бағаланып,
1996 жылы Қаза
стан Мемлекеттік сыйлығының лауреа
ты атанды. Біздер, жа
ын достары (лауазымды
ызметінен
шеттетілгеніне
апаланғандар) енді
атты
уанды
, өмірдің
шыжығына шыдаған жанның
ызығына да кенелетіндігіне
көзіміз жетті, шаттанды
Қуанатынымыз, осыншалы
ұза
уа
ыт өтсе де (50-
60 жылдар) бір-бірімізге деген досты
сезімдеріміз
ді жоғалтпағанымыз. Өткен уа
ыт бір-бірімізге деген
адалдығымыздың кепілі болды. Біздегі досты
табиғи
жолмен
алыптасты. Әдейі “мен осымен дос болып,
пайда көрейін” деген жо
пыз. Бір-бірімізді түсіндік,
тұрмыс тау
ыметін жеңе білдік,
адірімізді бағалады
жарасымды
алжыңымызға шыдады
. Бізді өмірдің өзі
жа
ындастырып жіберді. Әр
айсымыздың бойымыздағы
өзіндік ерекшелігімізді танып, бағалай білгендігімізден
достығымыздың ғұмыры осы күнге дейін жалғасып отыр.
Жұмағали Ысмағұлов мағыналы өмір сүріп, артында
сәулелі із
алдырған
оғам
айраткері, терең ғалым екенін
тағы ерекше
айталап айт
ым келеді. Айта берсем, жа
сы
асиеттері мол еді ғой,
айран Жұмаштың... Бір отырыс
та дастар
анның соңғы сөзін айт
ан кісі
аза
әйелдерін
ма
тай берді, сонда Жұмағали “Мына кісі Мәскеуде
ымаған ғой” деп бәрімізді күлдірді. Бұл Жұмағалидың
“жігіттердің серілігіне кінәлі – Мәскеу, Мәскеудің әдемі
ыз-келіншектері”, – деп өзін де, Мәскеуде о
ыған доста
рын да а
тап алғаны еді. Уһ,
айсыбірін айтайын...
Жұмашты сағынатын күндер алда. Оның орны біз
дер үшін бөлек еді. Ол фәнилік өмірден ар-ожданына
еш
андай да
түсірмей, мейлінше биік парасатты зиялы
тұлға ретінде өтті деп білемін.
18
Жұмағали Ысмағұлов – білімді, талантты, ерекше
еңбек
ор, адамгершілігі жоғары, мінезі ғажап, ешбір
жағдайда асып-саспайтын, өте байсалды азамат еді ғой.
Енді, аса арда
ты досты еске алып,
имай-
имай,
инала-
инала “Ба
ұл бол,
ош” деуге мәжбүрмін. Айна
лайын, Жұмаш, жат
ан жерің жайлы, топырағың тор
а бо
лып, нұрың пейіштің төрінде шал
ысын!
Азаматты
мәртебесінің,
уаныштарының түп-
азығы,
асыл жары Фарида аман-сау, әрдайым шат-ты
та болып,
ұрпа
тарының
уаныштарына кенеле берсін!

19
Канапья
доктор исторических наук, профессор,
участник ВОВ, персональный пенсионер
Его я могу назвать своим дважды «однокашником». Мы
вместе проучились в КазГУ пять лет на факультете журна
листики в 1946-1951 годах, а через семь лет встретились в
Академии общественных наук при ЦК КПСС в Москве. Там
мы были вместе три года. Разумеется, наши товарищеские
отношения зародились, окрепли и переросли в дружеские
в годы первого студенчества – в стенах Казахского универ
ситета. Правда, учились мы на разных отделениях, он – на
казахском, я – на русском. Поэтому, как говорится, за одной
партой не сидели. Первое мое знакомство с ним состоялось
через Курманбека Абильдаева и Берика Коркутова, которые
были с ним вместе на одном отделении.
Два эпизода внесли свою лепту в процесс нашего сбли
жения. Когда на одном из партсобраний университета Бахыт
Габдуллин разнес в пух и в прах проректора по админист
ративно-хозяйственной части (Ахч) Сушунова, сказав: «по
русской пословице старый конь борозды не портит, но Су
шунова все-таки надо заменить». В числе поздравлявших Ба
хыта во время перерыва оказались и я, и Жумагали. Тогда я
узнал, что, несмотря на свою молодость (восемнадцать лет),
он уже был членом партии.
Второй эпизод был сугубо межличностным. Однажды,
довольно поздно возвращаясь из центра города, на останов
ке Комсомольская и Уйгурская (ныне улиц Толеби и Байтур
сынова), я увидел Жумагали, раньше меня вышедшего из
трамвая. Странно было то, что он шел тяжелой походкой. я
догнал, поравнялся и взял его под руку:
– Как дела, Жумагали?
Он был приятно удивлен:
20
– О, это вы, Канапия-агай. Рахмет.
И поведал, что был и засиделся на одной нехорошей вече
ринке, где много пили. Мы вместе дошли до общежития, и я
проводил его до самой его комнаты. Не зря, видимо, говорит
ся: самое малое участие может растрогать человека. Назавт
ра Жумагали специально подошел ко мне: мы разговорились
по душам и стали сразу как бы ближе. Именно тогда я узнал
многое из его доуниверситетского этапа жизни. Оказывает
ся, он рано начал трудовую деятельность. В четырнадцать
лет работал наборщиком в типографии Семиозерной район
ной газеты. В пятнадцать лет, отличавшегося грамотностью
парня, утвердили ответственным секретарем редакции. А в
шестнадцать лет он фактически стал выполнять функции ре
дактора газеты, не будучи им. это было связано, как расска
зал Жумагали, с довольно курьезным случаем. В сентябре
1944 года редактор газеты уехал куда-то в командировку и
больше не вернулся. Но выпуск газеты нельзя останавли
вать. Вся работа по подготовке материалов и их редактиро
ванию легла на плечи Жумагали. Однако подписывать газету
в печать он не имел права – не редактор. Для редактора он
был слишком молод, к тому же не член партии. Тогда в рай
коме партии подписывать газету в качестве и.о. редактора
поручили одному из своих инструкторов. В таком виде газе
та продолжала выходить довольно продолжительное время.
Вот тогда-то в райкоме партии Жумагали сказали примерно
так: если хочешь быть редактором – расти быстрее и вступай
в партию!
Своеобразной кульминацией процесса нашего с ним сбли
жения стало одно событие. Нам с Тауманом Амандосовым
удалось получить у того самого проректора Сушунова разре
шение на переоборудование довольно большого участка на
втором этаже общежития в две четырехместные комнаты с
общей внутренней перегородкой. В одну из них заселились
мы четверо – Тауман Амандосов, Берик Коркутов, Курман
бек Абильдаев и я. Поскольку инициаторами этой «пере
стройки» были мы с Тауманом, то решили во вторую комнату
1
рекомендовать кого-то из наших хороших знакомых. Вот тог
да-то мы сказали Жумагали: быстрей формируй «команду»,
чтобы вселиться в соседнюю комнату. Так, уже в начале вто
рого курса, мы получили возможность перейти в четырех
местную комнату, которая по существующим прав
лам была
привилегией студентов пятого курса, когда они становились
дипломниками. Помнится, Жумагали в той комнате жил с
Едыге Абдулгафаровым и еще двумя другими студентами.
Так мы стали соседями через перегородку и тесно общались.
Жумагали не скрывал своей признательности за содействие
в переходе в малую комнату. Дальнейшее наше сближение
было стремительным. Были товарищами, стали друзьями.
Можно сказать, что с тех пор мы были всегда вместе.
Жумагали с первой встречи произвел на меня самое бла
гоприятное впечатление. Прежде всего, своим прекрасным
двуязычием – и казахским, и русским. Первое было понят
но, он был из одного из сельских районов Костанайской об
ласти. Но откуда такой чистый грамотный русский язык? В
межличностных отношениях его отличали искренность, бла
гожелательность к окружающим. И вместе с тем в нем чувс
твовались черты серьезного и устойчивого характера, кото
рые сигнализировали тем, кто с ним общался, что на этого
человека можно положиться: у него есть свои взгляды и своя
позиция; если он говорит, то обоснованно, ему чужда легко
весность суждений и оценок и то, что называется банальным
пустословием.
Он хорошо учился, его фото занимало свое место на до
ске отличников факультета. это, как говорится, формальные
внешние признаки признания в вузовском коллективе. Но
на третьем курсе произошло событие, про которое можно
сказать словами поэта: «Он уважать себя заставил». На фа
культете журналистики читал семинар известный деятель
республиканской печати, главный редактор журнала «Ком
мунист» (в дальнейшем «Қаза
стан коммунисі», а ныне
ат») Ахмет Ельчибеков. Участник Отечественной вой
ны, человек с опытом фронтовой журналистики приглашает
22
Жумагали Исмагулова на должность заведующего отделом
в редакции своего журнала. это известие моментально об
летело факультет. Несомненно, это было высокое и автори
тетное признание способностей и знаний. Шутка-ли сказать:
студент третьего курса, еще не окончив университет, ут
верждается не обычным литсотрудником, а одним из руково
дящих работников журнала Центрального Комитета компар
тии Казахстана и, как говорили тогда, входит в номенклатуру
всесильного партийного органа. Мы, его друзья, были рады
его успехам. через два года, когда окончил университет, он
по распределению был оставлен в том же журнале с повы
шением – утвержден ответственным секретарем и членом
редколлегии. через год был выдвинут главным редактором
журнала «Блокнот агитатора», издававшегося на двух язы
ках – казахском и русском. А через два года его приглашают
в аппарат ЦК партии инструктором отдела пропаганды. это
был хороший служебный рост.
Но мне вспоминается, какое непосредственное и благо
творное последствие имело это событие для нашего дру
жеского сообщества, которое к тому времени сложилось. Ни
Тауман Амандосов, работавший тогда в КазГУ проректором
по заочному обучению, ни Курманбек Абильдаев – в журна
листике, ни Оразай Батырбеков и ни я, работавшие в комсо
моле – никто из нас тогда не имел благоустроенных квартир,
все жили в проходных комнатах или на частных квартирах.
Жумагали с переходом в аппарат ЦК партии получает жилье
и приглашает на новоселье. Мы все ахнули от восторга: это
был дом – особняк с большим залом-столовой, отдельной
спальней, кухней и со всеми удобствами. Оказывается, до
сих пор в нем жил большой начальник – второй секретарь
ЦК партии Афонов. Видимо, для него он стал пройденным
этапом на пути к еще большему комфорту, а для нас, про
стых смертных, он показался тогда сказочным дворцом, в
который мы попали в нашем сегодняшнем настоящем. Но
воселье было веселым. Но самое главное последствие карь
ерного успеха нашего друга мы ощутили, когда он с Фари
23
дой-келин объявил: на новый год теперь не будем думать, где
нам собираться – будем у нас отмечать! Так оно и было, все
праздничные тусовки мы проводили у них, пока этот особ
няк не стал пройденным этапом и для нас, когда с течени
ем времени постепенно удалось перейти в благоустроенные
квартиры. Но на это потребовалось примерно десятилетие.
Проработав в ЦК партии четыре года, Жумагали в 1958
году поступает в Академию общественных наук при ЦК
КПСС в Москве. я тогда после комсомола уже проучился
там год и перешел на второй курс Академии, когда срок
обучения был четырехгодичным. Жумагали поступил уже
на тре
годичный цикл. Так что вместе мы учились там три
года. Они остались в моей памяти как годы очень близкого
и зрелого общения с ним на новом витке жизненного пути.
Вместе с нами учились тогда Талгат Абдразаков, Шаку Ами
ров, хайдар Сарсенов и другие.
Мы с Жумагали оба окончили Академию в 1961 году, с
той лишь разницей, что меня отозвали в марте (т.е. за четыре
месяца до окончания срока) и утвердили заместителем за
ведующего отделом пропаганды и агитации ЦК партии по
печати. Однажды меня приглашает тогдашний секретарь ЦК
партии по идеологии Нурымбек Джандильдин и говорит:
– Тут есть предложение о назначении Исмагулова редак
тором газеты «Қаза
әдебиеті». Говорят, вы с ним в Акаде
мии вместе учились. Ваше мнение?
я ответил, что учился с ним не только в Академии обще
ственных наук, но и в университете на одном факультете, по
этому знаю его хорошо. Упомянул, что еще, будучи студен
том третьего курса, он был приглашен в редакцию журнала
стан коммунисі». И что в Академии общественных
наук он завершает диссертацию на тему «Проблема поло
жительного героя в казахской литературе». Для будущего
редактора республиканской литературной газеты это можно
считать хорошим активом.
Секретарь ЦК закончил:
– хорошо. я хотел вам, как зам.зав.отделом по печати,
24
поручить побольше собрать о нем мнения-отзывы. Не будем
делать этого. Давайте, звоните в Москву и сообщите Исмагу
лову наше предложение. Пусть собирается и поскорее при
езжает.
я немедленно позвонил и рассказал Жумагали о разго
воре у секретаря ЦК партии (В одной из своих публикаций,
посвященных юбилею «Қаза
әдебиеті», Жумагали написал
об этом). Так в 1961 году он стал редактором литературной
газеты республики.
Десятилетие 1951-1961 годов, на мой взгляд, можно наз
вать первым периодом в деятельности Жумагали после окон
чания университета, когда состоялось становление его как
профессионального специалиста-журналиста и высокообра
зованного специалиста-литературоведа. Последующие чет
верть века (1961-1986) были периодом зрелой обществен
но-политической деятельности моего друга. В этот период
он занимал ответственные должности в различных печатных
ганах, а с 1973 года в течение пятнадцати лет руководит
Информационным агентством при Совете Министров Казах
ской ССР (КазТАГ) сперва заместителем директора, позднее
директором. Избирался депутатом Верховного Совета рес
публики.
Но этот период завершился страшной несправедливос
тью. это было связано с известными событиями декабря
1986 года. Летом 1987 года в газетах публикуется фотосним
ки судебной хроники о процессе над Кайратом Рыскулбеко
вым и другими. Созывается внеочередное бюро ЦК партии,
снимается с работы редактор Алматинской областной газе
ты, а также директор КазТАГ с взысканием по партийной
линии: редактора за то, что напечатал фото, а директора Каз
ТАГ – за то, что его ведомство разослало фото редакциям
газет. В любой демократической стране это событие сочли
бы совершенно нормальным: информационное агентство за
нимается своим делом (рассылает фотохронику), газеты их
печатают (или не печатают – это их дело); более того, в нор
мальной демократической стране информагентства и органы
25
печати соревнуются за то, чтобы быть первыми в процессе
такой конкуренции за передачу новости. А у нас и редактору
газеты, и директору информагентства пришили политичес
кую оценку и безжалостно поломали их профессиональную
и человеческую судьбу.
Мы, друзья Жумагали, были свидетелями, как тяжело пе
реживал он эту трагедию. Но мы были и свидетелями того,
как он вышел из этого переплета судьбы. Его дух выдержал
суровые испытания, а его воля подвигла на деятельность в но
вых условиях. Он ушел в науку – в литературоведение. Тогда
ему было почти шестьдесят лет. Будучи научным сотрудни
ком Института литературы и искусства им.М.О.Ауэзова, он
занялся исследованием творчеством Ахмета Байтурсынова,
Мыржакыпа Дулатова, позднее – творчества Абая. То, что
он совершил за последнее двадцатилетие с тех пор, можно
назвать его Победой и его Подвигом. Победой и подвигом
человеческой воли, преодолевшей все преграды, препятст-
вия и удары, преподнесенные судьбой. Победой и подвигом
его творческого и интеллектуального потенциала. Общество
высоко оценило его успехи: за монографический труд о по
этике Абая ему присуждается ученая степень доктора наук,
и в группе с другими исследователями-абаеведами он удос
тоился Государственной премии республики. В недавно из
данной новой десятитомной истории литературы Казахстана
ему доверена общая редакция шестого тома.
Жумагали известен как один из мастеров переводческого
дела в республике. Одной из особенностей ушедшей в про
шлое советской эпохи было то, что тогда уделялось огромное
внимание переводу мировой классической художественной
литературы на национальные языки, в нашем случае – на ка
захский язык. На это дело государством выделялись огром
ные средства. Жумагали активно участвовал в этом процессе
и завоевал высокое признание и читателя и сп
циалистов по
литературе. Известный литературовед Шерияздан Елеуке
нов в одной из недавних своих публикаций назвал переводы
Жумагали Исмагулова блестящими, как с точки зрения их
26
адекватности оригинальному тексту, так и с точки зрения ху
дожественности, и в качестве безупречного образца привел,
в частности, перевод знаменитого романа Стендаля «Крас
ное и черное». Но для меня, как товарища Жумагали, сигнал
о признании его переводческого таланта поступил еще в те
дни молодости, когда он начинал свой путь в литературу. это
было в конце пятидесятых годов прошлого века, когда мы
учились в Москве, в Академии общественных наук. Однаж
ды Жумагали поспешил в гостиницу «Москва», где его ждал
Мухтар Ауэзов. Оказывается, для столичного переводчика
его нескольких рассказов на русский язык нужен хороший
перевод – подстрочник. В Алматы ему рекомендовали имен
но Жумагали, дали его московские координаты. через дней
десять Жумагали пришел уже со второй встречи с Ауэзовым.
Великий писатель остался очень доволен работой Жумагали,
поблагодарил и, что немаловажно для аспиранта, – хорошо
оплатил его труд. я не буду раскрывать сумму, о которой шла
речь, но не могу отказать себе в удовольствии сказать о том,
что случилось после этого.
– Агай, – сказал Жумагали, – давайте немного оторвем
от нее (т.е. суммы) и отметим это событие. А оставшиеся я
отправлю семье, пусть обрадуются.
этот эпизод я вспоминаю, когда речь идет о высокой
оценке современниками переводческого творчества Жума
гали. Так и хочется сказать: Друзья, все правильно, Жума
гали мастер художественного перевода. Но я раньше всех
знал, что он будет таким мастером. Для такого вывода мне
было достаточно, что был свидетелем, как никто иной, а сам
Ауэзов приехал из Алматы в Москву, разыскал Жумагали и
заказал ему подстрочный перевод своего текста на русский
язык. Как говорится у русских, «я там был и мед там пил».
это было задолго до современных восторженных оценок, а
именно в 1959 году, т.е. более шестидесяти лет тому назад.
В том сообществе друзей, которое получило известность
как «колхоз Амандосова», Жумагали выделялся своими лич
ностными качествами – интеллектом и эрудицией, остроуми
27
ем и всепроникающей иронией, своим самобытным характе
ром. Он был щедр на дружелюбие и внимание к товарищам,
но он же умел быть неуступчивым в спорах, когда речь шла
об острейших проблемах бытия и человеческих отношений.
Именно с ним, с его позиционированием в этих спорах было
связано понятие, вошедшее в обиход в наших «колхозных»
тусовках – «средний жанжал». Казахское слово «жанжал»
означает «ссора». Речь шла об искусстве спора в дискуссии:
как быть и остаться объективным, не изменить в ходе дис
куссии своим принципам и в то же время не нарушать ко
декс абсолютного уважения другого мнения, которое может
иметь место. То есть о том, чтобы истина была выяснена на
стадии спора, не переходящего в «жанжал», т.е. в ссору. Жу
магали шутил, что иногда не мешает довести дело до «сред
него жанжала», акцентируя на слове «средний». это было
великолепное зрелище, когда в пылу жаркой полемической
схватки с оппонирующими членами колхоза он провозгла
шал: видимо, придется довести до «среднего жанжала», раз
вы не хотите прислушаться к моему мнению!
– Ради бога, Жумеке, умоляли «колхозники», особенно
наш председатель Тауман Салыкпаевич, – говори сколько
хочешь, только не «средний жанжал»!
Обстановка разряжалась, поиск истины продолжался ци
вилизованными методами. Торжествовала радость от обще
Жумагали с Фаридой создали прекрасную семью. Фари
да окончила биологический факультет Казахского универ
ситета по специальности физиология человека и животных.
Затем аспирантуру в Институте физиологии Академии наук
республики с защитой кандидатской диссертации. В течение
тридцати семи лет она работала в Казахском женском педа
гогическом институте преподавателем, доцентом, двадцать
лет заведовала кафедрой физиологии, избиралась деканом
факультета, секретарём парторганизации института и поль
зовалась глубоким уважением коллектива.
Те, кто слушал лекции Фариды Абдрахмановны и испы
тал ее духовно-нравственное влияние как учителя и воспита
28
теля (речь идет о поколениях выпускников ЖенПИ), можно
встретить во всех областях республики. А мы, друзья Жума
гали, всегда ощущали ее искреннее уважительное отноше
ние и гостеприимство.
В дни нашей молодости в условиях политически одномер
ного общества было много запретных тем. Только недавно,
уже в годы независимости, когда стали раскрываться «белые
пятна» нашей истории, в том числе и советского периода,
мы с интересом узнали, что отец Фариды-келин Абдрахман
Муртаза, оказывается, был одним из высокообразованных
людей своего времени в тогдашнем Казахстане. Достаточ
но сказать, что он получил фундаментальное религиозное
образование, обучался в течение восьми лет в Мекке и Ме
дине, а затем в знаменитом Каирском университете. О при
знании его знаний говорит тот факт, что он был приглашен
для чтения лекций по религиозной философии в Оксфорд
ский университет (Англия). То есть он был первым казахом,
читавшим лекции с кафедры знаменитого на весь мир вы
сшего учебного заведения. что интересно, когда в Оксфорд
поступил запрос из Московского университета (Россия) для
чтений лекций по религиозной философии, то была реко
мендована кандидатура Абдрахмана Муртаза. Но здесь по
мешал языковый фактор: свободно владевший несколькими
языками, в том числе арабским и английским, Абдрахман не
знал русского. После возвращения в Россию, он преподает в
учебных заведениях Казани, а также активно включается в
партию и движение Алаш-орды. Наступает неизбежная рас
плата, его в 1931 году репрессируют и ссылают на страшный
остров Возрождение в Аральском море. Фарида, оставшая
ся сиротой в пять лет, воспитывается в интернате, а затем ее
находят родственники. Недавно Жумагали вместе с Фаридой
совершили специальную поездку на родину ее отца, изучали
архивные документы, встречались с людьми, которые еще
помнили его. И узнали точную дату его смерти – 1937 год в
Аральске. Фарида-келин считает удачей, что удалось разыс
кать одну из прижизненных фотографий своего знаменитого
9
отца, с которым она была разлучена восемьдесят лет тому
назад, когда ей было пять лет.
Жумагали с Фаридой воспитали троих детей, выросло
поколение внуков. Они дали им блестящее образование.
Можно сказать, большой семье Исмагуловых присущ уни
кальный показатель – в ней, включая уровень внуков, нет не
обладателей ученых степеней. Старшая дочь Елзада – док
тор биологических наук. Младшая дочь Айнур – кандидат
биологических наук, обладатель степени PhD, специалист
по генетике; вместе с супругом Сериком (также доктор PhD)
работала в Венгрии, японии, Германии, в настоящее время
заведует лабораторией в Аделаидском университете (Авс
тралия). Сын Елдос кандидат биологических наук, зоолог,
эколог. Внучка Айгуль, выпускница КазПИ, кандидат фило
логических наук, окончила Сорбонну (Франция) по специ
альности экономика, работает в Тулузе финансовым дирек
тором в крупной компании.
Тем временем подрастают правнуки... Все они пока учат
ся в школах зарубежных стран, в которых трудятся их ро
дители. Можно смело, без риска ошибиться, процитировать:
вдохновляемые образами своего знаменитого прадеда Жу
магали, прабабушки Фариды и примером своих непосредс
твенных родителей – сплошных докторов наук, они вырас
тут высокообразованными и достойными гражданами своей
страны – гражданами Казахстана.
30
Сапабек ӘСіП,
жазушы-ғалым
Жұмағали Ысмағұловтың «Ғабит Мүсірепов туралы
тоғыз толғам» кітабынан туған ойлар
Адамның табиғи өмір жасы бар да, еңбек өмір жасы бар.
Олардың әрбір пенде өзінше,
оғам, тіршілік ортасы атап
өтетін, шама-шар
ынша мерекелейтін кезеңдері болады.
Біреу жасым елуге толды деп туған-туыс
андарына, сый
лас дос-жолдастарына жар салады. Бұдан кейін алпыс бар.
Жетпіс бар. Пенде сексенге жете ме, жо
па? Сонды
тан
жұртшылы
елеулі азаматтың 75 жасында да мерейтойын
алыптас
Туған елінің сондай бір ерекше ілтипат,
ұрметіне арты-
ғымен лайы
ты перзенттерінің бірі, белгілі
айратке-
рі, жазушы, ғалым, журналист, Мемлекеттік сыйлы
тың ла
уреаты, республиканың еңбек сіңірген мәдениет
айраткері,
филология ғылымының докторы, Қаза
стан әлеуметтік ака-
демиясының академигі Жұмағали Ысмағұловтың табиғи
өмір жасы 75-ке,
, ғылыми-шығармашылы
жасы
а толды. Қаза
стан ұлтты
ғылым Академиясының
М. О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты сол
мерейтойға арналған ғылыми кеңестің кеңейтілген мә-
жілісін Жұмекеңнің туған күні 2003 жылғы 17 сәуірде
ғалымдар үйінде өткізді. Юбилярдың тындырған ісі бір
емес, бірнеше сыбағаға татырлы
екен. Олар туралы Бауыр
жан Омаровтың баяндамасында, жарыссөз-
тауларда
Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев пен Бас министр Иманғали
Тасмағамбетовтің
тау жеделхаттары о
ылғанда, зал
ол со
ты. Оның бәрін
айталап жатпай-а
, мен Жұмекең
шығармашылығының ерекше бір шыңы – «ғабит Мүсірепов
1
туралы тоғыз толғам» кітабын «ғабеңнің тарихи-көркем
тағлымдары» деп атап, одан бөліп алынған екі мәселеге ар
найы то
талуды жөн көрдім.
Бұл екеуі балталасаң да бұзылмайды. Ара-жігі ашылмай
тын екі ұлтты
ұлы ма
сат: ғасырлы
тан
тәуелсіздік алу да, адам ырыздығы, тіршіліктің сар
ылмас
бұлағы – жеріңе, оның үстіндегі және астындағы
ешкімді орта
тастырмай, өзің ие болу ғой. ұлы суреткер
сол күрестің көркем бейнесін
алай жасағанының сырын
ашу үшін Жұмекең оның зертхана-лабораториясына «кір
ген де», аны
көзі жеткен, түйгендерін ғабеңнің ЮНЕСКО
деңгейінде атала бастаған 100 жылды
мерейтойы кезінде
мың-мыңдап саналатын о
ырмандарына газеттер мен жур
налдар, әсіресе, «А
ат» журналы ар
ылы айтып берген.
атаулы ес біліп, етегін жаба бастағаннан-а
тарихымыздағы ұлы тұлғалардың бірі Сырым Датұлы ту
ралы әңгіме, аңыздарды естіп өседі. Ол бірде шешендік
ырынан көрініп, тыңдаушыларын сүйсіндірсе, келесіде
батырлығымен
алдырады. Отты сөзімен саптағы
сарбаздарының
ыздырып, жігерін тасытып жаула
рын жайраттыратын
олбасшылы
өнері
андай! Бұл аңыз-
әңгімелер сонау 1731 жылы кіші жүз Ресейге
осылғаннан
бері етене араласып-
ұраласып кеткен казак-орыстар ара
сында да кең тараған. Солардың бірі, 1895 жылы Орынборда
туған Михаил Порфирьевич Вяткинді де талай тамсандыр
са керек. Өсе келе ғылым
уды да, тарихшы болды. «Батыр
Сырым» монографиясы ар
ылы ода
ғылыми дүниеге
кеңінен танылды. 1948 жылы «Батыр Сырым» үшін СССР
Мемлекеттік сыйлығы берілді. Ол 1951 жылы
тілінде
көрді.
«Батыр Сырымның» орысша,
ша нұс
аларын көзі
ты, көкірегі ояу талай азаматтың кезінде
ызыға о
ғаны аны
. Солардың
атарында өткен ғасырдың
шы жылдарының комсомолдары, елуінші жылдардың жас
коммунистері жалы
пай түртініп, көбірек білсек, пар
тия нұс
аған жолмен тезірек жүріп, шаруаны артығымен
32
тындырса
деп талап
ылған біз де бар едік. ханды
ұлатып, елді бас
аратын халы
кеңесін
аруда әділдік орнат
ан Сырым бірде ағылшындардың
ата
ты Кромвеліне, енді бірде болгарлардың «шаруа пат
шасы» Ивайлоға ұ
сайтындай көрінетін де тұратын. Төре
араның ара-жігін ашып,
билігін орнат
еді. Біра
онысы ұза
а бармады. Патшаның
әмірімен халы
кеңесі жойылды да, ханды
билік
айта ор
нады. Артында әттеген-ай дегізіп өкініші
алды. Сырымның
арғы-бергі заманда теңдесі сирек ерлігі тарихымыздан ойып
орын алды да, мәңгілікке тұра
талды. Мектептерде, жоғары
және арнаулы орта о
у орындарында тарих сабағында ата
лып өтеді. Республикалы
деңгейдегі үлкенді-кішілі жиын
дарда мінберге көтерілген баяндамашылар мен жарыс сөзге
андар да мәселе орайына
арай Сырым есімін ауызға
алады. Құдайға шүкір, Сырымды ма
тауымыз да, Сырым
мен ма
тануымыз да кенде емес.
Тарих
а кеткен тарихи о
иғалар мен
ұбылыстар еш-
ашан жоғалмай, кезі келгенде еске алынуы әлмиса
тан
алыптас
ан заңды үрдіс. Тарихи тұлғалар да солай, кезі кел
генде ерлігі, есімдері ауызға алынады. Туған, өлген жылда
ры тиісті деңгейде аталып өтеді. ұрпа
тары соған риза. Ал
аруа
тардың өздері аталған сайын бір аунап түсіп, рухы
«рахаттанып» жатады. Фәниліктерге, олардың ба
ата-
бабаларына бұлардан арты
не керек!
Бұл, әрине, тағы не керек деген мағынаны білдіретін
емес. Осы да жетеді деген бүтін байлам, тұжырым.
са
мұнымыз көп аңғалдығымыздың бірі екен. ғабит аға
ел аузынан естігендерін тебірене тыңдап, М. И. Вяткиннің
«Батыр Сырым» кітабын толғана о
ыған да, олардан туған
хал
ының ұлы арманын «көрген». Тарихи идеялар мен со
лар тудырған о
иғалардың себептерін, салдарын саралай,
барар жерін бағдарлаған. Содан кейін суреткер жазу үс-
теліне отырған. «Тоғыз ай, тоғыз күн» өткеннен кейін, өзі
андай: «туатын бала күшенбей-а
туып
алған». Оған
«Болаша
а аманат» деп ат
ойған да «перзенттерінің»
33
атарына
ос
ан. ұлы арман, идеялар
айта жаңғырып,
ырман-көрермендеріне жол тарт
«Осының бір мысалы, – деп жазды Жұмекең, – Сырым
Датұлының өмірі мен билік
ызметі жайындағы «Болаша
аманат» атты тарихи драмасы. Өткен ғасырдағы сексенін
ші жылдардың басында цензура ба
ылауынан
аға беріс
те өтіп кеткен бұл туынды кезінде әдеби-драматургиялы
сын тарапынан да тиісті бағасын ала
оймаған сия
ты. Ал
шындығында ұлт-азатты
озғалысы мен ұлттардың өзін-өзі
билеу идеясын
әдебиетінің ғасырлы
жаңа дәуірінде
дәл осындай ашы
та батыл көтерген бас
а шығарманы біз
көп біле бермейміз».
«Біле бермеудің» себебі де белгілі. Тарихымызға ой
арап, безбенге салып саралаудан бұрын да
пырт,
даңғазамен көбірек әуестенеміз. Қолында азды-көпті билігі
барлар,
ағып-соғып жүріп байығандар арғы-бергі ата-ба-
баларының аруа
тарын ша
ырып, ұлан-асыр той жасауға
машы
танып алды. Тарихи дәйек, негізсіз де сылдыр мада
сөздер той түтінімен шұбатыла буда
тап
аспанына
толассыз тарап жатты. Сырым батыр тарихымыздағы ерек
ше тұлға еді. Ол туралы кезінде терең ойлы
алам тербеуге
ғабеңнің ғана батылы, дарын күші жеткен болатын. Біз
ты пенделерге ұлы
айраткер мен ұлы суреткер жүрегіне
терең бойлап, жұмба
тарын түсінгенше
ашан! Сөз болып
отырған «ғабит Мүсірепов туралы тоғыз толғам» кітабында
Жұмағали былай деп жазыпты:
«Сырымның әділ билігі мен шешен айт
ыштығын, ерлігі
мен батырлығын былай
ойғанда, орыс империясының дәл
іргесінде, боданды
амытын киген
алың
ортасынан
ойып алып,
азіргі тілмен айтар болса
, өзін-өзі билейтін
демократиялы
ұрылым орнат
анын, оның бес жылдай ты
ныш өмірін
амтамасыз еткен саясаткерлігін айтса
та жет
кілікті.
Осынау тарихи о
иғаны шынайы реалистік тұрғыдан
шебер де әсерлі етіп бейнелеп кеткен ғабит Мүсіреповтің
еңбегін бүгін ерекше
адірлеп еске алса
, ол да өте орын
ды болма
34
Орынды болғанда
андай! ұлт болған соң, ұлыс болған
соң, оның өзі
ұрған өкіметі – мемлекеттілігі, билігі бо
лады. Демек, билік ханды
тан шығады. Сонды
тан да ол
өзінің иесіне –
алың бұ
араға, оның мұң-мұ
тажын ес
кере отырып, мейлінше адал, жанкешті
ызмет етуге тиіс.
оғамында ханды
билік бұл міндетті ат
ара ал
мады. Билік тізгінін
олына алғандар ең алдымен өзінің,
туған-туыс
ан, ілік-жекжаттарының мүдделерін
орғауға,
дәлірек айт
ұлдығына түсуге пайда
ланды. ханды
заман нағыз күштілердің, момындарды та
лап-тонап жей беретін, біра
тоюды білмейтін азулылар мен
тылардың заманы болып кетті. Губернатор Игель
страммен әңгімеде Сырымның: «Менің ойымша ханды
жалпы азғындады... Осы жайларымызды ойлана келе мен
мынадай байламға келдім. ханды
біржола жойылсын.
Ел өзін-өзі бас
арсын... Осының аты халы
Кеңесі болуға
ты. Бұл кеңестерге хан тұ
ымы кірмесін» деп
атаң та
лап
оятыны да сонды
тан.
«Осы арада, – деп жазған Жұмағали, – Сырым керемет бір
келелі ой айтады. «Қай ел болса да, – дейді ол, – өзінің
ел екенін өз тізгінін өз
олында тұрғанда ғана көрсете ала
ды. ұры ма, өтірікші ме, уәдесіз бе, топас па, зейінді-зерек
пе, білімге, өнерге, әділетке
андай бейімділігі бар, – сонда
ғана таза көрінеді. Менің берген арызымның ұзын-ырғасы
осы болу керек».
Бұл заманда не көп? Сөз көп. Шешендер, жазғыштар есе
леп көбейсе, көбейген шығар. Азаймағаны аны
. Біреу елең-
алаңнан эфирге шығып сайрап
оя береді. Енді бірі теледи
дар ар
ылы үйіңе кіріп келіп «мені тыңда» деп тұрып алады.
Күнделікті газет бетіне «о
ы, о
ы» деп
ысталайтындары
тағы бар. Сол топаннан аз дәнді ажыратып алып, жұрт
а жет
кізе білу көбіміздің
олымыздан келмейтіні және шынды
Жұмағалидың бір жа
сылығы: көп жылтырағандардың ара
сынан сары алтынды жазбай тани білетіндігі ғой. Жоғарыда
мысалға келтірілген Сырым ма
саты туралы ойын ол былай
орытады.
35
«Автор тарапынан да, кейіпкер тарапынан да өте батыл
айтылған сөз. ғабит Мүсірепов Сырымның аузымен: әрбір
ел, әрбір халы
өзінің шын табиғи бітім-болмысын тек «өз
тізгіні өзінде», яғни тәуелсіздік жағдайында ғана таныта
алады деп отыр». Сырым Датұлының ұлы сырын түсініп,
жалпа
жұрт алдына жайып салған ғабит ағаның
алам
күшін осылай бағалай білгенге не жетсін!
Қажуды білмейтін
айсар Сырымның
аһарлы күресіне
төтеп бере алмай кіші жүзде ханды
жойылды. Оның орны
на жаңа тұрпатты өкімет – халы
Кеңесі
ұрылды. Төрағасы
Сырым, орынбасарлығына Жетірудан, Әлімнен, Байұлынан
бір-бір адамнан сайланған. Осы тәртіппен жергілікті халы
кеңестері
ұрылды. Оларды бас
аруды халы
хан, сұлтан
ымдарына емес, өздерінің, кәдімгі
аралардың өкілдеріне
тапсырды. Олар халы
соттары, халы
билері ар
рауындағы елдің мәселелерін шешіп, билік жүргізді. Оның
оңды нәтижелерін Жұмағали былай баяндап берген.
«Арада бес жыл өтті. халы
Кеңесі мен оның ат
арушы
тарма
тары, жергілікті кеңестер өз міндеттерін ойдағыдай
ат
арып жатты. Ел ішінде тынышты
орнады. Орынбордан,
Ресейдің ішкі
алаларынан оңтүстікке, Бұ
арай және
одан әрі
арай ағылған керуендерді күндіз-түні талау, то
нау тиылды. Көршілес
алма
, баш
ұрт, казак-орыстармен
арадағы жаулы
та басылды.
Ел ішін емін-еркін аралаған ба
алшы саудагерлер
халы
ты киім-кешек, кездеме мата,
ант-шай, тағы бас
а ке
тарымен
амтамасыз етіп тұратын болды. Оның
есесіне мал ба
ан шаруалардың жүн-жұр
а, тері-терсек
ты шикізаттарын жиыстырып, пұлға айналдырудың
өзі халы
а әжептәуір пайданың көзі болып алды».
халы
Кеңесі билік
ұрған жылдары
алың бұ
ара осы
лай өмір сүріп еді. Бес жылдан кейін ол
айғылы «
ұшырап, жойылып кетті. Біра
артында азатты
аңсаған ха-
арманы болып
алды. Жиырмасыншы ғасырдың екін
ші онжылдығында ұлт-азатты
көтерілісі болып бұр
ете
алғаны, оны халы
батыры Амангелді Иманов бас
36
белгілі. Сол о
иғаларға арналған «Амангелді» тарихи драма
сында ғабең батырдың аузына мынадай сөз салған. «Инород
цев – бұратана, бұрал
ы халы
тарды...» өз жерінде отырып,
бұратана, бөтен атанамыз, ә? Бөтен!.. Екі жүз жыл бойында
бізге берілген жалғыз саба
сол ғой. ұғыппыз ол саба
пасаң өзің өкінерсің! (Ойланып): неткен жарығы жо
, жы
луы жо
заман бұл! Қандай ауыр,
араңғы түн! Сенің
таңбаң түспеген бір нәрсеміз болсайшы... Желкең – жауыр,
ойың – тұт
ын, неткен болымсыз енші едің. Бір басыңда
неше бұғалы
, неше но
та! Жо
, ұш
ынды өзің тастапсың,
өрт болып кетсе өкпелеме далаға!..».
Сөзіміздің бастауында айт
анымыздай, ғабит аға көркем
бейнелеп көтерген тәуелсіздік мәселесінің бірінші бөлігін
осымен доғарып, оның келесі бөлігі – Жаратушы Алла
деген пендесінің пешенесіне жазған ұлы Дала жеріне,
үстіндегі және
онышындағы байлы
тарына ие болу,
игеру жайына то
талайы
Жазушының бұл та
а арнаған дилогиясының
бірінші романы «Оянған өлке» өткен ғасырдың елуінші
жылдарының басында дүниеге келген еді. Екінші роман
жұмысын арада отыз жылдай уа
ыт өткеннен кейін ғана
тап, оны «Жат
олында» деген атпен о
ырмандарына
ұсынды. «...Тоғыз толғамында» Жұмағали атап көрсеткен-
дей, ол «Мүсірепов шығармаларының ең соңғы туындысы,
яғни оның жазушылы
жолының ең а
ырғы нүктесі болып
алды».
Бүгінгі аға ұрпа

әдебиетінің өнеркәсіп та
бына арналған алғаш
ы кесек романы ғабит Мүсірепов
аламынан туғанын, журналды
нұс
асы «Қарағанды» деп
аталғанын, ал баспадан «Оянған өлке» деген атпен жеке
кітап болып шы
анын жа
сы біледі. Екінші роман «Жат
олында» жары
көргенде, сол Қарағанды көмір кенішінің
ағылшын алпауыттары
олына
алай өтіп кеткенін баян
дайтын шығарма болар, деп шамалағанбыз. О
ығанымызда
да сол аңғарылған. Шынымызды айтайы
шы. үстірт
арап,
бұлта
тап о
тан, шын мағынасын ұ
тан
37
солай көрінген екен. Бұл алып кеніштің ғана жат
олына
еніп кетуі ғана емес, баба
тың ұрпа
тарына мұраға
алдырған жерінің жат
олына өтіп кетуі екен ғой. Жұмағали
«...Тоғыз толғамының» бір арты
шылығы соны тап басып
көрсетіп, зерделі о
ырманның көкірек көзін аш
андығы деу
орынды. Мына бір үзіндіге назар аударыңыз.
«Әр нәрсені алыстан болжап, тереңіне
апысыз көз жет
кізе білетін Игілік ойы бас
аша. ішкі күйініші де, дағдарған
күйзелісі де шынайы: «Қаза
жері
азынанікі» деген заң ба
рын білетін. ішке орнаған бір тас кірнесі осы болатын. Енді
сол жер жат елге сатылатын болса, еліңді бірге сат
емес пе? Жерінен айрылған ел
андай ел болма
? Әлде
өз зығырданы аз болғандай, а
патшалы
даласына
осал
ожа
ойма
па? Мына кісі (Ушаковты айтады – Ж.
елінің осындай
айғы-зарына орта
тасып отырған
жо
, бос жат
ан байлы
тан айырылып
алғанына күйініп
отыр. Жерің мен елің бірге сатылайын деп отырғанда біз
айтуымыз керек... Біз
айтуымыз керек? – деп назалана
айталайды».
Бәсе, Жаратушы Алланың мейірі түсіп, жаныңды көп
инатпай,
ан төктірмей, бере салған тәуелсіздігін жүрегі
жарылардай
уана-
уана
абылдаған біз
айтуымыз керек?
Батыр Сырымның сыр-арманын аш
ан ғабең Игіліктің осы
күйзелісі ар
жұрты,
андастарым, үміт ет
кен ұрпа
тарым ырыздығының сар
ылмас бұлағы – жеріңе,
суыңа, олардың үсті, асты демей барлы
байлығына ие бол,
жерді сатам, оның кендерін сатам деп еліңді сат
амай, жер соғып
алып жүрме, деп са
тандырған. Са
налы азамат атаулы бұл
атты ұстанар, маңдайына
жазылған ырызды
айнарынан айрылмау үшін барын са
лар, деп сенген.
Жалғанда не жаман? Жат
олына
араған жаман. Оның
адам еңсесін езіп, есеңгірететін ауыр зардаптары роман
да көркем бейнеленгені көбімізге белгілі. Біра
оны терең
түсініп, бар санаңа сіңіру, жадыңда са
тап, өз білгеніңді
өзгелерге айта жүру көбіміздің
олымыздан келе бермей
38
ді. Осы бір ол
ылығымыздың орнын толтыру үшін көркем
шығарма ха
ында жазылған әдеби сын, рецензияларды,
арнайы зерттеулерді о
у керек болады. Сол ар
алың
ырман
ауым өткен тарихымызды анығыра
таниды.
Олардан тағлым алады. Тиісінше толғанып, бүгінгі өмір
проблемаларын шешуге белсене
атысады. Жұмағали жат
олына
андай күн кешкенін романда талдай
отырып, былай суреттеген:
«Кенжеғара өзіне
арасты он екі ауылнайды ертіп, ел
аралауға шығып еді... Ел тұрмысы бұрынғыдан да күйзеле
түсіпті. Бес үй кездессе, екеуінде еркек жо
, біреуінде бір
көксау шал бар. Еркек балалар сирек ұшырайды,
ыз бала
лар көбірек. Оларда да сүрең жо
. Шеттерінен сыр
ау, ары
тан бір белгі жо
– Осы балалардың бәрі де жетім
алған ба? – деп сұрайды
Кенжеғара
асындағы жолдастарынан.
– Бәрі де Жұмабектің жетімдері. Әкелерін Жұмабек ай-
дап әкеткен соң, жетім
алмағанда
айтеді?
Жолшыбай кездескен ауылдардың тағы бір үш үйіне кіріп
еді, үшеуі де еркексіз. Жұтап отырған кемпір-шал. Ерлері
тірі болса да, он-он бес жесір отырған жүдеубас әйелдер, ши
борбай балалар.
Қыс түсіп келе жатса да жағылмаған пештер, төсеніші
жо
жер үйлер. Кенжеғара ауылнайларына
арайды. Ауыл
найлары жерге
Тұрмыс азғанда неше түрлі жолсызды
тар белең алаты
ны белгілі. Ел арасында ұрлы
арлы
, зорлы
-зомбылы
көбейген. Жер дауы, жесір дауы дегендер көлденеңдеп жүр-
гізбейді. Жас
ыздарды алып
ашу, оларды зорлы
атын
үстіне алып, күңдік халде ұстау сия
ты сора
тар
белең алған».
Сонау тұманды Альбионнан келіп, байлы
бұлағын
олы-
на алған алпауыттар жұмысшылардың соншалы
ауыр
еңбегіне аз-кем а
ы төлеген. Оны артығымен
айтарып алу
жолын да жа
сы ойлап тап
ан. үш үлкен өндірістің үшеуінде
де азы
-түлік, киім-кешек және бас
а да керек-жара
са
9
татын дүкендер аш
ан. Жұмысшылардан
олма-
ол а
сұрамайды. Аты-жөнін жазады да несиеге бере салады. Ке
дей байғұс соған риза болып, алғысын айтып кете барады.
Қожасынан тиісті а
ысын алған күні бәрін сатушыға беріп,
тағы да берешек болып шыға келеді. Қожалар еселеп пайда
тауып, байи береді.
Жат
олына
арағанның тағы бір жеңіс бермес
ғы – мұң-зарыңды тыңдайтын жанашырдың жо
тығы. Оны
Жұмағали былай түсіндіреді: «Орталы
тағы кеңсе үйлерінің
есігі таңертең
ызметкерлер келгеннен кейін тарс бекітіліп
жабылатын болды. Басты
тың кабинетіне ешкім жіберіл
мейді. Арыз-шағыммен келген жұрт орыс көмекшінің жел
деткіш тесігінен ғана сөйлеседі. Сөйлескендегі бар еститіні
– «жо
» деген жалғыз сөз. Одан кейін желдеткіш сарт етіп
жабылады. Соған
арамастан, бұл жерге арыз айта келген
адамдардың тізбегі күні бойы бір үзілмейді және еш
андай нәтижелі жауап алмайды».
Пенде шыдамының да шегі бар. Қожалардың
сыздығы, саудагерлердің жем
орлығы
ара жұмысшылар-
дың ашу-ызасын туғызған.
Шахтерлардың үлкен бір тобы – 180 адам
ол
ойып арыз
түсірген де, үш түрлі талап
ойған. Біріншіден, біз хайуан
емеспіз, адамбыз деген. Екіншіден,
та орыстар сия
адам екенін ескертіп, еңбек а
ы алалығы жойылсын деген.
үшіншіден, Засыпкин деген пара
ор, маскүнем Штейгер
ден тая
жемеген жұмыскер
алмағанын көрсетуге дайын
екенін айта келіп, оны
уып жіберіңдер деген. Бұл талаптар
орындалмаса, барлы
шахталар мен заводта жұмыс біржола
то
татылатынын ескерткен. Қожалар бұны жарым-жартылай
орындауға мәжбүр болған.
Жұмысшыларға азы
-түлік және бас
а да тұтыну тауар
ларын несиеге беріп, борыш
а белшесінен батыра отырып
байыған жем
ор сатушы Мансуров та сазайын тартты. Не
ша жо
, не тама
жо
, ашты
а ұшыраған ашу-ызалы
жұмыскерлер оның дүкенін өртеп жіберген.
Та
ырыбы да, тағдыры да ерекше «Жат
олында» ро
манын талап тұлпары үздік, талғамы ас
, біртуар талант,
40
атарынан биік тұлға ғабит Мүсірепов
ана жаза алған.
Мұнда әр
айсысы жеке-жеке талдауға лайы
ты ондаған
кейіпкер бар. Солардың ішінен басты-бастыларын таңдап
алып, о
ырмандармен таныстыру да оңай шаруа емес. Бай
салды да терең білімді зерттеуші Жұмағали осы міндетін
ойдағыдай орындаған. Ол Кенжеғараны инженер Бернер
ге жеке тағдыры туралы айт
ан сөзінің бір бөлегін «кесіп»
алған да, о
ырмандар сарабына ұсынған:
«Болыстың осы ойының тереңіне бойламай теріс түсі-
алған инженерге өз сөзінің мәнісін былайша сара
лап тар
ат
ан-ды: «...Қаза
деген аз ғана ел. Дүниежүзілік
өсу-өркендеу жолынан бас
а бір жол таба алмаса керек...
Жалғыз мал шаруашылығы
елін рулы
шеңберінен
шығармайды... Қаза
елі алдымен жерге орналасып, егін салу
керек. Сонымен бірге жер астының байлығын, алтыны мен
күмісін, көмірі мен мысын
алай алуды үйрену керек. Осы
үйрену керек деген менің ең жаныма бататын сыр
атым.
Күн санап үдеп келе жат
ан ауруым...».
Мұны сол айы
пас дертке шалды
ан Кенжеғара болыс
ан. Қаламгер ғабит аға оны кейіпкердің «өз аузынан»
жазып алған да, о
ырмандарына ұсынған. Келер ұрпа
аманат есебінде мұра
алдырған. Оны шұ
шия зерттеп
жүрген әдебиетші ғалым Жұмағали алғаш
ылардың ал-
атарында «жұ
тырып» алған да, осындай «ауру» бар
деп жалпа
жұрт
а жар салған.
Тірі табиғат
ашанда күшті таныған. Соның алдында бас
иген жан иелері, Сұлтанмахмұт айт
андай, бірін-бірі жеу-
мен күн кеше берген. Қаза
оғамында да солай, бас
олында өкім-билігі бар әкімдердің өзі
күштілері сөз айтса болды, бас изеп шыбындаған, әлсіздің
сөзін салғыртсып жүре тыңдаған (Абай). Әркім шама-
ынша тырбанып, жіліктің майлы басын өзіне тартуға
күш салған. Біреулер тез байи бастаса, талай кедейдің малы
ос-
осымен
осыла берген. Байыған
адам а
ылды саналған да, кедей кеңкелес деп кемсітілген.
Байдың сөзі
а жылы естіліп, талайдың басын шұл-
41
ан. Кедей
аншама сұңғыла болса да, сөзі ілтипат
алынбай, елеусіз
алған.
Міне, дәл осындай жағдайда кедейдің сөзін сөйлеп,
орғансыздарға
ол ұшын беру,
көрсету
«ерсілеу» ерлік, дұрысында «диуаналы
» деп бағаланған.
Кенжеғара дәл осындай, өзі өскен үстем тап – байлар
ортасының
алыбына сыймайтын
айырымды азамат еді.
Осы ерекшелігі Игілік балаларына енші берген кезде ай
көрінді. Енді «...Тоғыз толғамнан» алынған үзіндіге назар
аударыңыз:
“Кенжеғара еншіге тиген малдан, әрине бас тартты. Әке
орнында жүрген Күреңкөз
ожаның
ұнынан бас тарт
ол өзінің кім екенін ел-жұрт
таныт
андай еді. Бұл
жолы да сол бетінен
ан жо
«Маған мал керегі жо
» деп
бірден кесіп айтты. Өз болмысының өзге бір
ырын осы жер
де және бір танытты. Өзіне тиер үлес Игілік әкесінің есігін
де өмір бойы жалшылы
та жүріп, а
ы алмаған Бұланбай,
Жабай, Сейіт сия
ты жалшы-малшылардың тірісіне а
ұн ретінде
айтарылсын деген ұсыныс айтты. Игілік
те мұны
остай кетіп: «артығымен
айтар, үстіне тағы мал
осамын», – деді.
Сол заманның болысы, бүгінше айт
анда әкім Кенжеғара
жалшы-малшыларды ғана емес, ата кәсібін тастап, өндіріске
барған жұмыскерлерді де
орғап жүр. Солардың сөзін сөй-
леп, өндіріс басты
тарымен талай айтысып, жаға жыртыс-
ан. Сонды
тан оны Сикорский «Жұмыскер тобының ұлы
адвокаты» деп кекеткенде, бұл оған үзілді-кесілді тойтарыс
берген.
«– Оныма мен арланбаймын... Өрем жетсе жалғыз жұ-
мысшылар емес, барлы
елімнің адвокаты болғым ке
леді», – деген.
Кенжеғара сабаз сол арманын айтып
ана
оймаған.
Жалшы-малшылар мен жұмыскерлерге олардың мұң-
мұ
тажын жо
тайтын «кәдімгі адвокат» болған. Жат-жұ-
ртты
тар сатып алған жердің сыртынан жұмысшылар
а-
лашығын – «Бұланбай ауылын» салдырған. Соның кейінгі
42
тағдыры не болды десейші. Оны Жұмағали былай жеткіз
ген:
«Арада аз күн өткеннен кейін Кенжеғараны ояз бастығы
ша
ыртып алып, екі түрлі хабар айтты.
Бірінші. Бұланбай ауылы Қарағанды жеріне салынған
екен, сол дереу көшірілуі керек.
– Бұл
алайша? Ол жер баяғыда сатылған елу ша
ырымның
сыртында еді ғой, – деген Кенжеғараның сөзіне жауап мынадай
болды. Рязанов өлерінің алдында жең ұшынан жалғасып, тағы
ыры
ша
ырым жер
остырып алған екен. Мына ауыл соның
ішінде кетіпті. Енді ол ағылшын жері. Сонды
тан
аза
ауылы
дереу көшуі керек.
Ояз бастығының екінші айт
аны, Кенжеғара “болысты
тан
босатсаңыз екен” деген арыз беруі керек екен. Басты
босат
тым деп бұйры
шығарып, көшірмесін шұғыл түрде генерал-
губернаторға жөнелтуі керек екен. Бұл бұйры
та табаңда
орындалды”.
«Ел адвокатының» жолы осылай кесіліп тасталды.
ұлы ғабеңнің ұлы шығармасы – «Жат
олында» романын
өзінің меншігі – ұлы Даланың жері,
алай айырылғаны, жоғарыда айт
анымыздай,
мейлінше көркем бейнеленген. Зерттеуші зергер Жұмағали
оны тігісін жат
ыза талдап, сол деңгейде о
ырмандарына
айтып берген.
Көрнекті
а
ыны Сырбай Мәуленов поэзия туралы
әңгіме болғанда белгілі бір орыс сыншысының афоризмге
айналып кеткен «Поэт должен показать, но не обязан до
казать» деген сөзін
айталап айтып отыруды ұнатушы еді.
Солайы солай. Әдебиет адам,
оғамтанушы ғылым. Біра
ол
улы
емес деген де орынды. Өткендегі тарихи о
иғаларды
жазушы көркем бейнелей отырып, бүгінгі о
ырмандарына
өз заманының
ұбылыстары туралы ой тастай білгенге не
жетсін!
Жұмағали да солай, «Болаша
ққ
а аманат» пен «Жат
олынданы» талдау, о
ырмандарының миына кірпішешен
кіргізіп, ойландырып-толғандыру үстінде үлкен ғылыми
43
тектілік, парасаттылы
таныт
ан. Екі шығарманың ірі-
ірі о
иғалары, кейіпкерлер
тығыстары, көптеген про
блемалары тәуелсіз Қаза
станның саяси, экономикалы
өмірінен ап-ай
ын көрініп тұрғандай. Талдаулардың көп
беттері соларды
олыңа ұстатып, аузыңа шайнап салып ке
теді. Сонымен
атар басты жа
сылығы: сонау он сегізінші,
он тоғызыншы ғасырларда сондай екен, бүгін мынадай деп
заманымыздың кем-кетігін
азбалап, замандастарын көзге
ымайды. Баяғыдағылар сөйтіп еді, сендерге не болды
деп үлкенді-кішілі серкелерімізді табаламайды. Кітаптың
ұндылығы осы деп білемін.
Жұмағали Ысмағұлов шығармашылығының алпыс
мерейтойына арнап
алам тарту үстінде менің та-
ғы бір түйгенім: ол ғабең
аламынан туған шығармалар
тағлымдарын «бас
а ұрып, көзге шұ
ып» көрсетпей-а
мейлінше сыпайылап, о
ушының ойын
озғай отырып ай
тып берген. ғабең мұрасының бәрі биік, аласасы жо
. Со-
лардың ішіндегі ерекше екі биігі «Болаша
а аманат» пен
«Жат
олында» екені дау туғызбайды. Жұмағалидың олар
ды талдаған шығармалары да сол деңгейден көрінер биік
тер ғой. Оған арнаған өз сөзімді: «ғабеңнің тарихи-көркем
тағлымдары» деп атағаным сонды
тан.
44
Қайрат
РА
филология ғылымдарының кандидаты

АғАМЫЗ
Ң ЖУ
РН
СТіК
ШЫ-
ДЕБ
ЕТ
іЛіК
,
ОғАМ
ЫЗМ
ЕТіНіҢ

СҚ
АША Оч
ЕРКі
Жұмағали Ысмағұлов 1928 жылы 17-сәуірде Қостанай
облысының Сарыкөл ауданында,
азіргі Соналы ауылының
жерінде,
арапайым шаруаның отбасында туған. Әке-шешесі
шаруашылы
тың мүшесі болған.
Жұмағали Ысмағұлұлы ес білген балалы
шағынан еміс-
еміс жадында са
талып
алған көріністерді былайша әңгі-
«Шымнан ойып
алаған жатаған балшы
үйде болған
мынадай бір о
иға әлі күнге есімнен кетпейді. үй ішінде
гі үлкендер: – Ойбай, белсенділер келе жатыр, ішінде Сә-
мәмбет пен Шолпан да бар, – деп әбігер болып
алды.
Сөйткенше үйге сау етіп бір топ адам кіріп келді де, үй
ішін айнала тінте бастады. Қолдарына көсеу алып, жер еденді
ұрғылап, айнала шолып шы
ты. Coнан coң, ауыз үйдегі
қа
зан
ды
тың түбін күрекпен
азғылап, астындағы ұрада са
ды
ққ
салып ты
ққ
ан жарты
ап бидайды алып шы
ты. Ті
тушілердің
біреуі, шамасы бастығы болу керек, әкеме
арап ай
айлап бір
сөздерді айтты да, әлгі
аптағы бидайды алып кетті.
– Балаларға енді нені
ұртты ғой, – деп
шешеміз жылап
алды. – Көгермегір Сәмәмбет пен Шол
пан жүрген жерде шөп шыға ма, осылар-а
түпке жететін
болды ғой! Қайдан тап болған өздері?!
Осыдан кейін есте
алған көрініс. үй іші бас
а бір ауылда
тұрады. «Қызылту» деген колхоз. Ауылдың шетіндегі ағаш-
тың бауырында
атар тігілген үш киіз үй. Соның шеткі біре
уінде біз тұрамыз. Ортадағы үлкен үй нағашыларымыздікі
Біздің
шешеміздің әкесі Ма
мет атам осы ауылдың а
са
алы.
45
ласы Қамза – дүкенші, «кәперәтип» мүшесі, колхоз
бел
сенділерінің
атарында.
Күндіз осы ағаштың саясына ауылдың ұса
балалары жи
налады. ішінде Қамза нағашымның баласы Битән бар. М
2-3 жас үлкен. Бәріміз ағаш ішінде күні бойы асыр салып ой
наймыз. ұмытылмай есте
алған ең
балалы
шағым
сол жаз еді.
Арада
анша уа
ыт өткені белгісіз. Біз енді бас
а бір ағаш
тың саясында екі үй ескі
ыстауда тұрамыз. үй іші көңіл
сіз. үлкендер үнемі жабыр
ау жүреді. Бір күні түнде көрші
отырған Жабағы атамның үйі көшіп кетіпті. Одан кейін Жапар
атайдың үйі кетті. Жалғыз үй
алды
. Мал жо
. Сары
атты жалғыз итіміз ғана
алған. ішер ас та бұрынғыдай емес,
та
Бір күні әкеміз үй ішінде са
талып
алған іске татыр
заттарды, әжеміз бен шешеміздің келіншек болып тү
кен
дегі жасауынан са
талып
алған асыл заттарын, кымбат мон
тарын жиыстырып алды да,
асына он бес жасар үлкен
ұлы Әміржанды ертіп, Бағлан дейтін
аланың базарына жаяу
кетті. Әлгі мүліктерін сатып, а
шасына азын-аула
азы
түлік әкелмек.
Арада біраз күн өтті. Жолаушылардан хабар жо
. Бір кү
ні Әміржан ағамыз келді. Әкемізді базарда
олындағы зат
тарын сат
алы жүргенде милиция ұстап алып, түрмеге жауып
ойыпты. Бұл жападан-жалғыз жаяулап үйге зорға жетіпті.
Біздің үйдің басына
ара күн орнады. Екі әйел ескі шо
шаланы бастарына көтере дауыс
ылып, көп уа
ыт зарланды.
Таңертең ұй
ыдан оянып, бәріміз дағдарып үнсіз отырғанда,
әжеміз сөз бастады.
– Күлжау, – деді ол шешеме
арап. – Енді бұл жерде оты
руда мәніс жо
. Біраздан кейін түрмедегі Ысмағұл Қабдолла
ағасының аяғын
ұшып аштан өледі. Қайтсек те, шұбырып
Бағланға жетейік. Сол жерден
айыр сұраса
та, бір мезгіл
тама
жеткізіп тұрармыз.
Әжеміз есті,
айсар мінезі бар кісі еді. Ептеп ба
сылығы
да болатын. Бүгінгі дауысы
ат
ыл, бекем шы
ты. Осыны айт
46
ты да, өзі бас
арып жүріп, шарба
тың ішінде тұрған екі ая
темір дөңгелекті ит арбаны жүк артуға ыңғайлап әзірлетті.
Сонан соң үстіне азын-аула
төсеніш, көрпе-жасты
, киім-
кешек деген сия
ты ең
ажетті заттарды тиеп алып, жаяу
«пәуескемен» жолға аттанды
. Итарбаның екі жетегінің ба
сына жіп байлап, соны мойнына артты да, ортаға шешеміз,
екі жағына әжеміз бен ағамыз Әміржан жегілді. Әлі толы
танбаған кішкене
ыз арбадағы жүктің үстіне таңылды.
Менен екі жас үлкен Мұхтар екеуміз «көш» соңынан жаяу
еріп жүретін болды
Жүрер алдында екі әйел
аңыраған үйде отыра
алып,
тағы да егіліп жылады. Ескі
оныс, ата мекен жерлерімен
имай
оштасты. Өздерінің айтуы бойынша, аспалы шамда
рына дейін
ол тигізілмей, сол тұрған күйінде арттарында
иесіз
ала берді.
Арада жаяулап
анша жүргеніміз белгісіз, бар білетінім:
жолшыбай кездескен орыс деревняларында шешеміз бен Әмір
жан ағамыз үй аралап жүріп, мұжы
тарға жалданады, ба
шаларын
азып беріп, а
ысына аздаған нан, картоп алады.
оректеніп, түнде сондай елді мекендердің ш
ыры Бағлан деген
алаға жеттік.
тардың
ала деп жүргені орысша «Звериноголовс
кое» деп аталатын үлкен село, Қостанай облысымен шека
ралас Қорған облысына
арайды. Ертеректе сауда орталығы
болған станица екен. Маңайдағы
ауылдары жәрмеңкеге
мал айдап апарып, а
шасына әртүрлі мата сатып алатын
болған.
Жаяу «көш»
аланың кіре берісінде, Тобыл өзенінің
ғасындағы бір тасалау жерге келіп, бұтадан күрке тікті,
бесін шөппен жапты. Сөйтіп орналасты
. үлкендер түр
ден әкемізді тауып алып, аз күн соған
орек жеткізіп тұ
ды. Біра
бұл тіршілік ұза
а бармады. Аба
тыда екі-үш ай
сотсыз, тергеусіз жат
ан бір топ
ты Қаза
станның бір
жеріне айдап жіберді. Біз оның
айда жөнелтілгенін білмей,
жат жерде
алды
Біздің кейіпкеріміз кейін есі кірген кезде әкесінен осы
иғалардың мән-жайын сұрастырғанда естігені мынадай
47
екен. 1929 жылы Қаза
станда колхоздастыру нау
аны бас
та
ғанда, ол кісінің екі ағасы Қабдолла мен Жәһуда «байдың
ымы» деген айыппен ұжымшарға алынбай
алады. Оның
тіне Қабдолла жасында бұлардан гөрі ескіше көбірек
ып, ауылда «пірәдар» атанған діндарлау адам болса ке
рек. Ал Ысекеңнен екі жас үлкен Жәһуда, жөн білетін са
уаты бар жас жігіт, ертеде болыс болған, өзі үш атадан
латын Бай
ас
а деген кісіні Мекеге ертіп барып, өзі де
жы атанған. Сонды
тан олар колхозға мүше бола алмай
ды екен. Сонды
тан болар «статьяға» ілінеді. Оның мәнісі
– ко
хозға тартылмаған жеке шаруалардың мал-мүлкі тәр
кіленіп, өздеріне ауыр азы
-түлік салғырты салынады. Оны
төлемегендері
амауға алынып, сот
а тартылады. Осы
жазадан бой тасалаған екі ағасы бір түнде отбасын алып, іш
ашып кетеді. Қарауында жас балалары бар Ы
мағұл
орта шаруа ретінде колхозға кіреді.
жаңа жағдайдағы тұрмыс ілгері баспайды. хал-аху
ал нашарлай береді. Оның үстіне «байдың тұ
ымы» деген
жаман ата
бұған да жабысып, көзтүрткі болуға айнал
Манағы белсенділердің тінтуі соның зардабы болса ке
рек. Сол зорлы
а шыдамаған ол көршілес «Қызылту» кол
хозындағы
айындарына барып паналаған екен. Біра
жағдай
одан да түзелмейді. Неше түрлі асыра сілтеу салдарынан ол
колхоз да
ұлап, бір түнде ауыл адамдары жан-жа
бытырап кетеді. Бұлардың ескі
ыстауға барып жалғыз үй
отыруы содан кейінгі жағдай екен.
Енді әңгімемізге оралайы
. Түрмедегі отағасынан
ол үзіп,
дағдарып
алған отбасын тағы да әжесі бастап, сырт есту
лері бойынша Қорған
аласында тұратын ағайындарын іздеп
кет
ді. Жаяу-жалпылап жүріп, соларды тап
ан. Біра
олардың
маңайы
да паналап
алудың мүмкіндігі болмайды. Әркімнен
тыра келіп, челябі
аласының маңында тұратын баяғы
шыларын іздеуге тура келеді. Қызыл вагонға тиеліп, сол
а барады. Нағашыларын тауып алады. Баяғы дүкенші
за Копейск деген көміршілер
аласында шахтер болып
істейді екен. Бір үйлі жан жұмысшы барағында бір бө
меде
48
сығылысып тұрады, жан баласына өлшеп берілетін «пәйөк
пен» ғана күн көреді. Демек, бұл отбасының алты адамына
орын жо
. Ойлана келгенде тап
андары: олардың Златоуст
деген
аласының маңында Сатка деген өндіріс орнына «вер
бовка» ар
ылы жұмысшы болып баруға болады екен. Ше
шесі мен Әміржан ағасы соған жазылды. Жол
аражатына
азын-аула
а
ша алды. Сонан соң пойызбен аттану үшін че
лябінің вокзалына келген.
Сол жерде «
ұдайлары жарыл
ап», бұлар аба
тыдан кейін
алған әкелерін тауып алады. Сөйтсе, ол Ба
түрмесінен айдалып, Бурабайға (Қостанай о
Меңді
ара ауданының орталығы) апарған жерінде, еш
ылмысы жо
болғанды
тан, оны босатып жіберіпті.
Содан кейін бала-шағасын іздеп, ескі
ыстауға барса, олар
айтып оралмапты. Сонсоң оларды іш жа
тағы
ауып кеткен ағайындарының арасынан іздемек болып, че
лябіге келіп тұрған беті екен.
Бұлар енді бастары байланып
алған «вербовкадан» бо
сана алмай, межелі жерге барды. Шешесінің орнына әкесі
а жазылып, үлкен баласымен екеуі шахтаға түсті.
Жер астынан
айламен тас
азып, ауыр жұмыс
а жегілді.
Сол
а төзіп,
ыс бойы шахтада істегеннен кейін
жасы елуден ас
ан әкесі жұмыстан босап шы
ты. Ресейдің
сол өңірінде шашырап жүрген туыстарын тауып алды. 1934
жылдың ортасына дейін солармен септесе жүріп жан са
тады.
Сол кезде алапат ашты
тан кейін ел жа
та өмір
алып
а келе
бастапты деген хабарлар келіп жататын. Сол жа
сы хабарды
растағандай, әр жерде
аңғырып жүрген
тарды жинауға
өкілдер келді. Соларға ілесіп бұлар «откочевник» деген ат
пен өздерінің туған ауылы Соналыға
айтып келген-ді.
Жұмағали алты жарым жасында мектепке барып, жартын
шы клас
а алынды да, екі айдан кейін бірінші клас
а ауыс
тырылды. Өзінің Мұхтар ағасымен бір партада отырып, 1938
жылы бастауыш мектепті ма
тау
ағазымен бітіріп шы
ты.
Бұлардың бастауыш мектепті жа
сы бітіруіне себеп бол
ған кісі – 1936 жылы Орынбор
аласынан техникум бітіріп,
49
арнайы жолдамамен осында мұғалім болып келген Мұхит Қо
сымов деген жас ұстаз еді. Сол жігіт ауыл мектебіндегі о
у са
пасын жа
сартумен бірге бүкіл ауылдағы мәдениет д
режесін
көтеруге де көп ы
пал етті. Колхоз бас
армасымен бірлесе
отырып, ауыл өміріне бір
атар жаңалы
тар енгізді. Сөйткен
есіл ер соғыс басталған бойда әскерге алынып, майданда
аза
тапты. Саба
ты жа
сы о
ығаны үшін кішкентай Жұмағалиды
ерекше жа
ын көріп, бауырына тартты. Ол төртінші класта
ып жүргенде, Пушкиннің
айтыс болуының 100 жылдығына
байланысты мектеп дәптерінің сыртында басылған «Сібірге
хат» деген өлеңін ағайынды екі бала – Мұхтар екеуіне
аза
ша
және орысша жаттатып, өзі бір сөзін түсінбейтін бұған жат
тілдегі сөздердің
қа
лай айтылуын, нәшіне келтіріп
алай
ылуын үйретіп, а
қы
ры ко
хозшылардың сауы
кешінде
жұрт алдында жат
а ай
тқ
ғаны бар.
Бастауыш мектепті бітіргеннен кейін ол бұрын Обаған
ауд
нының орталығы болған Қараоба деген ауылдағы орта
тептің интернатына
абылданып, Ыбырай Алтынсариннің
ізбасары, белгілі аудармашы Бекет Өтетілеуов пен баласы
ытжанның алдынан орыс тілінен дәріс алды.
Бұдан арғы о
уын отбасының жағдайына байланысты
әр жылы әр мектепте жалғастыруға тура келді. Алтыншы
класты өздерінің ауылды
кеңесінде ашылған Қарашілік ор
талау мектебінде, жетінші класты бір кезде Алтынсаринның
өзі салдырған Қостанайдағы сол кісінің атындағы орта мек
тепте, сегізінші класты 1942 жылы Әулиекөлдегі XX ғасыр
басында Ахмет Байтұрсынұлы саба
берген сегіз жылды
мектепте тәмамдады. Оның мектеп
абырғасындағы о
осымен ая
талды.
кезінде аталған мектептерде
тың ұлы ұ
таз
дары дәріс берген
асиетті табалдыры
тан аттап білім а
нын өзіне ырым көріп, ол көңіліне медеу санап жүретін.
ұлы Отан соғысының алғаш
ы кезеңіндегі өте ауыр жағ
дайда Әулиекөлде тоғызыншы класс ашылмады. О
уды
тәмамдаған жастар әр
айсысы әр жа
а тарап кетті. Мектеп
дирекциясы о
уды үздік бітірген оны Қостанайда мұғалімдер
50
институтының жанынан ашылғалы жат
ан
ыс
а мерзімді
курсына мемлекет есебінен о
уға жіберді. Мамыр
азан айының аяғына дейін 6 ай бойы жеделдете
ып, бірсыпыра пәндерден онжылды
бағдарламасын толы
өткеннен кейін, ол институттың өзі арман етіп жүрген физи
ка-математика факультетіне студент болып
Бұл кезде Қостанайдың тұрмыс жағдайы күрт
рап
төмендеп кеткен еді. Институт жата
ханасында от ж
майды. Асхана жабылып
алған. Қыс
ы киім жо
. Саба
арай жалғастыру мүмкін болмай
алды. Ол жылдың
аяғына таман о
уды тастап, Әулиекөлдегі әке-шешесіне
Сөйтіп, мұның дербес еңбек жолы басталды. Сол кезде
Әулиекөлдегі бұрын орыс тілінде шығып тұрған ауданды
газет жабылып,
тілінде шығарылып жатыр екен. 1943
жылы 1 наурызда сол газеттің баспаханасына әріп теруші
болып жұмыс
а орналасты. Сауаты бар жас адамға
мыс емес екен. Тез жаттығып, үйреніп кетті. Жұмыстан
ол босаған кездерде көрші бөлмедегі редакция жастарымен
ласып, бірте-бірте тілші хаттарын
орытуға тартыла бас
тады. Кейінірек редакцияның тапсырмасымен аудан меке
а хабарлар жазып келіп, оларды газет бетіне
шығаратын болды. Сөйте-сөйте газет жұмысына деген ынта
пайда болды.
Редакцияның
жұмыстарына белсене аралас
ты. Жасы он беске толғаннан кейін комсомол
атарына өтті.
Сол 1943 жылдың
ыркүйегінен бастап Семиозер (
Әулиекөл) ауданды
«Сталиндік жол» газеті редакциясының
жауапты хатшысы болып бекітілді. Жаңа газеттің алғаш
редакторы Ба
ыт Иманов деген кісі еді. Ол Амангелдінің
сінің баласы болып келеді екен. Біраз жыл Алматыда ба
дың Рамазан деген баласының тәрбиесінде болыпты.
КИЖ-де о
ып, астанадағы балалар баспасөзінде
ызмет іс-
теген. Газет жұмысын жа
сы білетін, әдеби тілге жетік адам
болған.
Ендігі сөзді кейіпкердің өзіне берейік: «Бірер жылда
реда
цияның ішкі жұмысына әжептеуір төселіп
алдым. Ма
51
ла
орытуды, газет беттеуді, редакцияның жұмысын жоспар
лауды және оны ұйымдастыруды кәдімгідей меңгерген
мын. Соның бәрін Ба
ыт ағай ылғи үйретіп отырды.
Еке
дің жұмыс орнымыз бір кабинетте. Ара-арасында
ағай м
мен шүйіркелесіп әңгіме айтады. Бір кезде Аман
гелді ат
сы туралы «Батырдың балалы
шағы» деген роман
ғалы жүргенін айтты. Көп кешікпей сол іске кірісіп те
кеттік. Ол кісі өз
олымен жазбайды, маған жат
а айтады.
Мен әрбір сөзіне, сөйлеміне іштей
ызығып отырамын. Со
нымен романның біраз жеріне келген сия
– Балам (мені ылғи солай атайтын), осы шығарма іс бо
лып шы
са, бір жеріне сенің атыңды жазып
оямын,– деп
ояды.
1944 жылы
ыркүйекте Амангелді Имановтың
аза бол
ғанына 25 жыл толуына әзірленіп жат
ан кез болатын. Сол
атаулы күнге
атынасу үшін Алматыдан Қостанайға Әліби
Жангелдин келген екен. Сол кісі облыс орталығынан Аман
гелді ауданына бара жат
ан жолында Семиозерға соғып еді,
ыт ағай сол кісінің машинасына отырды да кетіп
алды.
– Балам, газетті өзің шығара бересің. Аман бол!– дегеннен
а бір ауыз сөз айт
ан жо
. Сол кеткеннен Ба
ыт ағамыз
айтып оралған жо
Біраз уа
ыт өткеннен кейін оның орнына редактор болып
Дияр Нұрымов деген кісі келді. Жас шамасы бұрынғы бас
тан са
алау. Көп о
уы жо
, біра
тәжірибеде ысылған,
ті білетін, мінезі орны
ты кісі екен. Ол басты
пен де т
нісіп, жа
ызмет істеп кеттік. Шаруаға мығым екен, келе
сала жолын тауып, редакцияға бір ат алғызды, соған сай
ора-
сысын, арба-шанасын әзірлеп,
ысты күні жылы ү
от
руға, жазда ат-арбамен ауыл аралауға мүмкіндік туды.”
бір
олайсыз жері, жаңа редактор бұрынғы Ба
тай емес, көнбістеу, момын адам болып шы
ты. Райком жа
тан кім телефон шалса да ма
ұл деп, жұмсаған жеріне бара
береді. Ал көктем егісі, шөп шабу, егін жинау, мал
тату
ты нау
ан кездерінде тұра
ты өкіл болып, апталап, ай
лап шаруашылы
тарда жүреді. Редакциядағы
алған жал
52
ызметкер газетті дайындауын дайындайды, біра
соған
уа
ытша редактордың міндетін ат
арушы деп
ол
ғызу
үшін ауданды
партия комитетіндегі санаулы
керлерінен орнында отырған бөлім меңгерушілерінің есігін
жағалап жүреді.
Сөйте жүріп, өзінің журналистік
ызметін әлі де жетілді
ре түскендей. Бұрынғыдай өз газетіне ғана емес, облысты
«Большевиктік жол» газетіне де жиі жазатын болды. Ол кезде
облысты
газеттің ауданда меншікті тілшісі жо
, сонды
тан
бұған тапсырманы көп береді. Соларды орындау жолында
әр түрлі жанрлы
материалдар жазуды үйренді. Сын м
ала,
көлемді корреспонденция, проблемалы
мәселелер төң
гіндегі шолу сия
ты редакцияға жіберген жазбалары ылғи
көріп жатады.
Өзінің ұ
ыпты жұмысының жемісі болар, аудан активі
арасында беделі көтеріліп, басшылардың көзіне көріне бас
таған. 1946 жылдың басында соғыстан кейінгі алғаш
ы ком
сомол конферециясында ауданды
комитетке, ал бірінші
дастыру пленумында ауданды
комсомол комитетінің
росына мүше болып сайланды. Мамыр айында жасы
18-ге толғаннан кейін партия мүшелігіне кандидат болып
абылданды. Сол жылы маусым айында «1941-1945 жыл
дардағы ұлы Отан соғысы кезеңіндегі
ажырлы ерлік еңбегі
үшін» деген медальмен марапатталды. Бұл осындай жоғары
наградаға лайы
деген адамдардың ішінде аудан активіне ар
нап алғаш
ы жіберілген отыз медальдың біреуі болатын.
Бұл кезде журналистиканың алғаш
ы әліпбиін ме
гер
гендей болып, осы маманды
ты өмірлік кәсібім деп ойлай
бастаған жас
ызметкер осы саладан жүйелі білім алуды да
арман ете бастаған-ды. 1946 жылы тамызда ол
босап, Алматыға аттанды да, Қаза
Мемлекеттік ун
вер
ситетінің журналистика факультетіне түсті.
Өзі журналистикалы
жұмыс істеп келген әрі партия
атарында бар студентті университеттің парткомы да, фа
культеттің партбюросы да
жұмыстарға пайдалана
бастады. Соның алғаш
адамы ретінде ол кәсіпода
53
жалпы университеттік конференциясында кәсіпода
коми
тетіне сайланды, соның
ұрамында екі сайлау мерзімінде
жұмыс істеді. 1 курста о
ып жүргенде парталасының тап
сырмасымен Бейбітшілікті
орғау комитеті ұйымдастырған
алалы
жиында Алматының студент жастары атынан сөз
сөйлеуі де бұған көрсетілген сенімнің белгісі еді.
1948 жылы 2-курста о
ып жүргенде Баспасөз күнінің
ұрметіне университеттің бір топ о
у озаттары
атарында
«Социалистік Қаза
стан» газетінде суреті жарияланды. Сол
жылы наурыз айында Фрунзе ауданды
комитеті оны партия
абылдады. 3-курста факультет партбюросының
ұйғаруымен комсомол бюросының идеологиялы
жағын бас
аратын екінші хатшысы болып сайланды.
Сол 3-курсты ая
тар кезде оның өмірінде болаша
ма
мандығына байланысты да бір елеулі о
иға болды. Студент
терге «Газеттегі партия тұрмысы бөлімі» деген та
ырыпта
найы курс өткізіп жүрген республикалы
«Коммунист»
налының редакторы, тәжірибелі журналист Ахмет Елші
беков мұны өзінің жұмыс орнындағы кабинетіне ша
ырды.
Әр түрлі барлау әңгімеден кейін бұған редакцияға
ызметке
луді ұсынды. Мұның о
уына нұ
сан келтірмеу жағы еске
рілетіні де айтылды. Сөйтіп, республикадағы ең беделді,
ресми журналдың партия тұрмысы бөлімінің меңгерушісі
болып бекітілді. Университеттегі о
уы ая
талғанша ол осы
оса ат
арды.
Оның айтуы бойынша, журналда істей жүріп, өзг
ойғанда редакция жұмысының екі түрлі
на ма
шықтанған. Бірінші – аударма өнері. Ол кездегі
алы
та
әдет бойынша, авторлардың көбі ма
алаларын орысша жа
зады. Ресми материалдар да көбіне орыс тілінде түседі. Бұл
соларды баспаға әзірлеу үстінде
шаға аударып, б
тәжірибе жина
тады. Екіншіден,
тілінде түсетін м
риалдардың көбі мазмұн жағынан да, тіл-стиль жағынан да
шалағай, шикі болады. Олардың иін
андыру үшін түбегейлі
өңдеуге тура келеді. Сөйте жүріп, бұл баспасөз
ызметкерінің
редакторлы
өнеріне жатты
54
Жұмыс бабында осы сия
ты іскерлік таныт
ан тала
жас 1951 жылы университеттегі о
уын бітіргеннен кейін осы
ызметте
алдырылды. Сол жылы
азан айында редакцияның
жауапты хатшысы және редакция ал
асының мүшесі болып
бекітілді. Сөйтіп, Қаза
стан КП Орталы
Комитетінің но
менклатурасына алынды.
1953 жылы
араша айында Қаза
стан Компартиясы Ор
талы
Комитетінің Насихат және үгіт бөлімінде екі тілде ай
сайын шығарылып тұратын «үгітші блокноты» («Блокнот
татора») журналының жауапты редакторы болып ж
ры
латылды. Онда бірер жыл істегеннен кейін, 1954 жылдың жел
то
санында Орталы
Комитеттің өз тарапына алынып, на
сихат бөлімінің баспасөз секторына нұс
аушы болып бекітілді.
Бұл сектор ол кезде республикадағы бүкіл мерзімді бас
пасөз бен кітап баспаларының, бас
а да бұ
аралы
а
парат
ұралдарының жұмысына ба
ылау жүргізіп отыратын. Сон
да мұның еншісіне тигені жастар баспасөзі, Қаза
стан мем
лекеттік баспасы, республикалы
баспалар бас бас
армасы,
радиохабар тарату жүйесі, ҚазТАГ, Главлит және жергілікті
жеті облыстың газеттері еді.
Бұлардың сыртында күнделікті өмірде басшылардың
тапсырмасымен ат
арылатын ағымдағы жұмыстар да көп.
Сондай үлкен жауапкершілікпен төрт жылдай
ызмет ат
жүріп, ол практикалы
жұмыстан бірсыпыра тәжірибе жи
нады, іштей
анағат сезімін тудыратын игілікті істер де тын
дырды.
Мәселен, бір жылы Орталы
Комитеттің насихатш
ұрамында іссапармен Қарағанды облысына барды.
Сонда насихат бөлімінің арнайы тапсырысымен Жаң
а ауданды
газетінің ішкі жұмысымен танысады. Мұның
дағы көргені – баяғы соғыс кезінде өзі
ызмет істеген
ауданды
газет редакциясының жо
-жітік тіршілігі. А
ратта екі-а
адам: редактор мен жауапты хатшы. Екеуі де
зет жұмысын білетін, ынта-
абілеттері жеткілікті, іс
кер адамдар көрінеді. Біра
газеттің мазмұнын тереңдетіп,
ы көрінісін тартымды етіп, көңілдегідей көркейтіп
55
жіберуге мүмкіндік жо
. Әсіресе, материалды
-техникалы
жағынан. Өзгесін былай
ойғанда, әріптің өзі жеткіліксіз.
Баспа техникасы әбден көнерген. Осындай жүдеушілік жай
ды аңғара келіп, Орталы
Комитеттің Насихат бөліміне жаз
баша баянхат түсірді. Ол осы іске тікелей
атысы бар Бас
баспа бас
армасының
ызметкерлерімен бірге тал
тіп, ауданды
газеттердің материалды
-техникалы
ба
засын жа
сарту,
ызметкерлерінің штатын кеңейтіп, оларды
машылы
іске ынталандыру жөнінде
ома
ты шара
лар жүзеге асырылды.
1954 жылы Орталы
Комитеттің кезекті пленумына мәсе
ле әзірлеу ма
сатында елдің шалғай жайылымдарындағы
пандарға мәдени-тұрмысты
ызмет көрсету жайымен
нысып келу үшін А
мола облысының Қорғалжын ауда
нына жіберілді. Мезгіл
ара күз еді. Қой
у нау
аны ая
та
маған, отарлар
ораларға айдалмаған, малшылар
-тесік күрке,
остарда отыр. Сол тұста күн райы күрт
суытып,
алың
ар жауып кеткен. Баршын, Қара
а деген
жайылымдарға бара
алған өкіл көптеген
олайсыз жа
лардың куәсі болды. Шопандардың айтуынша, бұл бір биыл
ғана емес, жылда
айталанып тұратын жағдай көрінеді.
Осындай келеңсіз көріністерді журналист көзімен байып
тап, Орталы
Комитеттің бюросына баяндап жазды. Онда
жергілікті
ызметкерлердің атына сын-мін айтпай-а
, шопан
ауымының бірауыздан айт
ан тілек-ұсыныстарын жет
кізді. Сондағы келтірілген фактылар мен ұсыныс пікірлер
нум материалдарында көрініс тапты.
Тағы бір есте
аларлы
мысал. 1957 жылдың ерте көктемі.
Бір күні мұны Насихат бөлімінің меңгерушісі А.Иванов ка
бинетіне ша
ырып алып, оңашада ат
аратын бір тапсырма
берді. Алдымен
олына
алың-
алың екі папканы ұстатты.
Белгілі жазушы ғабит Мүсіреповтің жеке
ұжаттары тігіл
ген іс
ағаздары екен. Соларға
оса бірсыпыра ескілікті ба
сылымдар мен сарғайған газет тігінділерін берді.
– Осы материалдарды түгелімен мұ
арап шы
та,
шұғыл түрде аны
тама әзірле,– деді басты
56
Әңгіме жазушының партиялы
мәселесі туралы екен. Бұл
кісі «халы
жауларын» әшкерелеу кезінде Бейімбет Май
орғаймын деп, өзі жазалы болғаны тарихтан белгілі.
1938 жылы сол үшін партиядан шығарылған. Біра
әйтеуір
тыдан, атылудан аман
алған.
Арада жылдар өтіп, отыз жетінің нау
аны басылған кезде
бұл кісі өзінің партиялығын
уып, республикада басшылы
өзгерген сайын арыз жаза береді екен. Біра
солардың бірде-
біреуі
абылданбай, бұрынғы «ұлтшылды
» кінәсі жаңа бір
«дәлелдермен» үсті-үстіне жапсырыла береді екен. Бірінші
хатшы И.Д.
яковлевтің атына жазған соңғы арызы бойынша
бес адамнан комиссия
ұрылып, осы мәселенің а
әділетті түрде шешу тапсырылыпты. Комиссия мүшелері:
талы
Комитеттің хатшылары Н.И.
рин мен Н.
Жан
ділдин, ішкі істер министрі В.В.
Губин, Па
тия тарихы
институтының директоры С.
Бәйішев және насихат бөлімінің
меңгерушісі А.Т.
Ивановтың өзі.
Сол комиссияға
ажетті ең дәлелді, әділ аны
таманы әзір
леу жас маманға тапсырылып отыр. Ол бірнеше күн оң
ша
отырып, жаңағы
ұжаттарды а
тарып-төңкеріп
арап шықты.
Буржуазиялы
-ұлтшылды
идеяларды уағыздады деп а
лым
нан шығып
алған көркем шығармаларын түгел о
қы
ды. Бөлім
меңгерушісінің тапсыруы бойынша, солардың б
разы жөнінде
ең беделді деген адамдардың пікірін жаздырып алды.
Алғашында жалған өсек, асыра сілтеген на
айыппен
жазаланған адамның үстіне неше түрлі пәле-жалалар, «до
мала
арыздар» жылдар бойы
осыла берген,
оюлана түс
кен. Солар бойынша бір ізбен теріс
орытындылар жасалып,
берген арыздары ая
ала берген.
Солардың барлығын жаңаша тұрғыдан салма
тап, салыс
тыра келіп, арыз иесінің өтініші бойынша аны
тама жа
зылды. Бөлім меңгерушісі бір кеш бойы мұны
асына алып
отырып
арап шы
ты. Тіл, стиль жағынан біраз өзгерістер
жасалды. Сөйтіп комиссияның
арауына ұсынды.
Бір күні ертеңгісін жұмыс
а келе жат
анда есік алдын
да кездесіп
алған бөлім меңгерушісі оған жылы шыраймен
амандасып:
57
– Ну, теперь можешь поздравить своего друга, вчера на
бюро был воостановлен в партии, – дегені бар.
Ол кезде талай рет арызданып, а
ыры біржола үміт үз
ген жазушы
айтадан өтініш жазып, партия
атарына екін
ші рет кандидат болып
абылданған болатын. Өзі жаңадан
ұрылған «Ара» журналында редактор болып істейтін. Пар
атарына алғаш рет 1925 жылы кірген екен. Енді сол
алпына келтірілді.
1958 жылы конкурста
абылдау емтиханынан өтіп келген
нен кейін Қаза
стан КП Орталы
Комитетінің жолдауымен
Мәскеуге аттанып, СОКП Орталы
Комитеті жанындағы
ғылымдар Академиясының Әдебиет және өнер
теориясы кафедрасы бойынша аспирантураға түсті. О
у мер
зімі ол кезде төрт жыл еді. Бұлар екінші курсты ая
тар кезде
СОКП Орталы
Комитетінің
аулысымен о
удың бір жылы
артылды. Сол
аулының негізінде бүкіл ел бойынша
кандидатты
және докторлы
диссертация
орғаудың тәртібі
түбегейлі өзгертілген. Бұдан былай ізденушілердің о
немесе
ызмет істейтін жерінде диссертация
орғауына рұ
сат берілмейтін болды. Қоғамды
ғылымдар Академиясын
бітірген аспиранттар бұрын кандидатты
диссертация жа
зып, соны міндетті түрде
орғап кетуге тиісті болса, енді
а ғылыми немесе о
ытушылы
ызметке ауысып кет
пеуі үшін, олардың кандидатты
диссертация
орғауына
бейресми түрде тыйым салынды. Ал бас
а диссертациялы
кеңе
ке барып тіркеліп, сонда
орғау үшін алдымен ғылыми
мысының мазмұнын түгелдей дерлік кітап түрінде басты
рып шығару міндетті шарт
а айналдырылды.
Бұл III курстағы о
у жылының соңында жаңа талап
бойынша «Қаза
кеңес әдебиетіндегі ұнамды кейіпкер проб
лемасы» деген та
ырыпта ғылыми жұмыс әзірлеп, к
фед
раның ғылыми кеңесіне тапсырып кетті. Ол жұмысы 1963
жылы СОКП Орталы
Комитеті жанындағы Жоғары партия
мектебі мен Қоғамды
ғылымдар Академиясының баспасы
шығарған «Образ положительного героя в литературах наро
дов СССР» деген жина
58
Кейін осы та
ырыпта жаңа ереже бойынша сол Ак
мияның өзінде филология ғылымдарының кандидаты деген
ғылыми дәреже алу үшін кандидатты
диссертация
Оның толы
мазмұны 1970 жылы «Облик современника» де
ген атпен орыс тілінде монография түрінде жары
көрді.
1961 жылы Қоғамды
ғылымдар академиясын бітіріп
ке
геннен кейін Қаза
стан КП Орталы
Комитеті оны рес
публикалы
«Қаза
әдебиеті» газетінің редакторы етіп
бекітті. ұлы Отан соғысының алдында шығуын то
тат
бұл газет 1955 жылы
айта шығарыла бастаған. Содан бергі
алты жыл ішінде алты редакторды алмастырып үлгерген осы
газетке 1961 жылы тамыз айында Ж.Ысмағұлов редактор бо
лып келді де, 1963 жылдың наурыз айына дейін істеді.
Одан кейінгі біраз жылдар партиялы
баспасөз орга
рында жауапты шығармашылы
ызметтер ат
арды. 1963-
1965 жылдарда Алматы облысты
«Коммунизм таңы» (
гі «Жетісу») газетінің редакциясында идеологиялы
б
меңгерушісі, 1965-1969 жылдар аралығында Шығыс Қа
стан облысты
«Коммунизм туы» (
азіргі «Дидар») газе
де жауапты редактордың орынбасары болып істеді.
1969 жылы
ыркүйек айында Қаза
стан КП Орталы
митеті ғылым және жоғары о
у орындары бөлімінің ша
ыруымен Алматыға
айтып оралып, Партия тарихы инсти
тутында марксизм-ленинизм классиктерінің шығармаларын
аудару секторының меңгерушісі
ызметіне бекітілді.
1973 жылы тамыз айында Қаза
стан КП Орталы
Коми
теті Секретариатының және Қаза
КСР Министрлер Кеңесінің
аулыларымен Қаза
КСР Министрлер Кеңесі жанындағы
парат агенттігі (ҚазТАГ) директорының орынбасары бо
лып тағайындалды.
Осы тұста оның жаңа жұмыс
а ауыстырылуына байл
ныс
ты
осымша біраз сөз айтуға тура келеді. 1971 жылы Ода
ты
басшы партия, үкімет орындарының
аулысымен Кеңес Од
ғы
Телеграф агенттігі (ТАСС) КСРО Одағы Министрлер Кеңесі
жанындағы А
парат агенттігі деген атпен
айта
ұрылып, бүкіл
Ода
көлеміндегі мерзі
ді баспасөз оры
рының жұмысын
59
үйлестіріп отыратын бірыңғай а
паратты
ызмет орталығына
айналдырылған. Оған ода
ты
министрлік пен мемлекеттік ко
митет дәр
сі
де ресми мәртебе берілген.
1972 жылы осы тәртіппен республикадагы Қаза
те
леграф агенттігі (ҚазТАГ) бойынша да өзгерістер енгізіліп,
оның мәртебесі жоғарылатылған, жаңа ережесі, шта
кестесі бекітілген. ҚазТАГ, бір жағынан, ода
орган
ТАСС-
а бағынатын болғанды
тан және республикадағы
орыс тілді басылымдарды а
паратпен
амтам
сыз ету
же
гіне орай а
парат хабарлары тек орыс тілі
де жасала-
тын да, солар ТАСС-тан берілетін ода
және шетелдік
хабарлар
тіліне аударылатын. Мұның Қа
ТАГ-
а жі
берілуі көбінесе сол баспасөз бетінде жарияланатын аударма
материалдардың сапасын жа
сарту талабынан туған еді.
Осы жауапты да
ауырт жұмыста ол 9 жыл бойы істеді.
1982 жылы сәуір айында, ҚазТАГ директоры К.
Қазыбаев Қа
стан КП Орталы
Комитетінің хатшылығына сайла
нан кейін, ол агенттіктің директоры болып тағайындалды да,
осы лауазымды 1987 жылдың 20 маусымына дейін ат
арды.
Республикалы
а
парат агенттігінде істеген 14 жыл ішін
де ол ұйымдастырушылы
және шығармашылы
ғлымды мектебінен өтіп, мемлекеттік және
оғамды
меттен мол тәжірибе жина
тады. Әсіресе, үлкен ұжы
басшылығында өткізген жылдарында өз бойындағы іскерлік
білетін көрсете білді.
Бұл жылдар ҚазТАГ өмірінде оң өзгерістер жүзеге асы
рылған елеулі кезеңнің жемісті жалғасы болды. Бұрынғы
ескі техника жаңғыртылып, агенттік пен республикалы
жэне облысты
газет редакциялары арасында екі жа
телетайп байланысымен
атар компьютерге көшті. Ол үшін
республика
аржысынан
қа
жетті мөлшерде шетелдік валюта
бөлініп, соған сырт елде
ден сол заманның ең жетілдірілген
жабды
тары алынды. Сө
тіп, ҚазТАГ жаңа технологияға не
гізделген жұмыс
а ТАСС-тың орталы
аппаратынан кейін
республикалы
аген
тіктер арасында бірінші болып көшті.
Сонымен бірге агенттікте шығармашылы
жұмыстың
режесі жаңа биікке көтеріліп, баспасөз органдарына күн
60
лікті жеткізіліп тұратын а
паратты
хабарлардың сапасы
мен жеделдігі артты. ҚазТАГ жалпы жұмыс көрсеткіштері
бойынша Ода
тағы республикалы
агенттіктер арасында тұ
рақты түрде алдыңғы
атардан орын алды.
ҚазТАГ ұжымының жұмысы 1986 жылы Қаза
стан Ком
тиясының хүі съезінде Орталы
Комитеттің есепті баян
дамасында жағымды тұрғыдан атап көрсетіліп, оған жоғары
баға берілді. Сол съезде ҚазТАГ директоры Ж.
Ысмағұлов
стан КП Орталы
Комитетінің мүшелігіне кандидат бо
лып сайланды. Оның алдында Қаза
КСР Жоғары Кеңесіне
депутат болып сайланған. ҚазТАГ-тағы жемісті жұмысы
үшін 1981 жылы «Құрмет белгісі» орденімен, 1986 жылы
ТАСС-тың ұсынуы бойынша «халы
тар достығы» ордені
мен марапатталды.
Осындай жемісті де белсенді мемлекеттік және
оғамды
ызмет ат
арып жүрген кезде ол сәтсіздікке ұшырады. 1987
жылы 16-маусымда желто
сан о
атысушылардың
Қайрат Рыс
ұлбеков бастаған бір тобына жүргізілген сот
цесінен Алматы облысты
«Жетісу», «Огни Алатау» га
зеттерінде ҚазТАГ әзірлеген фотосурет жарияланғаны үшін
оның директоры Ж.
Ысмағұлов Қаза
стан КП Орталы
Ко
митетінің Г.В.
Колбин бас
арған бюро мәжілісінде орны
нан алынып, партиялы
жолмен
атаң сөгіс жарияланып,
есеп карточкасына жазылды.
Сол жылы ол конкурс бойынша Қаза
КСР ғылым ака
демиясының М.О.
Әуезов атындагы Әдебиет және өнер
институтына аға ғылыми
ызметкерлікке өтті. 1990 жылы
ұлы Абайдың 150 жылдығына әзірлік басталғанда, Инсти
тутта Абайтану бөлімі
ұрылды да, содан бері осы бөлімде
ғылыми-зерттеу жұмысымен шұғылданды. Соның алғаш
тижесі ретінде 1994 жылы «Абай: а
ынды
тағлымы» деген
атпен көлемді монографиясы жары
көрді. 1995 жылы «Абай
поэзиясындағы өмір шындығын бейнелеудің реалистік при
нциптері» деген та
ырыпта докторлы
диссертация
орғады.
1996 жылы Абайдың шығармашылы
мұрасын зерттеу және
насихаттау ісіндегі жемісті еңбегі үшін Қаза
стан Республи
61
касы мемлекеттік сыйлығының лауреаты деген ата
ққ
а ие бол
ды. 1998 жылы оған профессор деген ғылыми ата
берілді.
Ол 1950-ші жылдардан бастап баспасөз бетінде әдеби-
сын ма
алаларымен, көркем очерктерімен, публицистикалы
толғауларымен көріне бастады. Бейімбет Майлин, Мұхтар
Әуезов, Сәбит Мұ
анов, ғабит Мүсірепов, ғабиден Мұ
та
фин, Тахауи Ахтанов, ілияс Омаров, ілияс Есенберлин, Сыр
бай Мәуленов, ғафу Қайырбеков шығармашылығы жөнінде
жазғандары кезінде о
ырман
ауым тарапынан жа
сы баға
сын алды. Олардың біразы «Маржан мен махаббат» (1965),
«Адам мерейі» (1968), «ғабит Мүсірепов туралы тоғыз тол
ғам» (2002) атты жина
тарына енгізілді. ұза
жылдар бойы
көркем аударма жұмысымен шұғылданып келеді.
1958 жылы Қаза
стан Журналистер одағы
ұрылғаннан
сол ода
тың мүшесі болды, 1969 жылы КСРО Жазушылар
од
абылданды. Сол кездерден бергі екі ода
тың бар
съездеріне делегат болып
атынасты. Қаза
стан Жа
зушылар одағында біраз жыл көркем аударма секциясын
(кейін
ауы
дастығын) бас
арды, ҚазТАГ-та директор бо
лып істеген жылдары Журналистер одағы бас
армасының
негізде істейтін хатшысы болып сайланды.
1974 жылдан то
саныншы жылдардың аяғына дейін Қа
КСР Министрлер Кеңесі жанындағы Мемлекеттік тер
минологиялы
комиссия
ұрамында жұмыс ат
арды, кейін
соның әлеуметтік-саяси әдебиет секциясын ба
ды. Ше
телдермен мәдени байланыс жөніндегі Қаза
ғамы, Азия
және Африка елдерімен ынтыма
жөніндегі Ре
ликалы
комитет бас
армасының мүшесі болды.
1988-89 жылдары Алаш
озғалысының
айраткерлері
ақталғаннан кейін ол Ахмет Байтұрсынұлы мен Міржа
Дулатұлының шығармашылы
мұрасын зерттеумен белсе
не шұғылданды. Олар жөніндегі алғаш
ы зерттеулері 1993
жылы жары
көрген «20-30 жылдардағы
әдебиеті» атты
монографияға енгізілді. Міржа
ып Дулатұлының
2002–04 жылдары жары
көрген бес томды
шығармалар
жинағының жауапты редакторы болды, сол томдардың ғы
62
лыми аппаратын (кіріспе,
орытынды тарауларын, т
терін) жазды. Соңғы жылдары М.
зов атындағы Әдебиет
және өнер институтында Аба
тану және жаңа дәуір әдебиеті
бөлімінің меңгерушісі б
лып істеді.
1992 жылы Елбасы Н.Ә.
Назарбаевтың жарлығымен Ж.
Ыс
мағұлов
а «Қаза
стан Республикасының еңбек сіңірген мә
айраткері» деген
ұрметті ата
берілді. 2005 жылы
мет» орденімен марапатталды.
63
әдебиетші, аудармашы
а біздің Жұмағали Ысмағұлов та келді. «Біздің»
деп әдейі бөліп отырғаным халы
өмірінің бір
ұнарлы са
ласы – әдебиет әлемінде
жылдай
атар
ызмет етіп
келе жат
тан ғана емес, Қаза
университеті секілді
лім ордасында бірге о
ып, жата
хананың бөлмесінде бір
тан да, студент тірлігінің
-шыжығын бірге
көргендіктен де, жалпы, адам, азамат, жорға
аламды жазу-
налист ретінде де жа
сы көріп, жа
ын тарт
да болар.
Алпыс кісінің а
ыл то
тататын, өзін де, өзгені де сабыр
лы ой, сал
ын санамен таразылап, бар-жоғыңды түгендейтін
атал кезең-ау. Бәлкім, бұл өзінің ар-ожданының алдындағы
есеп шығар. Кісі өз
анасынан өзі
ашып шыға алмайды ғой.
Міне осы тұрғыдан келсек, шүкірлік, Жұмағали алпыстың
биігіне бойындағы
айрат-жігері
алпында, емін-еркін шы
ан және
ол шы
паған. хал
ымыздың әдебиетіне олжа
салып шы
ан. Және сол олжасы кәдімгідей
ома
ты, еле
усіз-ескерусіз
алатын дүниелерден емес...
Былтырдан бері біз
совет мәдениетінің әр саласын
да жемісті еңбек ете жүріп, алпыс жас
а мол дүрмегімен,
анаттас-
атарлас келген азаматтардың мерейтойларын атап
келеміз. Солардың бәрі кешегі
аһарлы-
атал жылдарда ерте
есейген, балалы
-бал дәуренге со
пай кеткен «соғыс пер
зенттері». Олар
атыгез тағдыр тау
ыметін тым ерте тартты.
Тұрмыстың тәттісі емес, ащысын татты. Әлсіз иы
тарына
ауыр жүкті де ерте салды. Бұл – заман жүгі, уа
ыт жүгі. Оның
са
мағын, сол жылдары бастарына түскен
са
мағын олардың өздері ғана біледі. Біздің Жұмағали да,
64
міне, сол буынның өкілі. Ерте есейгендер, еңбекпен егіз ту-
ғандар буынынан. Қойшының таяғы, егіншінің кетпені, ор
ма
шының балтасы, ұстаның балғасы, шахтёрдың
олардың үлпілдеген жұмса
ала
анын беймезгіл ойып, ерте
күстендірді. Мұны айта берсек, сыры да, жыры да көп, та
усылмайды. Мәселенки, Жұмағали 1943 жылы ауданды
газетке әріп теруші болып кіргенде он беске енді ғана ая
ан балғын-тұғын. Ол кездері ауданды
редакцияларда
сілер жетіспейді. Тегі, Жұмағали да сол әріп теруші ғана
емес, әдеби
ызметкер де, корректор да бола жүргенге ұқсай
ды. Талапты, зерек, сауатты баланың
аламы да тез бас біліп
шыға келген тәрізді. Өйткені араға жыл салмай жатып, ол
редакцияның жауапты секретары болып шыға келеді...
1946 жылдың
оңыр күзінде білім бұлағына сусап келіп
ойғанда, Жұмағали әлі жас та болса, біраз өмір мектебі
нен өткен. Оң-солын кәміл танитын журналист еді де, жур
налистика факультетіне
алап келіп түскен еді. О
уын жар
тылай тауыспай жатып-а
, «Қаза
стан коммунисі» сия
беделді де абыройлы журналда бөлім меңгерушісі, бітірісі
мен жауапты секретарь болып істеу біздің Жұмағалидың
абілетінен, ой-өрісінен, байсалды журналист болып
лыптас
анынан хабар берсе керек-ті.
Сонау соғыс кезінде ауданды
газетте өмір жолын бас
таған Жұмағали күні кешеге дейін, біздегі үкіметтік биік
мекеме КазТАГ директорына, республика парламентінің
шесіне дейін өсті. Осынау
жылдан аса уа
созылған еңбек жолында ол
андай бел-белестерді игерді,
тар көрді. «үгітші блокнотының» редакто
ры, Қаза
стан Компартиясы Орталы
Комитетінің жауапты
ызметкері, КПСС Орталы
Комитеті жанындағы Қоғамды
ғылымдар академиясының тыңдаушысы болып, әдебиет пен
өнер теориясы кафедрасынан диссертация
орғап, ғылым
ка
дидаты атағын алды. «Қаза
әдебиеті» газетінің ре
дакторы, Қаза
стан КП Орталы
Комитеті институтының
марксизм-ленинизм классиктері шығармаларын аудару сек
торының меңгерушісі, КазТАГ директорының орынбасары
65
және соңғы бес жылда соның басшысы деп ат
терін атүсті айтып шығудың өзі бір ғанибет.
ызметтің кез келгені – бір адамның өміріне жетер
лік және оған кәдімгідей жүк боларлы
жауапты
ызметтер.
Егер орта
ол ғана
абілеті бар
арадүрсін адам болса, осы
нау
ызметтерден артыла алар-алмасы екіталай. Ал, біздің
Жұмағалиға келсек, осынау ұза
жылдар бойына бір тыным
таппай, ұдайы ұш
аламын тебірентіп, республика эконо
микасы мен мәдениетінің әр алуан саласы жайлы әдебисын,
публицистикалы
ма
алалар мен очерктерді, көркем аудар
маларды туындатып келеді. Және оның әрбір шығармасынан
автордың өзіне тән
олтаңбасы танылады. Ол нені жазса
да, әуелі соны байыптап зерттеп, материалды ой ел
өткізіп, саралап, жүйе-жүйесімен жазады. Сондағы оның
өзіне тән бір ерекшелігі ойлау еркіндігі, жазу еркіндігі, ана
тіліміздің бай
азынасынан нәрлі-бедерлі сөзді сұрыптап ала
Жұмағалидың
ыры
жылды
творчестволы
ызметінде
аламынан туған шығармаларды ой көзімен
арап, а
салма
тап көрсек, үш салада әдеби-сын, публицистика, аудар
ма саласында көсіліп еңбек етіп келе жат
аны аны
ба
йқа
Бүкіл творчестволы
өмірін партиялы
баспасөз
тінде өткізіп келе жат
ан Жұмағали жүрегінде әдебиетке де
ген ынта-ы
ылас әсте суып көрмеген. Әдеби сын саласындағы
алғаш
ы адымын 1951 жылы М.
Иманжановтың «Алғаш
айлар» атты повесіне «Социалистік Қаза
стан» газеті бетін
де әдемі рецензия жазудан бастаған ол, араға ай салмай жа
тып, әдеби айтыс ордасының
алың ортасында жүреді. Ә.
жібаевтың «Гүлден, дала» пьесасы спектакліне
сын шы
анда, партиялы
принцип тұрғысынан
оған байсалды жауап
айтарды, тағы да сол «Социалистік
стан» газеті ар
ылы. Мәдени өмірдің күнделікті зәру
селелеріне осылай үн
осу, атсалысу ар
ылы әдебиетке
келген юбиляр, бірте-бірте
прозасының өсу,
алыптасу
процесіне, ондағы жағымды
аһарман образының жасалу жо
лына ерекше зейін
ойып, осынау өзекті проблеманы т
зерттеу, аударып
арап, а
тара тексеруге көп-көп көңіл бө
леді. Әсіресе алпысыншы жылдардың бас кезінде, Қ
ға
ды
ғылымдар академиясында о
ып жүрген ша
та, бүл м
селе
оның ғылым саласындағы басты ма
сат-мұратының біріне
налады. Сонда ол өзінің осы бір келелі еңбегін М.
Әуезов,
ұқ
анов, F.
Мұстафин, З.
Шашкиннің кесек-кесек туынды
ларын талдау ар
ылы жазады. Әдебиетте ұлтты
характерді
бейнелеу мәселесі туралы сөз
озғағанда ол С.
Сейфу
мен F.
Ерубаев тәжірибелеріне жүгінеді.
әдебиетінің жарты ғасырлы
тарихында проза са
ол жеткен аса бай фактілерге сүйене отырып, Жұ
мағали бізде жағымды
аһарман образын жасау дә
лыптасып, беки түскенін дәлелдей келіп, осы дәстүрдің
сыр-сипаты
андай? Көркем прозаның өсу-даму барысында
андай заңдылы
тар туды? Жағымды бейнені жасау жолында
ұлт әдебиеті
айраткерлерін
андай келелі проблема
лар толғандырды? Жаңа өмір, жаңа шынды
ұлтты
харак
терге
андай соны сипат, белгі берді, оның болаша
тағы даму
андай? – деген тәрізді сүйекті сұрауларға жа
уап береді. Жұмағалидың бұл еңбегі 1970 жылы «Жазушы»
баспасынан «Замандас бейнесі» деген атпен орыс тілінде ба
Автор кейінгі жазған көп-көп сын еңбектерінде осынау
өзекті та
ырыпты тастамай, оны тереңдетіп, кеңейтіп зерт
тей түсті. Әсіресе, бұл оның F.
Мүсіреповтің «Кездеспей кет
кен бір бейне» поэмасы мен «ұлпаны» туралы «Қаза
әд
биеті» газетінің бетінде айт
ан тұрлаулы ма
алаларынан
рінді. Жалпы, Жұмағали F.
Мүсірепов творчествосын көп
ып, көп зерттеп, газет, журнал беттерінен, радио-тел
ние ар
ылы көп насихаттаған әдебиетші. Мен оның жо
ғарыда айтылған екі ма
аласына да ғабеңнің
атты риза бо
лып, келістіре ма
тағанын өз
ұлағыммен естіген адаммын.
Кісіні бай
ап-бай
ап дәріптейтін, сөзге сараң,
атал аға ау
зынан шы
ан бұл баға маған кезінде біртүрлі тосын естіл
ген-ді. Сөйтсем, Жұмағали кезінде Мұхтар Әуезов секілді
асыл ағаның да оң
абағына ілінген екен. «Қараш-
арашты»
67
орысшаға аударту кезінде оның жолма-жол нұс
асының де
нін Жұмағалиға аудартып, біраз жерін өзіне о
ытып тыңдап:
“ Мынау өзі әдеби нұс
аға жа
ындап
апты ғой. Бәлі, жа
жаты
аударма неге жаман болсын”, – деп ризалы
білдір
гені бар екен. 60-жылдардың екінші жартысында Мұхаңның
12 томды
шығармалар жинағы шы
анда, Жұмағали “Қаза
әдебиетінде” (17-июль, 1970-жыл) “Дар
ан дарын, даналы
азынасы» атты көлемді ма
ала жариялап, көп-көп кі
сілердің жазушы жәйлі көкейінде жүрген ойларын, ысты
ыласын білдірді.
«ұлы» деген ата
, – деп жазды ол, – «классик» деген баға
ызыл сөздің
ыздырмасы үшін айтыла салмайды. Ма
тауын
асыра салу үшін тағыла салатын айдар емес. Ол белгілі бір
аламгердің өз топырағындағы тума әдебиеттің, бүкіл руха
ни өмірдің тарам-тарамымен іштей тығыз астасып, соның
әр саласына бірдей тигізген әсерден, зор ы
палдан, соның
өмірге тарап, тамыр жайған өркенді жемістерінен көрінеді.
Осы тұрғыдан алғанда, М.
Әуезов творчествосының
әдебиетінің
ай саласына,
ай жанрына болса да, мы
ты әсер еткенін, оның соларды
атар дамытута сүбелі үлес
ос
анын айтуымыз керек». Автордың көшелі ой түйіні
міне, осындай. Мүнымен көбіміз-а
келісеміз ғой.
Әдебиетші-ғалымның Б.
Майлин, F.
Мұстафин, I.

Есен
берлин, М.
Қаратаев, С.
Мәуленов, F.
Қайырбеков творчес
твосы, олардың жекелеген туындыларына жазған сын м
лалары да
әдеби сынының орта
осылған
үлес болып табылады. Егер автор әр жылдары жазған осын
дай дүниелерінің басын
осып, тағы бір
арап, жеке кітап
етіп шығарса, дұрыс болғандай-а
екен. Өйткені бұл сыни
пікірлердің
айсысы да әлі өзінің мән-мағынасын жо
ғалтпаған, әдебиетіміздің өсу-даму деңгейін көрсететін,
лардың ең талантты өкілдері творчествосының
сиетін суреткерлікпен дәл танитын еңбектер екен.
Ж.
Ысмағұлов жазушы-публицист, журналист ретінде за
манымыздың ең бір өзекті мәселелерін дәл тауып, сол туралы
келелі де кемел ой толғап, келістіріп
ағаз бетіне түсіреді. ұлы
68
Отан соғысынан кейінгі жылдардан осы күні кешеге дейін
біздің күнделікті баспасөз практикасында публицистикалы
ма
алаларды тек бір мереке-мейрам күндерінде немесе бел
гілі бір даталарға, салтанатты о
иғаларға байланысты ғана,
табыстарды тізіп, көтеріңкі пафоспен лепіре жазу дәстүрге
айналған еді. Кезінде бәріміз де сондай ма
ала, очерктер
ді біраз жазды
. Жұмағали да ондай жалпы әдеттен сырт
ала алмады. Біра
«
алауын тапса,
ар жанады», демекші,
аламы жүйрік, ойлы, шебер жазушы-журналистер сол кез
дің өзінде-а
біздің
оғамымыздың интернационалистік,
гуманистік табиғатын ұтымды, тартымды етіп бейнелейтін
дәлелді де дәйекті публицистиканы, о
ырмандардың кө
кейінде жүрген іргелі мәселелерді көтеретін ма
ала, очерк
терді аз жазған жо
. Жұмағали сондай санаулы публицистер
санатында жүрді. Мәселен, оның «Социалистік Қаза
стан»
газетінің 1976-жылғы 12-августа шы
ан «Парыз бен пара
сатын» сондай жа
сы, жауынгер публицистиканың жарасты
үлгісі десе болғандай. Ел-жұрты, хал
ы алдындағы парызын
парасатты, ойлы азамат
ана түсінеді. Оған да көңіл көзі
ой-сана, білім мен
айрат-жігер, жалынды жүрек ке
рек. Автор өзінің осы ойын өз замандастарымыздың өн
гелі
істерінен, халы
үшін тер төккен ерлік еңбегінен іздейді.
Дөнентаева, И.
Иванов, Б.
Кітапбаев, мар
ұм Ы.
пен Ж.
Қуанышбаев – міне, осындай саналы азаматтар
тарында немесе «Қаза
әдебиетіне» басылған «Гүлдер мен
жұлдыздар», «Лениншіл жастағы» «Адамзат алғысы» а
публицистикалы
ма
алалары айтар ойымен де, с
де ұш
ындап тұрған туындылар. Оларды
андай ж
болса да ұялмай кіргізуге жарар еді. Тағы да «Социалистік
станның» 1982 жылғы 16-апрельдегі санында жа
рияланған “Мың алғыс орыс хал
ына” деген ма
аласы дәл
бүгін жазылғандай. Бүгінгі күннің көкейкесті мәселесін ке
мел көтеретін,
ұнарлы, шұрайлы тілмен жазылған интерна
ционалист-патриоттың ма
аласы.
Жұмағалидың өндіріп көп жасаған және сапалы етіп жа
саған жұмысы – аударма. Көркем аударма кітаптарын кө
69
шығару заманымыздың айры
ша бір танымал белгісі ғой. Бұл
күнде аударма әртүрлі халы
тар арасын жа
ындастырудың,
олардың бірін бірі түсініп білудің
уатты
аруына айналды.
Жұмағали ең әуелі Маркс, энгельс, Ленин шығармаларын
аудару, редакциялау ісіне белсене
атысуы ар
ылы үлкен ше
берлік мектебінен өтті. Оның соңғы
ыры
жылда жасаған
аудармалы
еңбегін тізімдеп шығудың өзі оңай емес. Оның
көз майын тауысып, тер төгіп, азаптана отырып, ана тілін
де сөйлеткен кітаптарының ішінде О.
Бальзактың «үзілген
үміттері», Стендальдің «Қызыл мен
арасы» сия
ты ата
мандары, И.
Тургенев пен А.
чеховтың әңгімелері мен повес
тері, М.
Горькийдің сын ма
алалары, Ю.
Бондаревтің «Ж
лау» мен «Таңдау» сия
ты романдары бар.
ап
арасаңыз, Жұмағали орыс және әлем кла
си
сының ең күрделі
иын туындыларын аударуға барған.
Бұл әлгі «жығылсаң – нардан, ажалың – әлде
айдан» дей
тін көзсіз тәуекелдің батылдығы емес. Өз күшіне өзі сенген
аламгердің батылдығы. Ол «Бальзактың «үзілген
терін» аударма
пын» дегенде менің
атты шошып: «жү
гіңнің түгі бар екен» дегенім бар. Ал енді
азір о
ып отыр
саң, ол тап бір ана тілімізде жазылған шығармадай еркін де
жеңіл о
ылады. Оның осы кітаптағы «кедейлік біткен жерде
кеңпейілдік те бітеді», «саудаласпаған адам а
ша төлеп те
жарытпайды», «
ұмарлы
атаулының бәрі нәпсінің
ұрты
секілді» дегендейін сөздері тіпті на
ыл болып кетуге әзір
Мұның үстіне автордың В.
Дальдің өткен ғасырда
өмірінен алып жазған «Бекей мен Мәуленесін» аударып,
осыдан ширек ғасыр бұрын бастырған э.
Казакевичтің «Көк
дәптер» повесін, Ю.
Казаковтың «Арктур –
ұмай тазы» әң
месін күллі лиризм, музыкасын са
тай отырып,
леткенін айтса
, Жұмағалидың бұл саладағы еңбегі ашы
ла түседі. Оның аударма саласындағы игі еңбегін жоғары ба
ғалап, республикалы
баспасөз бетінде С.
Шаймерденов, I.
Жа
рылғапов, F.
Ахметов сия
ты жазушылар пікір білдірген.
Қаламдас замандасым жәйлі осынау үзік-үзік айтылған
а ойдың түйіні: Жұмағали екі тілде –
, орыс ті
70
де еркін сілтеп, көсіле жазатын журналист-жазушы,
биетші-ғалым,
аза
баспасөзін дамытуға көп-көп еңбек
ген, оның басшылы
та,
осшылы
та
ызметін әбден
иге
ген майталман шебері. Партия мен үкіметіміз оны ха
лықтар достығы, “Құрмет белгісі” ордендерімен, жеті ме
дальмен, Қаза
ССР Жоғарғы Советінің Құрмет грамотасы
мен наградтағанда, оның осындай дәйекті де жемісті еңбегін
атты ескерсе керек.
Алпыс жас кімнің де болса тірліктің сырын да, жырын
да кәміл түсінетін, дана
ариямыз ғабиденнің сөзімен айт
са
, өткенді електеп,
ортындылап, кейінгіге
алдырар бас
ты сөзді жұптайтын кезең ғой. Меніңше, Жұмағалидың де
басты сөзі әлі алдында сия
71
Нұрмахан
АЗ
Қазақстанның еңбек сіңірген қызметкері
АЗ
Бозбала кезім. Құрылысшымын. Баяғы байта
елдің
иыр-
иырынан жиылған
ара
ұрым адам. Баршасы дер
лік орыс. Орыс еместері де орысша сөйлейді. Қаза
арпа
ішінде бір бидай ғана. Амал жо
, орысша сөйлеуге мәж
бүрсің. Ал бұл пендеңіздің орысшасы олар жо
, болса да
шатып-бұтып
аза
ша сөйлейтін ауылдың, онда да орыс
тілін б
сінші кластан бастап
ана о
и бастаған баланың
орысшасы. Бір
ызығы ана тіліңде ойлап, бөтен тілде жет
кізу екен. Түскі үзілісте «ж
мысшылар асханасы» деген
ге барамыз. Ығы-жығы халы
. ұза
кезекке тұрып,
олға
әзер ілінген тамағымды біреу төгіп кете жаздады. Ады
рая
арап, бір сыбағым келді де, «Смотри в глаза» дедім.
Айтпағым – «Көзіңе
ара». Менің не дегенімді түсінбей
ол аң-таң, оның неге түсінбейтінін түсінбей мен аң-таң.
Кейінірек, біреулердің «орысша сөйлегің келсе, орысша
ойла» деген а
ылымен орысша ойлауға тырысып, солай
сөйлеуге ұмтылды
. Мұның аяғы орысша ойлап,
аза
ша
сөйлеуге айналып кетті де, ол дағдыдан арылу оңа
ға со
қ-
ан жо
,
алдығы әлі де
ылаң беріп
алады.
Ит жылғы о
иғаны еске алып отырғаным, бұрын да.
зір де
оғам өмірінде болсын, төл тұрмысыңда бол
сын ауда
ма дегеніңіз үлкен орын алады. Онсыз аттап
ая
баса алма
сың. Жаһанды
аралас-
ұраласты
толас
сыз ұлғайып бара жат
ан мына жалғанда оның рөлі ұлғая
түспесе, бір мыс
ал да кемімейтіні бесенеден белгілі.
Шыр
ыра, ойбайла, жер тепкілеп жыла – бәрібір солай.
Дүниеде
аймағы бұзылмаған тіл дегеніңіз жо
, бәрі де
ойыртпа
. Түрлі елдердің адамдары көбірек аралас
ан
сайын, тілдің де бір-біріне ы
палы, сіңісуі ұлғая түседі.
72
Бұл өтірік десеңіз, «самовар» болмаса «самауыр»
ай
дан келді, «пустяки» болмаса «бостекі»
айдан келді,
«да
тар
ан» болмаса орыс тілінде на
сол «да
тархан»,
«тыш
ан» болмаса «тушканчик» (рас, орыстағы бұл сөз
осая
» тыш
анды білдіреді)
айдан жүр, «домб
раны»
«балалайка» немесе «домра» демей, неге «домбра», «
бызды» скрипка демей, неге «кобуз» дейді? Неге б
рын
орыстар «капитальные вложения» деп жүрген ті
ке
ті біз
«кү
делі
аржы» деп аударды
, ал бүгін на
сол м
наны
білдіретін «инвестицияны» орыстар да, біз –
қа
за
тар да
дәл солай айтып-жазамыз. Мұндай мысалдарды санап та-
уысудың өзі мүмкін емес.
На
осы жерде: «ау, өзің бір білгіш секілдісің ғой, бә
рін кімнен біліп жүрсің?» деген
ашып
ұтылмас кеке-
сін с
ра
көлденеңдейтіні айдан аны
. Бірден айтайын,
ол б
гіндері сексеннің сеңгіріне шығып отырған а
сқ
ар
та
дай ағ
мыз – филология ғылымының докторы, Қ
за
қ-
стан Респу
ликасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты
Жұмағали Ы
мағұлов. Ендеше, әңгіме де сол кісі туралы.
Және өз
нің шығармашылы
еңбегінде ең сүбелі табыс
жеткен әд
бие
тану саласындағы емес, аударма, журна
листика саласындағы, онда да саяси әдебиет аудармасы
саласындағы тағлымы туралы.
1961 жылдың ая
кезі болатын. Бесінші курс. Диплом
жазылу үстінде әрі “Жетысу” газетінде корректор болып
істеймін. Бір күні Әбіш жолығып
алды. Кәзіргі ата
ты
Кекілбаев. «Қаза
әдебиетіне» жұмыс
а орналастым.
Реда
рымыз Мәскеудің Қоғамды
ғылымдар академия
сынан о
уын бітіріп, енді диссертациямды
орғап алайын
деп жүргенде, оған мұрша бермей, ша
ырып әкелінген
Жұмағали Ысмағұлов. Жа
тарды жинап жатыр. Бізге
тотілші керек екен, соған келсең
айтеді. Сөйлесіп кө
рейін, – деді.
«Алса, барайын» дедім. ұзартып жа
пайын, жаңа, 1962
жылдан жұмыс
а кірісетін болдым. Фотоклассик бол
маса
та,
атардан
алмай істеп жүрміз. Біра
бұл ар
да
73
ғы әңгіме менің жұмысым туралы емес, Жұмекең т
лы
ғой. Онда да бір сала – аударма туралы ғой. Ал «Қ
за
әдебиетінде» аударма тұра
ты кәсіп емес. Бір к
ні газетте
Әнуар Әлімжановтың Мырзашөл өңірінен жа
ған очеркі
жариялана
алды. Тіл дегенің мөлдіреп тұр. Әнекеңнің
аза
ша жазбайтынын білемін. Көкейдегі с
ра
тың сыры
ілездемеде ашылды. Оны аш
ан – р
да
то
дың орынбаса
ры ғафу Қайырбеков ағамыз. «Мына д
ние аударма емес,
тұп-тура
аза
ша жазылғандай болып ш
ғыпты» деді.
Ауда
ған редакторымыздың өзі екен. “Е, бұл кісінің сон
дай да өнері бар екен ғой” деп түйгем.
Ол кезде газет-журнал саны кәзіргідей нөпір емес. Шама
келгенше бәрін де о
уға бейілміз. Сол тұста ғой Мұхтар
Мағауиннің анекдот айтатыны: “Киоскер біз секілді газет
сұраған біреуге “Правды” нет, “Известия” не были, “Со
ветская Россия” продана. “Труд” стоит две копейки” депті.
Ащы! Біра
шынды
. Бір күні “Известияның” кезекті са
нын
арап отырсам, редакторымыздың жарты бетке жуы
көлдей ма
аласы жүр. Бас салып о
ыдым. Орысшасы сол
газет
ызметкерлерінің еш
айсысынан кем емес. Ой өрісі,
тіпті, арты
та. Кеңінен көсіліпті. “Е, мұндай да өнері бар
екен ғой” тағы бір түйдім.
Жазда диплом
олға тиген соң, «ауданды
газетте іс
теймін» деп «Қаза
әдебиетінен» кеттім. үш жылдан аса
газеттерде істеп, кейін Алматыға оралды
мекең Шығыс Қаза
стан облысты
газетінде екен деп ес
тігенім болмаса, ұшыраса
оймағанбыз. Жетпіс екінші жыл
арай жолығып
алып, сәлемдестім.
– Оу, батыр-екесі,
айдасың? – деді. Өзі Партия тарихы
институтының марксизм-ленинизм классиктері шыға
ма
ларын аудару секторының меңгерушісі болып істеп жүр
екен.
– «Социалистік Қаза
стандамын» ғой, – дедім. Жа
ным апта сайын дерлік жарияланып тұрса да, көңілім
та
сып жүрген жайым бар еді. Оны да жасырғам жо
– Ал онда бір ұсынысым бар, бізге келсең
айтеді? Аға
74
ызметкер боласың. ғылымда ойың болса, ол жа
ғынан да
олайлы, – деді. Ондай ойдың да бар екені рас-ты.
Келісе кеттім. Сөйтіп 1973 жылдың екінші күнінен бастап,
институттың аға ғылыми
ызметкері болып шыға келдік.
Бұл тұста сектор «КПСС съездерінің, конференцияларының,
пл
нумдарының
арарлары,
аул
лары, шешімдері» деген с
гіз томды
жина
ты баспаға дайындап жатыр екен. Мен ж
ұ-
мыс
а кіріскен тұстағы томдар негізі
шаға аударылып,
ұжаттар. Біра
бәрібір редакциялау керек.
Кезіндегі асығысты
тан кеткен кемістіктер, тіпті жа
са
тар бар.
ұжаттар таныс. Студент кезімде сол
ұжаттардың
үш томдығын, XX, XXI, XXII съездердің стенографиялы
есептерін сатып алып, керек кезінде о
ығанмын. Ол тұста
шасы жо
, орысша. Тіпті диплом
орғау кезінде
зыл дау туып, сол томдарға жүгінгенім бар. Қыс
жаттар таныс. Жұмекең берген бір бөлік
ұжаттарға к
те кеттім. Ынты-шынтыммен. Жаңса
тұстарын т
ой аны
жеткізілмепті-ау деген тұстарын аны
тай түсемін.
тірдім. Жұмекеңе алып бардым. А
редакцияны сол кі
нің өзі жасайды. Келесі күні тағы бардым.
– Түзетулерің орынды екен. Жарадың, – деді. – Біра
бір ескертпем бар. Өзің де білесің, осы мәселелер бойын
ша еңбектер, ма
алалар жазылғанда біздің ғалымдарымыз
да, жу
налистеріміз де цитатаға көп жүгінеді ғой. Ал мына
жаттарда «съезд отмечает... подчеркивает... решает...» де
ге
дер аттаған сайын кездеседі ғой. Сондайда
ша м
насына жа
ындатамын деп «мынадай, мынадай екенін атап
өтеді» дегеннің орнына, «атап өтеді» немесе «атап кө
се
теді» деп
ос нүкте
ойып алып, негізгі ойды сосын бе
сең,
сөйлем де жеңіл түсініледі, цитата алушыларға да оңай бола
ды. Қаулы-
арарларды аударуда сондай бір амал бар. Осыған
келісесің бе?
Жөн сөзге келіспей, жын ұрып кетіп пе. Содан әрі Жұ
мекеңнің бұл а
ылынан
ия баспайтын болдым. Осылай жұ
мыс жалғаса берді. Жұмекең де
айтып ескерту жасаған жо
75
То
дарды кезек-кезегімен тапсырып жатырмыз. Ші
де ая
қ-
талып
алған тұс болатын. «Маған кіре кетші» деді Ж
мекең.
Бардым. «Бір өзгеріс болайын деп тұр» – деді
оңыр даусы
мен. – Естіген шығарсың, Мәскеудегі Орт
лы
К
митет
аулы
абылдаған. ТАСС жүйесі туралы. О
да Т
леграф агенттігін
Министрлер Кеңесі жанындағы а
парат аген
тігі етіп
айта
ұру, оны ресми материалдар таратудың бі
ден-бір орталығы
ету кө
делген. Сондай
аулы бізде де
қа
бы
данба
шы екен.
ҚазТАГ туралы. Директорға Мемлекеттік комитет тө
аға
сының лауазымы, орынбасарына комитет төрағасы оры
са
рының лауазымы берілмек. Және ж
мысты түгел
айта
ұру
жүктеліпті. Орынбасарлы
ққ
а мені
қо
лай көретін сыңа
лы. Со
ған ж
ақ
ын арада кетіп
алуым мүмкін».
Тамыз айында Жұмекең әлгі жұмыс
а ауысып кетті. үй
ренісіп, тіл табысып істеп жүрген Жұмекеңнен тағы ажырап
алдым. Біра
институт директоры Б.
Серікбаев ағамызға сек
тор міндетін уа
ытша ат
арушы етіп мені т
ғайындауды ұсы
нып кетіпті. Қал-
адарымша жұмысты жалғастыра бердім.
Кейін, жыл аяғында тұра
ты меңгеруші тағайындалды.
Жетпіс төртінші жылдың тамызында О
талы
Комитеттің
демалыс үйінде демалып жат
ам. Ем жо
, тама
ішесің,
ыдырасың. Бір күні гүлзарда кітап па, журнал ма, бірдеңе
ып отыр ем, ойда жо
та Жұмекең келе
алды.
– Рахаттанып отыр екенсің ғой. Ал мен базынамен кел
дім. Тағы да бірге істесек деп. Бас редактордың орнын ұсын
пын. Жұмыс көп. Егжей-тегжейін бара көресің ғой, бұған
– Не дейтіні бар. Секең (институт директоры)
арсы бол
маса, сізбен бірге істеуге мен дайынмын ғой. Тек, мына
жұмыс бір ізге түскен шаруа ғой. ҚазТАГ-та шұғыл дүние
көп болар. Мен біле бермес тұстар да жетіп артылар. Ондай
да кеңесіңіз көбірек керек болуы әбден мүмкін.
– Оған
ам жеме. Екеуміз бір арбаға жегілеміз. Ең бастысы,
аударманың
ша болуы. Көбісі калькаға үйреніп
алған.
Айтар ойдың мұртын бұзбай, соны
ша жеткізу міндет
болып тұр.
76
Сонымен, не керек, демалысымды ая
тай сала, ҚазТАГ-
а бардым. Директоры Қасым Шәріпов ағамыз. ұмы
секілді, «Ә, бұл інімізді білемін» деп
остай кетті. Білетіні
– диплом
орғағанымда үлкен дау туған. Тіпті, “
орғатпау
керек” деген ағаларымыз да болған. Сонда мемлекеттік
емтихан комиссиясының төрағасы болып, мені әлгілердің
орғап
алған осы азамат еді. Сонысы есіне
түскен болу керек.
Жұмыс басталды. Бастан асады. Таңертеңгі сегізде Мә
кеу
мен байланыс ашылады. Түнгі сағат онда жабылады. Күн
сайын. Сенбі күні де. Бұл белгіленген тәртіп бойынша. Ол
жиі бұзылады. Түнгі сағат онға жа
ындағанда «л
болады деген хабар түседі. Ол аталмыш материал газеттің
лесі санында жариялануы керек деген сөз. Бірде-б
реу
пәтері жо
дерлік машинистка
ыздардың екі көзі төрт бола
ды. Аудармашы да, редактор да, біз де. Әлгі «л
терныйыңыз»
сағат онда келе
ойса жа
сы, кейде он бірде, кейде он екіде,
тіпті түн ауа келеді. Осыған орай, ж
тың ішкі тәртібін,
ұйымдастырушылы
тәртіпті
та
ұру керек болды.
ұсыныстар әзірленіп, бәрі Жұмекең тарапынан
олдау та
уып отырды.
бастысы бұл емес. Бастысы – материалдың
шасы. Негізгі салма
Жұмекеңе түседі. Өйткені а
ратты
материалдарды, ресми материалдарды аударуда өзіндік ерек-
шеліктер көп болады. Сөйлем аударылған, бәрі де дұп-д
секілді, біра
о
ысаң, кібіртіктеп
ласың, бірдеңе жетпей
тұрады. Соның талайының сырын Жұмекең үйретті. Ті
лімізде ілік септік деген бар ғой. Кәзір
айдам, біз мектепте
ығанда «ілік септіктің жасырынып тұратын тұстары бо-
лады, мысалы, Арал теңізі дегенде, Аралға тиесілі «дың»
– ілік септігі жасырынып тұр» деп үйрететін. Сол сіңіп
алған ба, материал редакциялағанда аудармашылар, редак
торлар «жасырын» ілік септігін та
тап кеткенде, оны орнына
келтіруді ескере бермейді еке
мін, соны бір күні Жұмекең
ескертті. «Орынды ж
рінде ілік септігі тұрмаса, сөйлем
77
асаңдау о
аса
дау естіледі, тіл күрмеліп тұрғандай
болады, осыны еске
гейсің» деді. Расында да солай екен.
тып ай
анда «сопромат», толығы «сопротивление
риала» деген пән бар ғой техникалы
жоғары о
у ор
нында. Сол «сопроматыңыз» аудармада да бар. Бұл арада
сыласатын материалыңыз тіл, сөйлемдік
Осы арада
апысын таппасаңыз, сөйлем
атесіз аударылса
ша болмай шығады. Орыста ең
арапайым сөздің
рі «мы». Сөздің көптік түрі. Соны біздің аудармашылары
мыз көбіне «біздер» деп жөнеле береді. Оны кейде бас
а ре
дакторлар да, олардан кейін редакциялайтын мен де бай
бермейді екенбіз. Соны да Жұмекең еске салды. «Қаза
«біз» дегенінің өзі көптік түр. Кейде «біздер» де керек болып
алады, әрине. Осыны есіңде са
тай жүргейсің» деді бірде.
Бұлар енді стиль санатындағы нәрсе ғой. Біра
сон
дай «ұса
-түйексіз» сөйлемің дұрыс о
ылмайды. Ен
дігі бір пара
иынды
күнделікті
олданылатын термин
сө
дердің аудармасында болатын. Әдетте,
ұла
ү
реніп
алған сөздерді естіген түрінде
олдана беретін
міз бар ғой.
Соның ең бір
арапайымы – «профсоюз» – «к
сі
ода
».
Осыған байланысты да
олымыз бір
алт еткен тұста
Жұмекеңмен арамызда болған әңгіме әлі есте. «Про
сою
зың
ыс
арған сөз ғой, – деген Жұмекең. – С
ған сәйкес
кәсіподағыңыз да
ыс
арған сөз. Түбі – профе
сиональный
союз ғой. Профессия – кәсіп деп аудар
лып жүр. Демек –
арғы атасы – кәсіптік ода
. Мұ
дай мысалдар көп. Осыған
да са
болайы
». Мұны
қа
рапайым мысал дедік
ой. Ал
«современный» деген, әсіресе саяси әдебиетте жиі
ол
нылатын сөз бар. Біздің көп аудармашыларымыз, тіпті
лымдарымыз «кәзіргі» деп тарта береді. «Ал енді осы
те
мин сөздің ата-тегін
азбалап көрелік – деген еді бір
де Жұмекең, – Антик заман дегенді білесің. Содан кейін
Орта ғасырлар келеді дейміз. Міне содан кейінгі дәуірді,
яғни капитализм бел ала бастаған кезден бастап, кәзірге
дейінгі дәуірді ғалымдар «современный» дейді. яғни осы
заманғы д
уір. Осы есте жүрсін». Біздің есте, әрине, жүр.
78
Біра
, біздің
аза
ғалымдары, аудармашыларымыз, осы
ны әлі ұға алмай келеді.
Біз ҚазТАГ-та істеген тұста ғарыш
а космос корабльдері
жиі ұшатын. Әрине, хабар да іле-шала түседі. Ең жиі кез
десетін сөз «ракетоноситель». Бұл орыс тіліне кейінгі елу
жылда кірген жасанды, жаңа сөз ғой. Осы сөзді
аза
ша
алай дәл береміз деп бас
атырғанымыз бар-ды. Сонда
Жұмекең: «Байыптап
араса
, бұл рак
таңыз спутник деп
жүргенімізді ғарыш
а жеткізетін к
лік емес пе. Оның үш
сатысы кезегімен
ала береді. үші
шісі, ғарыш станция
сын жеріне жеткізгеннен кейін
құ
лайды. Сонды
тан оны
ұшырғыш ракета дегеніміз жөн болар» деп еді. Бұл уәжге
«жә» дескенбіз. Солай жазып та жү
дік. Кейін «ракета»
мыран деп аударылатын болды ғой. Оған дауымыз жо
ра
теледидардан, радиодан естіп, газеттен о
итынымыз
«з
мыран ұшырғыш». Сонда аудармамен кәзір шұғылданып
жү
ген іні-
арындастарымыз «зым
ран-ракетаңыз» көлік
ек
нін, ол ғ
рыш кемелерін тиісті орбитасына ш
ғар
ға
арналғанын білмей ме? Әлде осының ата-тегі
андай еді деп
ойланбай ма? Е
тісең –
ұлағыңа түрпідей тиетін, о
ысаң –
миыңа шы
ете
алатын мұндай аудармалар кәзір өріп жүр.
Ең
ар
пайым мысал: «техника безопасности». Ай
па
шы,
осы терминге байланысты күлкілі бір жәйт еске түседі.
Айтым Абдрахманов деген тілші-ғалым ағамыз болатын.
Тіл институтында істейді. Бір күні сол ағамыз келді. Жай
келмепті,
олында «Техникалы
терминдердің орысша-
ша сөздігі». Академик ағамыз Өмірбек Жолдасбеков
екеуі
ұрастырыпты. Дереу пара
тай бастадым. Әрине,
көбісі а
паратты
материалдарда
олданыла бермейді.
Кенет көзім жаңағы терминге түсіп кетті. Күліп жібердім.
«Техника
ауіпсіздігі» деп бадырайып тұр. «Айтеке-ау, бұл
дегеніңіз балғамен шеге
саңыз, бармағыңызды соғып
алмаңыз деген сөз ғой. Құрылысшы болып жү
німізде
«техника безопасностиыңызды» миымызға т
лай
ған.
Оныңыз – «
ауіпсіздік техникасы», «са
б
лыңыз» деген
сөз ғой» дедім. “Ойпырмай солай болып к
тіп пе,
алай
бай
амағамыз” деді
ызара
тап ағамыз.
79
Сол сөздікті Жұмекеңе көрсетіп, әлгі жәйтті айтып едім,
күлімсіреді, содан кейін: «Әрине,
ате. Ондай-ондай үлкен
кісілерде де болады. Редакторы
алай бай
амаған» дей сал
ды. Өз басымызда да ондай болған. Бір аудармашымыз «тех
ника
ауіпсіздігі» деп айдап жіберіпті. Аудармашыларды да,
редакторларды да да дереу жинап алып, ескерткенбіз. Содан
былай ондай жағдай
айталанбаған. Ал кәзір сол «техника
ауіпсіздігіңіз» өріп жүр. Жағаңды ұстайсың да
оясың.
Аударма жайын
азбалап кеттім ғой деймін, оның жыры
айта берсең таусылмайды. Ағамыздың бас
а бір
ырын айт
пай кету әбестік болар еді. Жұмекең ұйымдастырушылы
шаруашылы
жағынан да мы
ты екен. Оған менің көзім
кейінірек жетті. 1982 жылы Кәкімжан ағамыз (Қазыбаев)
Орталы
Комитеттің идеология жөніндегі хатшысы болып
сайланып кетті. Жұмекең директор болып тағайындалды.
Мені өз орнына – орынбасарлы
ққ
а ұсыныпты. Қызметімізді
жалғастыра бердік. Дәл осы тұста Жұмекеңнің әлгі айт
асиеті аны
көрінді. Мемлекеттік еңбек комитеті,
«Главалматастрой» секілді ірі мекемелер көшіп, бүкіл
ғимарат Қаз-ТАГ-тың өзіне
алған. Жөндеу жұмыстары
жүріп жат
ан, бір мезгілде компьютерлендіру идеясы кө
терілген. Ал бұларыңыз тек нұс
ау берумен бітпейді. Ең
бастысы солардың бәріне
аржы бөлгізе алу. Негізгі жұ
мыс а
паратты
ызметті ұйымдастыру екені белгілі. Жұ
мекең бұл жағынан
амшы салдырмайды. Мені тәнті еткені
әлгі шаруашылы
жұмыстарының
алай кідіріссіз ж
жат
аны. Жөндеу жұмыстары да толастаған жо
, ко
терлендіруге даярлы
та жүріп жатыр. Ол кездегі компью
тер кәзіргідей емес. үлкен электронды-есептеу м
керек, соған жалғанатын компьютер керек. Ит
лиядан эВМ,
Венгриядан мониторлар келді. Сексен алтыншы жылы күзге
арай орысша, сексен жетінші ж
лы көктемде
мыс жолға
ойылды. Әсіресе
қа
за
шасы рахат болды.
Аудармашы материалына үңіліп от
рып, айта береді, опе
80
ратор баса береді, содан кейін түймесін басса, редактордың
мониторына түседі, ол тиісті редакциялаудан соң түймесін
басса, менің мониторыма жетеді, редакциялап болып, тиісті
месін басамын, материал шығару бөлімінің мониторына
седі,
ыздар корректурасын жасайды да, эВМ-ға айдай
ды. Рахат. Міне, ҚазТАГ-та компьютеріңіз сол кезде іске
сылған. Ол кезде компьютер Министрлер Кеңесі түгілі,
талы
Комитетте де жо
. Соның бәрін жарға
ұлағы жас
а тимей жүріп ұйымдастырған Жұмекең еді.
Жұмыс әбден
алып
а түскен,
атаң тәртіп енгізілген.
ТАСС-пен де кешкі сағат сегізден кейін «литерный» алмай
тын болып келісіп алғанбыз. Сөйтіп жүргенде сексен ж
жазы да келіп
алды. Желто
саншыларға сот болды. Мәс
кеудің шетелдерге хабар тарататын бас редакциясы мен фо
тохроникасынан соттан хабар, сурет беріңіздер деген нұс
ау
түскен. Юра Беккер барып суретке түсірген. Таңертеңгі
ілездемеден кейін Жұмекең Орталы
Ком
тетке кеткен.
Содан күн ұзағына дейін сонда жүрді. Ке
ке
арай ТАСС-
тан “керегі жо
” деген хабар түсіпті. Ф
тохрониканың
бас редакторының орынбасары Мечислав Венгловский кү
те-күте шаршаған болуы керек, кешкі с
гізден кейін сот
тан түсірілген суреттерді Алматыдағы редакцияларға беріп
жіберген де, үйіне
ан. «Социалистік Қаза
стан» мен
«Казахстанская правда» «сурет кеш түсті, бермейміз» депті.
Сол күні кезекті нөмірі шықпайтын газеттер «Жетісу», «Ком
мунизм туғи», ұмытпасам «Огни Алатау» да бар, материал
ды да, фотосуреттерді де күн аралатып жариялап жіберген.
Аяғы жау шап
андай айғай-шу. Дереу бюро ша
Жұмекең бастап, әлгі басылымдардың басшылары, өмірде
ойдан жуас М.
Венгловский, әйтеуір жазы
ты дегендердің
бәрі партиядан ш
ғарылған, жұмыстан босатылған. ҚазТАГ
басшысын жұмыс
а тағайындап, босататын ресми орган
Министрлер Кеңесі ғой, оның шешімін де ешкім күтпеген.
Сөйтіп, енді онша
ты айдан кейін алпыс жылдығымды
өткізіп, бір тыншысам деген арманы бар Жұмекең ағамыз
алды.
81
шы, содан дәл он жыл бұрын, елу жылдығын ал
дағы көктемде атап өтермін деп жүргенде жазы
сыз ж
ұшырағаны тағы бар. Оған кінәлі – мен. Бір күні партия
налысы өтетін болды. Соған баяндамашы етіп пар
мекеңді тағайындапты. Жұмекеңнің бір
асиеті –
мысты мойнына алса да тияна
ты бітіруге мұ
ият дайын
далатыны. Сол күні кешкі алтыларда ба
талған партия жи
налысы сегіздерде ая
талды. Баяндаманы жұрт ма
тады,
содан туындайтын міндеттерге байланысты сөйлеушілер де
көбейіп кетті. Жиналыс ая
талып, кабинетімізге көтерілдік.
Кабинеттеріміз
арама-
арсы. «Нұ
махан,
атты шаршадым.
Қан
ысымым да көтеріліп кетті ғой деймін. Мен үйге
айтып,
демалсам деп тұрмын. Өзің бас-көз боларсың» деді. «Ма
дедім, бірер сағаттан соң ая
талады ғой». «Қырсы
ымыран іриді» деген рас. Дәл сағат онда «литерный» бо
лады, байланысты жаппаңдар» деген нұс
ау түсті. Жазған
ұлда жан бар ма, отырмыз. Сағат түнгі он бір болды, он екі
болды. Әлі оты
мыз. Бір кезде телетайп
а жан бітіп, матери
ал түсе бастады-ау. «В Политбюро ЦК КПСС» деген та
тұр. Бұрын мұндай та
ырып болған емес. Көз жүгіртіп
арап
сам, Брежнев көкеміз Францияға барып
Бюро мәжілісі сол сапардың
ортындысына арналыпты. Бұ
рын мұндай материал болмаған. Сонды
тан мұ
ият бо
жөн. Аудармашыға да соны ескерттім. Түнгі сағат ек
де ма
териалды редакциялап бітірдім. Таңертең сегізде жұмыс
келген, күнімен
ағазға шұ
шиған, яғни 16 сағат жұмыста
жүрген адамның жағдайы белгілі ғой, Жауапты шығарушы
Тілеген хайдаров ағамыз бен корректор Клара жеңгемізге
«ал енді мы
ты болыңдар» деп ескертіп үйге жиналдым. Енді
алты-жеті сағаттан соң жұмыс
айта оралуым керек
Шала ұй
ы болып, таңертең жұмыс
а келгенімнен соң бір
сағат өтті ме, өтпеді ме, айғай-шу басталды. Түндегі мате
риалдан
ате кетіпті-міс. «Ойпырмай, жаңылыс
аным ба?»
деген күмән ұялаған. Дереу түндегі материалды алдырдым,
орысшасы үстелімде жат
ан. С
арасам, бәрі дұ
рыс. Енді «Социалистік Қазақстанды»
олға алдым. Тағы да
82
салыстыру. Сөйтсем, тура он жол жо
. Корректураны алдыр
дым. Сонда барып аңғардым. Түнгі телетайпист он жолды
алдырып кеткен. Жауапты шығарушымыз да, корректор
да бай
амаған. ұзартып жатпайын, Орталы
Комитеттің
бюросына жазалайтын адам керек. Мен бас редактормын,
ОК менімен сөйлеспейді. Мені тағайындаған Министрлер
Кеңесі. К
кең ағамыз шетелге әлдебір сапармен кеткен.
Сол кездегі терминмен айт
анда, “шаруашылы
та
алған”
кең. А
ры бюродан
атаң сөгіс алып шы
ты. Ондай
сөгісті мен жұмыс бабымен алдым ғой деймін. Жоғарыдағы
меткер жұмыстан шығарылды. Тілегеннің «Бұл Қаз
ТАГ тісімді алды, ісімді алды» деп жүретіні сонда.
Шүкіршілік, кейін заман түзелді ғой. Айып алынды.
Жұмекең ежелден өзі армандайтын ғылыми жұмысына бар
ды. Докторлығын
орғады, мемлекеттік сыйлы
алды. Жетпіс
жылдығын да, жетпіс бес жылдығын да тойлады
. Сексенін
де. Пәле-жаланың өзімен кеткені ғой бұл.
1988 жылдың күзінде Орталы
Комитеттің ұйғарымымен
Қарағандыға аттануға мәжбүр болдым. үш жылдан кейін
ұрылған Баспасөз министрлігіне ша
айта Алматыға оралдым. Бірнеше күннен кейін Жұмекең
телефон со
ты. Өзгелердей жаңа
ызметпен емес, “
айта
оралғаның
ұтты болсын” деді. Содан былай бұрынғысынша
айтадан жиі араласа бастады
Бұрынғысынша кәсіби тұрғыдан да, адамшылы
тұрғыдан
да. А
ылдасу керек болғанда “түйенің танығаны жанта
дегендей дереу телефон соғам. Жұмекең де кей шаруамен
хабарласып тұрады. Ара-арасында жаюлы дастар
ан басын
да бас
осамыз. Телефондауымыз әсіресе “Мәдени мұра”
бағдарламасын іске асыру барысында жілеп кетті. Олай бо
латыны, біздің баспаға он-он том “Әлемдік саясаттану анто
логиясы” мен “Әлемдік әлеуметтану антологиясын” даярлау
тапсырылған болатын. Бұл жиырма том түгелімен аударма.
Кімдер аудару керек деген мәселе көлденең дегенде сол
83
кездегі министріміз Сауатбек Абдрахманов “белгілі журна
лист-аудармашыларды ша
” деген пікірін айт
академик Салы
Зиманов ағамыз: “Еңбектердің бәрі ғылыми
жұмыс. Сонды
тан оларды ғалымдар аударсын. Журналистер
бүлдіреді” деп табандап тұрып алды. үлкен ағаның айт
болды. Дайын болып, алдымен
олыма тигені Әлеуметтану
антологиясының бірінші томы еді. Редакциялауға отырғанда
төбе шашым тік тұрды. Тұшынып о
итын сөйлем тапсамшы.
Таңертеңгі сағат тоғызда үстелге отырамын, түнгі сағат екі-
үштерде ғана төсекке
исаямын. Саясаттану антология-
ұрастырушылар
жасады. Алдында “таңдаған
адамдарыңыз бір-екі бетін ғана аударсын. Қараймын. Шама
сы жететіндерін айтамын” деп шарт
ойғанмын. Алты-жеті
адамды іріктеген екен, тындырғандарынан татымдысын тап
падым. Секция мүшелері
у болып шы
ты, түпнұс
а он том
ды әкеліп, алдыма тастады да, ғайып болды. Бәле тілеп алған
өзім. Ал келіп аудармашы іздейін. Алдымен аузыма іліккені
Жұмекең. “Сенің басыңа түскен тау
ымет біздің басы
мызда да бар. Айтып отырған Никколо Макиавеллиін біздің
тұсымыздағы идеологияда ылғы жамандалып жүретін ғалым
ғой. Тек соны ғана алайын. Бас
инама” деді. Амал
анша, келістім. Жұмакеңнің мойнына алған жұмысты
алай
тындыратыны белгілі ғой, үстінен шолып
ана шы
Есесіне бас
аларды редакциялауға
адалып отыруға тура
келді. Әсіресе, атауынан ат үркетін мекемелерде аударма
шымын дегендердің. Бұл та
ырыпты індете бермейін, 2008
жылы жиырма томды шығарып бітірдік.
Сол жылы Алматыда Жұмекеңнің 80 жылдығын той-
. Бәйкен Әшімов ағамыз әлден уа
ытта есік алдына
ты. “Отыра беретін едім, “шаршап
аласыз” деп
маған мына Жұмағали ғой” деп әзілдеді. Күзде ағамыздың
туған еліне барып
. Облыс басшыларының “ы
сын” жа
ойғам жо
. “Кісі
адырын біле
оймас
бейба
боларсыңдар-ау” деген дүдамал ой оралған. Одан
кейін көптен көкейімде жүрген бір еңбекті ая
тап, екін
ші бір шаруаға кірісу үшін 2010 жылдың аяғына
84
Оңтүстік Қаза
станның мұражайларын тағы да жағалап кет
тім. Содан жаңа жылдың алдында ғана оралдым. Ағамыз
бен жеңгемізді таяп
алған жаңа жылмен
тап
ояйын
деп телефонға жармас
ам. “Ағаң тағы да ауруханаға жатып
алды. Реанимацияда. Барғаныңмен кіргізбейді. Кіре
алсаң
да, сөйлесерлік дәрмені жо
. Тек үзбей хабарласып тұр” деді
жеңгеміз Фарида. үнінен ұмітсіздіктің лебі ескендей, бойым
мұздап кетті.
Айтып-айтпай не керек,
аралы хабар да көп тостырған
жо
. Қимас ағамнан айрылдым. Пенденің
олынан не ке
леді, жамбасы жерге тигенше аға шаңырағында болдым,
бір уыс топыра
салдым, “алдыңнан жарыл
асын, аға!” деп
күбірлегеннен бас
аға шамам жетпеді.
85
Кеңес
жазушы, аудармашы
Күні кеше ғана арамызда жүрген, туған елінің м
мен әдебиетіне бірі кісідей еңбек сіңірген адам жайы
әлбетте, өткен ша
та сөйлеу
иын екені мәлім. Мұ
уа
ыттың, тағдырдың үкіміне не шара дейсің. Мә
гілік ғұ
мырдың ешкімнің пешенесіне жазылмағанын пайы
дайсың,
сондайда артында бедерлі із
алдырғанына ой ж
сің де,
сол мезет көңілің бір тыншып
алады.
Алайда, санаңда
ажетті сөз таппай, баламасы ұстатпай
иналған сәтте, а
ыл салатын абзал ағаның орнын сипап
ал
ған сәтте,
айтадан кәдімгідей
амығып
аласың. Қаза
зият
тылығының бір бұрышы босап
алғандай әсер туады.
...Бірде біз, Елбасы әкімшілігінің
ызметкерлері, «либе
рализация цен» тіркесінің баламасын табуға
ау
жетпей (тілімізге есе теңдік тиіп, әр сөздің
ша балама
сын табуға тырыс
ан кезең), әуреге түскен едік. Сонда таны
мал тәржімеші ғазизбек Тәшімбаев ағамыз: «Бір адам тапса,
Жұмекең табады. Сол кісіден сұрау керек», деп ой салды.
Жұмекеңе телефон со
. Ол кісі әдетінше ыңылдап тұ
алды, сөйлеп тұрып, ойлану үстінде: «Еркіне жіберу,
беру, шығандату, шары
тату...». А
ыры: «Еркіндету
емес, сірә, ыры
тандыру дұрыс шығар, бейтарап түрде айты
лады, тегінде жөні сол болар-ау», деп бір тұжырым жаса
ды. «Әрине, саясатта бұл үлкен ұғымның атауы, ежелден
алыптасып
алған термин. Оған со
пау керек. Мына
же
тұрғыда экономикалы
жағынан, бейнелі
ғынада алынып отыр. Сонды
тан аударуға болатын секіл
ді», – Жұмекең ойын одан әрі саба
тады.
Келесі жолы Жұмекеңе «реанимационный банк» тірке
сіне орай сабағат салған едік. Ағамыз көңілденіп сөйлей
тады: «Бұл сөз бір шы
са, анау шалдан шығады. Осында
миннің төрағасы, обкомның хатшысы болып жүрсе де,
86
а шаруасы жо
тай, түртініп сөз теріп, түбірін тәптіштеп
жүретін Нұртас Оңдасынов деген сөз
уар «чудак» ағаң бола
тын. Өзі
аза
тіліне енген араб-парсы сөздерін жетік білетін,
анадай
ызметте жүріп тілде несі бар-ау деймін (Жұмекеңнің
өзі жа
сы көретін адамдарын әлгіндей
ыжырта сөйлейтін
зілсіз әзілі бар-тын). Қазір шалдың сөздіктерін
Өзім хабарласамын».
Арада он минуттей уа
ыт өткеннен кейін Жұмекең теле
фон со
ты: «Айттым емес пе? Әлгі шалдан шы
ты. Түбінде
реанимация дегенің – медицина термині. Біздіңше дем беру,
жанын са
тау дегенді білдіреді. Бай
айсың ба, біздікіндей
емес, орыс тілі өз бойына жа
сы сіңіреді, өйткені
олданыстан
паған тіл ғой. Мына жерде, өзімізге салса
, сүйемелдеу,
демеу мағынасында алынып отыр. Сонды
тан а
са
алдың
«медетші» деген сөзіне то
таған жөн. Тегінде біздің мәтін
әлгі «реанимация» сынды сөздерді көбінесе
абылдай бер
мейді. Сірә, әбден сіңісіп, тамыр тартып кеткендері болмаса,
а да мағынасы бар мұндай сөздерді тайса
тай бермей
тәржімелегініміздің әбестігі жо
Әлбетте тең түсер сөз таппай
иналған кездерімізде Жұ
мекең көмек
олын созған мұндай сәттер аз емес. Ба
ауым
ша, ол кісінің санасы бір сәтке тыншымай, сөздерді саралау
мен, бейтаныс ұғымдардың ана тіліміздегі баламасын
ізде
мен, күрделі сөздік конструкцияларды
иыстырумен
жүретін секілді. Бірде, 1968 – 1969 жылдардың ішінде, кессон
дертіне шалдығып, топ болып
алған сүңгуірші Владислав
Титов деген
ажырлы азаматтың
аламды тісімен тістеп оты
рып жазған «Всем смертям назло» дейтін повесі «Юность»
журналында жары
көрген еді. Жұмекең бір топ, жасымыз
бар, жасамысымыз бар, журналистерге осы повестің атауын
алай аударуға болатыны жайында сауал тастады. Қапелімде
айсымыз оңтайлы балама тауып бере алмай
иналып
алды
. Ағамыз: «ойлана жүріңіздерші», дегендей
сыңай танытты. Кейіннен біздің тарапымыздан түрлі болжам
дар айтылды, алайда лайы
ты, то
етеріне жа
дем сөздер табылған жо
. А
ыры ағамыз мелжемді нұс
асын өзі айтты: «Ажал атаулыға
аса
ана». Соңынан а
87
ғаным, Жұмекең бұл шығарманы тәржімелемеген тәрізді.
а бір аудармашыға атауын тауып берді ме екен, әлде
атауының астары ұнап, оны
алай айтып беруге
латыны жайында ойланды ма екен? Соңыра күндері сұ
рауды
ұнттамаған екенмін. Әйтеуір, Жұмекеңнің күрделі
түйіндерді осылайша ұдайы ойша шешіп жүруге ы
екені аны
Өзінің аудармашылы
ызметінде баспасөз-а
паратты
деректі, ғылыми,
оғамды
-саяси (публицистикалы
), фил
со
фиялы
мәтіндерді тәржімалаумен танылған Жұмекең, бұған
оның сонау 1954 жылы орыс ағартушы демократтарының
ғармаларын аударуға белсене
атыс
аны, сонымен
атар
марксизм-ленинизм классиктерінің еңбектерінің
тілі
не аударылуына басшылы
еткені дәлел, содан кейінгі жер
де көркем шығармаларды аударуға бет бұрады. Әсілінде ол
кісінің саяси аударма саласындағы
ызметіне Жұмекеңмен
бірге осы саланың жүгін бір кісідей ар
алаған Нұрмахан
Оразбеков кеңінен жазатын шығар дейтін үміт үлкен. Де
генмен сол уа
ыттың өзінде Жұмағали ағамыздың көркем
аудармаға жіті көңіл бөліп, ниет беріп жүргенін аңғартатын
деректер де жо
емес.
Жетпісінші жылдары ол Владлен Анчишкиннің р
ма
ти
калы
сарындағы «Арктика аңызы» романын аударады. Бұл
иыр терістікті зерттеуші адамдардың
иыншылы
ққ
а т
лы
өм
рін суреттейтін эмоционалды
, әрі эстетикалы
с
зім мен
та
лымға толы,
ажеттігі дау туғызбайтын дүние, сол з
мандағы
қу
шы
ауымның талғам таразысына лайы
шығарма.
Мен мұның алдында Жұмекең аудармасында
Дальдің «Б
кей мен Мәулене» повесін «Жұлдыз» журна
лынан о
ным бар-тын. Содан кейінгі жерде ұлы Отан
соғысы т
рыбына жазылған шыншыл шығармаларымен
(«Весна на Одере», «Сердце друга» және т. б.) танылған эм
мануил Казакевичтің күрделі әлеуметтік проблемаларды сол
зе
нің талабынан оздыра баяндайтын «Көк дәптер» по
весін де
шалағанын айтуымыз керек.
Осы аталған шығармалардың бәрі де о
ырман
ауымға
керек, әсіресе жастар жағы тауып алып о
уға тырысатын,
88
көркемдігі жоғары, замана
ажетіне үн
осатын, эстетикалы
шарпуы мол туындылар еді. Мұның өзі де аудармашының
оғам алдындағы жауапкершілігін терең сезінетінін, о
манның сұранысы мен көркемдік талғамын жіті зерделей
тінін, ең алдымен, өзінің аударма
шығармасына үлкен та
лап, озы
талғам тұрғысынан келетінін аңғартады.
Содан кейінгі жерде Жұмекең орыстың аса көрнекті жа
шысы Юрий Бондаревтің екі романы «Таңдау» мен «Ж
лауды»
тіліне аударуға атсалысады. Аталған екі туын
дының екеуі де кезінде күллі Кеңес Одағы о
ырмандарының
жоғары бағасына ие болған, орыс әдебиетінің тарихынан ала
ома
ты орыны бар кезеңдік дүниелер еді. Мұның өзі
Жұмекеңнің тапсырыс
а емес, сындарлы өзекті мәселелерді
озғайтын өміршең шығармалардың пайдасына ғана таңдау
жасайтын
аламгер екенін танытса керек. Содан кейінгі жер
де, осыдан біраз ғана бұрын өзіндік ой өрнегі, жазу стилі бар
белгілі орыс
аламгері Вересаевтың шығармаларына ден
ды. Мен осы автордың «Невыдуманные рассказы» деген
жинағын о
ыған кезімде, неге Жұмекеңнің оның туындыла
рына көңіл бөлгеніне көзім жеткендей болды. Менің өз ба
сыма орыс жазушысының сөз кестелеуі Жұмекеңнің өзінің
баяндау әдісімен үйлесіп, үндесіп тұратындай көрінген.
Ж. Ысмағұловтың аудармашылығы туралы айт
анда, бері
ойғанда Батыс Еуропа, кеңінен алғанда күллі әлем таныған
Оноре де Бальзак пен Стендальді
тілінде сөйлетуге ба
тылы барған, әрі бұл міндетті ойдағыдай жүзеге асыра біл
ген
аламгер екенін атап көрсеткен орынды. Әлбетте, біз бұл
туындыларды ана тіліндегі нұс
асымен емес, орыс тіліне ау
рылған нұс
аларымен салыстырды
. Несін жасырайы
біз өзіміздің еуропалы
тар сия
ты бірнеше тіл біле бермейті
мізді, небәрі екі ғана тілді меңгергенімізді мойындаймыз.
Мұның өзі де жаман емес, данышпан Абай айт
андай,
дүниенің кілті орыс тілі ар
ылы да бүгінгі күні талай биік
терге
ол соза алтынымызға шүкіршілік етеміз. Алдағы күн
нен де үмітіміз зор, біздікі кейінгі жастар өсер, жетілер, олар
бірнеше тілдерді меңгерер, ең алдымен туған тілін жетік
білу ар
ылы, талай таңдаулы туындыларды өз жұртына тар
ту етер деген үлкен тілеу мен үміт.
89
Бұл тұста орыс жұртында аударма үлкен өнер сана
лып, үлкен биікке көтерілгені, өткен ғасырдың сексенінші
жылдарының өзінде, негізінен алғанда, әлемдік классика
тұтасымен, сол заманғы кезеңдік әдебиет толы
а жуы
орыс тілінде сөйлегені баршаға мәлім. Ал бертінде кеңестік
идеология кінәрәт тауып тұмшалаған төл әдебиеттерінің де,
шетел әдебиеттерінің де талай шо
ты шығармалары жа
көріп жатыр. Сонды
тан да орыс аудармашыларының
қа
тас
ан мектебіне де, олардың кәсіптік шеберлігіне де
мән келтірмегеніміз жөн.
Рас, бертінде нары
ққ
а көшудің, рухани дүниелердің
өзін а
шамен өлшеуге ойысудың салдарынан аударма сапа
сы төмендеп кетті деген пікірлер жиі айтылып жүр. Деген
мен Жұмекең аударған, уа
ыт өте келе талай білгір ауда
ма
шылардың
олынан өтіп, әлденеше рет басылған дүниелердің
сапасына ешбір күмән келтіруге, сірә, болмас.
Сонымен
атар, ағылшын эдвард Фитцджеральдтің парсы
тілін білмесе де, Омар хайямның рубаяттарын ағылшын тілін
де сөйлетіп, парсы а
ыны аталуы, көне грек тілін білмейтін
В.
Жуковскийдің «Одиссеяны» неміс тілі ар
ылы орыс тіліне
тәржімалағаны (Пушкин оны үздік аударма ретінде т
ныған),
ағылшын тілін білмейтін эдуард Багрицкийдің Р
берт Бернсті
аударғаны (С. Маршак оны өте жоғары б
лаған) тәржіме та
рихынан белгілі. Осындай мезетте ата
ты итальян жазушысы
Умберто эконың інжілшілердің ки
лі мәтіндердің аудармасы
ха
ындағы таусылып бітпейтін пікір-таластары турасында ой
түйе келіп, тіпті сол бір тә
маларды
аншалы
ты орны
сыз,
сәтсіз санаған күннің өзінде, бір тілден екінші тілге көшіп, алу
ан-алуан тілдерде сөйлейтін миллиардтаған діндарлардың са
насына жеткеніне то
тала келіп, егер бастап
ы мәтін
ұштар
көңілмен, байыбына жете бағамдалса, аударманың мүмкін еке
ніне дау жо
деген тұжырым жасайды.
Олай болса, Жұмекеңде ондай
ұштарлы
бар, әуелгі тіл
жүйесінің желісі мен жүлгесін ұстайтын сезімталды
пен
сергектік бар, негізге алынған тілдің түп тамырын дәл баса
тын білімдарлы
, яғни орыс тіліне жетіктік, әрі ең бастысы
ана тіліне жүйріктік бар, мұның өзі аудармашыға
ойылатын
0
басты талап болса керек. Аударма ілімінің білгірлері бас
ат та осы.
Бұл ретте, ең алдымен Жұмекеңнің тіл мен сөз алдындағы
жауапкершілігін атап көрсеткен дұрыс. Менің бір бай
ағаным,
Жұмекең бастап
ыда аударып жүрген шығармасының атауы
туралы толғанады. Стендальдің «Қызыл мен
арасы». Бұл
жерде бәрі де ай
ын. Бас кейіпкер Жюльен Сорельдің өмір
өткелдерін бейнелейтін түстер. Бұл
ша мағынасында да
дәл солай
абылданатын ұғым.
Ал енді Бальзактың «Утраченные иллюзии» романына
келгенде әңгіме бас
а. Бұл тұста
ы синонимдік
тар
лар мен ұғымдар
осамжарласады. Дәл мағынасына келген
де, мұны, сірә, «жоғалған үміт» деп алуға болар ма еді деген
де ой келеді. Біра
үмітім жоғалды демейді, үмітімді
үздім дейді. Сонды
тан да «үзілген үміттер» өзін а
тап тұр.
Көпше түрде алуды жарата бермейтін
, сірә, «үміт»
десе жетіп жатпай ма деуі де мүмкін. Бұл ретте аудармашы
үміттер деу ар
ылы надежды емес, иллюзияның мағынасын
беруге тырыс
аны аны
. Сөйтіп, “Обманутые надежды” бо
лып кетпей (орыстар надежда сөзіне орай дәл осылай алар
еді), оның орнына
тілінің мүмкіндігіне сай келетін ең
ын баламасы “үзілген үміттер” алынып отыр.
Енді осы романның «Екі а
ын» тарауындағы кейбір тір
кестерге то
талайы
. «...Не желавшего эмигрировать, чтобы
не лишиться угодий, ни оставаться на виду, чтобы не лишить
ся головы»;
шасы: «шетелге кетсем, жерімнен айрыла
мын, мұнда
алсам басымнан айрыламын...» деп алынған
екен. Бұл жерде де сөз санаған адам «ни оставаться на виду»
тіркесі неге «көз түрткі болмай», «көз алдында жүрсем»
деп алынбаған деген мін тағуы да ы
тимал. Онда түсінікті
ету үшін тағы да сөз
осу, тәптіштей түсу керек болар еді.
Кімнің көз алдында, не үшін деген сауалдар туар еді. Демек
бұл орайда да аудармашы өзге тілдегі ұғымды берудің өзіндік
дәл өлшемін, оңтайлы тәсілін таба білген. «Мұнда
алсам»
деген тіркес ма
алдап сөйлеуге
ұштар
тың ұғымына
орайласып, әрі бөтен сөзбен мәтінді ұзартып, түсінікті ауыр
латпай тұр.
91
Немесе, «скаредность начинается там, где кончается бед
ность». Қаза
шасы: «...кедейлік біткен жерде, кеңбейілділік те
бітеді». Мұнда да тәржіман шеберлігінің бір
ыры
ылаң бе
реді. Тәжірибесі аз тәржіман бұл жерде «кедейлік біткен жерде,
сараңды
басталады», деуі мүмкін. Бұл да
ате емес. Ендеше
бұл тілге таза лингвистикалы
тұрғыдан келу болып ш
ғар
еді де, әдеби тұрғыда мәтіннің бояуы бәсеңсіп солғын тартар
еді. Әрі ұй
астыра сөйлеуді ұнататын
аза
ы дәстүрден ауыт
ып кетер еді. Онда «кедейлік» пен «кеңбейілділіктің» арасы
алша
тай түсер еді. Бұл тұста Бальзак та афоризммен сөйлеп
отыр, олай болса аудармашы да неге на
ылдауға тиіс емес.
Осы ретте белгілі тілтанушы-семиотик, тіл философы, ре
сей академигі Юрий Степанов былай деп жазған екен: «...
языки несут в себе свой способ построения, то есть моде
лирования себя. это можно обобщить термином «модель
ность». Мы строим свою речь и свой способ мышления «мо
дельным образом», и он глубоко национален». Осы орайда
бір тіркесте екі рет
айталанатын «бітеді»
тілінің төл
ұрылысына сәйкес өзіндік реңк беріп тұр.
Айталы
, кезінде татар жазушысының, ұмытпасам Р.
Тух
ватуллиннің бір шығармасын аудару барысында «
та
да
ыр тиын жо
» деген на
ылды орыс тілінде «без сл
го
гроша в кармане» деп алуға біраз аудармашылар
арсы шы
ан еді. Олардың айтуынша, орыс тілінде мұның «без ло
маного гроша в кармане» деген дәл баламасы бар. Бұған
сы пікір: түпкі тілдің бояуын дәл беру үшін, бас
а х
ұғымын дәл беру үшін мұндай тәсілдерден
ашпау керек.
тілінің өзіне тән орамдары мен
тыруды жатсынбайтын Жұмекең бір кездегі адамдардың есім
деріне дейін
ша атауға
ұмар аудармашыларымыздың
ана тілінде баяндап беру тәсілінен бойын аула
салып, мә
тінді барынша
ыландыруға ұмтылмайды. Ол ана тілін
де на
сол сөздерді сүрінбей, мүдіріссіз о
ылатындай етіп,
дәл беруге тырысады. Ол еркін аудармаға да бейіл бермей
ді. Бас
а жұрттың өзіндік тұрпатын, танымын, түсінігін, тіл
мен діл ерекшеліктерін толы
бере алатын әдеби саймасай
аударманың жолын ұстайды.
2
Бұған оның Бальзактың «Сельский врач» романын «Жер
гілікті дәрігер» деп алуы жа
сы дәлел. Әлбетте «сельский
врач» дегеніміз бір селоның дәрігері деген ұғымды білдір
мейді. Ендеше француздардың ұғымында да біз білетін ауыл
жо
. Демек әңгіме белгілі бір жердің дәрігері туралы болып
отыр. яғни шығарманың
ұрылысына, желісіне «жергілікті
дәрігер» деген бас
аларынан гөрі әлде
Тегінде Жұмекең публицист ретінде, әдебиетші ғалым
тінде, әсіресе аудармашы ретінде әр сөзін салма
тап, са
ралап
олданатын
аламгер. Осы ретте француз аудармашы
сы Валери Ларбоның сөзімен айт
анда, аудару барысы
ан ұғымның дәлме дәл баламасын табу үшін өз
тілінің терең
атпарларын жалы
пай
азатын бейнет
ор
адам. Бұл
азіргі әлемге танымал бразилиялы
жазушы Пау
ло Ко
льоның романын аудару барысында ай
ын көрінеді.
Бұл жазушының шығармалары 59 тілге аударылып, әлем
нің 150 елінде жарияланған. Лондондағы «Таймс» газеті Па
уло Коэльоның кітаптары миллиондаған о
ырмандарды ба
урап алған деп жазса, «Рейтер» а
парат агенттігі 2003 жылғы
деректер бойынша оның жер шарындағы ең танымал үш жа
зушы болса, соның бірі екеніне куәлік береді.
«Заһир» аллегориялы
сарында жазылған өте күрделі
лософиялы
иірімдерге толы, жаһанды
әлеуметтік, та
, діни байланыстардан бастап,
арапайым адамды
қа
рым-
атынастарға дейін көркем ой елегінен өткізетін,
осы з
манғы үздік әдебиеттерге тән сан түрлі топшылаулар
сауға, өзіңше түйсінуге, өзіңше пары
тауға жетелейтін
асиеті бар туынды. Бас
асын былай
ойғанда, бұл біздің
авторларға осы заманғы кітап нарығы және кітап тарату мен
намалау жайында, содан кейінгі жерде,
ала берді, шы
ғармашылы
психологиясы туралы мол мағлұматтар беретін
тілінде міндетті түрде шығуға тиіс кітап. Өй
кені, оның тікелей Қаза
станға
атысы бар, ұлы д
гінгі болмысына іштей де, сырттай да үңілетін, ел
міздің
тарихы мен тағдырына деген әрі үлкен ілт
патпен, әрі басы
арты
марапат-мада
таусыз
пен ж
зылған кі
3
тап. Бұл далалы
тарға деген сырт кө
арас, өзіміз
ішінде жүрген соң аңдай бермейтін бі
дің бас
а жұрттардан
өзгешеліктерімізге деген көз
арас. Осы ре
те бұл кітаптың
Жұмекеңнің іле үн
атуының, әрі
лы еңбегінің
асында тіпті орыс тілімен тұспа-тұс, к
рек десеңіз, тіп
ті азғана уа
ыт ертерек шы
ан, жолма-жол (подстрочник)
асы ар
ылы тәржімеленген шығарма ек
нін атап көр
сеткен дұрыс. Жұмекеңнің, бірде әңгімелесе
атауы жөнінде толғанып жүргенін сездіргені бар.
Орыс тілінде шы
ан кітап «Заир» аталады. Қаза
тілін
де – «Заһир». Бұл арада аудармашы тәржімелік тәжірибеде
жиі-жиі орын ала беретін фонологиялы
дыбысталуға бай
ланысты кететін
ателіктерге жол бермеуге ұмтылады. Ай
талы
«Гансты» төл тілінде әрі біздің тіліміздегі дыбыста
луына орай «Һанс» деп алады. Сондай-а
кітаптың атауын
өзіміздің «зайыры», «зайырлы» деген ұғымдарымызбен үн
дестірмес үшін, әрі шығыс елдеріндегі ежелгі дыбысталуы
на орайластырып, «Заһир» деп алуы да көкейге әбден
ды. Осы ретте кітабын «Заир» атауын автордың өзі атақты
аргентиналы
жазушы хорхе Луис Борхестің (белгілі «Мың
бір түнді», Омар хайямның «Рубаяттарын», әлемдік ө
ке
ниетке
осылған бас
а да ұлы шығармалардың аударылуы
ралы «Письмена бога» атты үлкен кітап жазған жазушы)
осы аттас әңгімесінен алынғаны аңдалады.
Тегінде осыған орай кейбір атаулардың тізімі де кітаптың
өзінде берілген екен. Осы орайда Жұмекең көзіміз үйренген
«х» мен «һ»-ның дыбысталуына да мән береді. Содан келіп,
заманауи ұлы жазушының ұлы далаға,
тарға арналған
шығармасы «Заһир» аталып,
аза
о
ырмандармен табысады.
Кітаптың аударылуын саралауға келгенде, шығарманың
астарлы мәніне адал аудармашы сөйлемдерін сірестіріп
майды, ұғынуды ауырлатпайды, шамадан тыс
рып та жібермейді, автордың түпкі ойын, әдеби мәнерін са
тауға тырысады. Мәселен, «в один прекрасный день» дегенді
«тамаша күндердің бірінде» деудің орнына «
ұдайдың бір
сәтті күнінде» деп
ағазға түсіреді. Әріп
умайды, тәржіменің
деңгейін де төмендетіп алмайды. «я свободен» дегенді «мен
94
еркін адаммын» демейді, «мен бостан адаммын» дейді. «Өз
геше» демейді, «өңгеше» дейді. Бұл сөздерді
ұбылту емес,
мәтіннің жүгін жеңілдетудің
амы. Немесе «чего не видел,
того не знаешь» деген тіркес «көз көрмегенді, көкірек сез
бейді» болып әдібі келісіп кестеленеді.
«Жазушы болу өзімнің арманым емес пе еді? Ендеше өле
өлгенімше сөзден сөйлем
ұрап, одан абзацтар, тараулар
түзіп, жаза беруім керек; жеңістің де, жеңілістің де, бас
арма
тардың да мені байлап-матап тастауына көнбей,
жұмыс істей беруге тиістімін. Әйтпеген күнде өмірде
алады: Францияның оңтүстігінен бір диірмен сатып
аламын ба әлде бағбан болып кетемін бе? Жазғаннан гөрі
сөйлеген оңай ғой деп лекция о
имын ба? Атым өшпестей
артыма әртүрлі аңыздар
алдырып, бұл өмірден жұмба
түр
де кетудің бір амалын ойлап табамын ба?». Бұл жолдарды
тордың шығармашылы
психологиясы жайындағы т
нісі туралы жоғарыда айт
ан сөздерімізді на
тылай түсу
үшін келтіріп отырмыз. Аудармашы автордың зілсіз міней
леу сарынын да ретімен береді.
Тегінде кітап әу бастан Қаза
станға
атысы бар, жеке
адамдардың тағдыры ар
ылы елімізге ендеп енуге, оны ұғы
ам жасалған дедік. Ендігі жерде соған ойысайы
. Кі
та
тағы жолдар былай дейді:
« – Қаза
стан деген
ай жа
та? – деп сұрады кітап ө
зуші мекеменің өкілі.
Білмейтінін жасырмаған адамды да иманды дей бер.
– Мен осы сұра
ты күткенмін, – енді Михаилдің көзі кү
лімсіреп, жүзі жылың
ырай бастады. – Мен осыны айт
сайын сәлден кейін әркім әр түрлі жорамал жасай бастай
ды. – Біреу Пәкстанда, біреу Ауғанстанда дейді. Менің елім
Орталы
Бұл да шынды
. Күні бүгінге дейін Қаза
станның
дай ел екенін, оның
ай жа
та орналас
анын біле бермей
тін жұрттар көп. Таныса, енді танып жатыр. Кітап кейіп
керлерінің бірі Михаил немесе Олег аралас некенің тумасы,
далалы
рухта тәрбиеленген, өзін мұсылман санайтын адам.
Ол өзінің туған елі туралы: «Менің ойымша біздің елде ту
95
ған адамдардың бәрі біледі – жеріміздің көрген
Өйткені әрбір
тың туған жері – оның
анында. ядролы
және термоядролы
жарылыстар біздің жазы
даламызды
жыл бойы тітіретті. 1989 жылға дейін, яғни еліміз
уе
сіздік алардың дәл алдына дейін, 456 рет жарылыс
болды. Соның 116-сы ашы
кеңістікте жасалды; солардың
жалпы
уаты Екінші Дүниежүзілік соғыста жапонның хи
росима
аласына тасталған бомбыдан 2500 есе күшті екен.
Ал соның зардабынан мыңдаған адам радиациямен уланды,
пенің бидауасына шалды
ты, мыңдаған жас нәрестелер
ол-ая
тарынан кем болып, а
ыл-естері за
ымдалып, тіпті
кейбір дене мүшелері адам шошырлы
тай жағдайда б
лып туатын болып жүр», деп тебіренеді. Мұның алдында
Михаилдың аузымен «кеңестік тоңмойын төрелердің
тып түзелмейтін жауапсызды
шешімінен» бес елдің елу
лион хал
ы зардап шегіп, ұлы даланың көк теңізі – Арал
зінің жойылып кеткені айтылады.
Біздің еліміздің кешкен азабы мен тарт
ан тау
ыметі ту
ралы осылайша тебіренетін Пауло Коэльо оның жұрты жайын
да
андай ойда екен? Бұл орайда оның өмірлік
ағидаттарына
байланысты тұстарына то
талуға болар еді, әдетте ондай
тар мол әрі олар аудармашының сөз өріміне, шеберлігіне
сын болатын орамдар. Олардың бәрін тәптіштеп айта беруге
ыт тар. Тегінде Жұмекеңнің орайы табылған жеке сөздер
ылы ғана емес, тұтас мәтіннің
ызуын, шымырлығын са
қ-
та
ға тырысатыны ұдайы сезіліп отыратынын айту керек.
селен, бата беру рәсімін алайы
« – Во имя Госпожи посвящаю тебя. Посвящаю тебя зем
ле, которая есть Госпожа. Во имя коня посвящаю тебя. Пос
вящаю тебя миру – пусть он поможет тебе пройти твой путь.
Во имя бескрайней степи посвящаю тебя. Посвящаю тебя
безграничной Мудрости – пусть будет твой горизонт шире
того, который ты видел до сих пор. Ты избрал себе имя и
сейчас произнесешь его впервые».
Осы сәт Жұмекеңде: «Құдай тағаланың, әулие-әмбие
лердің атымен азан ша
ырып, сізге ат
оямын. Атыңызға
ара жерді куә етемін. Сол жердің бетіндегі жүгірген
96
аң, ұш
ұс атаулыны ауызға алып, баршасын куә етемін.
тыдай жүйрік,
анаттыдай ұш
ыр болыңыз. үстіміздегі
көк аспанды куә етіп, атыңызды атаймын. Айдай ашы
дей жары
, Жұлдыздай жіті болыңыз. Әмин!», делінген
екен. Осы жолдар орыс тілінде бата беру рәсімінің болмауы
себепті ме, әлде аудармашылар жеткізе алмады ма, әйтеуір
ша мәтінінен едәуір солғындау шы
ан. Сөзбе сөз бе
рілген аударманы пайдаланғанды
тан ба екен, Жұмекеңде
аузы дуалы
арттардың аузынан шы
ан а
тілеудей ерек
ше әсерлі естіледі. Егер ол жол
шаға түсіргенде,
біздің о
ырман ұ
пайтын дүние болып шығары ы
тимал-ды,
сөйтіп аудармашы автордың ізгі ниеттесіне айналады.
«Дева Марияны» «Қыз-ана Мария» деп алып, әр сөздің
астарына терең үңілетін, публицистикасында да, әдеби зерт
теулерінде де сөздері мен сөздерінің арасын жымдастыра
көсілетін Жұмекең тәржімеге келгенде де осы стилінен жаз
байды да жаңылмайды. Айталы
аудармасында: «ба
бұғып жат
ан жерлерін іздеп жүрміз», «күнді өткіздім бір
сы, түнге жол бос», «әулиелікке немесе әумесерлікке же
телеп, алып баруына», «тылсым тынышты
алт
тың, күрмеуі көп күрделіліктің», «оң мен
тар мен жайшылы
тардың» деген тұстар
сәтімен ауызға түскен сөздер емес, тұтас мәтінге шымырлы
бітіріп тұрған дәнекерлер.
Сайып келгенде, аудармашының ежелгі латын на
дағыдай: «Мен
олымнан келгенді істедім, кім де кім бұ
дан асырып түсірем десе, бай
ап көрсін» деп айтуға әбден
ха
Ендігі жерде Жұмағали Ысмағұлов сынды кәсіби шебер
лігі жоғары аудармашыларымыздың тәжірибесін
орыту,
зерделеу ар
ылы кейінгі жас буын тәржімешілерге тағлым
ету жолдарын іздестірген жөн болар еді-ау деген ой келеді.
97
жазушы
АУ
ЕСЕТТЕН КЕЙіН КЕЛДі
Бөлмеме «Бадыра
көзіміз» Өмірбек (Оралбеков) келіп
кіріп, жаныма жымия жа
– ғаба, сізді Болат ағай ша
ырады, «бес минөтке кіріп
сын» деп отыр, – деді.
алыпты? – дедім, оншама
ұп көрмей.
– Білмеймін. Мен баспаханаға
арай аяңдайын, беріп жі
беретіндеріңіз бар ма? – деді Өмірбек.
– Әзірше ештеңе жо
, аяңдай бер.
Өмірбектің бізге, облысты
«Коммунизм туы» гәзетінің
редакциясына жұмыс
а алынғанына екі ай болған. Редакто
ан Әбуғалиев бір күні:
– ғаббас, кейбір редакцияларда:
азағында «бадыра
көз» деген, орысында «свежий глаз» деген
ызметкер бар.
Ол, былайша айт
анда, «күнделікті корректор» болатын кісі.
Бізде екі корректор әр
айсысы екі бетті о
иды ғой, ал «ба
көз» солар о
атесін түзеткен төрт бетті де о
ғатын болады, – дегенінде таңданғанымнан еріксіз күліп
жіберіп:
– Күнде төрт бетті түгел о
итын болса, ол «бадыра
көз
дің» көзінен не
алады? – дедім. Мұ
ан әдетінше кеңкілдеп
күліп алып:
ты жігітті іздеп тап, – деді.
– «Мы
ты» дейсіз, балуан болсын ба? – деп әдейі бұра
тарттым. Өзіне сөйтіп еркелей сөйлейтініме
Мұ
тағы күлді де:
– Әрі
азағының тіліне жетік, әрі
атені
ырып тастайтын
ты керек, ізде. Тауып әкелген сағатыңда бұйры
беремін,
айлығын ана корректорлар алып жүргеннен он-онбес сом
арты
жасармыз, – деді.
98
Өмірбекпен бұрыннан таныс едім. «Шахмат жолдаспыз».
Орта мектепті бітіріп, Өскемен пединститутына ба
жүрген. Екеуіміз тіл табысты
. Өзімнің Алматы пединс
тутына барып, тымырайған бір тапал о
ытушының «ар
сында» студент бола алмай
айтып келген «тәжірибем»
барын пайдаланып, оны о
уды
оя тұруға көндірдім. «Төрт-
бес жыл
ызмет істеп, содан кейін сырттай о
ырмыз» дестік.
Өмірбек көзі
ызметкер болды.
Маған Өмірбекті жұмсаған Болат Әбілдинов ағай р
цияның партия тұрмысы бөлімінің меңгерушісі, кезінде
оны-мұны шаруасы болғанда бөлмеме өзі келіп жүретін. Ре
дактор мен оның орынбасарынан кейінгі «үшінші
– жауапты хатшымын ғой. Ал Бөкең әрі партхатшы – ре
дакция партия ұйымының хатшылығына сайланғаннан бер
гі төрт айда маған келгенді
ойған. Не телефон шалып, не
көзіне көрінген
ыз-жігіттердің бірін жұмсап ша
ырады. Ол
«өзгерісіне» әсте ренжімедім. Жасы үлкен ағамыз.
– Жоғары шы
. Қауырт жұмысың жо
болса, екеуіміз аз
дап әңгіме шертейік, – деді, сәл жымиып.
– Құлағым – сізде, Бөке.
– Ендеше жа
отыр. Әңгіме серьезный, – деді,
ша кішкене көздері мені шолып өткеннен кейін алдын
да жат
ағаздарын «аралап кетіп».
– Бастаңыз, мен де серьезно тыңдайын.
– Бастасам, былай... Алматыға кеткен Қапан Қамбаров
тың орнына Мұ
анға орынбасарлы
ққ
а Алматыдан Жұмағали
Исмағұлов деген біреу келетін болыпты. Алдағы екі-үш
де келіп жететін сия
ты. «Қаза
әдебиеті» гәзетінде ре
дактор екен, сонда бір шата
а ұрынған көрінеді. ЦэКадағы
дос-жолдастары
орғаштап,
атты жазалаудың орнына
метінен жай ғана босатып, осылай
арай жылжыта
ғой, алысыра
кете тұр деп. Өзі жазушы дей ме, академик
дей ме, сондай біреу екен.
– Тегін кісі емес деңізші...
– Тегін болмаған соң ғой, ЦэКаның решениесімен келе
жат
аны. Ал енді мен сонымен байланысты мынадай ойда
99
мын: ол бұрын да Алматыда әжептәуір үлкен
ызметтерде
лыпты, яғни облыстағы бізге жоғарыдан, оншама менсін
бей
арайтын болады, сөйтетіні сөзсіз. Ондайда біз одан ы
қ-
пауымыз керек. Мысалы, сенен сыр тартып, біздің жігіттердің
айсысы
андай дегендей сөз
озғай
алса, сенің: «істесе келе
өзіңіз біліп алатын боласыз, асы
паңыз» деуің керек. Ол сөйте-
сөйте ішімізге кіріп алады да, Алматысына
туға асы
пай,
бір күні Мұ
анның орнына
онжиып отыра
алады. Сонысы
нан са
тана білуіміз керек, өйтуге жол бермеуіміз керек. Саған
айтайын дегенім осы еді. Ол коммунист шығар, ол жағына, как
секретарь первичной парто
ганизации, өзім ие боламын, ал
сен, как секретарь комсомольской организации, оның жүріс-
тұрсынан дұрыс еместі бай
аған сәтте менімен а
ылдасып
жүр, жарай ма? – деді Бөкең, жіңішке мұрнының үшкір ұшын
сұ
саусағымен бір түртіп
ойып, тағы сәл жымиып.
– Жарайды, – деп орнымнан тұрдым.
Партхатшының «лекциясынан» ішіме ептеп
онғаны «Мұ
анның орнына
онжиып отыра
алады» дегені болды. Мұ
ан – осындағы ұстазым. Мен корректордың көмекшісі бо
лып жұмыс
а алынғанда ол жауапты хатшы еді. Содан бері,
міне, алты жыл өтті,
оластындамын. Ол – редактор, ал мен
– «жаухатшы». Мұ
ан гәзет жұмысы үшін туғандай білгір,
іскер, а
көңіл жігіт. Кім болса да, егер оның орнына көз тік
се, мұндағы бәріміз «
анмайданға» шығармыз!
Ертеңінде маған Еңбекшілер хаттары бөлімінің ме
ге
рушісі хадас Наханов ағай келіп, анау-мынау деп отырып:
– Бізге Қамбаровтың орнына Алматыдан «Қаза
әд
гәзетінің редакторы болған Исмағұлов келетін болыпты ғой.
Өзі жазушы, о
ымысты көрінеді. Естідің бе? – деді.
– Болат айтып отыр.
– Партхатшы айтса, рас болғаны.
Келесі күні Өнеркәсіп және транспорт бөліміміздің мең
герушісі Биғали Мылты
баев басма
аласын алып келіп:
– Мінеки, дайын болды. Мұ
ан о
ыды. Сен естідің бе,
анға орынбасар болып Алматыдан бір мы
ты келетін
болыпты, рас па? – деді.
00
– Бөкең айтты.
– Ендеше, рас болғаны.
Партхатшы бәрімізге жеке-жеке нұс
ау бере бастаған
екен. Онысы несі?..
Білмесек те, білгіш көбейдік:
– «КПСС Орталы
Комитеті пленумының
лары» дегенді гәзетінде «
ыртындылары» деп жіберіп, со
дан кейін орнынан алыныпты!..
– Кандидатты
па, докторлы
па, әйтеуір, диссертация
орғаймын деп, бір үлкен мәселені теріс түсіндіріп, сонсоң
ғылым академиясындағылар соңына түсіп, сөйтіп босап
– Фамилиясын «Исмағұлов» деп жазады, дұрысы не «Ыс
мағұлов», не «Сымағұлов» емес пе?!..
Бізге келетін Исмағұлов-Ысмағұлов-Сымағұловтың өзі
нен бұрын ол туралы осындай
ауесет бұрын жетіп жа
нына үш күн болғанда өзі де келді-ау! Мұ
ан түске таяу
мізді бөлмесіне жинап алып: «Қазір облысты
партия
тетінің үгіт және насихат жөніндегі хатшысы Николай
Ст
панович Филиппенко бізге жаңа орынбасарды әкеліп
ныстырады» деді. «Ол кім?», «Өзімізде орынбасарлы
кісі болмағаны ма?», «Өй,
сыңдар, жоғарғы жа
айда жіберуді өзі шешпей ме?!»... деп дуылымыз
бастағанда сорайып Филиппенко кіріп келді. Жанында ор
таша бойлы,
оңдылау денелі,
араторы өңді, домала
бас,
ойкөз, бауырса
Танысты
. Облхатшы тіл табыса жұмыс істей алат
мызға сенімі молын айтты да, жөніне кетті. Мұ
ан жұртты
таратып, мені бөгеді. үшеуміз
алды
. Редактор гәзеттің та
рихы, ат
арылып жат
ан істер, жоба-жоспарлар, ауданды
ұрамы және бас
а мәселелер жайында
мәлімдеді де:
– Жұмеке,
айталап айтайын, хош келдіңіз! Сіздей тә
жірибелі журналшының келгеніне мен шын
уанып отыр
0
1
мын. Жазушылығыңыздан да көп пайда көреміз деп ойлай
мын, өйткені бізде жас таланттар бар, әдебиет үйірмеміз
жұмыс істеуде. Ал енді жүріңіз, сізді кабинетіңізге апарып,
ұтты орныңызға жайғастырайы
, – деп Мұ
ан жаңа орын
басарына жымия
арап түрегелді.
Жұмекең: мәдениет және тұрмыс, үгіт және насихат,
еңбекшілер хаттары, хабар бөлімдерінің материалдарын
тын болды. Мұ
ан жұмыста барда. Жо
та, әрине, бас
дердің де материалдарын о
Орынбасарды орнында
алдырып шы
ан соң дәлізде
ан маған:
– Тың күш
ой, ертең кезекші редактор болсын, жұмыс
аяғында ескерт. Баспаханаға өзің ертіп бар, таныстыр. Бүгін
сейсенбі ме... сенбі күнгі нөмірдің басма
аласын жаздырайы
осы айдағы
алған басма
алалардың та
ырыптар тізімінің
бір данасын апарып бер, бұл жолы таңдағанына жазсын, дұ
рыс па? – деді.
Баспаханаға баруға шы
. Тамыз айы. Күн жай
машуа
– Қанша жер? – деді. Қоңыр үнмен а
ырын сөйлейтінін
көріп үлгіргенмін.
– Жа
– Жа
сы екен. ұзын бойлы жігіттердің жанында жү
генде
олтығынан ұстайтын әдетім бар еді, сіз
арсы болмайсыз
ба? – деді,
уа
– «Ауру
алса да, әдет
алмайды» ғой, – дедім,
арымта
– Бір де нөл, сіздің пайдаңызға, – деп
олтығымнан ұс
тады.
Бейсенбіде, сағат онекіде, дәстүрлі лездемеміз (летучка)
басталды.
– Жұмеке, бізде әуелі жігіттер пікірлерін білдіреді де,
соңынан кезекші редактор ойын айтады, – деді Мұ
– Жа
сы, – деді Жұмекең, басын сәл изеп. Жаңа
меткер сия
ты емес, ұжымның байырға мүшесінше жұрт
ат
арап отыр.
02
Пікір айту басталды. Әркім әр материалды өзімізше ба
ғалап, біраз өрістеп
. Кезек Жұмекеңе келді. Ол гә
зетті алып, бірінші бетіне көз тастады. Жігіттерді шола
расам, жаңа орынбасарға бірі шұ
шия, бірі
кере, бірі
бей-жай
арап отыр. Партхатшымыздың көзі
иыс терезе
жақта. Сел
остығын бай
ат
Қоңыр үнді Жұмекең сөзін баяу бастады:
– Баспаханаларыңыз
уатты екен. Гәзетті басып шығаруға
жиырма бір сағат он бес минөтте
ол
ойылды. Жалпы...
мірдің та
ырып аясы кең, алты аудан
амтылыпты. Мате
дар салма
ты, сапалы. Жаңа келген кісінің бұдан ба
айта
ояры болмайды-ау. Иә, әзірше бай
ағаным... тіл мә
селесі бар. Сөз
олданыста, сөйлем
ұрылыстарында, м
алай десем болады... саралау, серпінділік жетіспе
таптаурындылы
бай
алады. Әсіресе өнеркәсіп та
дағы материалдар
ы емес, орыс тілінен ола
тау аударма
екені көрініп тұр...
– Бізде
аза
автор жо
, өнеркәсіптегі мамандардың бәрі
орыстар, соларға заказ береміз де, амал жо
, өзіміз а
рып
от
рамыз, – деп Биғали ағай бұр
ете
алды. Өзін
ғағаны.
– ...аудармаға мән беріп, жаты
жасауға әбден болады.
Рас, аптасына бес рет шығатын гәзет жаңбырды жұта бере
ұм сия
ты ғой, асығысты
та бар, дегенмен
ай бөлімнің
болсын материалдарының сапалы, тартымды болғаны керек,
бірізділік, бірсарындылы
гәзетке жараспайды. Мысалы, м
на
сөйлемдер тым шұбалаң
ы, екіұшты, – деген Жұмекең гәзет
беттерінің кейбір тұстарында
оршай о
шаулап
ойылған сөйлемдерді о
и бастады. Екеуіміз р
тордың
осымша үстелі
апталдарында
арама-
арсы отыр
шаулағандары менмұндалап көрініп тұр.
еткен де,
еткен де жо
. Редактор:
– Жігіттер, мен Исмағұлов жолдастың ескертпелері орын
ды болды деп ойлаймын. Материалдардың сапасына ж
көңіл бөлуіміз керек. Асығысты
болмай тұрмайды, біра
имылдау керек. Летучкамыз өз дәрежесінде өтті. Рах
мет. Боссыңдар. ғаббас, сен келесі нөмірдің материалдарын
адағала, түгенде, кешікпесін, – деп орнынан тұрды.
03
Түскі үзіліске шы
ты
. Бөлмесіне Жұмекеңмен бірге ба
рып:
– Сізге уа
ытша ерулік бергім келіп тұр, баспахананың
асханасына баралы
, тамағы ерекше дәмді, – дедім. Ол маған
сәл аңтарыла
арап:
– Солай ма? – деді.
– Әлбетте.
ытша ерулік» дедіңіз бе, сонда ол...
– Ол – үйге ша
ырудың алдындағы барлау.
– Ендеше, бұл жолы да
олыңыздан ұстай жүруге рұ
сат
етесіз, – деп жымиды.
Жұмекеңнің жүрісі – мен бұрын көрмеген ерекше
жүріс. Еңсесін тік, басын шал
ұстайды. Паң-кербе
ге
сайды, біра
сонысына
арай теңселе жүрмейді. Екі иы
ғы кезекпен ілгері озып-
айтып, озып-
айтып, бүкіл д
несі
жұмса
ырғалып, бір сәтте бұрала бастайтындай к
неді.
бес жыл шамасы аралас-
ұралас бо
мызда, Жұмекеңнің әлде
айда, әлденеге асыға ая
ты жебей
анын көрген емеспін.
Асханада әңгімені Жұмекең бастады:
– Редакцияда жоғары білімді журналист аз ғой деймін?
– Қазіргі штатта екеу-а
. Алты бөлімде дипломды жур
налист меңгеруші біреу ғана, бас
алары – мұғалімдер, олар
дың үшеуі – педучилищені бітірер-бітірместе соғыс
а к
әйтеуір, аман-есен келгендер. Бізде кадр жетіспейді. Бір
үш жігіт журфакта сырттан о
имыз. Мен, мысалы, биыл
– Түсінікті. Материалдардың дені практиктердің
олынан
аны бірден бай
алды. Практик, егер творчестволы
ді ойламаса, өзін өзі
амшыламаса, көз
арасы тарылып,
түйсігі тоза береді. Сөз саптауы бірсарындылы
а ұшырап,
асаңданып, әскери бұйры
тағыша: «на месте шагом
марш!» болады.
– «Кадры решают все».
– Ол – өте дұрыс айтылған сөз. Өздеріңіздің жа
рыңыз бірден-бір дәлел ғой. Дипломды журналист жеткілік
104
ті болғанда гәзетті
ұлпыртып шығару оңай. Өзіңіз жа
білесіз, Шығыс Қаза
стан,
ай жағынан алып
арасаңыз да,
республикадағы аса көрнекті облыс
ой. Мұның түсті метал
лургиясы, электр
уаты, ағаш байлығы бүкіл ода
а мәлім.
ті балы мен пантысы шет елдерге де жетіп жатыр. Соның
бәрін мейлінше кең насихаттап, еңбеккерлердің
ратты іс-
имылдарын аны
та
айтып, кемшілік-а
ау
атаулыны уа
тылы, өткір де әділ сынап берген ма
ала
болма
. Жалпылап, «пәлен пленумның шешімдеріне сай»
ген сия
ты сырғытпалап, цитатаны жалау етіп жаза беру
оңай, ондай «дежурный» ма
алалар опа бермейді. Мен көз
салмаппын, гәзеттің тиражы
– Он бір мың дана, – деп мағлұмат бердім.
– Екі жүз мыңдай хал
ы бар облыс
а, ә? Бері
жиырма мың дана болса, ал жиырма бес мың десек, онда өз
табысы өзіне
аптал жетіп жатар еді. Сіз, жолдас жаухатшы,
ай ауданнансыз? – деп жымың етті.
– Жұмеке, біріншіден, «жаухатшы» дегеніңіз жаңалы
емес. Екіншіден, мен ұлан ауданынанмын. үшіншіден, мені
мен бұдан былай «сіз» деп сөйлеспеуіңізді өтінемін! – дедім,
ылап сөйлеп. Ол ашыла күлді.
...«Білімдінің болашағы жа
ын». Жұмекең алғаш
ы бас
ма
аласын осылай атапты. О
ыдым. Айызым
анды. О
тың білім жүйесінен бірер дерек келтіре дәмдеп жазыпты.
Тілі нәрлі екен. Саяси бояулы басма
ала емес, ш
ғын да
көркем толғау іспетті. Бас
алардың басма
аласын терімге жі
берерде о
у міндетім болмаса да, кейде шолып шығатынмын.
Олардың көбі ресми жазба-үндеу сия
танатын, тартпайтын.
– Қалай екен? – деді Мұ
ан, жаңа орынбасарының ба
ма
аласын апарып ұсынғанымда.
– Жаңа леп келді!– дедім.
– Та
ын» емес, «жар
– Осылай дұрыс тәрізді, о
ып көресіз ғой.
Кезекші редактор болған хадас ағай:
– Басма
аланың авторы Исмағұлов жолдас екен, бас
ма
ала, мысалы, маған ұнады, еркін, жа
сы жазылыпты. Тілі
жаты
, жеңіл о
сы, – деді.
105
– Та
ырыбындағы үшінші сөз «жар
ын» болуы керек,
ате кеткен сия
алды Болат ағай.
– Сенің өзіңнен
ате кетіп отыр, – деді редактор. Біз ду
Лездемеден кейін маған келген журналшы-фототілшіміз
То
ан Берғалиев көңілдене сөйлеп:
– Жаңа басекеміз мы
ты екен, басма
аласын мен де о
дым, риза болдым, шынында жа
сы жазылған, сө
сіресіп тұрған жо
, – деді.
Біз, жастар, Жұмекеңнің басма
аласын да, очеркін де,
жолжазбасын да түскі үзілістің алды-артында менің бө
ып, пікір алысып жүретін болды
Жұмекеңді ерулікке үйге ша
ырып, шахмат, дойбы ойнай
мыз. Алматыдағы ата
ты а
ын-жазушылар туралы білгіміз
келіп, сұра
жаудырамыз. Қоңыр үнді Жұмекең, ж
мыңдап
ойып, жауапты
айырады. Солайша бас
суымыздың
бірінде: «Ай, жігіттер, шахмат пен дойбыдан ішкі жарыс
ұйымдастырсаңдаршы!» деп ой салды. Ол ұсынысын көп
ұзатпай орындады
. Сегізіміз
атыс
ан жарыста Өмірбек
бірінші, Жұмекең екінші, Мүсілім Құмарбеков үшінші орын
ға шы
ты. Жұмекеңнің сонда: «Ең азартный, яғни ең
зу
анды шахматшыларың жолдас Мүсілім екен. Кейде ж
уа
ытында бөлмесінде Праксин екеуі шай
асып отырады»,
ағытып өткені бар.
Жұмекеңнен бұрын келген
ауесеттің бәрі ғайып болды.
Партхатшы Бөкеңнің: «Мұ
анның орнына
онжиып от
алады» деген сәуегейлігі жайына
алды. ұжымның
метіне бөленген Жұмекеңді, екі жылдан аса бере,Алматыға
аттандырып,
имай
оштасты
іле-шала мен де Алматыны
оныс еттім. Аға-інілік бай
ланысымыз бәсеңдеген жо
. Жұмекеңнің аты желіп жүрген
кездерінде де, Колбин деген дүлей атын сүріндіріп жіберген
сәттерде де жанында болдым. Келімсек «көсем» ж
иясты
ққ
а ренішімді айт
анымда Жұмекең: «Доңыз мой
нының жуандығымен доңыз ғой!» деп жеңіл күле салған.
Кейінірек, Жұмекең М.
Әуезов атындағы әдебиет және
өнер институтында
ызмет істеп жүргенінде, бір шүйіркелесу
106
сәтімізде: «үлкен-кіші басты
ты
тың пайдасы болатыны заң
ой, алайда, меніңше, пешенесіне
алам ұстау ж
ғандарға оның зияны көбірек. Лаж болса,
аламыңды суыт
пағанға не жетсін! Қайсыбір та
ырып ойымда ғана жүріп,
сыбір та
ырыпты бастап
ойып, ресми тірліктің
тегінде еріксіз кете беруші едім, енді үстеліме біржола
та оралдым. Жұмыс көп, жолдас ғабеке, надо торопиться!»
дегені әлі есімде. Көңілі
ылаусыз ағаның: «Надо торопить
ся» дегенінің мәнін өзім зейнетке шы
ан соң жете ұ
Бір а
ынның: «Өмір өтіп барады, о
ыра тиген өгіздей» деп
әзілдегенінде де жан бар екен.
Қаһарман Баукеңнің, Бауыржан Момышұлы ағамыздың:
«Найзадан
ол босаса,
алам алдым» дегеніндей, биік кресло
мен жуан портфельден
ұтылған Жұмекең
аламын жұмыс
атты жекті. Құнарлы тілмен жазылған әдеби-ғылыми
ма
алалары жиіледі, өмірді өрнектеген ау
ымды әңгіме-ес
теліктері шығып жатты. Шет елдер классиктерінің нешеме
хикая, романдарын
ырмандарына жеткізді.
Біз кітап силасатынбыз. «Абай: а
тағлымы» кіта
бын: «Аяулы ғаббас ініме, – зор
ұрметпен» деп ұсынып:
«Бұл – көңілімді көншіткен еңбегім» дегені ғибратты л
еді. Дана Абай ха
алам тербей алғаны адами ш
лігі мол мәртебе, сыни шығармашылығындағы сүйініш
болғаны.
Жұмекеңнің әдебиетші-аудармашы
ырына да
ызық
ан
дар, үлгі алғандар аз болмады дей аламын. Бальзактың ба,
Стендальдің бе... романын орыс тілінен, немесе Бондаревтің...
туындысын түпнұс
асынан аударғанын о
ліне аударылған кітапты емес,
жазушысының төл
ғармасын о
ып отырғандай әсерленесің. Мәселен, маған
Стендальдің «Қызыл мен
ара» роман аудармасын сы
ғанында: «Стендаль
тілін тәп-тәуір білген» деп әзі
гені шынды
болып шы
тілінің уызына
анған ағаның аудармашылы
өне
ріне тәнті бола жүріп, бірде: «Жұмеке, Шо
ан Уәл
ханов
тың 5 томын орысшасынан
аза
шалап беріңізші!» деп «
ұда
107
тү
тім». Қаза
стан Жазушылар одағының
ұзырындағы Әде
би аударма ал
асында төраға едім. ғұлама Әлкей аға Мар
ғұланның ар
асында жина
талып жары
көрген 5 томды
о
ырмандарына жеткізуге ынталы болып жүргенмін.
Жұмекеңнен арты
аудармашы таба алмаймын деп түйгенмін.
«Қалама
ыға жарытамыз деуге дәтім бармай тұр, дегенмен,
бұйырғаны болады» деп әзілдедім. Сонда Жұмекеңнің көзі
өткірленіп: «Бұл өзімнің де ойымда болып, былтырлар бір-
екі баспадағы ағайындарға айтып едім,
тарын ашпа
ды. Қолыңды әкел! Тәуекел! Қалама
ы керек деп емес, Шо
ның, Әлекеңнің аруағына
ұрмет деп аударайын!» деді.
Қуаныш
а кенелткен сол күннің ертеңінде ҚЖО ба
ар
масының әкімшілік-шаруашылы
мәселелер жөніндегі хат
шысы Тұрсын
ұлов Қалаубекті ша
ыра, Ал
а кеңесін
зіп, ойдағы істің орайын келтіріп, «Әдебиетші, сыншы,
ауда
машы Жұмағали Исмағұлов
а Шо
ан Уәлихановтың
5 томдығын
тіліне аудару жайында ұсыныс жасап және
өзі аударуға ниет білдіргені үшін 1000 сом силы
берілсін»
деген шешім жасады
. Бас
арманың хатшылар ал
асы (1-хат
шы Олжас Сүлейменов) келесі мәжілісінде біздің шешіміміз
уаттап,
аулы
абылдады. Ал
а мүшесі, «Қаза
әдебиеті»
гәзетінің редакторы Оралхан Бөкеевке: «Ореке, мына жа
ұйғарымды гәзеттің бірінші бетіне ірірек әріппен тергізіп
наластырғайсың!» деп өтініш жасадым да, сол күні – сәр
сенбінің сәтінде кешкісін іссапармен Көкшетауға аттанып
кеттім.
Сенбі күні таңертең Көкшенің абызы, жазушы ағамыз
тай Мырзахметовке сәлем бере бардым. Әңгіме үстінде
жазу үстелінде жат
ан «Қаза
әдебиеті» гәзетін алып, бірін
ші бетіне көз жүгіртсем, – бас
арма хатшыларының
аулысы
бар, біра
Жұмағали Исмағұлов жо
. «Ес аға, кешіріңіз, мына
бір жерді о
ояйын» деп, үңілсем, мен еш
ашан естімеген
бір орыс әйелдің аты-жөнінен кейін: «Аударма саласындағы
еңбегі үшін 1000 сом сыйлы
берілсін» деп тұр...
Мейманханаға оралған соң Алматыға «аттандадым»: Орал
ханды тауып алып: «Бұл
алай?» десем, ол: «Алды
ның ор
108
нына ертеңінде андағыны әкеліп берді. Анығын Тұ
сын
ұлов
білетін шығар» деді. Қалаубекпен хабарласып едім, ол:
– Сенен кейін, ертеңінде, Олжас
аулыны
айтадан жаз
дырып, Жұмағали туралыны
алдырып, орнына анау әйелдің
аты-жөнін өзі жазып берді, – дейді.
– Оу, хатшылар мәжілісінің
аулысын бұзуға оның
анша
правосы бар?
– Олжасты білесің ғой,
исайған жағынан
өгіз мінезді емес пе?
– Ал мынау
атыны кім?
– Білмеймін. «Қаза
фильмде» ме, әйтеуір, кино жа
та
бірдеңе істейтін көрінеді.
– Олжас өзі ауылда ма?
– Жо
, Мәскеуде. Мөлшері бір аптадан кейін келетін
шығар.
Онша
ты күн өте келген Олжас
а сұра
-хатымды ала ба
рып:
– Орта
аулыны оңаша бұзғаның
алай? Мына әйелің
кім? – деп едім, ол
тап күліп:
– Ол киностудияда істейді, тоже переводит, оған срочно
көмек керек болды, понимаешь. А для Исмагулова... ғаббас,
сен ренжіме, скоро что-нибудь придумаем, хорошо? – деді.
«хорошоның» а
ыры “плохо” болды. Жыл ая
талуға жа
ындаған. Ода
тың бухгалтериясы аузын
у шөппен сүртті.
а әу бастан кедей. Аты «Әдеби ал
а» болса да, жолма-жол
аудармамен ғана шұғылдануға
ылы және
алама
ысы бас
палардағыдан бес-алты есе аз. Оның үстіне Қаржы минис
трлігі, «
аржы жетіспейділеп»», 1991 жылдың ортасында
біздің штаттың жартысын
артып тастады.
Сол күндердің бірінде Жұмекең жолы
– іске кірісейік пе? – дейді, бетіме барлай
арап, жымиып.
– Жұмеке, ағасы, менде
азір сізге
арайтын бет жо
тымыздың жартысы
ылды. Қазанымыздың түбінде
алды.
– ғаббас, менің ана жолы айт
аным – айт
ан, тегін ауда
рып беруге бармын, тіпті солай деп шарт жасасайы
0
9
– Жұмеке-ау, бізде сол 5 томның баспаханалы
шығынын
ау
алмады ғой!
– Солай ма... Ал сыйлы
берген әнеубір орыс әйелдерің
– Білмеймін. Ода
тың тауып жүргені. Менің
атысым
жо
– Иә, командировкада екенсің. Жә, сен
ысылма. Оның
кім екенін Қалаубек айтты, – деп Жұмекең кірбең-
алт
көңілі менің кінәмді жуып-шайып кетті.
Баршамызға аты да, ісі де жа
сы мәлім Әнуар Әлі
новтың туғанына 80 жыл толуына арнап естеліктер жинағын
шығармағымды естіген Жұмекең: «Әнуардің 70 жылдығына
атыса алмап едім, осы жолы бір ауыз лебізімді
осайын» дегені. Қуана
ұп алдым. «Біздің Әнуар. Наш Ану
ар» деп аталған жина
ққ
а енгізілген естелігін («Ынтыма
тасып
жүрдік») Жұмекең: «Әрдайым жымиған жұмса
күлкісінен
ізгі жүрегі көрінетін тарихи тұлға бейнесі әлі көз алдымда»
деп түйген еді. Тектіні текті ғана тани алады екен!
11
амадияр
Қазақстанның құрметті журналисі
Жұмекеңді бұрыннан біліп жүрсек те, жа
ындау арала
суымыз кейінірек болды. Ол да тағдырдың жазуы шығар,
Колбиннің заманында
ызметтік жазаға бірге тартылды
. Со
дан кейін әжептеуір жа
ын жүрдік, сыйластығымыз артты.
Бұл біраз жұрт
а белгілі Желто
сан о
иғасына байланыс
ты еді. 1987 жылы сол о
атыс
андарға сот болды. Сол
соттан ҚазТАГ сурет түсіріп, а
парат
ұралдарына тарат
Сол суретті жеделдік танытып, үш газет басып жібердік.
а газеттер кейінге
алдырса керек. Сурет шынында
сы түсірілген. Қаза
тың бес баласы сот үкімін
арсы алған сәті бейнеленген. Ортасында – өлім жа
засына кесілген Қайрат Рыс
ұлбеков.
Ертеңіне газет шы
аннан кейін шу шы
ты. Желтоқсан
тарға сот болып, сол сотта жазаланғандардың
тұрғанын шетел а
парат
ұралдары хабарласа керек. Ол үл
кен үйге, Колбинге жеткен. Ал ол өзінің тезегін пыша
тап,
күн сенбі болса да,
ызметкерлерін аяғынан тік тұрғызған.
Ал енді бұл о
иғаға Жұмекең мен менің
атысымыз:
мағали Ысмағұлов – ҚазТАГ директоры, Мамадияр Жа
ып – Алматы облысты
«Жетісу» газетінің редакторы. Қаз
ТАГ сурет жіберген, біз бас
анбыз. Бұл сурет «Жетісудан»
а «Огни Алатау» және ұйғыр тіліндегі «Коммунизм
туги» газетінде де жарияланған. Сол суретті жібергендер де,
оны бас
андар да «саяси көрсо
ырлы
таныт
ан» екенбіз.
Колбиннің адамдары бізді дірдектетіп сенбі күні Орталы
Ко
митетке алып барды. Біз ғана емес-ау, Алматыдағы ба
лы
га
зеттің редакторларын, телеарна басшыларын да ша
қы
Бізді сабама
, саба
болуы үшін оны бас
алар көруге тиіс.
Сол тал
ылау кезінде Жұмағали ағамды жа
та
таныдым. Қаза
стан Компартиясы Орталы
Коми
111
теті бюросының мүшелері төрт көзі түгел отыр. Тергеуші –
Геннадий Васильевич Колбин. Алғаш
ы тергелген Жұмекең.
Аспай-саспай жауап берді. Фотография шынды
ты бейне
лейді, жанымыздан
ос
ан ешнәрсеміз жо
деп еді, шабы
на шыбы
тиген асаудай Колбин ыршып кетті. Кез-келген
бізге жаға бермейді,
андай шынды
керек екенін
ұғуларың керек, деді. Алдымен ҚазТАГ директоры сол су
ретті түсірген, оған нұс
ау берген
ызметкерлерін
орғама
болып еді, тая
өзіне тиді. Қатты
ателескен
ызметкерлерін
орғаған басшының кінәсі олардан кем емес, деді Колбин.
Кезек бізге келгенде, ҚазТАГ ресми орган, олардың жі
берген суретін басуға тиіспіз деп біз а
талма
болды
. Кейін
осынымыз пендешілік болды-ау, сонымен Жұмекеңнің жаза
сын ауырлатты
па деген ойға келсек те, Колбиннің сонда
ешкімді аяғысы жо
тығына көзіміз жетті. Колбиннің ма
ған жекіп: «Ертең
алада жұрт көшеге демонстрацияға шы
ғатын болса, сені советтік сот жолымен соттаймыз» деген,
ызметкерлеріне
арата: «Мынау Жа
ыпов дегенді идео
логиялы
жұмыстың маңына жолатпау керек» деген сөздерін
сонда жұрттың бәрі естіді.
Бюрода біздің мәселемізді үш жарым сағат (11.00-ден
14.30-ға дейін) тал
ылады. Аямай-а
сілкіледі. Жолы ү
кен
діктен емес-ау,
ызметіне
арай шығар, тая
алдымен Жұ
кеңе тиді, сонан соң біз ар
амызды тосамыз. Мұндайда
ағамыздың өзін
алай ұстағанына
араймыз. Сөйтсе де бұл
айсымызға оңай тиген жо
Алдымен жазаны, республикалы
мекеменің басшысы
болған соң сол бюроның өзінде Жұмекең алды:
ызметінен
босатылып, партиялы
сөгіс жариялады. Ал бізге сыбағаны
облыс беретін болды. Сөйтіп сол күні мен облысты
пар
тия комитетінің бюросында тағы тал
ыға түсіп, партиядан
шығарылып, кешкі сағат 10-да редакторлы
ызметті тапсы
руыма тура келген.
үйге келсем, бала-шаға үрейлі. Қазіргідей
алта телефон
жо
, олар хабарсыз. Бір адамның бір-екі рет телефон соқ
анын
айтты. Жұмекең екен. Көп кешікпей тағы телефон со
ты.
11
– Не болды? – деді.
– Сіздікінен, біздікі кем бола
оймас, Жұмеке, – дедім
әзілге басып.
– Не, сені де жұмыстан босатты ма?
– Партиядан да босады
Ол кезде партиядан шығарылу –
ызметтен босаудан әл
атаң жаза.
– Түк етпейді, Жұмеке! Екі
олға бір күрек табылар. Ше
шеміз бізді тек редактор болсын деп таппаған шығар, – дедім
мен бір жағы Жұмекеңнің де көңіл күйін көтеруді ойлап.
– Әй, Мәке, сен маладессің. Осылай еңсеңді түсірме. Жа
рқ
ап, жылағаннан пайда жо
. Құда
аласа, әлі жа
сылы
ты
Сол бір
иындау кезде тағдырлас болған («коллега по не
счастью» деп күлетінбіз) Жұмағали ағамыздың демеуін көп
көрдік. үнемі хабарласып тұратын. ғылыми ортада үлкен бе
делі бар ағамызға жұмыс оңайыра
табылды. Маған
иындау
ты. «Идеологиялы
жұмыстың маңына жолатылмасын»
деген Колбиннің нұс
ауын бас
аларға алдымен өзім жеткі
земін, сонан соң зияным тиіп кетпесін деп, жолдас-жораға
салма
та салмаймын. Қолдан келер техникалы
жұмыстың
біразға дейін реті келмей жүрді. А
ыры Қаскелең
аласынан
ауданды
газеттің корректоры
ызметі табылды. Күн сайын
барып-келіп жұмыс істеуге тура келеді.
– Оу, мынау сонда
алай болды, облысты
газеттің бас
редакторынан ауданды
газеттің корректорына жіберу деген
не сұмды
! – деп кейіді Жұмағали ағам. – Обкомдағылар не
ойлайды? Кадрды осылай пайдаланушы ма еді! Идеология
жөніндегі хатшысы кім еді?
– Мәскеуде бірге о
ыған курстасым...
– Ойпырмай-ай! ұялмай ма өздері...
– Жұмеке, мен
у адаммын, – деп әңгімені тағы да әзілге
айналдырдым. – Осы жұмысты жа
сылап ат
арамын да, жа
қ-
сы мінездеме алып, ертең партиялығымды орнына келтірем.
– Жарайды, оларға өкпелегеннен не пайда. Оларға бас
11
аның тағдыры ойыншы
тай көрінеді. Және өздерін комму
нист санайды! Ал, Мәке, маған сенің оптимистік көңіл күйің
ұнайды. Аман болайы
шы. Қалғанын көре жатармыз...
Расында, арада бір жыл өткен соң, ауданнан жұмысым
жөнінде жағымды мінездеме алып келіп, Орталы
Комитет
ке партиялығымды
алпына келтіру жөнінде арыз жаздым.
айтадан коммунист болды
. Біра
бұл кезде партияның беделі де біршама бәсеңдеген. Сөйтсе
де бұл маған деген саяси сенімсіздіктен
арды. Соның
асында өзімнің негізгі журналистік еңбек жолым өткен
«Социалистік Қаза
стан» (бүгінгі «Егемен Қаза
стан») га
зетіне оралдым. Бұрын өзім жауапты хатшы болған газетке
жай техникалы
ызметкер болып
абылданғанға да
тын заман еді ғой ол.
та жеген
аның дәмі ауыздан кетпейді
гендей,
та таныс
анымыз бізді жа
сы жа
тырып ж
берді. Жұмекеңмен ағалы-інідей болды
деп, тым
шітпеген күннің өзінде, отбастарымыз болып ар
дарымыз біраз жайды аңғартады. Бұрыннан менің сы
та болған біраз ағаларым мен Жұмекеңнің ж
бұған тіпті айтарлы
тай ы
пал етті. Айталы
, Тауман Аман
досов, Оразай Батырбеков, Шерияздан Елеукенов ағал
мен бұл кісі бір «колхозда» болыпты. Олардың бір-бі
туралы
алжыңдарын естіп, көңіл оларға жа
ындай түсер
еді.
Әрине, біздің журналистік
ызметіміз де әр
ашан бізді
ындататын. Жұмекең ғылыми мекемеде жұмыс істесе де,
журналистикадан мүлде
ол үзе
ойған жо
. Әлемде, еліміз
де болып жат
ан саяси о
иғаларға байланысты көсемсөздік
ма
алалар жазғанға өзі де
ты болды-ау шамасы, ре
дакция басшылығы, біздің тарапымыздан тапсырыс берілсе,
барынша шұғыл түрде тап-тұйна
тай етіп орындап тастай
тын. Және де, баспасөзде жұмыс істеген адам ғой, сапасы
өз алдына, техникалы
тұрғыда типографияға жібере сала
тындай етер еді. Рас, кейде, бір шұғыл шаруадан
олы бо
самай жат
анын алға тосып, алдымен бас тартар еді, сонда
114
улы
а басып, бізге материалды шұғыл да және жоғары
деңгейде жазып беретін адам керек болып тұр дейтінбіз. «Сен
дер мені жорта ма
тап, оп-оңай алдай салғыларың келеді ғой,
жарайды, алданған бола
ояйын, ертең электропошталарыңа
салам» дер еді. Жұмекең еш
ан емес.
Өзінен кіші біздерге ағалы
көңілін білдіріп жүрер еді.
Ме
лекеттік сыйлы
ққ
а Сәкен Иманасовты іліндірмеген
де, әжептеуір реніш білдіргені бар. «Ең
иыны – одан көш
кейі
дер алып жат
анда, азамат
а ауыр тиеді ғой» деп
ған. Тағы бірде сол Сәкеңнің газетте өлеңдер циклі жа
рияланғанда, «Көрдің бе, бұл ірі сөйлейді, бұл ба
тымын деп жүргендердің көбінің
олынан келмейді!»
деп риза болатын. «Анау батыр
а «Парасатты» беріп
рыс жасады» деп Нұрмаханды наградтағанда
уанған.
Бірде газеттерде Нұрсұлтан Назарбаевтың үлкен ма
қа
ла
сы жарияланып, сонда баяғы Желто
сан о
иғасына байланыс
ты сотталғандардың суретін жариялағаны үшін жаза алған
журналисттердің аты аталғанда,
алай болғанын кім білген,
сонда менің атым түсіп
алыпты. Жұмекең кәдімгідей рен
жіді: «Сонда жаза алған төртеудің ішінде ең ауыр жаза саған
тиіп еді, партиядан шы
ан жалғыз сенсің. Бірінші сенің
атың аталуы керек еді ғой!» – десе де, өзі жұбату айт
ан. –
Бұл сол фактіні Нұрекеңе ұсынғандардың
ателігі ғой». Со
лай деп
оймай, Президент кеңсесіне де хабарлас
бар. Ондағылар Жұмекеңнің болжамын растапты, әбестік бо
лыпты, кейін ескеріледі депті. Әңгіме Жұмекеңнің соған мән
беріп, өзінше
орлы
білдіргенінде ғой.
ы кездерде Желто
сан о
атысты жаза
көргендер
атарында Жұмекең екеуіміз бірге жүрдік. Әр жер
ге ша
ыратын, бірге баратынбыз. Құрмет көрсететін. Кейі
нірек ол саябырлағанда, Жұмекең бір жағы таңданып, оған
– Жаңа батырлар шы
ты, ескілері ұмытылуға тиіс
– Расында солай болып тұрған сия
ты. Естуімше, сол
Желто
сан о
атысты
азір батыр да көп, онға тар
115
та ұйым бар көрінеді. Бәрі өздерінше. Бірін-бірі мойында
майды екен...
– Дегенде, Жұмеке, сіз Желто
сан о
иғасына байланыс
ты жазаланғаныңызға әсте де өкінбегеніңіз жөн, – деймін
мен тағы да ағама
алжыңдап. – Егер Колбин
ызметіңізден
алмағанда уа
ытыңыз әкімшілік жұмыспен кетіп, ғылымдағы
біраз ісіңізді тындыра алмауыңыз мүмкін еді ғой. Тіпті онда
мемлекеттік сыйлы
алмауыңыз да ы
тимал еді.
– Дегенде, сөзіңнің жаны бар. Орыста «Не было счастья,
да несчастье помогло» деген ма
ал бар. Расында, әкімшілік
жұмыс біраз уа
ытыңды жейді. Пендешілікпен сол әкімшілік
жұмысты да жек көрмейміз ғой біра
Жұмекең уа
ытын керемет
адірлейтін. Оны біз ағамызға
көсемсөздік ма
ала жазуға тапсырыс бергенде аңғаратынбыз.
Біздің көңліміз
алмасын дейтін болар, алдағы екі күнде, бір
аптада бітіретін
ыруар жұмысы барлығын айтатын. Және
соның бәрін
а мерзімде бітіретінін айтсаңызшы! Қат-
абат жұмысты
атар алып жүретін. ғылыми жұмыстары өз
алдына, өмірінің соңғы кезінде
аншама аударма жасады!
алай жасайтын! Жұрт мы
тыны жа
сы көреді ғой,
Жұмекеңе аударт
ысы келетін. Николай Анастасьевтің Мұх
тар Әуезов туралы кітабының алғы сөзін газетке арнап
а мерзімде аудару керек болғанда, Жұмекеңнің шеберл
ғана емес-ау, еңбек
орлығына таң
алғанымыз бар.
Айта берсек, аға туралы әңгіме көп. Есімізге көп нәрсе
түседі. Бәрін айта берудің де жөнін таппайсың. Саған со
ты мәнді көрінгенмен, бас
аларға
алай әсер етеді деп,
тартынша
тайсың. Жұмекең өткенде, біз жа
ын адамымыз
атты
Жо
таймыз. іздейміз. Оның жымиып, күлімсіреп тұрған
бейнесі ұмытылмайды.
116
жазушы, ҚР мемлекеттік сыйлығының лауреаты
Рухани кемелденудің жолы да, жөні де, тетіктері де
алуан түрлі. Солардың ішінде шығармашыл тұлғалардың
тындырған істерін дер кезінде лайы
ты бағалап, жеткен
жетістіктерін дәл пара
тап отурудың мән-маңызы айры
зор. Түптеп келгенде,
ой-сананың шыңдала толы
суы да осыған байланысты. Мұндай ойдың жосығын филоло
гия ғылымдарының докторы, Меммлекеттік сыйлы
тың ла
уреаты, профессор Жұмағали Ысмағұлов
атысты айтуға
әбден болады. Жұмекең сарабдал әдебиетші, саңла
аудар
машы, майталман журналист ретінде отанды
руханият
алт
ызмет етіп келе жат
ан көрнекті тұлға.
Осындайда өткен өмірдің
илы сәттері санаңда жаңғырып,
есіңе түсіп, тіптен, сезіміңді тербейтіні бар. Әйгілі Желто
сан
иғасынан кейін басталған жазалау нау
анында талайдың
жүген-но
тасы сыпырылып,
ызметтерінен босап жүрген
кез болатын. Жұмыссыз жүрген үш-төрт жігіт үздік-созды
келіп, ғылым академиясының М.Әуезов атындағы әдебиет
және өнер институтынан орын тап
анбыз. Бұған дейін бі-
рімізді Қаза
а
парат агенттігінің директоры, бірімізді “Бі-
лім және еңбек” журналының редакторы, енді бірімізді
арашаңырағы “Социалистік Қаза
стан” га-
зетінің әдебиет және өнер бөлімінің меңгерушісі дәрежесіне
жеткізген журналист мамандығымыздан енді
айыр бол
май,
аламгерлігімізді бетке ұстап, институт
паналағанбыз. Бәріміз де Қаза
стан Жазушылар одағының
мүшесіміз. Арамыздағы жасы үлкеніміз де, ғылыми атағы
барымыз да – Жұмекең, Жұмағали Ысмағүлов. Бұрын бір
ге
ызмет істеп, етене араластығымыз болмағанымен,
сырттай республикадағы танымал журналист, көсемсөздің
117
майталман шебері, тамаша аудамашы ретінде танып, жазған-
алыс
алдырмай о
ып жүретін әріптес ағаны
ұрмет тұтатынбыз,
адірлейтінбіз.
Міне, тағдыр айдап, осы Жұмекеңмен енді бір шаңы-
тың астында бірге
ызмет істейміз. Бір-бірімізге іш тар
тып, кездескен жерде шүйіркелесеп, әңгімелесіп
аламыз.
Жұмекең әдебиет институтына Жеото
сан о
атысты
уғын-сүргіннің алғаш
ы “со
ысыны” ұшырап,
ҚазТАГ-тың директорлығынан “
уылғаннан” кейін келген.
Осы Әдебиет институтының Қаза
кеңес әдебиеті бөлімінде
уа
ызметкер.
Жалпы, бұл кісінің ҚазТАГ-тың директорлығына келуі
де, кетуі де “
”, тосынды
а толы. Былай алғанда, адам
тағдыры ойыншы
а айналған тоталитарлы
жүйеде солай
болуы заңдылы
та сия
ты. Алдымен 1982 жылы көктемде
күтпеген жерден ҚазТАГ-тың директоры Кәкімжан Қазы-
баев Қаза
стан Компартиясы Орталы
Комитетінің хатшы
сы болып сайланады. Білетіндердің айтуынша, хатшы бола
тынын Кәкімжанның өзі де тек Қаза
стан Компартиясы
Орталы
Комитетінің бірінші хатшысы Д.А.Қонаевтың
былдауына ша
білген секілді.
К.Қазыбаев өзінің орнына бұған дейін осы агенттік
те директордың орынбасары
ызметін ат
арып жүрген
Ж.Ысмағүловты ұсынады. Сөйтіп, сол кездегі тәртіп бойын
ша ол коммунистік партия ода
және республикалы
орталы
комитеттері басшыларының және ҚазТАГ-тың тіке
лей бағынатын мекемесі ТАСС директорының
абылдауында
болып, жан-жа
ты тексеріс, сына
тын өтіп, бәрінің орта
бір келісіміне ие болғаннан кейін Қаза
стан Компартиясы
орталы
комитетінің бюросы оны Қаза
КСР Министрлер
Кеңесі жанындағы А
парат агенттігінің (ҚазТАГ-тың) ди
ректоры етіп бекітеді.
Бұл кез ода
үкіметтің
аулысымен дүние жүзіне
әйгілі ТАСС агенттігінің жалпы жұмысына, ішкі
ұрылымы
мен ұйымды
мәртебесіне елеулі өзгерістер енгізіліп,
ода
көлеміндегі баспасөз жүйесіндегі орта
а
паратты
ызметтің бірден-бір орталығына айналған тұсы болатын.
118
Осыған байланысты ода
тас республикалардағы бұрынғы
телеграф агенттіктері де
айта
ұрылып, бұрынғыдай емес,
елдің рухани өміріндегі олардың рөлі арттырылып, мәртебе-
сі ресми түрде министрліктер мен мемлекеттік комитеттер
дәрежесіне көтерілген.
Ж. Ысмағұлов жұмысты агенттіктің осы жаңа дәрежесіне
сай ұйымдастыруға бар күшін салады. Соған орай аз уа
ыт -
тың ішінде ҚазТАГ-тың республика ішіндегі беделі күшейіп,
ТАСС алдындағы абыройы артады, бас
а республикалардың
парат агенттіктерімен шығармашылы
-өндірістік байла
ныс өрістері кеңейеді. Ат
арған еңбек а
талып, Жұмекең көп
ұзамай Қаза
КСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты болып сай
ланады. Қаза
стан компартиясының XVI съезіне делегат бо
лып, сол съезде Қаза
стан компартиясы Орталы
Комитетінің
мүшелігіне кандидат болады. Сондай-а
, «Құрмет белгісі»,
«халы
тар достығы» ордендерімен марапатталады.
Осылайша марапат пен ма
таудың бесігінде тербеліп, ай
дарынан жел есіп тұрған ҚазТАГ-тың ма
таулы директорын
ойда жо
та бір-а
күнде Қаза
стан компартиясы орталы
комитетінің кезектен тыс бюросының және Қаза
КСР Ми
нистрлер Кеңесінің арнайы
аулыларымен орнынан алады
да тастайды.
Тағылған айып, таңылған кінә – бар болғаны газеттер
ге Желто
сан о
атыс
жастарын жазалау
жөніндегі сот мәжілісінен берілген хабармен бірге, ҚазТАГ-
тың суреті басылғаны. Сот залынан түсірілген осы суретте
айыпталушы Қайрат Рыс
ұлбеков пен оның төрт серігінің
кеуделерін кере, еңселерін тік ұстап, сот
арап тұрған сәті берілген. Фотосуреттегі бес жігіттің де ай
бары ас
, рухы биік, бейне айыпталушылар емес, керісін
ше, әділетсіз сот
иянатшыл тоталитарлы
жүйеге өздері
үкім шығарып тұрғандай әсер береді. Өзіміздің де кезінде
сондай әсерде болғанымыз әлі күнге есімізде. Қаулыда осы
суретке «ұлтты
атынастарда
олайсыз жағдайлар туғызуы
тимал» деген саяси баға беріліп, оны жариялаған газет
редакторлары мен фотоны баспасөз бетінде жариялауға
жіберген ҚазТАГ директоры «саяси
таныта
119
алмағандар» ретінде танылып, дереу орындарынан алы
нып, бәрі партиялы
атаң жазаға тартылады. Сөйтіп, заң
бойынша ат
аруға тиісті жұмыстарын сол заң аясында
уа
тылы ат
арғандары үшін жазаланады. Бұрын діндар
са
алдардың «адамның басы – Алланың добы» деп оты
ратынын естуші едік, солар айт
андай, азаматтың тағдыры
партияның ойыншығына айналған бір заман еді ғой.
Жұмекең осындай жазы
сыз жазаланып, жапа шеккен
күннің өзінде де басына түскен ауыртпашылы
ты сырт
сездірмей, бейне ештеме болмағандай, аса бір
айраттылы
танытып, байырғы
алпын са
тай білді. Сол кезде алпыс
ты ал
ымдап
алған оған осының бәрі оңай со
жанындағы інілері біздер жете сезінетінбіз. Сол себепті де
реті келген тұстарда көңлін аулауға тырысатынбыз. Сондай
кездерде өмір тәжірибесі мол, салма
ты сабыр иесі Жұмекең
өзгелердей күйіп-піспей, әңгіме та
ырыбын өзіне аударып,
бізді келелі ойға жетелейтін.
– Жігіттер, мені
айтесіңдер, біздің бас не көрмеген бас,
онан да ана жастарды айтсаңдаршы. Соларға обал болды
ғой. Алаңда
анға боялған
ыршын жастардың жан
айы әлі
ұлағымнан кетпейді. Дулат а
ын айт
ы беріп,
айғы алған» заман болды ғой. хал
иянат жасалды десеңші. Амал не,
тағдырдың бұл да бір жазуы шығар, зауалсыз кетер деймісің,
күтеміз де а
ырын, – дейтін ондайда соңғы сөзіне салма
да
рыта ауыр күрсініп.
Әдебиет институтына келгеннен соң жұмыс бабымен
жиі араласу барысында Жұмекеңнің өткен өмір жолының
бұралаңы мол, со
палы со
тарынан азды-көпті ха
бардар болып
алғанбыз. Сонды
тан да оның жаңағы «Біздің
бас не көрмеген бас» деуінің де мәнін
алт
ысыз түсініп
және онысының шынды
екенін үнсіз мойындап, Жұмекең
басынан кешкен өзіміз білетін
тарға ой жүгіртеміз.
Расында да Жұмекең
жеріне «бостанды
», «теңдік»
ұранын ту етіп көтеріп келіп, кейін көз көріп,
естімі
ген сұрапыл
олдан ұйымдастырған Қызыл им-
иянатты тірлігінің зардабы мен бейнетін бала
кезінен бастап бір кісідей-а
көрген адам. Ол жары
дүние
20
есігін аш
ан 1928 жылы
байларының мал-мүлкі
тәркіленіп, онымен
оймай іле жер аудару нау
аны бастала
ды. Соған ілесе келесі жылы
ауымының күнкөрісінің
бірден-бір көзі – малын тігерге тұя
алдырмай зорлы
тартып алып, жер-жерде жаппай ұжымдастыру (колхоздас
тыру) нау
аны жүргізіледі. Жұмағалидың әкесі Ысмағұлдың
екі ағасы Қабдолла мен Жаһуда «байдың тұ
ымы» деген
айыппен ұжымшарға
уғынға ұшырайды. Елде
басталады. Ашты
тау
ыметі мен кім көрінгеннің
«байдың тұ
ымы» деген көзтүрткі
орлығына шыдай ал-
маған Қабдолла мен Жаһуда бір түнде Ресейдің челябі
ласының маңында тұратын нағашыларына
ашып кетеді.
Жас балалары бар Ысмағұл болса ағаларына ере алмай,
амалсыз ауылда
алады. Әкесінің көзін көрген, жа
сылығын
көрген адамдардың көмегімен, орайын тауып, орта шаруа
ретінде колхозға енеді. Біра
одан жағдайы жа
сармайды.
меңдетіп, күнкөріс
иындай түседі. Көп ұзамай күні
кеше дәулеті шал
ып, сүттей ұйып отырған бір рулы ел жа
пай ашты
а ұрынып,
олдан
ұрған колхозы
ұлап, күндік
орек іздеп, әр
айсысы беті ауған жа
аңғып кетеді. Қай-
да барып,
алай күн көрерін білмеген Ысмағұлдың отбасы
ара жұртта жалғыз үй
алады.
– Менің төрт жасар шамасындағы кезім ғой. Бас
түскен ауыртпалы
ты өзімше сезінгенмен, ата-анам тарт
тау
ыметтің бәрін біле бермеймін, – дейді сол бір ауыр
күндерді еске алған Жұмекеңнің өзі. – Тек мына бір жәйт
бейне тас
ашалған суреттей жадымда са
талып
алыпты.
Әлі күнге көз алдымда. Шамасы сол колхоз
ұрылардың
алды болса керек. Бір күні біздің үйдегі үлкендер: «Ойбай,
белсенділер келе жатыр. ішінде Сәсәмбет пен Шолпан бар»,
– деп әбігерге түсті де
алды.
Сөйткенше болған жо
үйге сау етіп бір топ адам кіріп
келді де, баса-көктеп үй ішін тінте бастады. Жер еденді
көсеумен ұрғылап жүріп, бір кезде ауыз үйдегі
түбін күрекпен
азып, астындағы ұрадан ағаш жәшік ішінде
гі жарты
ап бидайды алып шы
Тінтушілердің біреуі әкеме жекіп бірдемелерді айтты
да, әлгі жарты
ап бидайды алып кетті. Әкеме ай
айлап,
2
1
әкіреңдегеннің көп сөзінің ішінде: «контра... түрмеде
шірітем» дегені жадымда жатталып
алыпты. Әжем мен
осыла дауыс шығарып, Сәмәмбет пен Шол
арғап: «Балаларға енді нені
ыламыз, аштан
өлетін болды-ау», – деп жылағандары да сол күйі көз алдым
да. Кейін ес кіре біз көрген ашты
тың бүкіл Қаза
станды
амтып, миллиондаған
тың басын жұт
анын білдік
ой. Ашты
туралы сөз болса, әлі күнге әжем мен шешемнің
сондағы дауыс
ылып жылаған зарлы үні сол күйі
ұлағыма
келеді. Әр үйдің өзек жалғар соңғы талшығын тартып алып
жүрген Сәмәмбеттер мен Шолпандардың сұсты бейнелері
елестейді.
Сәбилік санасында сартап болып са
талған осындай
сұрапыл сұмды
тар тізбегі жадында жаңғырған Жұмекең
мұндай сәттерде ал
ымына ащы өксік тығылғандай
инала
жұтынып, үнсіз отырып
алады. Өткен ғасырдың оты
зыншы жылдарының нәубеті жөнінде естігеніміз бен
ығандарымызды жадымызда жаңғыртып,
хал
тарт
асіреттің салмағын бар болмысымызбен сезінген
біз де ондайда Жұмекеңмен бірге тол
ып, бірге тебіренеміз.
Өзіміз көрмегенмен, бала кезімізден ата-анамыздан естіп
өскен таныс жағдай, таныс сурет. Өйткені, бұл нәубеттен
аман
алған бірде-бір
отбасы жо
. Соңғы талшығын
тартып алып, аштан
ырылуға мәжбүрлеген әр ауылдың
әсіре белсенді өз сәмәмбеттері мен шолпандары болғаны да
Жо
пен бейнет адамды ерте есейтеді ғой. Жұмекең де
тым ерте есейіп, алты жасында тетелес өскен екі ағасымен
бірге орыс мұжы
тарының үйіне жалданып, күнкөрістік
орек табуға кірісіпті. Оған жалғыз асыраушылары – әкесі
Ысмағұлдың ая
астынан түрмеге түскені себеп болған.
иға былай болады. Өңештен өтетіннің бәрі желініп,
үйде татар дәм
алмағанын көрген Ысмағұл отағасы
уаты
барда соңғы үміті – әйелі мен шешесі келін болып түскенде
жасауымен келген заттардың ішінде са
талып
алған алтын
сырға, күміс білезік секілді асыл бұйымдарды азы
-түлікке
айырбастап әкелу үшін үлкен ұлы Әміржанды
асына ертіп,
орыстардың тұрмысы жа
сы дегенді естіп, өздеріне көршілес
22
Қорған облысының «Звериноголовское» селосына кетеді.
Сонда базарға шығып, үй аралап,
олындағы заттарын са
тып жүрген Ысмағұлды милиция ұстап алып, түрмеге
амап
тастайды. Қолынан келер
айраны жо
аршадай Әміржан
екі-үш күн түрмені сырттай күзетіп, а
ыры әкесін босатпа
сын біліп, жылап-жылап үйге
айтады.
Аба
тыда сотсыз, тергеусіз айлап жатып
алған
тар
көбейіп кеткеннен кейін, оларды
ызыл вагонға тиеп, бір
түнде Қаза
станның бір жеріне айдап жібереді. Қаза
стан-
ай жеріне жіберді, оны және ешкім айтпайды.
– Сөйтіп, әкеміздің
айда кеткенін біле алмай, жат жерде
алды
. Қайда барарымызды, не істерімізді біл
мейміз. Күн суытып,
ыс түсуге та
ап келеді. Баспана да,
күнкөрерлік кәсіп те жо
. Қатты
иналды
, – дейді Жұмекең
өзі сол бір ауыртпалы
кезді еске алып.
Бұл жолы да әжелері ерекше жігерлілік танытып, бір
әулеттің жауапкершілігін өз мойнына алып, келіні мен төрт
немересін бастап, Селебе (челябинск) төңірегіндегі төркін
жұртын іздеп, жолға шығады. Бірде жаяулап-жалпылап, бір
де жүк пойызына жармасып, әйтеуір өлдім-талдым дегенде
діттеген жерлеріне жетеді.
Сұрастырып жүріп Копейск деген көміршілер
аласынан
Қамза нағашыларын табады. Қамзаларда да баяғы дәулет
жо
. Өзі шахтада көмір
азады екен. Бір үйлі жан жұмысшы
тай тар бір бөлмеде тұрады, жан басына
өлшеп берілетін «пәйөкпен» ғана күн көреді. Онсыз да өз от
басы зорға сыйып отырған тар бір бөлмеге енді апасы бастап
келген алты адамды паналатудың түк мүмкіндігі жоғын көріп
Қамза да
атты
иналады. Оның үстіне жан басына есептеліп
берілетін мардымсыз «пәйөкпен» сырттан
осылған алты
ауызды асырау да мүмкін емес. А
ыры екі жа
а
ылдаса
келіп, Златоуст
аласының
асындағы Сатка деген өндіріс
орнына «вербовка» ар
ылы жұмысшы жинап жатыр дегенді
естіп, сонда барып, Жұмекеңнің шешесі Күлжау мен ағасы
Әміржан соған жазылады. Жол
аражатына азын-аула
а
алып, Златоуст
аласына бару үшін бәрі шұбырып Селе
23
бе вокзалына келеді. Осы арада «
ұдай жарыл
ап» баяғы
Бағланда («Звериноголовское») адасып
алған әкелерімен
жолығады.
Бағлан түрмесінен айдалып,
ызыл вагонға тиелген
тарды Қаза
станның әр түрмесіне тарат
анда, Ысмағұл
отағасының еншісіне Қостанай облысының Меңдіғара ау-
данының орталығы Бурабай селосы тиіпті. Осында еш
ылмысы жо
болғанды
тан, оны босатып жіберген.
Бостанды
алысымен бала-шағасын іздеген Ысекең бірден
Бағланға тартады. Біра
онда оларды таба алмайды. Содан
бірден бірге сұрау салып жүріп, осы Селебе вокзалына келіп
жеткен беті екен.
Отағасының орталарына оралуы отбасына рухани
уат
беріп, өмірлері жандана бастайды. Ысмағұл отағасы үлкен
баласы Әміржанды ертіп, әйелінің орнына өзі шахтаға түс-
ді. Әкелі-балалы екеуінің табысы тұрмыстарына өң бере
түседі. Сол жылы Жұмекең өзінен екі жас үлкен ағасы
Мұхтармен бірге мектепке барып, екеуі бірінші сыныпта бір
партада отырып, бірге әліппе бетін ашады.
Қаршадайларынан бейнетке жегіліп, тесікөкпе болып
өскен әрі туа бітті
абілетті балаларға о
у онша
түспейді. Ағайынды екеуі бастауыш мектепті ма
тау
зымен бітіріп шығады. Бұлардың жа
сы о
уына Ыбы
рай Алтынсариннің ізбасары, белгілі аудармашы Бекет
Өтетілеуовтің көп көмегі тиеді. Ағайынды екі баланың өз
атарларына
арағанда бейнетке ерекше төзімділігі мен
уға алғырлығына риза болған ұстаз оларды айры
орлы
а алып,
абілеттерін одан әрі жетілдіре түсу-
леріне көмектеседі.
Алайда осы кезде екінші дүниежүзілік соғыстың баста
луы жағдайды күрт өзгертіп, Әулиекөлде ашылғалы тұрған
тоғызыншы сынып ашылмай
алып, Ысмағұловтардың
уын одан әрі жалғастыруға мүмкіндіктері болмай
алады.
Тек бүкіл сыныптастары арасынан мектеп дирекциясының
күш салуымен 8-ші сыныпты ерекше үздік бітірген Жұмағали
ғана Қостанайдағы мұғалімдер институтының жанынан
ашылғалы жат
а мерзімді дайынды
курсына мем
лекет есебінен о
уға ілігеді. Мұнда ол алты ай бойы же
124
делдете о
ып, біраз пәннен онжылды
тың бағдарламасын
толы
өткеннен кейін, институттың физика-математика фа
культетіне студент болып
Алайда бұл кезде институттың жағдайы тіпті
ұлдырап
кеткен еді. Жата
ханада от жағылмайды. Асхана жабылып
алған. Қыс
ы жылы киім тағы жо
. Қанша тырыс
ыры одан әрі шыдауға дәрмені жетпеген Жұмағали жыл
аяғына таман о
уын тастап, Әулиекөлдегі ата-анасының
олына келеді. Қарап отыруға болмайды, келе жұмыс із
дейді. Тап сол кезде орыс тілінде шығып тұрған ауданды

газет жабылып, оның орнына
ша шығатын болыпты.
Газет редакциясы да, баспаханасы да сауатты адамға зәру.
ыған, білімді азаматтардың бәрі майданға кеткен. Осын
иын ша
та жұмыс іздеп келген студент Жұмағалиды
газеттің баспаханасы әріп теруші етіп
уана
Осылайша әлі он бес жас
а толмаған Жұмағалидың үл-
кен журналистикаға апарар ресми еңбек жолы басталады.
Әріп терушілікті тез меңгеріп кеткен ол уа
ыт тауып, газет
редакциясының ішкі жұмысына да араласып, өз бетінше
хат
орытып, хабар жаза бастайды. Редакцияның
жұмысына белсене араласады. Жасы он беске толысымен
оны комсомол
атарына
абылдайды. Сол жылы, яғни 1943
жылдың 1-
ыркүйегінде «Сталин жолы» деп аталатын Се
миозер (
азіргі Әулиекөл) ауданды
газеті редакциясының
жауапты хатшысы болып бекітіледі.
Газет редакторы ата
ты халы
батыры Амангелді
Имановтың інісінің баласы Ба
ыт Иманов деген кісі екен.
КИЖ-ді бітірген, республикалы
балалар баспасөзінде
біраз жыл
ызмет істеген, газет жұмысын жа
сы білетін
осы кісі Жұмағалидың
аламының төселіп, жазу-сызуға
машы
тануына көп ы
пал жасайды. Жұмыстан
олдары
босаған сәтте атасы Амангелді туралы «Батырдың балалы
шағы» деген романын Жұмағалиға өзі ауызша айтып
отырып жаздырады. Жұмағалидың сауаттылығына, іске
тылығына аса риза болған редакторы оның ар
асынан
ағып, «Балам, осы шығарма түбі іс болып шы
са, бір жерін
де сенің де атыңды жазып
оямын», – деп ынталандырып та
ояды екен.
125
Осылай күндіз газеттің жұмысын, түнде редакторының
романын жазысып жүрген күндердің бірінде, дәлірек айт-
анда 1944 жылдың
ыркүйек айында Амангелді Иманов-
аза болғанына 25 жыл толуына арналған жиналыс
атысу үшін Әліби Жангелдин Алматыдан Қостанайға ке
леді. Жұмағалидың редакторы Ба
ыт Иманов облыс ор-
талығынан Амангелді ауданына кетіп бара жатып жолай
Әулиекөлге со
ан осы Әлекеңнің, Әліби Жангелдиннің
машинасына мініп: «Балам, газетті өзің шығара бер. Ал
аман болдан» бас
а сөз айтпай кетіп
алады. Ол кісі сол
кеткеннен мол кетіп, біржола оралмай
ояды. Сөйтіп, екі
беттік ауданды
газетті он бес жасар Жұмағалидың бір өзі
шығаруына тура келеді.
ыт Имановтың оралуынан күдер үзген аудан басшы
лары оның орнына көп о
уы жо
, біра
тәжірибеде ысылған
Дияр Нұрымов деген кісіні редактор етіп бекітеді.
Бұл редакторы бұрынғы редакторындай емес, шаруға
мығым кісі болады. Жолын тауып, редакцияға бір ат ал
дырады. Соның ар
асында бұрынғыдай жаяулап-жалпы
ламай, шаруашылы
тарды атпен аралап, жедел материал
ұйымдастыруға мүмкіндік туады. Отын-суы ерте
амдал-
тан, редакция үйінің
абырғалары бұрынғыдай
ысты күні
ырауытпайтын дәрежеге жетеді. Біра
оның
есесіне бұл бастығы Ба
ыт Имановтай емес, райкомнан кім
телефон шалса да соған ма
ұл деп, солардың жұмсаған жағы-
на кете береді екен. Ауыл шаруашылығының таусылмай-
тын нау
айсысынан да
алмай, редакторлы
жауып
ойып, райкомның тұра
ты өкілі ретінде апталап,
айлап шаруашылы
тарда жүреді. Көбіне газетті Жұмағали-
дың бір өзі шығаруына тура келеді. Бас
ызметкер жо
Бәрінен де
иыны, осындай бейнетпен дайындалған газетке
«редактордың міндетін уа
ытша ат
арушы» деп райкомның
ызметкерінің
олын
ойғызу болады. Өйткені, райком
ызметкерлері аз және олар да көбіне өз редакторы
ты арнаулы тапсырмамен командировкада жүреді.
тарға
арамай,
айсарлы
пен та
банды еңбек еткенінің ар
асында кәмелетке толмаған жас
126
бала үлкен беделге ие болып, ауданның белгілі танымал
ызметкеріне айналады. Қоғамды
жұмыс
а белсене арала
сады. Аудан көлемінде өтетін үлкен жиындарда жастар аты
нан сөз сөйлеу
ұрметі үнемі Жұмағалиға тиеді. Соғыстан
кейінгі өткізілген аудан комсомолдарының алғаш
ы конфе
ренциясында ауданды
комсомол комитетінің бюро мүшесі
болып сайланады. Жасы он сегізге толысымен коммунистік
партияның мүшелігіне кандидатты
абылданады. Сол
жылы «1941–1945 жылдардағы ұлы Отан соғысы кезіндегі
ажырлы ерен еңбегі үшін» медалімен марапатталады. Бұл
бүкіл аудан бойынша осындай марапат
а лайы
деп танылған
адамдарға берілген отыз медальдің бірі еді.
Соғыстың жеңіспен ая
талып, майдангерлердің елге
оралуы тылдағы ауыр бейнетті ар
алап жүрген Жұмағали
секілді әлі
атып, бұғанасы бекіп үлгірмеген
жастардың аз да болса тыныс алып, өз келешектерін ойлауы
на мүмкіндік береді. Осы мүмкіндікті пайдаланған Жұмекең
де ат
арып жүрген
ызметін тапсырып, Алматыға аттанады.
Бұл кезде журналистиканың алғаш
ы әлпбиін меңгергендей
болған ол осы маманды
ты өмірлік кәсібім деген берік
байламға келіп, осы саладан жүйелі білім алуды армандай
бастаған еді. Осы арман жетегінде 1946 жылы тамыз айында
мемлекеттік университетінің журналистика факуль
уға түседі.
Өзі бірнеше жыл газетте істеп келген әрі партия
атарында
бар студентті университеттің парткомы да, факультеттің
партбюросы да
жұмыс
а пайдалана бастайды.
жұмыста тындырымды, о
уда озат, республика-
газет-журналдарда жарияланған ма
алаларымен сту
денттер арасында кеңінен танылған Ж. Ысмағұлов алғаш
екі курсты бітіргенде университеттегі белгілі адамдардың
біріне айналады. Содан да болар, 3- курста о
ып жүргенде
студенттерге «Газеттегі партия тұрмысы бөлімі» деген
та
ырыпта арнайы курс жүргізіп жүрген республикалы
партиялы
журналдың редакторы, тәжірибелі журналист Ах
мет Елшібеков оны редакцияға
ызметке ша
ырады, о
127
сан келмейтін жағын
арастыратынын айтады. Сөйтіп,
үшінші курс студенті Ж. Ысмағұлов республикадағы ең бе
делді журналдың партия тұрмысы бөлімінің меңгерушісі
болып бекітіледі. Осылайша университеттегі о
уын үзбей
жалғастыра жүріп, осы жұмысын және университеттің ком
сомол бюросының идеологиялы
жұмысын бас
аратын хат
ызметін
оса ат
Қаламы
арымды, істе алымды талапты жастың ерек
абілеті жоғары бағаланып, 1951 жылы, университет
тегі о
уы бітісімен,
азан айында өзі
ызмет істеп жүрген
журналдың жауапты хатшысы және редакция ал
мүшесі етіп бекітіледі, Сөйтіп, ол Қаза
стан компартиясы
Орталы
Комитетінің номенклатурасына алынады. Бұл сол
кездің жағдайында болашағыңды
амтамасыз етудің бірден-
бір кепілі еді. Ол осыдан кейін араға жыл аралатып барып,
ызметте жоғарылатылып, Қаза
стан компартиясы орталы
комитетінің насихат және үгіт бөлімінде екі тілде ай сайын
шығып тұратын «үгітші блокноты» («Блокнот агитатора»)
журналының жауапты редакторы болып тағайындалады. Ке
лесі жылы Қаза
стан компартиясы орталы
комитетінің өз
аппаратына алынып, насихат және үгіт бөлімінің баспасөз
секторында нұс
аушы болып, жастар баспасөзіне, Қаза
стан
мемлекеттік баспасына, республикалы
баспалар бас
армасына, радиохабарлар жүйесіне, ҚазТАГ-
а, Глав
литке және жергілікті жеті облыстың газеттеріне ба
ылау
жүргізеді.
Жауапкершілігі мол ауыр жұмыс бұрынғыдай шы-
ғармашылы
пен айналысуға мүмкіндік бермей, бірте-бірте
өзінің негізгі кәсіби мамандығынан алша
тап бара жат
сезінген Жұмекең 1958 жылы конкурс
атысып,
абылдау
емтиханынан өтіп келгеннен кейін Қаза
стан компартия
сы орталы
комитетінің жолдауымен Мәскеуге аттанып,
КОКП Орталы
Комитеті жанындағы Қоғамды
ғылымдар
академиясының әдебиет және өнер теориясы кафедрасы
бойынша аспирантураға түседі. Бұлар екінші курсты ая
тар
кезде КОКП Орталы
Комитетінің
аулысымен о
у мерзімі
128
бір жылға
артылып, бүкіл ел бойынша кандидатты

және докторлы
диссертация
орғаудың тәртібі өзгертіледі.
Бұрын Қоғамды
ғылымдар академиясын бітіретін аспи
ранттар кандидатты
диссертация жазып, соны міндетті
түрде
орғап кетуге тиісті болса, енді соған бейресми түрде
тыйым салынады. Жұмекең осы жаңа талап бойынша «Қаза
кеңес әдебиетіндегі ұнамды кейіпкер проблемасы» деген
та
ырыпта дайын болған ғылыми жұмысын кафедраның
ғылыми кеңесіне тапсырып, елге оралады. Осы еңбек кейін,
1963 жылы КОКП Орталы
Комитеті жанындағы Жоғары
партия мектебі мен Қоғамды
ғылымдар академиясының
баспасы шығарған «Образ положительного героя в литера-
туре народов СССР» деген жина
а енгізілді. Кейінірек
жаңа ереже бойынша ол осы та
ырыпта Қоғамды
ғылымдар
академиясының өзінде филология ғылымдарының кандида
ты деген ғылыми дәреже алу үшін диссертация
Оның толы
нұс
асы «Облик современника» деген атпен
көреді.
ғылымдар академиясын бітіріп келген Ж.
Ысмағұловты Қаза
стан компартиясы Орталы
Комитеті
республикалы
«Қаза
әдебиеті» газетінің бас редакторы
етіп бекіткен еді. Соғыстың алдында шығуын то
тат
ан бұл
газет 1955 жылдан бастап
айта шыға бастаған болатын. Со
дан бергі алты жылдың ішінде алты редактор алмастырып
үлгерген газет ұжымына редактор болу оңайға түспейді.
Арада үш жыл өткенде бұл
ызметпен
оштасуға тура ке
леді.
Содан Алматы облысты
“Жетісу” газетінде істеді, ар
тынан Шығыс Қаза
стан облысты
«Коммунизм туы» га
зеті редакторының орынбасары етіп жіберіледі де, сол
ызметте екі жыл істейді. Содан 1969 жылы
ыркүйек айын
да Қаза
стан компартиясы Орталы
Комитеті ғылым және
жоғары о
у орындары бөлімінің ша
ыруымен Алматыға
айта оралып, Партия тарихы институтында марксизм-ле
нинизм классиктерінің шығармаларын аудару секторының
меңгерушісі болып тағайындалады. Осында төрт жылға
еңбек етіп, Қаза
стан компартиясы Орталы
Комитеті
2
9
секретариатының және Қаза
КСР Министрлер Кеңесінің
аулыларымен Қаза
КСР Министрлер Кеңесінің жанын-
дағы А
парат агенттігінің (ҚазТАГ-тың) директорының
орынбасары, кейін оның директоры болып тағайындалады.
Жұмекеңнің М. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер инс
титутына келуі, шығармашылы
тұрғыдан алғанда, өмірінің
ең бір жемісті жылдары болады. Ол осы жылдары Абайта
ну саласында өнімді еңбек етіп, «Абай: а
тағлымы»
деген көлемді монографиясын жары
а шығарып, «Абай
поэзиясындағы өмір шындығын бейнелеудің реалистік
принциптері» деген та
ырыпта докторлы
диссертация
орғайды. Абайдың шығармашылы
мұрасын зерттеу және
насихаттау ісіндегі жемісті еңбегі жоғары бағаланып, ол
1996 жылы Мемлекеттік сыйлы
тың лауреаты атанады. Сон
осы жылдары ол Алаш
озғалысының
айраткерлері
Ахмет Байтұрсынұлы мен Міржа
ып Дулатұлының шығар-
машылы
мұрасын зерттеуде өнімді еңбегімен көзге түседі.
Олар туралы алғаш
ы зерттеулері «20-30 жылдардағы
әдебиеті» атты ұжымды
монографияға енгізіледі.
ыптың 2002–2004 жылдары жары
көрген бес том-
дығының жауапты редакторы болып, сол томдардың кіріспе,
ортынды тарауларын және түсініктемелерін жазады.
жылдар бойы аудармамен айналыс
ан ағамыздың
аударған әдеби-танымды
еңбектері, өз заманының айтулы
ын-жазушысы,
айраткерлері болған Б. Майлин-
нің, М. Әуезовтің, С. Мұ
ановтың, ғ. Мүсіреповтің, ғ. Мұс-
тафиннің, Т. Ахтановтың, і. Омаровтың, і. Есенберлиннің, С.
Мәуленовтің, ғ. Қайырбековтің шығармашылығы жөніндегі
зерттеулері өз алдына бір төбе, жеке бір әңгіменің ар
ауы.
Жұмағали Ысмағұловтың аудармашылы
таланты – ай-
ша талант. Оның
олынан шы
ан тәржіменің
сысының да тілі татаусыз төгіліп, нағыз
ы
ағыстарымен
алдырады. Әсіресе, Бальзактың
«үзілген үміттерін», Стендальдің «Қызыл мен
арасын»,
Бондаревтің «Жағалауы» мен «Таңдауын» айшы
ты ауда-
руы ар
аламгер
тілінің
андай классикалы
туындының да сөз сазын са
тап, ішкі иірім-на
ыштарын
30
дәл жеткізіп бере алатын байлығын, оралымдылығын,
әуезділігін ашып көрсетті. Көркем аударманы өнер тұтын-
аламгердің де үйренер үздік үлгілерінің алдыңғы
атарында Жұмағали Ысмағұлов тәржімелеген туындылар
тұратыны талассыз. Француз классигі Гюгоның көлемді
шығармасын біраз уа
ыттан бері аударып жүрген
аламдас,
ғалым інілерінің бірі: «Осы жұмыс
а кірісерде «Қызыл мен
шасын тағы бір рет
арап шығып едім, сол
заманға сай сөз саптауды дәл ұстағандай болдым», дегені
бар. Бұл сөз де біздің айт
анымызға тағы бір дәлел.
Қызметке ерте араласып, ел басына түскен ауыртпа-
тардың салмағын хал
ымен бірге көтеріскен Жұмағали
ағамыз сол бір
иын кезеңдерде талайлардың
олтығынан
демеп, сүрінгенге сүйеніш, жылағанға жұбаныш болған кез
дерін ерекше бір мерейлі сезіммен еске алады.
олдан келгенше адамға жа
жасағанға не
жетсін! Адам жанын шынайы
уаныш
а бөлейтін бірден-бір
ізгілікті іс
ой ол. Қолға тиген азды-көпті биліктің ар
асында
Жұмекең де талай жанға
олұшын беріп, көмегін тигізген.
Ойлап отырса, әр
айсысы бір-бір тарих, күрделі тағдыр.
Жа
шапағатын көргендердің арасында тіпті ұлы жа
зушымыз ғабит Мүсірепов те бар екен. «Тағдырдың ісіне
не шара, өткен ғасырдың отызыншы жылдарының нәубеті
кезінде ғабеңнің де басына
ара бұлт үйіріліп, «халы
жауы»
деген айдар тағылып,
амауға алынған Бейімбет Майлин
орғаймын деп жазалы болып, партиядан шығарылған.
әупірімдеп аба
тыдан, атылудан аман
алған ғой.
Содан 37-жылдың
уғын-сүргіні басылысымен, ғабең пар-
алпына келтіру үшін республика басшысы
өзгерген сайын арыз жазып, әділеттің орнауын талап етумен
келеді екен. Біра
олардың бірде-біреуінен
айыр болмай,
оның есесіне «ұлтшылды
» кінәсі жаңа бір «дәлелдермен»
толы
тырылып, бұрынғының үстіне жамала берген.
– Орталы
Комитетте істеп жүрген кезім, – дейді бұл рет
те Жұмекеңнің өзі сол бір кезді еске алып. – Бір күні насихат
бөлімінің меңгерушісі А. Иванов кабинетіне ша
ырып алып,
олыма
алың-
алың екі папканы және бірнеше ескі басы
3
1
лымдар мен сарғайған газет тігінділерін ұстатты да: «Мына
материалдарды мұ
ият о
ып шы
та, тездетіп аны
тама
әзірле», – деп тапсырып, істің мәнісін түсіндірді. ұ
ғ. Мүсіреповтің Қаза
стан Орталы
Комитетінің бірінші
хатшысы яковлевтің атына жазған соңғы арызы бойынша
бес адамнан арнайы комиссия
ұрылған. Сол комиссияға
ажетті дәлелі дәйекті, мейлінше әділ аны
тама әзірлеу ке
рек. Мынау маған беріп отырғаны соған
атысты жылдар
талған материалдар.
Содан Жұмекең бірнеше күн табан аудармай отырып, бір
деректі шашау
алдырмай, екі папканы да, буржуазиялы
идеяны уағыздады деп айналымнан шығарылып
тасталған жазушының көркем шығармаларын да, әр кезеңде
газетке жазылған түрлі ма
алаларды да түгел о
ып шығады.
ішінде не жо
дейсіз, көбі жаптым жала, жа
тым күйе,
жазушыға неше түрлі пәлені үйіп-төгіп жаба берген домала
арыздар. Жаның түршігеді. Осыларға сүйеніп жасалған теріс
ортынды бұзылмай, сол күйі бізге жеткен. Осының бәріне
талдау жасай отырып, адалды
а, а
ат
а жүгінген әділ
тама жазылады. Бөлім меңгерушісімен келісе отырып,
осы мәселеге
атысты республиканың ең беделді, ата
адамдарының пікірлері алынып, аны
тамаға
оса тіркеледі.
Соның нәтижесінде көп ұзамай Орталы
Комитеттің бюро
сы ғабеңнің партиялылығын
алпына келтіреді.
Бұл кезде талай рет арызданып, а
ыры еш нәтиже бол
май, біржола үміт үзген ғабит Мүсіреповтің партиялы
өтілі
сонау алғаш партия
атарына енген 1925 жылдан есептеліп,
алпына келтіріледі.
Республика жұртшылығына танымал журналист, публи
цист-жазушы, тамаша аудармашы, белгілі әдебиет зертте
уші ғалым, Мемлекеттік сыйлы
тың лауреаты, филология
ғылымдарының докторы, профессор Жұмағали Ысмағұлов
ағамыз өмірдің осындай со
палы со
иын жолда
рынан сүрінбей өтіп, сексеннің сеңгіріне жетті Азаматты
биігінен төмендемей, кісілік парасатына кір шалдырмай
әдемі жетті. Жұмекеңнің мазмұнды да мағыналы өмірі –
а үздік үлгі болар айшы
32
жазушы,ҚР-ның еңбек сіңірген қайраткері
РД
Қылышынан
ан сорғалаған сонау
ызыл саясаттан
сескенбей, сескену тұрсын, тіпті одан айылын да жимай,
ойындағысын ірікпей ашы
айтып өткен арынды да жалын
ын ағамыз Абдолла Жұмағалиевтың:
Бір күн өтсе жылайды екен,
Өлім даусы келеді деп,
Ту көтеріп
аралы, – деген жолдары болушы еді.
ұлы Отан соғысының алмағайып шағында орта
елін аман
алып
алу жолындағы орасан майданда жалын жүрегін ата
жаудың төбесінен бомба ғып жарған жауынгер а
ын ата-ба-
баларының уа
алай бағалағанын
андай тамаша бей
нелеген десейші! Жала
ыға ғана
арап отырған біз бейба
тиын-тебеніміз
олымызға тезірек тиіп,
тан
шапшаң шы
са
екен деп жүріп, күннің
алай батып, таң-
алай ат
аламыз.
Күні кеше жайраң
ағып ортамызда жар
ылдап жүрген
Жұмекеңнің, абзал ағамыз арда
ты Жұмағали Ысмағұлов-
тың ортамызды ойсыратып өмірден озғанына да
күн болып
алыпты-ау. Зерделі ғалым, тәлімді журналист,
пайымды публицист, айтулы аудармашы, сан
ырлы сараб
дал ғалым Ж.Ысмағұловтың атына алғаш зер салып, зейін
ойғаным 1961 жылдың жазы еді. Ол кезде Көкшетаудың
облысты
газетінің мәдениет бөлімін бас
арып жүрген жас
әдебиетшімін. Бір күні ертеңгілік «Қаза
әдебиеті» газетін
олыма алсам, Сәбең, кәдімгі Сәбит Мұ
анов бастаған ре
дакция ал
асының мүшелері хамит Ерғалиев, Мұхамеджан
Қаратаев, Сейітжан Омаров, Қуанды
Шаңғытбаевтардың
аты-жөнінен жоғарыда тұрған «редактор Жұмағали
мағұлов» деген есімге көзім бірден түсті. Жасыратын несі
33
бар, республиканың маңдайына бас
ан жалғыз әдеби газеті
– кезінде ата
ы Ода
а әйгілі мүйізі
арағайдай а
жазушылар бас
арған басылымға бұрын әдебиет әлемінде
беймәлімдеу біреудің
ол
ойғанына таңданғаным да аны
Алматымен, әсіресе, Орталы
партия комитетінің наси
хат бөліміндегі жігіттермен азды-көпті байланысы бар ре
дакторымыз Өміржан Оспановтан әдебиет газетінің жаңа
басшысы кім екенін сұрауға тура келді. Әдетінше, көзін бір
татып алды да:
– Мәскеуден Орталы
партия комитеті жанындағы
ғылымдар академиясын бітіріп келіпті ғой. Бұрын
насихат бөлімінде нұс
аушы болған журналист көрінеді.
ша бірдей жазатын публицист дейді, – деп
жымиды. – Шамасы, жасы отыздан жаңа ас
ан жігіт болуы
керек.
Публицист дегенде елең ете
алдым. Публицистиканы
онда көсіле сөйлер көсемсөз, серпіле сілтер серкесөз деп
ана ұғатын жазған басымыз газетке, әсіресе, оның арнаулы
нөмірлеріне
ажет желпінте жазар желдірмелерге зәруміз.
Барымызды асырып, жоғымызды жасырып, азды-көпті
олымыз жеткенді
ардай
ып, жер-көкке сыйғызбай
ма
тау салт
а айналған кез ғой. Соны кестелі тілмен зер
леп, келістіре көсілтер жергілікті жерде авторлар жо
асы. Қол
а салайын десең, Алматының
аламгерлері
республикалы
газеттерден де артылмайды. Сонды
тан бар
салма
редакцияның өз
ызметкерлеріне түсетін. Сырағаң
мен хамаңның, ғафудың «СҚ»-да кейде
ос белдеуге, кей
де жарты бетке жайылып жататын мерекелік толғауларын
ығанда публицистика дегеннің өзі
ара сөзбен жазылған
жыр екен ғой деп, талай таңдана таңдай
анымыз бар.
Әдебиет газетінің жаңа басшысы публицист болса, ол
пағаны ғой. Содан бастап, оның
аламынан шы
дүниелерді іздеп жүріп о
итын болдым.
Алайда оның өзімен жүзбе-жүз кездесіп, ауызба-ауыз
сөйлесетін сәт бірден түскен жо
. хас жа
сының соңынан
уалап,
ашанда сыпсың сөз жүретін әдеті ғой. Алматыға
ызмет бабымен ауысып келгенімде, сол жылбыс
ы сыпсың
134
сөздер сүріндіріп, ол «Жетісу – Семиречье» деп екі тілде
шығатын облысты
газеттің редакциясына бір бөлімге жі
берілген екен. Одан облысты
газеттерге бас редактордың
идеология жөніндегі орынбасары лауазымы берілгенде,
астаналы
газетті
имай, Шығыс Қаза
стан облысындағы
сондай орынды ұсыныпты. «Жетісудағы» оған орайластыры
лып жүрген орынбасарлы
орын бір жыл бұрын Көкшеден
келген маған бұйырды.
Жаңа жердің әсері ме, Алтайда Жұмекеңнің жаза
ры көбейді. Ара-тұра су ішкен жерінен сырда
сымай,
жазғандарын «Жетісу» газетіне де жіберіп тұрды. Кей
де мерекелік нөмірлерге өзіміз де публицистика жа
зып беріңіз деп
ол
а салып жүрдік. Оның осындай
бір шал
ымасы шы
ққ
ан газеттің арнаулы бір санын
тал
ылағанда:
– А
ын-жазушылардың барлығы Алматыда жүргенде
сонау Өскеменнен көсемсөз алдыратынымыз не? – деп бір
аламдасымыз
ыңырат
ып, бейразы пиғыл таныт
редактордың бірінші орынбасары, үзеңгілес әріптесім
Кәкімжан Қазыбаевтың оны:
– А
ын-жазушылар
ызыл сөз
уалап кетіп, кейде
та
ырыпты аша алмай
алады. Ал Ысмағұлов болса, газетке
не керек екенін жа
сы білетін
ағілез
аламгер. Және осы са
ламен бірегей шұғылданып жүрген публицист. Жазғандары
ашанда тебіреніске толы, ойы ұш
ыр, ұтымды болады.
Нанбасаңдар, зейін салып тағы бір о
ып шығыңыздар,
– деп тойтарып тастағаны бар. Сол Жұмекеңмен өз басым
Өскеменнен бір келгенінде Кәкеңнің кабинетінде таныс
едім.
– Ә, сырттай білемін, «Көкшетаудың Сарбасы, а
ындар-
дың жалғасы» деп ғафу ағаң айтатын Сарбас сен екенсің
ғой, – деп ғабеңше ыңырана сөйлеп, жылыұшырай
арап,
жөн-жосығымды сұраған-ды. Біз журналистиканың жуан
тобы
еңбек торысы болса
, ол бәйгеге салар сәйгүлік си-
ты көрінген сонда маған.
Кешегі Қеңес заманындағы
ия бастырмас
ызыл са
135
ясат публицистиканың да аяғын шідерлеп, адымын шек
теп отырғаны әмбеге аян. Оның алдында келеңсіздікті
көзге шұ
ып, күрмеуі
иын күрделі мәселелерді көтеруден
гөрі, жеткен жеңісімізді жер-жаһанға жария етіп, көрген
жемісімізді жер-көкке сыйғызбай көпірте көрсету міндетін
ойды. Сонды
тан проблемалы
публицистика деген
ілуде бір шаң беретін алатұя
а
арға сия
ты көрінді де,
аламгерлердің көбі мерекелік, мерейтойлы
толғаулар мен
көсемдердің шашбауын көтеретін шал
ымалар жазудан
онша ас
ан жо
. Журналист-жазушы Жұмағали Ысмағұ-
лов соның өзінде заман ыр
ына көнбей, әріптестерінен
ұры
үзіп ұзап кетті, соны өрістерге жеке-дара шы
ты
десек, шынды
ққ
а
иянат болар еді. Біра
мәселе тыңнан
жол тартып, дәйім жаңалы
ашу емес, бар та
ырыптың
өзін өзгелерге ұ
сатпай, өзіндік әр-на
ышпен өрнектеп,
мәнін аша білуде ғой. Бұған келгенде, Жұмекеңнің
тереңдігіне де, кемелдігіне де тәнті боласың. Мәселен,
оның жаңа жыл туралы әр жылдары әр газет-журналда
жарияланған бірнеше публицистикалы
толғаулары бар.
Ол бұл та
ырыптағы жазғандарын әр басылымның ба-
ғыт-бағдарына
арай түрлендіріп, мың
ұбылтып отыра
ды.
Мысалға, оның «Аспаннан а
нұр жаусын!» атты тол-
ғауын алайы
. Ол былай басталады: «Астана аспаны а
лауланып, көксеңгірдің күміс күмбезінен а
нұр себелейді.
Күзгі ылғалдан дертіп бусанған жер-ана тор
адай топы-
рағын а
ұлпаға
тап, бөбегін әлдилеген жас арудай
албырайды. Аспан мен жердің арасында ай
тартылған а
өрмектей жіңішке а
ар бағандары жа
мырай жасырып, көз алдыңда толассыз бұлдырайды…
Айналаның бәрі аппа
. Таңертеңгі тау желінің лебіне бе-
тіңді тосып, кеуде кере дем алсаң, көкірегің көріктей жа
зылады. «Уф!» десең, жоғарыдан төмен
ұлаған а
ар а
көбелектей
анатын
татып, алдыңнан
ұша жөнеледі». Әдеттегі, көзіміз үйренген сурет дегенмен,
оның алғаш жаңа жыл көрінісі екенін білмей де
аласың.
136
Осы ар
ылы автор о
ырманын толғауды түбегейлі зерде
леп, түгел о
уға ша
ырғандай. Бұл – Жұмекеңнің ресми
газеттердің арасында жаттандылы
а онша бой алдырмай,
а ерте ден
ойған «Жетісуға» жазғаны.
Ал партиялы
ба
ылаудың
ырағы көзінен
алт кетпей
тін «Қаза
стан коммунисі» журналына жазған жаңажылды
толғауының үні бұдан бөлекше.
«– Рахмет саған, жетпіс тоғыз!
халы
тың ескі ұғымында жеті
азына саналатын өмір
игіліктерін жетпіс есе көбейтіп, ол жасауға орайын тоғыздан
тоғытып кеткен жомарт жылға ел алғысы, әлбетте, осылай
айтылса керек.
– Жарайсың, жа
мерейің мол болған жайсаң жыл,
уаныш,
ызығың ұзағынан сүйіндіріп, өркенін кеңінен
жайып кеткен ырысты жыл!
Бұл – біздің жыл сайын әрбір жылдың сыбағасына
тап айтатын кәделі сөзіміз».
Партиялы
алыптан шы
асаңдығы жо
ылығы мол жолдар емес пе бұл. Осы екі толғаудағы
жадыңда жатталып
алатын мына бір жолдарға
арайламай
кете алмайсың. «Жыл он екі ай өмірің жол-жөнекей жүріп
өткен ауыл-үйдің арасы емес. Сұрауы мен
арызы бар, мін
деті мен парызы бар, есесін толтырып есеп берер, емексіп
алдан несібе күтер белгілі өмір белесі» немесе «Жүйріктен
жүйрік озса жүлде көбейеді, біра
одан бәйге
бәсеңдемейді. үдере шап
ан үрдіс жарыс
ынын хас
тұлпарлар
ашанда үстемелеп, үдесіп отырады» деген жол
дар бастан-ая
кестелі ойлар, дестелі пікірлер емес пе. Бұл
аламнан туатын
анатты
исындар. Жұмекеңнің
тек өзіне ғана тән осындай орамды ойлары, өрнекті пікір
лері оның «Ерте тұрған адамның елден ерек риздығы бар.
Ерте тұрған адамға еркін көрер
бар» деп басталатын
«Азатты
. Арман. А
ат», «Елу жылда – ел жаңа» деген
бір ғана халы
даналығынан
ыруар ой өрбітіп, ұланғайыр
еліміздің арғы-бергі тарихын алға жайып салатын «Менің
Республикам» сия
ты мерекелік толғауларында да аз
137
ұшыраспайды. Айт
андай, осы соңғы публицистика «Социа
листік Қаза
стан» газетінің алпыс жетінші жылғы бәйгесіне
ие болған-ды.
Жұмекеңнің о
ырмандарын алғаш елең еткізіп, дарынды
публицист екенін таныт
ан «Қаза
әдебиеті» газетінде елу
жетінші жылы жарияланған «Өмір жұлдызы біздің аспанда»
атты публицистика да осылардай мерекелік толғау болатын.
Жас публицистің өзгеге ұ
самайтын өзіндік
олтаңбасы,
иядағыны шалатын алғырлығы, дауры
пасы жо
дара дауысы, ой-өрісінің кеңдігі, сауатының молдығы сонда-
ылаң берген-ді.
Кейінгі кезде Жұмекең дәуір дауысына үн
осатын әб-
жіл журналист ретінде Елбасымыздың жыл сайынғы Жол
дауларына жедел пікір білдіріп, мазмұнды ма
алалар жа
зып жүр. Публицистік сарыны басым, пікірі байыпты бұл
үн
осуларды Елбасының шашбауын көтеру деп әсте де
ойлауға болмайды. Пайымды публицист Жолдауда
оғам
алдына
ойылған
адау-
адау міндеттерді жұртшылы

санасына сіңіре отырып, сол ар
ылы өзін толғандырып
жүрген ұрымтал ойларын да ортаға салады. Бұрнағы
жылы ол «Заман алдындағы ант» атты толғауында Жол
дауды ар
ау ете отырып: «Қаза
тың ұлтты
идеясы, сөз
жо
, болуға тиіс… Қаза
хал
ының
азіргі ұлтты
иде
ясы Қаза
стан Республикасының мемлекеттік идеясы
на негіз етіп алынса, оның өзегіне өрілсе, одан халы
опы
жемес еді. Қайта ол бар
аза
тың санасына берік
орны
ққ
ан жағдайда хал
ымыз бүкіл
аза
станды
тардың
ұйымдас
ан ұйт
ысы болып
ала берер еді» деп жазды.
Тіл туралы да осындай ұт
ыр пікірлер айтты.
Асылы, Жұмағали Ысмағұлов – білімге де, тілге де
өте бай публицист. Оның
ай шығармасының да тілі жі
бектей есіліп, төгіліп тұрады. Сол кестелі көркем тілді
ол ғылымға да ала келді. ғылымға бірыңғай бет бұрған
соңғы жиырма жылдың алғаш
ы жеті жылының ішінде-
ол кандидатты
, докторлы
диссертация
орғап, әлеу-
меттік ғылымдар бойынша академик атанса, бұл оның бі-
138
лімдарлы
әлуетінің еренді
гі деп білген абзал. Абайдың
шығармашылы
мұраларын зерттеп, бастыру жөніндегі
елеулі еңбегі үшін Қаза
стан Республикасының Мемле
кеттік сыйлығына да ие болды. Солардың бәрінде де ол
публицистикалы
уатты да
ұнарлы тілді ғылыми тіл-
мен біте
айнастырып жіберді.
Осы арада бір досымның докторлы
диссертация
ғауына
атыс
аным есіме түсіп отыр. Қасиет тұтар ғылым
академиясының залында-а
сол бір ғалымның еңбектің ті-
лі ғылыми емес, публицистикалы
тіл деп сын та
аны бар.
тың сан
ырлы, сүбелі де сырлы тілін ала
андай ғылымның, өнердің, әдебиеттің тілі деп
паршалағанда не ұтамыз? Қай салада да халы
ұнарлы
тілі салтанат
ұруы керек емес пе? – деп көп толғанғанмын.
Бүгінде әлгіндей о
ымыстылар тағы да төбе көрсетсе, Жұ-
мекеңнің «Абай: а
тағлымы», «Абай: даналы
дә-
рістері» кітаптарын, Ахмет пен Міржа
ып жөніндегі библи-
очерктерін о
ыңыз деп, а
ыл берер едім. Сонда
андай, өнерге
андай тіл керегін білер еді ол.
Қаза
та «Мың зауалдың бір сауабы болады» деген
бар. Еңбек жолын студенттік кезден «Қаза
стан коммунисі»
азіргі «А
ат») журналында бастап, республиканың ең
басты а
парат орталығы – ҚазТАГ-тың директорлығына
дейін өскен Жұмекеңнің 1987 жылы жазы
сыз жазаға
ұшырап, орнынан алынғанын біраз жұрт жа
сы біледі.
Құрметті демалыс
а шығуына бір-а
жыл
алғанда
ызметтен на
кетуі оның өзіне
атты бат
аны, әлбетте,
сөзсіз. Сол кезде
атты
иналғаны
да шын. Бір
ызығы, соған өз басым тілеулес інісі ретін
уанамын. Қызметінен босамай,
ұрметімен
арай демалыс
а шы
са ғой, бүгінде Жұмекең көп
зейнеткердің бірі болып, одан асса, тағы да төрт-бес роман
аударып, жазу үстелінен тапжылмайтын
атардағы
аламгер
ғана болып
алар ма еді,
айтер еді? Біра
ол өз бойынан
ысасты
айрат т
ауып, ғылымға басымен
3
9
сүңгіп кетті де, аз жылда академик ғалым, профессор боп
шыға келді. Бұл өзі – бір сирек кездесетін
Баяғыда колхоз бас
арып тұрып, орталы
малын
ы-
рып алып, жауап
а тартылатын болған соң ғарифолла
Құрманғалиев ағамыз Жайы
бойынан Алматыға тайып
тұрып, табиғи өнерімен
айта
ауышып, әйдік әртіс бо
лып кеткен екен. Сол сия
ты ұлы сазгер Мұ
ан Төлебаев
соғыстан оралған соң ауылда бухгалтер болып, мойнына
ша мінгізіп алып, Алматыдан бір-а
шығып, консер-
ваторияға түскен ғой. Жұмекеңнің тағдыры да сондай ілу
де бір кездесетін
ұбылыс және ерлікке бара-бар жанкеш-
тілік. Алшаң басып, арамызда жүре берсе, әлі де талай іс
тындырар еді. Алайда тағдырға не шара! ғабит пен Сәбит,
ілияс пен Бәйкен сия
ты бекзат ағалармен дәмдес-тұздас,
сыйлас-сырлас болған жа
сылардың көзіндей,
айран
Жұмекең-ай!
140
АЗ
ҚР Ауыл шаруашылығы министрлігінің
бас мемлекеттік тіл сарапшысы,
Қазақстан Журналистер одағының мүшесі
ССР Министрлер Советі жанындағы Қаза
А
парат агенттігінде (ҚазТАГ)
ызмет істеген жылдарым
(1978–1990) менің кәсіби өсу жолымдағы ең бір жемісті
жылдар болды десем, асыра айт
емес. Жоғары о
орнын ойдағыдай бітіргеннен кейін бұрынғы Семей облысы
Жаңасемей ауданды
«Огни Прииртышья» – «Ертіс оттары»
газетінде төрт жыл шамасында аудармашы болып жұмыс
істеп келген 26 жасар менің белгілі бір сына
мерзімінен
соң 1978 жылдың
ыркүйек айында ҚазТАГ-
а аудармашы
болып
абылдануымды сол кездегі мекеме басшыларының
(Кәкімжан Қазыбаев, Жұмағали Ысмағұлов, Нұрмахан Ораз
беков) маған арт
ан зор сенімі деп білемін.
Аударма саласында үзбей
ызмет ат
арып келе жат
аныма
жылдың жүзі болып
алыпты. ҚазТАГ-тан кейін
де республиканың әртүрлі министрліктері мен Парламент
Мәжілісінде алуан түрлі ресми
ұжаттарды шама-шар
ымша
мемлекеттік тілде «сөйлетуге»
атыстым. Қазір де солай.
Осы кәсіби
ызметімде жоғарыда аты аталған ағаларымнан
алған тәлім-тәрбиемнің, үйренген тәжірибемнің көп септігі
тиіп жүргенін ма
таныш етемін. Қазір аудармашы ретінде
кейбір әріптестерімнен мыс
алдай да болса мысым басып
жатса, бұл сол ұстаздарымның еңбегі деп есептеймін.
Әрине, аудармашылы
өнерде Жұмағали ағайдан үй-
ренгеннен үйренерім көп еді. Бұл – даусыз а
ат. Осыған
дәлел ретінде жадымда жатталып
алған бірер жәйтті ай
тайын. Сол жылдары ҚазТАГ-
а ТАСС-тан келіп түсіп
жататын материалдардың өзіндік форматы, соған сәйкес
стилі, яғни «сөз саптауы» болатын. Оларды тәржімелегенде
141
осы ерекшеліктерді са
тауға зор мән берілетін. Мәселен,
сол кездегі а
парттарда «как было ранее сообщено...» де
ген сөз тіркесі жиі кездесетін. Біздер, ҚазТАГ аударма
шылары, оны «бұрын хабарланғанындай...» деп аударған
болар едік. Осы тіркес кездесетін материал редакциялау
барысында Жұмекеңнің алдына келе
алса, ағай оны
міндетті түрде «бұдан бұрын хабарланғанындай...» деп
түзеткен болар еді-ау, шіркін. Бай
айсыздар ма, «бұрын»
деген үстеу на
тылана түскен әрі о
уға жеңіл.
Жалпы алғанда, менің түйгенім – азулы аудармашы болу
үшін, меніңше, үш түрлі шарт бар. Олар: 1. Жұмыс істеп
отырған тілдеріңді барынша жетік білу, іздену (біздің мыса
лымызда –
-орыс тілдері); 2. Терминдерді «шемішкеше
шағу»; 3. Сали
алы стилист болу. Жұмағали ағаның осы үш
шарттың да шыңын шалды
пай шалғаны бесенеден белгілі.
Бұған тағы бір мысал. 1982 жылғы
араша айының басы.
Генсек Брежнев
айтыс болған
аралы күн. Кешкі кезекші
аудармашыға көмекке
алдырылдым. Орталы
, облысты
газеттердің ертеңгі сандарына жариялануы міндетті азалы
параттар түгел аударылып, редакцияланып,
ажет жерлері
не жіберілген. үкімет комиссиясының мар
болуына
атысты медициналы
ортындысын Мәскеуден
күттік. Әдетте сартылдап жататын ТАСС телетайптары
жым-жырт. Ал сол
ортындыны макетке салып
ойған редак
ция секретариаттарынан бізге соғылған телефондар шылды
ры бір сәт толастар емес. Бір кезде менің жұмыс бөлмеме
кезекші редактор Жәкең (мар
ұм жазушы Жа
Түменбаев) аптыға кіріп,
олыма тілдей
ағазды ұстата сал
ды. Бәріміз асыға күтіп отырған әлгі
ортынды екен. Жәкең
бөлмеге
алай тез кірсе, дәл солай жылдам шығып кетті.
Тек айт
аны: «Бағлан, жылдамдат! Қарап шығып, Жұмекеңе
көрсетіп алуым керек!».
Мед
ортындыда Генсектің ас
азанына жара бітіп, ол жа
зылмай,
отырланып, семіп
алғаны жайында бір сөйлем
болды. Осында «
отырланып, семіп
алған» деген сөздердің
ша бас
а бір дәл баламасы бар екенін білемін.
Асы
аннан ба, ойыма түспейді. Тілімнің ұшында тұрғандай.
142
Оның үстіне Жәкең «бол-болдының» астына алады. Аудар
мамды оғап тапсырып тұрып әлгі күдігімді жасырмадым.
«Жа
сы, жа
сы», – деп кетті ол. Жарты сағаттан соң үйге
Сол сөзді есіме түсіре алмай, ертеңге дейін бейжай күй
кештім. Таңертең жұмыс
а келіп, мед
ортындының аудар
масы басылған пара
ты тауып алып
арасам, менің әлгі
сөздерімді
ара сиялы
аламымен сызып тастап, орнына
«беріштеніп» деп түзеткен Жұмекеңнің
олтаңбасы көзіме
оттай басылды. Жерден жеті
оян тап
уанып кеттім.
амнан ауыр жүк түскендей. Сөзді орынды
олдана білу,
шеберлік деп осыны айт!
Ал енді Жұмағали ағайдың адмгершілігіне,
арамағын-
дағы адамдарға деген
орлығы мен жанашырлығына
бөлек то
талып өткім келеді. 1987 жылы Жұмекең көпшілікке
белгілі себептермен
ызметінен алынып, басына
ара бұлт
үйірілген ауыр күндердің өзінде өзіне тән салма
мен сабырлығынан танбады. ҚазТАГ-тан кетерде әр бөлмеге
бас сұғып, әр
айсымыздың
олымызды
ысып тұрып: «Ал,
жігіттер, сау болып тұрыңдар. Қызметтеріңе са
, ұ
болыңдар!» деген.
1990 жылдың көктемінде әкем ауыр нау
астан
айтыс
болды, перзенттік парызымды өтеп, елден Алматыға күні
кеше ғана келгем. Бұл
айғымды, сірә газетке берілген көңіл
айтудан о
ып-білген болуы керек, араға күн салмай Жұмағали
ағайдың ҚазТАГ-тағы маған арнайы келіп, әкемнің
олымды
ысып тұрып тебірене көңіл айт
алай ғана ұмытарсың!?
Жұмекең жайлы
аша естелігімді осымен ая
тай келіп
әдебиетіне, әсіресе оның аударма жанрына
сіңірген ерен еңбегін зерттеу, насихаттау орталығы не
ұрылса, әлем әдебиетінің үздік үлгілерін
шалайтын
аламгерлерге арналған Ж. Ысмағұлов атындағы сыйлы
тағайындалса деген тілек білдіргім келеді.
143
ОВА

Әуезов атындағы Әдебиет және
өнер институты Әдебиет теориясы
және әдебиеттану методологиясы
бөлімінің меңгерушісі, ф.ғ.д.
ЙТ
УШЫ
ғА
ЫМ
1983 жылы Мәскеудегі мемлекеттік кітапханада
атысты каталог сөресінен “Ж.
Исмағұлов. Про
блема положительного героя в казахской советской литера
туре» (1968) атты әдебиет теориясы мамандығы бойынша
ка
дидатты
диссертацияның авторефератын кездестірдім.
лыми жетекшісі – әдебиет теориясы кафедрасының мең
герушісі В.В.
Новиков. Оппоненттері академик М.Қ.
ратаев пен З.С.
Кедрина. ғылыми зерттеу на
ты та
ұрылған. Бұл әдебиет теоретигі
айда істейді екен? деп ой
ландым. Елге келгенде білдім, ғалым ағамыз үлкен ҚазТАГ-
ты бас
арып отыр екен. ғалым адамның ғылы
ол үзіп
кеткеніне өкінген кездерім де болды.
1987 жылы Жұмекең ғылымға
айта оралды. Әр түрлі се
бептер болғаны бәрімізге белгілі. Қайта оралған ғалым өзінің
ғылыми ұстанымын
алай бай
атты? Ол Абайды әлемге та
нытуды алға
ойып, докторлы
диссертация жазуға кірісті.
1994 жылы «Абай: а
тағлымы» атты ғылыми зерт
теуі жары
көрді. Көп ұзамай ғалым «Абай поэзиясындағы
өмір шындығын бейнелеудің реалистік принциптері» атты
докторлы
диссертациясын 15.05.1995 жылы
орғады. (ғы
лыми жетекшісі: С.
Қирабаев. Опоненттері: филология ғы
дарының докторлары З.
Қабдолов, А.С.
Еспембетов,
Мырзахметов). Бұл Тәуелсіздік кезеңіндегі
әде
тануының талаптарына сай, жаңаша жазылған зерттеу
еді.
Мен ғалымның осы бүгін
олымызға тиген «Абай: да
налы
дәрістері» еңбегі туралы сөз етсем деймін. К
тап
тың мазмұны келесі: «Абай жолы – ха
жолы; Қалың елім,
144
азағым; Адам болам десеңіз; Жүрек – теңіз,
тың бәрі
асыл тас; Өлең – сөздің патшасы; А
мектеп аясын
да; Аударма айшы
тары; Қара сөз
исындары; Даналы

тағлымы; Абай дәстүрі және Алаш әдебиеті».
«Абай жолы – ха
жолы» тарауында ғалым Әлихан Бө
кейхан, Тұрағұл мен немере інісі Кәкітай Ыс
ұлы, Нәзи-
па Құлжанова, Ахмет Байтұрсынұлы, Міржа
ып Дулатұлы,
жан Жұмабай, Сұлтанмахмұт Торайғыров, Жүсіпбек
мауы
ұлы, Мұхтар Әуезовтер Абайды таныту үшін не
тындырды, не істеді,
андай еңбектер жазды деген сауалға
жауап берген.
Абай мұрасы неге мансұ
талды, оны Алаш «ұл
алай
орғады? Бұл осы тараудың негізгі та
ырыбы.
Осыған байланысты і.
Қабылов пен ғ.
Тоғжанов еңбектері
сараланған. «Абаизм как обычный буржуазный хлам» де
ген ілияс Қабылов «Философия казахского поэта Абая и
ее критика» деген ма
аласында («Советская степь» газеті
Тоғжановтың «Абай» (1935) атты әдеби сын кітабы ту
ралы да Жұмекең назаланып жазады. хх ғасыр басындағы
Абайды
аралау нау
алай болғанын айта келе Жұмекең
былай дейді: «Осындай ызалы да зілді сын айтушылардың
бірі сол кездегі идеология майданында саяси ахуал туғызып
жүрген лауазым иесі ілияс Қабылов болды» . Әдебиетші
Қабыловтың «Философия казахского поэта Абая и ее кри
тика» ма
аласына арнайы то
талып, бұл еңбек Абайдың
азаматты
және а
ызметін «бүгінгі
оғам тіршілігі
не жарамсыз, зиянды нәрсе деп жариялайды. Жариялап
оймайды, Абайдың атына да, мұрасына да тіл тигізіп, оны
неше түрлі саяси жүгенсіздік сөздермен балағаттайды»,
– дейді Жұмекең. Осыған орай Қабыловтан үзінді келтіріл
ген: «одна из первоочередных задач партийной организа
ции Казахстана на идеологическом фронте состоит в том,
чтобы покончить с абаизмом как с обычным буржуазным
хламом. Поэтому в кратчайший срок необходимо мобили
зовать все культурные силы партийно-советской обществен
ности Казахстана против учения Абая и его современных
145
единомышленников» (7). Бұл тұста А.
тың бас а
ыны», Ә.
Бөкейханның «Абай Құнанбаев»,
латов, Ж.
Аймауытов, Мағжанның Абай туралы негіз
гі о
лары жары
көрген еді. Көп ұзамай 1931 жылы Алаш
танушыларының арасынан бірінші болып Жүсіпбек Ай
мауытұлы атылды.
Абайды жо
а шығарушы ғ.Тоғжанов туралы Жұмекең
былай деген: «Абайдың көркемдік табиғатын біршама түсі-
не отырып, көрінеу бұрмалаған саяси аярлы
а не айтуға бо
лады?» Бұл ой ғ.
Тоғжановтың 1935 жылы шы
ан «Абай»
кітабына да байланысты айтылған. Абайтанушы заманда
сымыз осы тұста былай деген: «Өзіңді біртүрлі түсініксіз,
ты сезім билейді. Өйткені Абай мұр
көркемдік
асиеттерін сөз
ылғандағы автордың әд
шығарма табиғатын жап-жа
сы түсінетін әзірлігін ба
сың. Ал енді Абайдың адам, азамат,
айраткер ретіндегі,
тарихи тұлға ретіндегі рөлін бағалауға келгендегі автордың
ыңыр, сола
ай, сыңаржа
пікірлеріне бүкіл жан-
арсы тұрып, наразылы
білдірмеуің тағы мүм
кін емес» .
Тоғжановтың кітабындағы ілияс Жансүгірұлының Абай
туралы еңбегіне берілген сын пікірлері де на
ты келтіріл-
ген: «Мәселен, Абайдың өлеңдер жинағына байланысты
ма
ала жазған і.
Жансүгіровтің басына осындай
ауіптің
ара бұлты төндіріледі. Сыншы сөзімен айт
анда, ол бы-
лай болып ш
ғады: «ілияс Жансүгірұлы... Абайдың ұлтшыл
еместігін д
лелдеуге тырысады. Осы пікірін дәлелдеймін
деп, бірсыпыра шата
сөздерге килігеді, үлкен-үлкен саяси
ателер жасайды» [3, 67-б.].
«ілиястың бірінші шатағы – Абай мен
аза
ұлтшылдарын
салыстырып, безбенге салғанда, ұлтшылдар (Әлихан, Ах
мет, Міржа
ыптар) орыс патшасына, орыс жиһангершілігіне
(сірә, «орыс империализміне» деген мағынада болуы керек
– Ж.
Ысмағұлов)
арсы болды, байбалам салып, күресті де
ген
орытындыға келеді. Біздіңше, бұл үлкен шата
, үлкен
саяси
ате» [3, 69-б.].
«ілиястың екінші бір шатағы – Абайға ұлтшылды
имауы» [3, 72-б.].
146
Көрдіңіз бе, автордың ойынша, «ұлтшылды
» деген ұғым
саяси полиция
ызметкерінің
орамсағында дайын тұрған
айып, соны
алаған кезде
алаған адамға жапсыра салуға
болады. Ал
тың бүгінгі көрнекті а
ыны өткендегі ұлы
имайды-мыс».
«ұлтшылдар, – деп жалғастырады автор ойын, – Абайды
ұлтшыл еді деп көтерсе, мұның еш таңданар ештеңесі жо
мұның тапты
сыры ап-аны
. Абайдың көздеген тапты
жолын, саяси тілегін алып
арағанда, Абай ұлтшылдардың
(Әлихандардың) атасы екендігінде және дау жо
Жұмекеңнің назарына Ыдырыс Мұстанбайұлының ілігуі
де тегін емес. Оның «Абай» ма
аласы («Жаңа әдебиет» жур
налы № 7, 8, 1928) жоғарыда талданған саяси ма
алаларға
кәсіби, саяси тойтарыс бергенімен
Құдайберген Жұбановтың 1934 жылы а
болғанына 30 жыл болуына байланысты жасалған баянда
масы «Абай –
әдебиетінің классигі» деген атаумен
сол жылы «Әдебиет майданы» журналында жары
көрген
(1934 № 11, 12) Жұмекең бұл еңбек туралы былай дейді:
«ғылыми және сыншылды
тұрғыдан Абай жөніндегі ал
ы жазылған әділ де білгір, толымды да тағылымды ең
бек ретінде маңызын осы уа
а дейін жойған жо
деуге
болады». Әрине, бұл ретте Жұмекең советтік кезеңдегі абай
тануды меңзегені болу керек.
Абайтанушы ретінде Мұхтар Әуезовке Ж.
Ысмағұлов
ерекше орын берген. Осы тұста М.
Әуезовтің 1933 жылы
Абай жинағында жарияланған «Абайдың туысы мен өмірі»
атты еңбегімен «сол томда а
ын өлеңдеріне
осымша ретін
де берілген түсінік кейін көлемді монографиялы
зерттеуге
ұласты», – дейді абайтанушы ғалым Ж.Ысмағұлов. Бұдан
кейін «Абай Құнанбаев» атты монографиясы талданған.
Әуезовтің кітаптағы «Абай лирикасы» және кейінірек
зылғандар – «Абай а
ындығының айналасы», «Абай ең
бе
терінің биік нысанасы», «ұлы а
ын, ағартушы – Абай
Құнанбаев», «Орыс классиктері мен Абай», «Пушкин мен
Абай» абайтанудың негізгі белестері ретінде ай
ындалып
берілген
147
Әуезовтің «Абай жайын зерттеушілерге», «Абай
мұрасы жайында», «Абай Құнанбаев творчествосын зерт
теудің маңызды мәселелері» деген еңбектері де ерекше тал
данған. Орыс тіліндегілер бөлек сараланған: «Великий поэт
казахского народа Абай Құнанбаев», «Великий сын народа»,
«Народность и реализм Абая», «Идейно-культурные искания
Абая» – бұлар кейін «Мысли разных лет» (1959) атты кітап
та жары
көргені белгілі. Абайтанушы Әуезов туралы былай
делінген: «Міне, осының барлығын жина
тап келіп, оған сту
дент аудиторияларында жүргізілген Абай шығармашылығы
жайлы арнаулы курстарды
ос
анда, М.
Әуезовтің тікелей
күш салумен белгілі бір жүйеге келтіріліп, ғылыми берік ір
гетас
а негізделген абайтану ғылымы жасалғанын аса зор
анағатпен атап өткен абзал.
Бұл бүкіл
әдебиеті мен әдебиеттану ғылымының
соңғы жарты ғасыр ішінде
ол жеткізген үлкен табысы еді»
Абайтанушы Сәбит Мұ
а да Жұмекең арнайы
то
талған. Оған келесідей пікір берілген: «Ол Абай ш
маларымен ерте танысып, кеңестік дәуірде ерте пікір айт
атарына жатады. Тапты
ұран дәуірлеп тұрған
тұста Абай жөнінде жаза басып, жаңса
пікір айт
ан кез
дері де болған. Біра
кейін ол
ателерінен
айтып, Абай
мұрасының шын асыл
асиеттерін ашуға белсене кіріскен.
ыншы жылдардың орта шеніне таман а
жайында үлкен монография жазып бітірген. Ол еңбек тұтас
күйінде кейінірек, алпысыншы жылдардың бас кезінде
көрген. Ал негізгі идеясы а
ынның жүз жылдығына
орайластыра шығарылған бір томды
толы
жинағындағы
алғысөзде баяндалғанын автор осы монографияның жеке
басылымына берілген шағын кіріспесінде ескертіп айтады.
Сол алғысөзді а
ын шығармашылығының «халы
мәнін
ашып, оның өлең өрнегі мен кестесіне ой жүгірткен еңбегім»
деп бағалай келіп, автор кейін жарияланған монография
сында «Абайды өз заманымен тұтас көрсетуді көздегенін»
148
Қажым Жұмалиев еңбектері де абайтанулы
тұрғыдан
арастырылған. Оның «Абайға дейінгі
поэзиясы және
Абай поэзиясының тілі» монографиясы талданған. Бұл еңбек
ғылыми маңызы зор теориялы
зерттеу ретінде аны
талған.
Абайтанушы академик Зәки Ахметовтің ғылми еңбектері
де сөз етілген. Орыс тіліндегі «Лермонтов и Абай» моногра
фиясы абайтанулы
еңбек ретінде
арастырылған. Өкінішке
орай, З.
Ахметовтің 1995 жылы жары
көрген «Абайдың
әлемі» атты Абайтануға жаңаша үлес
ос
ан ғы
лыми зерттеуі туралы айтылмаған.
Сильченконың «Творческая биография Абая», Әб
ділда Тәжібаевтың монографиясындағы Абайға арналған
тарауы да келтірілген.
ын Нұр
атовтың «Абайдың а
дәстүрі» (60-
шы жылдар) монографиясының тараулары аталған: «Абай
творчествосының дәстүрлік және жаңашылды
сипаттары»,
«Абай тұсындағы а
ындар», «Абай дәстүрлерінің арнасын
да», «Орыс реализмінің дәстүрлері және
әдебиеті»,
«Өлең – сөздің патшасы, сөз сарасы».
Тәуелсіздік кезеңіндегі Абайтану Қайым М
хаме
ха
ұлы
ның «Абайдың а
ынды
мектебі» негізінде 4 мон
гр
фия
лы
еңбек жариялағаны, М.
Мырзахметұлының «Абайтану
тарихы», «Абайтану дәрістері», «Абайдың адамге
лік
мұраттары», «Абай және Шығыс», «Восхождение Му
тара
Ауэзова к Абаю» еңбектері аталған. Сонымен
қа
тар Ы.
Дүй
сенбаев, Б.
Кенжебаев, Т.
Нұртазин, Е.
Ысмайылов, Б.
Шалаба
ев, Тәкен Әлім
ұлов еңбектері де елеусіз
алмаған.
Сонымен
атар Ж.
Ысмағұлов замандастары: З.
Қабдолов,
Қаратаев, С.
Қирабаев, Р.
Бердібаев, Р.
Нұрғалиев, С.
басовтың және т.б. абайтануға
атысты еңбектерін атаған.
Кітаптың келесі тарауларында («Қалың елім
азағым»,
«Адам болам десеңіз», «Жүрек – теңіз,
тың бәрі – асыл
тас», «Өлең – сөздің патшасы», «А
мектеп аясын
да», «Аударма айшы
тары», «Қара сөз
исындары», «Тарих
тереңінен мағлұмат», «Даналы
тағлымы», «Абай дәстүрі
және Алаш әдебиеті») ғалым абайтану та
атысты
149
өзінің тың, жаңа пікірлерін айта білген. Мысалы: «Ия, Абай
– жаңашыл. Біра
оның жаңашылдығы та
ыр орнында пайда
болған жо
. Ол өзінен бұрынғы үлгі, үрдістердің барлығын
керексіз етіп, кейін серпіп тастады десек, ұлтты
әдебиетке
де, Абайға да
иянат болар еді» (52).
Жұмекеңнің келесі ойларына келейік: «Ал Абай дү
ниесі мүлдем өзгеше. А
ын өлеңдерін о
ып отырғанда, біз
жоғарыдағыдай даналы
пен бірге, сол өмір әліппесін ү
кен ұстазды
ты да, сол өмірдің күнделікті күйкі тіршілігінен
көшелі адамгершіліктің ұлы көшіне
арай адастырмай тура
бастап жөнелетін өнегелі мектеп бағдарламасын да көреміз.
Сонымен барлығын данышпан а
ын мейлінше
адам өмірі, оның өзгелермен
атынасы, кү
делікті
болмыс көріністері ар
ылы жеткізеді» (60).
«Абайдың ұлылығы – туған әдебиетімізде болмыс шын
дығын аш
андығында, өз заманының шежіресін шын сурет
керлік дарынмен жан жа
ты бейнелеп кеткендігінде» (60).
Кітаптың «Абай дәстүрі және Алаш әдебиеті» тарауы
мүлдем жаңаша жазылғанымен
ұнды. Бұл тараудың
тындысы Ж.
Ысмағұловтың әдебиеттанулы
ұстанымын
ындап тұр: «Аллаһу-ахад» деген сия
ты, Алламен бірге
ат та жалғыз емес пе?! Әр заманда өмір шындығы әртүрлі
болуы мүмкін. Соны өз тұрғысынан көріп пайымдағандағы
туралы
тан таймайтын суреткердің айтар а
аты да біреу
ғой. Демек, бір реализмді әр заманға теліп алаламай-а
, бір
ат
а жүгіндіргеніміз жөн болмай ма?
Біздің кәміл сенуіміз бойынша, барлы
гәп – әр ж
зу
шының бойындағы шығармашылы
күш-
уатын ағытып,
сырт
а шығаратын бір-а
кілт, бір-а
кілтипан, бір-а
си
бар. Ол – ұлтты
дәстүр, ұлтты
ойлау, түйсіну,
абылдау,
пайымдау машығы. Біздің
азіргі сәтімізге сәйкестеп айт
ұбыланама – Абай дәстүрі.
тың ұлтты
рухының өткен замандардағы
насында Абайдың а
ыл-ойында сарапталып, сүзгіден өт
пегені жо
. Солардың ішіндегі
атаулының б
табы
алды оның жүрегінде. Демек, Абай дәстүрі дегеніміз
150
біздің бүгінгі әдебиет үшін барлы
замандардағы ұл
рухымыздың жина
талып, аршылған, тазартылып, еш
уа
ытта азбастай, тозбастай болып сүрленген жентегі. ұры
ғы десе де болар еді» (316-317-бб.).
ғалым Абай дәстүрі – ұлтты
дәстүріміздің келбеті де
ген тұрғыдан тәуелсіз әдебиеттанудың жаңаша талабын алға
тартады. Сонды
тан тарау келесі сөздермен тамамдалады:
«Олай болса, ұлтты
жаңа әдебиетімізде Абай орны
реализм әдісі ұлы а
ынның өз мұрасы ар
ылы кейінгі ұр
а дарыған шығармашылы
дәстүрмен шұрайланып,
мүлде жаңа сапада дүние жүзілік дәрежеге көтерілген ұлтты
кем сөз өнерімізге нәр берген
ұдіретті күштің төркінін
осы арнадан іздеуіміз керек.
Осы айт
андардан, тіпті, бәлкім, әзір айта алмаған да
дәлелдерден туатын жалғыз
ортынды – біздің күні бүгінге
дейін рухани-әдеби саладағы шы
ан биігіміз де, алған
асуымыз да – Абай дәстүрінің ар
асы, соның жемісі. Бұл
бүкіл хх ғасырдағы
әдебиетіне түп-түгел
атысы бар
Абай ғасыры туралы тура осылай Алаш әдебиетшілері
ып Дулатов, Жүсіпбек Аймауытов пен Мұхтар Әуе
зов айт
ан болатын.
«Сонды
тан біз сөз
ылған Алаш әдебиетін
аза
көркем
сөзінің әзіргі алтын ғасыры болып отырған хх ғасырдың а
таңы деп атаса
, әділі сол болма
Өкінішке орай кітапта «әттеген-ай» дейтін сөздер де жо
емес. Мысалы, келесі сөздерге назар аудармау мүмкін емес:
«Ал біра
Құран сөзінің дәл өзіндей мәңгілік сөз айт артыңа,
асыл мұра
алдыр, деп Құдай да, Пайғамбар
да ешбір муминіне ең бірінші шарт ретінде мәслихат ете
оймаса керек. Бұл – Абайдың өз ожданы. Ол адам өмірінің
мәңгілігін оның тындырымды ісімен байланыстырады. Бұл
дүниедегі жа
сылығыңды өзіңмен бірге ала кетесің демейді,
істеген жа
сы ісіңнің ізі артыңда
алады дейді» (268-б.).
Абайдың өз сөзін Құран сөзімен салыстыруы мүмкін емес
тігі бәрімізге аны
. Олай болса бұл техникалы
ате болу керек,
151
себебі, кітаптің соңғы сөйлемдері абайтанушы Ж
мекеңнің
шынайы пікірін айға
тап тұр. Қаза
ха
лқы
ның рухани азығы
туралы былай делінген: «халы
тарихы дамудың
аншама асу
ларынан асып,
андайлы
биігіне көтерілсе де, Абай аты мен
Абай сөзі әрдайым оның аузындағы жыры, көкірегіндегі има
ны, санасындағы ожданы болып
ала береді.
Абай а
ындығының тарихымызбен бірге жасайтын ұлы
тағлымы да – осында» (322). Бұл сөздер бүгінгі осы тәуелсіз
әдебиеттануының ұстанымы. Олай болса абайтану
шы Ж.
Ысмағұловтың бұл еңбегі – тәуелсіз әдебиеттануға
осылған жаңа кәсіби сүбелі үлес екені ай
Абайды бүгінгі таңда ревизияға салып жүргендер бар:
кришна ілімінің насихаттаушысы Омаров пен Абайды
тардағы көптің бірі ретіндегі а
ын деп танушы– Қ.
кешев сия
тылар. Ең өкініштісі екеуі де өзіміздің
ара көз
ағаларымыз. Осындайларға тойтарыс беретін басылым бү
гінгі кітап.
Олай болса, ғалымның «Абай: даналы
дәрістері» дер
кезінде шы
ан мәні зор зерттеу деп білеміз.
152
Нұрдәулет
жазушы, М.О.Әуезов атындағы Әдебиет
және өнер институтының қыз
меткері
Мен өзім М.О.
Әуезов атында
ғы Әдебиет және өнер инс
титутына келгелі бірге
ызметтес болған жандардың
ат
Жұмағали Ысмағұловты кейбір әріптес інілері сия
көп заманға дейін тек сыртынан ғана біліп жүрсем де, тіке
лей аралас-
ұралас болудың сәті түсе
оймады. Бұндай адами
атынас жасаудың реті келген кез – осы М.О.Әуезов
атындағы Әдебиет және өнер институтының
еңбек етіп жүрген уа
ыт. Сол кездегі директорымыз Сейіт
абасовтың ша
ыруымен осы ғылыми мекемеге келіп,
әдебиет пен өнер зерттеуші ғалымдардың арасына түстім
де ке
тім. Бастап
ы кезде
ызмет бабындағы өзіндік ерекше
ліктерді дұрыс түсінбей жүрген сәттерім де болды. Мыса
лы, ғылыми кеңес деп аталатын мәжіліске тек атағы бар,
лау
зымды ғалымдар ғана
атысатын шығар деген жобамен
«Онда маған не бар?» деп
атыспай
алғаным есімде. Ди
ректордың орынбасары Серік
азы Қорабаев ескерту жасап,
бұндай кеңеске ғылыми атағы жо
атардағы
ызметкер де
атысуы тиіс екендігін
аперіме салды.
Кезекті жиналыс
атыс
анымда, директор мені ғ
ми кеңес мүшелеріне таныстырып, өзінің жұмыс
а әдейілеп
ырып алғанынан
ұлағдар етті. Сол уа
ытта маған зер
сала, барлай
араған көздердің бірі Жұмағали ағанікі еді.
нің аты-жөнімді білсе де, бетпе-бет кездесе
оймағанын
айтып, осындай ғылыми мекемеге жазуға бейімі бар ер аза
ма
тардың келе бергенін
ұптайтындығын білдірді.
– Бұндай жігіттер жай жүре бермей,
орғап, ғылыми
ата
алуы керек
ой, –
деп сөзін тағы бір үстемеледі. Кейін
153
мен докторл
орғаған кезде ресми оппоненттерден кейін,
Кеңес мүшесі ретінде алғаш
ы сөзді сұрап алып:
– Біз бұл диссертацияны тек ма
тай бермей,
орғау бол
ғасын, тал
ылай сөйлейік. Барын бардай, жоғын жо
тай етіп
айтайы
, – деп, пікірін ортаға салып еді.
Жұмағаңның өзі ұстамды да, сабырлы жан болатын.
Өмірінің соңғы сәтіне дейін серік етіп, көңліне сенім ұя
лат
аны еңбек, шығармашылы
еңбек болды. Соңғы демі
біткен сәтте ғана
олынан
аламы сусып түсіп кетті. Демек,
ол нағыз шығармашылы
тұлға ретінде ұза
та мағыналы
өмір сүрді деп бек сеніммен айта аламыз.
Ол кісінің артында
алған шығармашылы
және ғылыми
мұрасы жайында көп айтылып жатыр ғой, ал біра
жүргендерге ерекше әсер ететін факторлардың бірі жеке
тұлғаның адами
алыбы болып табылатыны сөзсіз. Ол кісі
өзінің істеп жат
ан жұмысы жайында айтып ма
тануды,
жұрттан онысын бағалай білуді талап етуді дағдысына енгіз
беген жан. Бітірген жұмысын баспасөз бетінде немесе жеке
кітап ретінде жары
көрген сәтте ғана бір-а
Жастарға
ам
ор, әріптестеріне жанашыр ағаның пікірі бар
шамыз үшін
ымбат екендігін өзі көзі тірісінде естіп ке
кенінің
өзі де ба
ыт
ой. ғылыми ортада шынды
ққ
а жету жолында дау-
дамай, пікірталастардың көп болып жатуы да заңды. ғылыми
мәжіліс барысында түйткілді мәселе туындап, дағдарысты аху
ал белең ала бастаған сәтте Жұмағали ағаның пікір іркіп
алған
кездері сирек, тіпті болмаған да шығар деймін. Ойын тарата,
тар
ата сөйлеп, мәселенің а
қиқ
атына жету үшін тайынбай күш
сала білуі кейінгі буын ғ
лымдарға ғана емес, әріптестеріне
үлгі болды. Өзі көп замандарда бірінші басты
болған кісі жай
ызметкер болып жүріп-а
тәртіпке бағына да білетін.
Ауыр нау
ас аяғынан
ағып, арыстай
ылып сұлатып
түсіргенше өзі
ызмет істеп жүрген мекемесіне бас сұ
кезі сирек еді. Бірер жыл бұрын аяғы ауырып, тая
ұстап
алған уа
ытында да өзін өзі сүйретіп, жұмысына келіп жүр
геніне
арап, «Аға, д
енсаулығыңызға
арасаңызшы» деген
154
нашырлы
сөздерді жымия тыңдайтын, біра
оған аса бір
аса
оймайтын.
Жастайынан ішкі рухани тәртібі мығым
алыптас
ан жай
саң аға үшін тая
сүйретіп
алудың өзі ұса
-түйек сия
лып көрінді-ау деймін. Соңғы сәтіне дейін
ыры сынып,
алғанын, жанын да, тәнін де
инаған нау
асын айтып
шағым жасағанын көрген
ызметтесі бар ма екен, сірә?
Өлім ұғымы
ашанда өкінішпен өзектес. Жұмағали Ыс
ғұлов аға өмірден өтіпті деген суы
хабар жеткен кезде
осындай өкініш
айсысымыздың да көкейімізде оян
ғаны аны
. Әлі де жүре тұрса болатын еді, әлі де жасай
тын жұмыстары бар еді деген тәріздес өкінішті ойлар са
нада сырғып өтті. Біра
артынан ойлана келіп, мар
алың
ауым өзін сабырға ша
ырып, артында
алған
шығармашылы
мұрасы,
ара көрсетіп жат
ан ұрпағы бары
на шүкірлік еттік. Ажалға сабыр,
уаныш
а шүкіршілік етіп
үйренген халы
пыз ғой, мұндайда мар
ұмның отбасына,
артта
алған ұрпағына, жа
тарына көңіл айта оты
рып, сол сабырды тияна
еттік, басу айтты
Қалам иесінің бұл өмірдегі рухын жалғастыратын алтын
ау – оның бұл өмірде
алдырған еңбектері. Бұл жағынан
Жұмағали ағаның
аламы кенде
алған жо
, о
ырмандардың
белгілі бір санатынан
олдау,
танытатын ең
бектерін
алдырды.
Соған да шүкіршілік ете білейік. Артында
алған жан
жары мен балалары ағамыздың
алған
азынасына ие бо
лып, рухын са
тай біледі деп үміт етеміз.
155
Светлана
ВА
Зав. отделом мировой литературы и междуна -
родных связей Института литературы и искус-
ства им.М.О.Ауэзова, кандидат филологических
наук, доцент
АчИВА
ьях
член Союза писателей и Союза журналистов Казахстана,
академик Академии социальных наук РК, писатель-публи
цист, переводчик и литературовед, лауреат Государственной
премии, заслуженный работник культуры Республики Казах
стан, доктор филологических наук, профессор Жумагали Ис
магулов оставил в науке, литературе и общественной жизни
Казахстана неизгладимый след. Он прожил яркую, полную
событий жизнь, пронеся через нее воспоминания о трудном,
голодном детстве. После ареста отца семья по настоянию
бабушки добирается до Кургана, потом в товарных вагонах
приезжает в городок Копейск к родственникам по материн
ской линии. Но и здесь живут трудно. После освобождения
отца, с трудом выдержав первый срок вербовки для работы
на руднике под Златоустом, семья Исмагуловых летом 1934
года возвращается в родной аул Соналы.
Жумагали Исмагулову пришлось менять школы и учите
лей: начальная школа, интернат караобинской средней школы,
семилетка в ауле Карачилик, знаменитая школа имени Ибрая
Алтынсарина в Костанае, основанная известным казахским
педагогом и просветителем. На формирование взглядов буду
щего журналиста и ученого-литературоведа оказали влияние
судьбоносные встречи с последователем Ибрая Алтынсари
на известным поэтом-переводчиком Бекетом Утетлеуовым и
его сыном — русоведом Бахытжаном. Они учили маленько
го Жумагали русскому языку.
После восьмого класса отличника учебы отправляют на
краткосрочные подготовительные курсы Костанайского учи
тельского института, по окончании которых он был зачис
лен на первый курс физико-математического факультета.
156
Но учеба была прервана из-за трудностей военного време
ни. Пришлось начинать самостоятельную трудовую жизнь
учеником наборщика в типографии Семиозерной (ныне
Аулиекольской) районной газеты, выходящей в то время на
казахском языке. В сентябре 1943 года – ответственный сек
ретарь газеты. И вновь судьбоносная встреча — редактором
был опытный журналист, прошедший школу столичных из
даний Бахыт Иманов. Он воспитывался в Алматы у своего
дяди Рамазана Иманова, известного журналиста и детского
писателя, старшего сына легендарного казахского батыра.
Работа с Бахытом Имановым хотя и продолжалась недол
го, но многому научила будущего журналиста, Постижение
журналистского мастерства было продолжено в 1946 году на
факультете журналистики КазГУ. Уже к концу третьего кур
са Жумагали Исмагулова приглашают заведовать отделом в
журнале ЦК Компартии Казахстана «Коммунист».
После окончания университета в 1951 году он был не
только оставлен на работе в этом журнале, но вскоре реше
нием Секретариата ЦК Компартии республики утвержден
ответственным секретарем и членом редколлегии. В ноябре
1952 года — главный редактор журнала «Блокнот агитато
ра». В декабре 1954 года — инструктор сектора печати От
дела пропаганды ЦК КП Казахстана. Таковы ступеньки про
фессионального роста.
По предложению Жумагали Исмагулова была улучшена
полиграфическая база районных газет, в наборных цехах ко
торых ощущалась нехватка казахских шрифтов. В 1956 году
накануне Пленума ЦК по проблемам культурно-бытового
обслуживания работников отгонного животноводства его
направляют ознакомиться с ситуацией в Кургальджинский
район Акмолинской области, на отдаленные участки Баршин
и Каракаска. Было это, как вспоминает Ж. Исмагулов, позд
ней осенью. Шла стрижка овец. Резко похолодало, а чабаны с
маленькими детьми продолжали ютиться в шалашах, потому
что не хватало юрт. И так было из года в год. Все увиденное
Жумагали Исмагулов отразил в записке на имя секретаря ЦК,
что нашло отражение впоследствии в материалах пленума.
Его мнение сыграло значительную роль в восстановле
нии в рядах КПСС Габита Мусрепова, который в свое время
157
не побоялся заявить: «Если Майлин враг народа, то и меня
считайте врагом».
В то же время начинается и карьера Исмагулова-ученого:
аспирантура Академии общественных наук при ЦККПСС
(1958), зашита кандидатской диссертации «Проблема поло
жительного героя в казахской советской литературе» (1968),
первая монография «Облик современника» (1970). Сущест
венна роль нашего юбиляра в улучшении качества перевода
общественно-политической и научно-популярной литерату
Дальнейший творческий путь Жумагали Исмагулова свя
зан с литературной и издательской деятельностью. В 1961—
1963 годах он возглавляет редакцию республиканской лите
ратурной газеты «Қаза
әдебиеті», занимает ответственные
должности в республиканских печатных органах, заведует
сектором перевода произведений классиков марксизма-лени
низма Института истории партии при ЦК Компартии Казах
стана.
В августе 1973 года назначается заместителем директора,
в мае 1982 года — директором Информагентства при Совете
Министров Казахстана (КазТАГ), где работает до июня 1987
года. КазТАГ призван был обеспечивать ежедневный поток
официальной информации для всей системы периодической
печати республики. это была большая школа организаторс
кой работы, максимального проявления деловых професси
ональных качеств. Осуществлялась замена старой техники
новой, была установлена двусторонняя телетайпная связь
между агентством и областными и республиканскими редак
циями. КазТАГ перешел на новую технологию первым сре
ди республиканских агентств после центрального аппарата
ТАСС. По итогам десятой пятилетки в 1981 году Жумагали
Исмагулов удостоен ордена «Знак Почета».
Деятельность КазТАГ получает положительную оценку в
отчетном докладе на XVI съезде КПК, а ее директор в мар
те 1985 года избирается кандидатом в члены ЦК Компартии
Казахстана и награждается за заслуги в пропаганде внутрен
ней и внешней политики КПСС и Советского государства и
совершенствование информационной службы в марте 1987
года орденом Дружбы народов.
158
яркие, образные публицистические очерки, эссе, ли
тературно-критические статьи Ж. Исмагулова посвящены
творчеству Беимбета Майлина, Мухтара Ауэзова, Сабита
Муканова, Габита Мусрепова, Габидена Мустафина, Иль
яса Есенберлина, Ильяса Омарова, Тахави Ахтанова, Сыр
бая Мауленова, Гафу Каирбекова и других. Некоторые из
них вошли в авторские сборники «Маржан мен махаббат»
(1965), «Адам мерейі» (1968) «ғабит Mүcipeпoв туралы
тоғыз толғам» (2002). С 1973 года на протяжении четверти
века Жумагали Исмагулов является членом Государственной
терминологической комиссии при правительстве Казахста
на. Избирается членом правления Казахского общества куль
турных связей с зарубежными странами, Республиканского
комитета солидарности со странами Азии и Африки.
Но в июне 1987 года за появление на страницах двух
алма-атинских областных газет «Огни Алатау» и «Жеты
су» фотоснимков судебной хроники о процессе над группой
участников декабрьских событий 1986 года во главе с Кайра
том Рыскулбековым, позднее удостоенным высокого звания
«халы
Каһарманы», директор КазТАГ снят с работы и на
казан по партийной линии. В дальнейшем персональное дело
Ж. Исмагулова было пересмотрено, и он реабилитирован.
С 1987 года научная деятельность Жумагали Исмагулови
ча тесно связана с Институтом литературы и искусства име
ни М.О. Ауэзова. Он исследует творческое наследие Ахмета
Байтурсынова и Миржакыпа Дулатова, публикует критико-
библиографические очерки и является автором глав коллек
тивной монографии «Казахская литература 20-30-х годов»
(1997). В 2002—2003 годах под его редакцией выходит соб
рание сочинений М. Дулатова в пяти томах.
Главным объектом научно-исследовательской деятельнос
ти Ж. Исмагулова становится богатейшее творческое насле
дие Абая. Великому казахскому поэту-мыслителю посвящена
монография «Поэтические уроки Абая» (1994) и докторская
диссертация «Реалистические принципы изображения дейс
твительности в поэзии Абая» (1995). В период с 1990 по 1995
год Жумагали Исмагулович принимал активное участие в
подготовке и проведении 150-летнего юбилея Абая, в издании
159
его академического собрания сочинений в двух томах. В 1996
году за большой вклад в издание и исследование творчества
Абая ему присуждена Государственная премия РК.
В последние годы жизни Ж. Исмагулов заведовал от
делом абаеведения и новейшей литературы Института ли
тературы и искусства им. М.О.Ауэзова. Под его научным
руководством защищен ряд кандидатских диссертаций.
Два срока проработал ученый-литературовед заместителем
председателя диссертационного совета института по защите
торских диссертаций, представляя специальность «ли
тература народов Казахстана и стран нового зарубежья».
Жумагали Исмагулович был рецензентом многих научных
изданий Института. Его отзывы о рекомендуемых к изда
нию книгах отличались высокой компетентностью, научной
объективностью и доброжелательностью. Обсуждаемые на
заседаниях Ученого совета разнообразные темы и проблемы
привлекали внимание авторитетного ученого, активизируя
его участие в дискуссиях.
Значителен вклад Ж. Исмагулова в развитие художес
твенного перевода Казахстана. Литературовед осознавал
важность перевода и высоко ценил его роль в укреплении
международных контактов казахской литературы. На про
тяжении ряда лет он являлся секретарем Правления Союза
журналистов и президентом Ассоциации художественного
перевода при Правлении Союза писателей Казахстана. Ему
принадлежат переводы трудов классиков марксизма-лени
низма и художественной прозы М. Горького, А. чехова, И.
Тургенева, A. Ocтровского, Н. Добролюбова и других. Жу
магали Исмагулович великолепно читал наизусть лирику С.
Есенина и классиков русской литературы. Высоко оценены
критиками и читателями переводы Ж. Исмагулова на казах-
ский язык романов «Красное и черное» Стендаля, «Утрачен
ные иллюзии» О. Бальзака, «Берег» и «Выбор» Ю. Бонда
рева, «Арктический роман» В. Анчишкина, «В тупике» В.
Вересаева, «Заир» П. Коэльо, повестей «Бикей и Мауляна»
В. Даля, «Синяя тетрадь» э. Казакевича. художественный
перевод сближает культуры и литературы, и в этом значи
тельную роль играет творческое наследие Жумагали Исма
гулова
160
Тоқтар
М.Әуезов атындағы Әдебиет және
өнер институты қолжазба бөлімінің
меңгерушісі, филол. ғ.к.
Өткен ғасырдың сексенінші жылдары мен
арымды
ламгер, аудармашы, ҚазТАГ-тың басшысы, Қаза
стан
Компартиясы Орталы
комитетінің мүшесі, депутат,
раткері Жұмағали Ысмағұловты бұ
аралы
а
параттар
дері ар
ылы білуші едім. Әсіресе, сексен алтыншы жылғы
қи
ғаның
аһармандары өлім жазасына кесіліп, олардың
сот а
айсар бейнелері Алматы облысты
«Жеті
су», «О
ни Алатау» газеттерінде басылып кеткеннен кейін
мекеңді
аралаған
у сөздер жиі естілуші еді. Жаңыл
масам, сексен жетінші жылдың ортасы шамасында оны
меттен босату туралы Орталы
Комитеттің шешімі шы
Ал Жұмекеңмен бетпе-бет кездесіп, оның ғылым с
ызметімен танысуым 1994 жылдың күзінен бас
талады. Бұл тұста жаңа ғана тәуелсіздігін жариялаған Қаза
елі ұлы перзенті Абайдың 150 жылды
мерейтойын өткізу-
ге жан-жа
ты дайынды
үстінде еді. М.О.
Әуезов атындағы
Әд
биет және өнер институтына
ызметке жаңа
ған мен де
аурыт жұмыстарға араласып кеттім. Себебі
зақстан тарихында алғаш ЮНЕСКО тарапынан
олдау
са
ған бұл мерейтойға барлы
мемлекеттік мекемелер,
дар жұмылдырылғанымен, негізгі ұйымдастырушылы
реті институт ұжымына тапсырылған болатын. Міне, осы
бірер жылдың жүзінде Абайдың 2 томды
академиялы
жи
нағы жары
а шығып, мерейтойға байланысты үлкен ұйым
тырушылы
жұмыстары жүргізілді. Осы ретте Абай шы
машылығын жаңа көз
арастар негізінде
айта
арап, тың
тологиялы
зерттеулер жүргізген С.
Қирабаев, З.
тов, Қ.
аметханов, М.
Мырзахметов сия
ты бірегей абай
танушы ғалымдардың бел ортасында Жұмекең де жү
бай тер төгіп,
ос томды
тың сапалы шығуына зор
161
үлесін
осты. Еңбегі еленіп, кейін аталған ғалымдардың са
пында Қаза
стан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының
иегері атанды.
Жұмағали аға
жұмыстарға да белсене арала
сып, дүниеден озғанға дейін институт ғылыми кеңесінің, дис
се
тациялы
кеңестің мүшесі ретінде әдебиеттану ғылымына
байланысты көптеген келелі мәселелердің шешімін табуы
на атсалысты. Әсіресе, ғылыми жұмыстарды тал
ылау,
ғау кездеріндегі белсенділігі ерекше бай
алатын. Тумысын
да мә
мөңкелеуді, асыра ма
тауды ұната бермейтіндіктен,
көбіне өз пікірінде, ұстанымында
алатын. Бір көрген адам
ға бірбеткей, суы
жүзділеу а
са
алдың пысы басып, кей
орғаушылар оның сауалына жауап бере алмайтын сәттер де
жиі болып тұратын. Кандидатты
диссертациямды тал
ылау
тінде менің де Жұмекеңнің тұт
ойған сұрақта
нан сасып
алған тұсым болды. Біра
кейін
орғау кезін
де шешіле сөйлеп, жұмысымды әділ бағалауы оған деген
алдыңғы ойымды жо
а шығарғандай еді.
Кейін «Абайтану және жаңа дәуір әдебиеті» бөлімінде
тар отырып,
ызметтес болған жылдарда Жұмекеңнің адам
гершілік, еңбек
орлы

асиеттерін, ұйымдастырушылы

ыр
ларын, шығармашылы
тағы дарын-
арымын кеңінен біліп,
тануға мүмкіндіктер туды. Ағай белгілі түркітанушы ғалым
Ас
ар Егеубаев дүниеден өткеннен соң бөлім меңгерушісі
болып тағайындалды. Біз ол кісінің бұрын да осы лауазым
ды ат
арып, кейін дарынды шәкірті Тұрсынжан Шапайға
орнын босатып бергенін білетінбіз, әрі бұл адами, шынайы
са
алды
пейіліне тәнті болып жүретінбіз.
Мен білетін Жұмекең, ең алдымен, бабалардан
сіңген ар-ожданына да
түсірмей, пәк күйінде өмірден өтті.
оғам да, сан салалы
ызмет баспалда
тары
да өзгерте алмаған. Ол өткенге топыра
шашпайтын, өзін
тәрбиелеп, биік белестерге көтерген коммунистік партияға
орынсыз күйе жа
пайтын санаулы адамдардың бірі еді. Біра
туған хал
ын жанындай сүйді, ғұмырының соңғы күніне
дейін ел тәуелсіздігін насихаттап өтті. Бойын өтірік, өсек,
жалған ма
тан, адамды алалау сия
ты жат
ылы
тардан аула
ұстады,
ызметкерлер арасында да мұндай
асиеттердің бол
мауын
атты
адағалады.
162
Екіншіден, Жұмекең шығармашылы
ортада
арымды
ламгер, зерделі ғалым ретінде кеңінен танылып, аударма,
көсемсөз салаларында, әдебиеттану ғылымында, абайт
нуда
сүбелі еңбектер жазды. Көз жұмардың алдында ғана «Еге
мен Қаза
стан» газетінде Астана саммитіне байланысты
ған публицистикалы
ма
аласында Қаза
станның соңғы
жы
дардағы саяси-әлеуметтік, экономикалы
жетістіктері
рең талданды. Тәуелсіздік кезеңіндегі
ол жеткен т
тарға шынайы
уанды, әлі де кетіп жат
ан ол
лықта
орнына келетініне кәміл сенді.
Жұмекеңнің кеңестік дәуірдегі еңбектеріне то
та
маған
ның өзінде, кейінгі он жылдың көлемінде басылым көрген
шығармалары бір
аламгердің өмір бойы жазған еңбектерімен
парапар. Бұлардың
атарында о
ырман
ауымның үлкен сұ
ранысына ие болған «Байкен Әшімов» (2002), «ғабит Мү
репов туралы тоғыз толғам» кітаптары, М. Горькийдің,
А.П.
ховтың, И.С.
Тургеневтің, О.де Бальзактың («Сель
ский врач», «Шагреневая кожа»), Стендальдің («Красное и
черное»), Ю. Бондаревтің, В.Вересаевтың («В тупике», «К
жизни»), Паоло Коэльо («Заир») шығармаларының кө
кем ау
малары бар. Сондай-а
ғалым М.Дулатұлының 2002-2004
жылдары жары
көрген 5 томды
шығармалар жинағының
жауапты редакторы болып, он томды
«Қаза
әдебиетінің та
рихы» сериясының «хх ғасыр басындағы
әдебиетінің
тарихы» (2007) атты алтыншы томына жетекшілік жасады.
Соңғы топтама еңбектің 4, 5, 6-томдарының Шал а
ын Құ
лекеұлына, Шо
ан Уәлиханов
а, Ыбырай Алтынсаринға, Нұр
жан Наушабайұлына, Ахмет Байтұрсынұлына, Міржа
ып
латұлына
атысты тарауларын жазды.
Осы жылдары абайтану саласына терең бойлап «Абай:
тағлымы», «Абай: Даналы
дәрістері», «Алтын
ғасырдың а
таңы» сынды монографиялы
зерттеулер жа
зып, «Абай дәстүрі және
әдебиеті» ұжымды
моногра
фиясына, «Қаза
а
ыны Ибраһим Құнанбайұғлының өлеңі»,
«Абай. Қара сөздері», «Абай мұрасы –
тың ұлтты
мұ
расы» т.б. ж
тардың жауапты редакторы болды. Сон
лада, институт көлемінде өткен мерейтойлар мен
лыми ко
ференциялардың көпшілігінде сөз сөйлеп, бо
ма
са б
аралы
а
парат көздерінде пікірлер білдіріп оты
163
Әсіресе, институтта жыл сайын өтетін дәстүрлі «Абай о
лары» халы
аралы
ғылыми конференцияларын ұйымдас
руға белсене араласатын және негізгі баяндама жасау сол
кісінің үлесіне тиесілі болатын.
Мен білетін Жұмекең өте зиялы, парасатты, ұстамды,
метте барынша адал, әзіл-
алжыңды орынды пайдалана
тын, үлкенмен де, кішімен де тіл табыса білетін
пейіл азамат еді. Оның зиялылығы ауданды
ба
ның әріп терушісінен бастап ондаған жылдар жүріп өткен
ызмет баспалда
тары ар
алыптасып, биік де
гейге
жеткен. Оған ұстаз тұт
ан алдыңғы буын өкілдері мен өзі
нің айналасы, хх ғасырдың екінші жартысындағы б
зиялыларының ы
палы аз болмаған. Сонды
тан Жұ
мекеңді өзі зерттеулер жазған ғасыр басындағы Алаш азамат
рының зиялылы
болмысын жалғастырып, ісімен де, шы
ғармашылығымен де кейінгі ұрпа
тың санасына сіңірген
санаулы
айраткерлердің бірі деп айтуға толы
Жұмекеңнің тумысынан жалған айтып үйренбеген шын
асиеті іс-әрекеттерінен ай
ын аңғарылып тұратын.
Кейде бұдан зардап шегіп
алатын кездері жо
емес еді. Соң
ғы жылдары ғылымда
белең алып, үлкен
анға айналғаны белгілі. Әсіресе, бөлім басшыларының
жоба жасау, то
сан сайын есеп беріп тұру т.б. міндеттері то
лып жатыр. Осындай ресми
ұжаттар Жұмекеңді абыржы
тып тастайтын. Себебі ол кісі өзге әріптестері сия
ты «жіпке
кендір жалғап» жіберуді білмегендіктен, көбіне на
ты істел
ген жұмысты ғана ауызға алатын. Оған
анағаттанбаған бас
шылы
тан кейде сөгіс алып
алатын кездері де аз болмайтын.
Келесі жолы есепті «көпіртіп» жазып, ғылыми кеңес алдын
олына ұстатса
та, баяндама барысында оны «ұмытып»
кете беретін.
Бала жасынан
атал тәртіпке үйренген ағамыз көзі жұ
мы
ғанша бұл
асиеттен арылған емес. Уа
ытты
атты
ді
лейтін, сонды
тан оны үнемдеуге көп көңіл бөлетін. Тіп
ті, кезекті еңбек демалысынан шығатын күнін дәл есептеп,
таңертең келіп
ызметке шы
ққ
аны туралы мәлімдеме жазып
кетуі де оның дағдылы міндеттерінің бірі еді. Апай екеуі той-
томала
тарға да дәл уа
ытында келіп,
она
тардың бас-аяғы
жиналғанша бірнеше сағат күтіп
алатыны көпшіліктің есінде.
164
Жұмекең реті келсе, әзіл-
алжың, күлдіргі әңгімелер ай
тудан жалы
пайтын. Соңғы жылдары екі аяғы сыр беріп,
ауруханаға жиі жатып
алып жүрді. Сондайда Шөмішбай
аға екеуміз хал-жағдайын біліп, мүмкіндігінше көңлін аулап
тұратынбыз. Бірде Жұмекең тағы да ауруханаға түсті. Біз
барғанда жағы
исайған, бір көзі жұмылып
алған ағамыз
асынан жатып ем
абылдап жатыр екен. Айтысына
ғанда, жа
ында Ахмет Байтұрсынұлына байланысты кон
ференция өтіп, сонда баяндама жасаған. Зал сал
ындау бол
тан, жағына суы
тиіп, осындай жағдайға ұрынған.
мылған көзі ашылмайды да, ашығы жұмылмайды. Сонда
да біраз әңгіменің басын шалып,
айтар сәтте: «Аузы
болса да бай баласы сөйлесін» деген, сендермен біраз шер
тар
аттым», – деді күлдіріп.
Өз басым ол кісінің кейбіреулер сия
ты өткен өмірін,
ол
жеткен жетістіктерін айтып ма
танғанын көрген емеспін.
Жаңылмасам,
айтыс болардан бір апта бұрын «Қаза
стан»
телеарнасы Жұмекең туралы хабар түсірді. М.О.
Әуезов му
зей-үйі ғылыми орталығында журналистерге сұхбат беріп
жат
анын көріп, сәлем бердім. Сәл сасың
ырап
алды. Бір
хабар үшін үйінде, бұрынғы КазТАГ пен институттың
та
жөндеуден өтіп жат
ан ғимаратында түсіру жұмыстары жүр
гізілгенін, сөйтіп өзінің бірнеше күнін жоғалт
анын айтып
талғандай болды. Қайта жөндеуге байланысты тар бөл
меде
ысылып отырған бөлім
ызметкерлерімен жеке-жеке
ол алысып амандасып, бірге камераға түсті. Қайтарында
да алдыңғы әрекетін
айталап, жылы
оштасты. Көп ұзамай
Жұмекеңнің дүниеден озғаны туралы суы
хабар естідік.
Мына жары
дүниеде сексен жастан астам уа
ыт ғ
кешіп, замандастарының есінде тек адамгершілігімен, аза
ма
тығымен ғана
алған мен білетін Жұмекең жарықты
тың бойына біткен асыл
асиеттерінің, болмысының есімде
алған кей жұрна
тары – осылар. Ал Жұмекеңнің
рат
керлік тұлғасы, шығармашылы
ғұмырнамасы терең зерт
теліп, кейінгі ұрпа
тар зердесіне жететініне сенімім кәміл
165
лма
ОВА
к.ф.н, доцент КазНУ им. аль-Фараби
ДВА МА
ПАУ
О КОэ
ьО И
УМАГА
Пауло Коэльо вошел в Книгу рекордов Гиннеса как автор,
подписавший за один присест (45 минут) наибольшее число
переводов – на 53 языка – одной-единственной книги «Алхи
мик». этот рекорд он поставил на Франкфуртской книжной
ярмарке в 2003 году. В общей сложности опубликовано 280
переводов книг Коэльо на 58 языках, а число распроданных
в 150 странах книг достигает 56 миллионов.
Для современной латиноамериканской литературы это
таточно новый жанр – жанр философской сказки – при
Бразилец Пауло Коэльо – один из самых незаурядных и
популярных современных писателей в мире. Удивительная
притча «Алхимик» создана именно для нашего времени,
неспокойного, знакового, часто кардинально меняющего
жизненные ориентиры и пути не только людей, но и наро
дов, континентов, планеты. Мир Пауло Коэльо изумительно
пластичен, насыщен точными материальными, этнографи
ческими деталями, но отнюдь не распадается на красочные
картины быта и нравов. художественная география широка.
Перенося главного героя – юношу Сантьяго – из одного места
в другое, автор стремится показать, что искать и найти свою
стезю – это первейшая духовная обязанность человека. В не
большом по объему произведении поднимаются такие все
ленские проблемы, как проблемы поиска и обретения своего
пути, счастья, любви и ненависти. Добиться воплощения
своей судьбы – это единственная подлинная обязанность че
ловека, утверждает автор: «Все люди, пока они еще молоды,
знают свою судьбу… Но с течением времени таинственная
сила принимается их убеждать в том, что добиться воплоще
ния их судьбы невозможно. Сила эта кажется недоброжела
166
тельной, но в действительности она указывает человеку на
то, как проявляется судьба. Она готовит к этому его дух и его
волю. На этой планете существует одна великая истина: ког
да ты по-настоящему что-то желаешь, ты достигаешь этого,
ведь такое желание зародилось в душе Вселенной. И это и
есть твое предназначение на Земле» [1, c.288].
язык романа, необычайно выразительный, пластичный,
передает особое мироощущение и миропонимание современ
ного человека, ищущего ту обетованную землю, о которой с
незапамятных времен вещали жрецы, разного рода клирики
всех конфессий. Потребность человека быть счастливым,
естественное желание любить и быть любимым, заниматься
любимым делом, строить и претворять в жизнь свои планы
– все эти темы волнуют писателя, который выделяется среди
других латиноамериканских прозаиков манерой изложения,
стилистикой, тематикой.
В 2005 году Пауло Коэльо посетил нашу страну, назвав
Казахстан «сакральной землей, к которой его постоянно
тянула неведомая сила». 5 апреля 2005 года состоялось не
ординарное событие в литературной жизни Алматы – пре
зентация романа «Захир» Пауло Коэльо. «Захир» издан на
казахском языке корпорацией «Атамура». Перевод осущест
влен Жумагали Исмагуловым, видным литератором – уче
ным, переводчиком, лауреатом Государственной премии РК,
Заслуженным работником культуры РК, доктором филоло
гических наук, профессором, академиком Академии соци
альных наук Казахстана. Само создание романа «Захир»,
пронизанного казахскими мотивами, как и его оперативный
перевод на казахский и приоритетное издание в нашей стра
не, можно считать заметной вехой на пути межкультурных
контактов Востока и Запада, приобретающих XXI веке гло
бальный характер. В данном случае – в форме диалога меж
ду национальными литературами Бразилии и Казахстана.
Пауло Коэльо передал читателям «Комсомольской прав
ды» письмо от 20 марта 2005 года: «После восторженных
рассказов моих друзей о Казахстане я стал разыскивать по
Интернету все, что только можно узнать об этой стране. И
167
чем дольше я вел поиски, тем сильнее влюблялся в казахс
кую культуру. Одновременно я начал писать книгу «Захир».
И по волшебству вдохновения одним из главных героев стал
казах. С того момента ландшафты Казахстана и «Захира»
переплелись, а главная сюжетная линия указала на дорогу в
направлении степей» [2]. После интернет-знакомства с Ка
захстаном Коэльо специально приехал в страну. И, пожив в
наших степях, убедился, что они обладают своей магией. А
значит, ею необходимо поделиться с остальными.
Интересно заглянуть в творческую лабораторию писате
ля Жумагали Исмагулова, который отмечал добросовестный
подстрочник романа П. Коэльо на русском языке, выполнен
ный Геннадием Петровым (Москва). Казахский переводчик
работал в течение двух месяцев, на одном дыхании. Обнов
ление героя романа происходит в привычных нам местах.
это Алматы и его окрестности, например: «поющий бар
хан». Один из центральных персонажей – мудрец, живущий
на берегу Капшагайского моря.
«Многие спрашивают: а почему казаха назвали именем
Михаил? А мне кажется, эта книга для нас хороший шанс,
чтобы о нас узнали в мире. Узнали о нашей земле, которая
многое испытала на своем веку: и голод, и взрывы… Книга
своеобразна по структуре: она очень напоминает автобио
графию самого писателя, хотя это совсем не так. Главный
герой – писатель. Его жена – журналистка. После десяти лет
совместной жизни она вдруг внезапно исчезает. То ли ей не
хватило внимания с его стороны, то ли ей самой нужно было
разобраться в своих чувствах. Ведь, несмотря ни на что, она
любит своего мужа и, чтобы сохранить чувство, просится
военным корреспондентом в Южную Америку. Там она ви
дит, как погибают люди, как прощаются с жизнью. Раненый
солдат разрывает окровавленную рубашку и дает ей, чтобы
она по кусочку раздала людям. чтобы они ценили жизнь.
Жили каждую минуту.
Название книги «Захир» взято из Корана. Но в книге нет
даже пяти строк, связанных с исламом. Уже Предисловие от
сылает нас к хорке Луису Борхесу, к энциклопедии фантас
168
тических явлений. «Захир» – нечто заметное, ясное, видимое,
то, мимо чего нельзя пройти просто так. Оно постепенно
становится предметом всех наших мыслей. Таким захиром
для писателя становится его жена, которая вдруг пропадает
в один прекрасный день. По сути – это книга о том, как герои
вновь обретают свою любовь. Обретают себя, тело, но уже
в новом качестве. Миссию распространять энергию любви
взял на себя казах по имени Михаил. это тоже не случайно,
это имя архангела. Встреча этих героев неизбежна.
Именно здесь герою вновь предстоит возродиться, стать
совсем другим человеком. Ему присваивают новое имя – Ник
то. Если помните, это имя взял себе другой путешественник
– Одиссей, во время встречи с циклопом. Здесь, в степи, ге
рою предстоит понять, что он любит свою жену. Если брать
географию, то здесь и «поющий бархан», и искусственное
море Капшагай, Алматы… Если брать людей, то это мудрый
старец, бахсы, живущий у этого моря, его внук – художник
Дос. Прототипом этого персонажа стал художник, нарисо
вавший иллюстрации к книге Коэльо – Досбол Касымов»
Возможно секрет успеха этой книги заключается в не
обычном сюжете. Пауло Коэльо – это постоянный поиск
нового, незнакомого сюжета. это умение в простом увидеть
необычное. Там есть и мистика, и вечные поиски ответов
на самые распространенные вопросы, поиски самого себя.
Можно предположить, что Коэльо искал в Казахстане экзо
тику, но нашел он серьезный материал, знание истории, эко
номики, народного быта, этики и культуры, понимание глу
бинных взаимосвязей – как сегодняшних, так и прошлых.
Интересный произошел диалог двух мастеров пера. Жу
магали Исмагулов, работая над художественным переводом,
задавался вопросом: почему ряд важнейших сцен романа
Пауло Коэльо развернул не в городе, а в степи? Интересен
диалог двух мастеров художественного слова.
Пауло Коэльо: «Мой дорогой Жумагали! Побывав в казахс
кой степи, я сразу ощутил, что она сохранила корневое живое
начало. У степи своя собственная, незаемная, мирная жизнь.
Потому-то моя героиня, эстер, военный корреспондент, уйдя
169
от западной цивилизации и оказавшись в Казахстане, нашла
для себя духовное, психологическое и моральное убежище
именно в степном селении под Алматы. Она восприняла ваш
народ как народ, который сумел сохранить древние традиции,
обряды, ценности, а казахскую землю – как землю священ
ную, оберегаемую мирным тенгрианским небом.
– Цивилизацию, ставшую ей чуждой, олицетворяет ее муж
– широко известный, но безымянный писатель «Никто»?
– эстер бежит от одиночества, от нехватки любви со сто
роны супруга.
– Казахская тема в романе «Захир», кроме географичес
ких примет, воплощена, помимо Доса, в других его персона
жах. это и Михаил…
– О, это фигура мистическая, связанная с неземными сфе
рами. Михаил – орудие этих сил. Они его наделили способ
ностью распространять энергию любви. Именно от него у
эстер зарождается это высокое чувство к казахской степи и
ее народу. Только любовь способна изменить мир к лучше
му.
– Но имя Михаил, вообще-то, нетипично для казахов.
– Его нужно воспринимать, дорогой Жумагали, как ус
ловность. В моей книге нет «говорящих» имен. Кроме, мо
жет быть, самой эстер. У нее есть еще одно (скрытое) имя,
которое я и вынес в название книги. «Захир» – слово арабс
кое, его можно перевести как «заметная фигура, мудрец, ку
десник»… Суть не в принадлежности имени мужчине или
женщине, а в значении.
– Мне показалось очень выразительным, уважаемый Пау
ло, образ старика-кочевника. этот баксы рассказывает эстер
о прошлом нашего народа, его жизни и быте. Он воплощает
народную мудрость. это и подкупает ее. Сердце казаха не
может не тронуть и такая деталь. эстер учит аульчан фран
цузскому языку, а сама осваивает приемы народного коврот
качества.
– «А-ла-ша»… Так, кажется, у вас называется ковер, до
рогой Жумагали? … Жаль, что с гор Алатау не виден, не слы
шен ваш знаменитый «поющий бархан», который произвел
на меня сильнейшее впечатление» [4].
170
Пауло Коэльо пишет по одной книге каждые два года.
Сам процесс создания занимает лишь несколько месяцев.
Над «Захиром» он работал с января по июнь 2004-го года,
но в течение двух лет вынашивал идею этой книги. Можно
сказать, что Пауло Коэльо открыт для жизни, и жизненный
опыт влияет на его произведения. Когда писатель приехал в
Казахстан в апреле 2004 года, он уже завершил работу над
романом «Захир». Страна и люди произвели на писателя
очень сильное впечатление. Он много раз рассказывал своим
друзьям о том опыте, который приобрел в степях Казахстана
и при общении с людьми.
«Ощущение Рая в это время снизошло с небес. И я осоз
нал, что переживаю незабываемый момент своей жизни… я
здесь весь – без прошлого, без будущего, полностью скон
центрировавшийся на этом утре, на музыке лошадиных ко
пыт, которые повторяют один и тот же ритм, на нежности, с
которой ветер ласкает мое лицо, на неожиданной благодар
ности за то, что живу» [5].
Вот таким было первое соприкосновение главного ге
роя романа «Захир» Пауло Коэльо с казахской степью. Той
самой, о которой он до тех пор ведать не ведал, но которая
вошла в его жизнь самой значимой вехой – вехой обретения
так долго искомой и такой желаемой любви.
Литература:
1. Алтыбаева С.М. Латиноамериканская литература // Очер
ки по мировой литературе рубежа XX-XXI столетий. – А., 2006.
2. Пауло Коэльо заговорит по-казахски // Комсомольская прав
3. Канафина Ж. Ищущим приключения для духа посвящается
// Караван. 1.04.2005.
4. Заилийский А. Бразильский кофе на степном дастархане //
Вечерний Алматы. 31.03.2005.
5. Варшавская Л. Пауло Коэльо – впервые на казахском // Из
вестия – Казахстан. 25.03.2005
171
ОВА


доктор филологических наук, профессор,
директор Костанайского колледжа соци-
ального образования
ОГА
человек долга, Жумагали Исмагулов истово служил свое
му делу, что позволяло ему жить для людей, ради таких же,
как он сам и его близкие, знакомые и незнакомые. Так он мыс
лил и так поступал в согласии с велением совести. Отсюда те
силы, что помогали ему достойно одолевать невзгоды, подде
рживать в себе и вокруг себя статус высокой человечности.
художественно-творческий процесс – это не только про
цесс отражения объективной реальности, но и одновременно
отражение творческого субъекта, выражение его отношения
к миру, его мыслей и чувств, идей и воззрений, симпатий и
антипатий. Жумагали Исмагулову было свойственно особое
обостренное внимание к кризисным состояниям в развитии
общества и человека. Каждое время вправе называть себя
необыкновенным, неповторимым. Разве не была такова эпо
ха, например, пора неистового служения чести и отечеству
чокана Валиханова, или годы страшной войны с фашизмом
или иступленного труда восстановления разрушенной войной
страны. Именно этот исторический период связан с жизнью и
деятельностью журналиста, писателя Жумагали Исмагулова.
Жумагали Исмагулов родился 17 апреля 1928 года в по
селке Соналы Сарыкольского района в семье тружеников кол
хоза. Ему пришлось менять школы и учителей: начальная шко
ла, интернат Караобинской средней школы, семилетка в а
Карачилик, знаменитая школа имени Ибрая Алтынсарина в
Костанае, студент физико-математического факультета Кос
танайского учительского института. Но учеба была прервана
из-за трудностей военного времени, и начинать самостоя
тельную трудовую жизнь учеником наборщика типографии
Семиозерной (ныне Аулиекольской) районной газеты, затем
172
он работает ответственным секретарем газеты. Постижение
журналистского мастерства было продолжено в 1946 году на
факультете журналистики КазГУ. Будучи студентом, Жума
гали Исмагулов заведует отделом в журнале ЦК Компартии
Казахстана «Коммунист». После окончания университета
(1951 г.) остается работать в этом журнале, вскоре утверж
дается его ответственным секретарем и членом редколлегии.
1952 год– главный редактор журнала «Блокнот агитатора»,
1954 год – инструктор сектора печати Отдела пропаганды
ЦК КП Казахстана.
Дальнейший творческий путь Жумагали Исмагулова свя
зан с литературной и издательской деятельностью. В 1961-
1963 годах он – главный редактор газеты «Қаза
әдебиеті»,
занимает ответственные должности в республиканских пе
чатных органах, заведует сектором перевода произведений
классиков марксизма-ленинизма Института истории партии
при ЦК Компартии Казахстана.
1973 год– заместитель директора, а в мае 1982 года – ди
ректор Информационного агентства при Совете Министров
Казахской ССР (КазТАГ), где работает до середины 1987
года. По итогам десятой пятилетки в 1981 году Жумагали
Исмагулов удостоен ордена «Знак Почета». Затем награжда
ется за заслуги в пропаганде внутренней и внешней поли
тики КПСС и Советского государства и совершенствование
информацио
ной службы в марте 1987 года орденом «Друж
бы народов».
С 1987 года научная деятельность Жумагали Исмагулови
ча тесно связана с Институтом литературы и искусства им.
М.О.
Ауэзова. Он исследует творческое наследие Ахмета Бай
турсынова и Миржакыпа Дулатова, коллективной моногра
фии «Казахская литература 20-30-х годов» (1997). В 2002-
2003 годах под его редакцией выходит собрание сочинений
М.Дулатова в пяти томах.
Серьезен вклад Ж.Исмагулова в развитие перевода. Ему
принадлежат переводы трудов классиков марксизма-ленинизма
и художественной прозы М.
Горького, А.
чехова, И.
Тургенева,
173
А.
Островского, Н.
Добролюбова и романов «Красное и чер
ное» Стендаля, «Утраченные иллюзии» Бальзака, «Берег» и
«Выбор» Ю.
Бондарева, «Аркт
ческий роман» В.Анчишкина,
«В тупике» В.Вересаева, «Захир» П.
Коэльо и повестей «Бикей
и Мауляна» В.Даля, «Синяя тетрадь» э.Казакевича. Главным
объектом научно-исследовательской деятельности Ж.
Исмагу
лова становится б
гатейшее творческое наследие Абая. В 1995
году защищает докторскую диссертацию. В 1996 году за боль
шой вклад в издание и исследование творчества Абая ему при
суждена Государственная премия РК.
Время бешенных скоростей, время физических и психо
логических сверхнагрузок, время следующих один за дру
гим социальных катаклизмов, разломов души, почти муравь
иного коллективизма одних и одиночество других. Именно
в нашу пору, изнывающей под гнётом информации, обилия
наплывающих друг на друга дел и мыслей, впечатлений, ра
достных и горьких Жумагали Исмагулов с большей надеж
дой найти ответы на вопросы времени обращается к своеоб
разной поэзии Абая.
В художественном мире великого поэта ученый-исследо
ватель раскрывает не только мировоззрение, но и всю мно
гогранную сферу духовного потенциала поэта, степень его
таланта, обострённую чувственность, жизненный опыт и кру
гозор, проникновенную наблюдательность, критичность взгля
да. Здесь существенны не только своеобразие ан
лиза по
зии,
но и восприятие поэтических произведений Абая современ
ностью. Монографии Ж.
Исмагулова «Абай: а
ынды
та
лы
мы», «Абай – даналы
дәрістері» – это не только исследова
ние творчества поэта, а целого мира в его разных, печальных
и радостных измерениях. В истине, которую обретает поэт
концентрируются не только его личные испытания, но и про
свечивается память его народа и человечества. И с каждой по
этической строкой нам становится обозримее и ближе его пла
нета людей, на которой есть пороки, горе, несправедливость,
трагизм потерь, и есть доброта, любовь, разум, человечность,
вера в человека, свободу и светлое будущее народа.
174
Научно-публицистические труды, монографии, переводы,
художественные произведения Ж. Исмагулова отличаются
уникальным содержанием: каждому человеку надлежит пом
нить о своей конечности, о своем рождении и неизбежной
смерти, и смысл его жизни состоит лишь в служении людям.
это и есть гуманистический принцип, которому следовал
всю свою жизнь журналист, писатель, ученый, переводчик
Жумагали Исмагулов. Есть имена, память о которых народ
всегда хранит в своем сердце. То, что ими создано, постоян
но вызывает интерес и восхищение не только у их современ
ников, но и всё новых поколений.
175
РД
М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер
институтының бас ғылыми қызметкері,
филология ғылымдарының докторы
РД
АЗА
ыт шіркін
андай жылдам десеңші. Біздің де еңбек
майданына аралас
анымызға аттай жиырма жылдың бедері
болып
алыпты. Содан бері сағат тілі дамылсыз сырғып,
дар бай
атпай жылжып өтуде. Жиырма жылдың ішінде
шама жайсаң ағаларымызбен бірге
атар жүріп, олардың
аншама ізгіліктер мен іріліктерді көріп үлгі-өн
ге
алды
. Төңірегіне
уаныш сыйлап, жүрген жерін әзіл-
ал
жыңға толтырып жүретін жаны жайсаң, жүрегі жомарт, өзі
сері ағаларымыздың бірі – филология ғылымдарының док-
торы, профессор Жұмағали Ысмағұлов еді.
2011 жыл М.О.
Әуезов атындағы Әдебиет және өнер инс
титуты үшін
уанышы мен
атар жыл болды. Қуа
нышы – Қаза
стан Республикасы тәуелсіздігінің 20 жылды
мерей тойына аталған институттың жеке шаңыра
көтеріп,
Тіл білімінен бөлініп шы
анына 50 жыл толып, екі айту
лы меркенің
атар келуі. Қайғысы – ұза
жылдар институт
та табан аудармай еңбек еткен, ғылымға өмірлерін арнаған
Жұмағали Ысмағұлов, Ба
ытжан Майтанов сынды арда
ағаларымыздың бірі жылдың басында, екіншісі жылдың
на таман арамыздан мезгілсіз кетіп
алуы. Өмір заңы
тал, өз дегенін істейді. Тума
бар да, өлмек бар. Қу ажал
реуге ерте, біреуге кеш келеді. Біра
адам баласы
ой, өз
нің жа
ын адамдарын әсте жаманшылы
имайды.
дай жа
ын көретін, аға тұтып еркелейтін ағаларымыздың
азасы олардың отбасына, үйдегі жеңгейлерімізге
ғана емес, екінші үйіне айналған жұмыстағы әріптестеріне
де оңай тиген жо
То
саныншы жылдары Жұмағали ағаймен бас изесіп сә
ле
дескеніміз болмаса, жа
ын араласа
ойған жо
пыз. Ол кі
сімен жа
ыныра
араласудың сәті соңғы онжылды
та, д
рек
176
айтса
2002 жылдардан бермен
арай, мемлекеттік «М
дени
мұра» бағдарламасы бойынша 10 томды
«Қ
за
әд
биетінің
тарихы» атты ұжымды
еңбекті дайындау б
рысында түсті.
Бұл кешенді еңбекте кеңестік дәуір әд
би
ті үш кезеңге бөлініп
зерттелді. Оны зерттеуге ҚР ұғА ак
демиктері З.
Ахметов,
Р.
Бердібаев, З.
Қабдолов, С.
баев, Р.
Нұ
ғалилармен бірге
ғылым докторлары Ә.
ры
бетов, Ш.
Елеукенов, Т.
шев,
Б.
Құнда
баев, Ж.
Ысм
лов, А.
Еге
баев, Б.
Ыбырайым, Д.
Ыс
ұлы, Т.
ық
ов, Қ.
беков, х.
Әдібаев, З.
Сейі
жанов,
Г.
Елеукенова, М.
Има
зинов, Н.
ыш, Г.
Орда сы
ды автор
лар
атысты. Аталған іргелі зерттеуді жүзеге асыру барысында
осы авторлардың бәрімен де жа
ыныра
араласудың сәті түсті.
Та
ырып
а ак
демик С.Қирабаев жетекші болғанды
тан, ұса
түйек ұйы
дастыру шараларын маған тапсырып
оятын. Оның
негізгі себебі, әр ай сайын, то
сан сайын Білім және ғылым ми
нистрлігі ат
арылған жұмыс жөнінде
ызметкерлерден есеп
талап етеді. Қай автор
андай жұмыстарды ат
арды, енді не
істейді деген сауалдарға жауап беру үшін авторлармен тығыз
байланыс жасау керек. ғалымдардың екінші
ыры осындай
сәттерде ашыла бастайды. Бірі ұмытша
, жайбасар болса, екін
шісі шира
ты
танытып, өз істеріне аса мұ
ияттылы
пен, жау
апкершілікпен
арайтындар бар. Жұмағали аға екінші топтағы
ғалымдардың
атарынан еді. Өзіне тапсырылған ж
мыс
тап-тұ
на
тай, еш нәрсені де екі рет айт
ызбайды, өт
нішіңді
өз у
ақ
ытында орындап береді. Осындай ти
нақтылығының
рқа
сында Абайтану бөлімінде жұмыс істей отырып, Кәзіргі
аза
әдебиеті бөлімінің екі үлкен жобасына
осымша автор
болды. 2003-2005 жылдары зерттеген «хх ғасырдың 60-90
жылдарындағы
аза
әдебиеті әле
дік әдебиет контексін
де» атты жоба бойынша «ғафу Қайы
беков», «Әдеби байла
ныстар» атты екі үлкен тарауды жазып берді. Бұл тараулар 10
томды
әдебиет тарихының 9-томына, дәлірек айтса
кеңестік
дәуірдің үшінші кезеңін (1956-1990 ж.ж.)
амтыған ұжымды
еңбекке енді.
хх ғасыр басындағы әдебиетті Абайтану бөлімі зертте
гендіктен Жұмағали Ысмағұлов 10 томды
еңбектің 6-томы
на «Міржа
ып Дулатов», «Ахмет Байтұрсынов» деген ү
кен
портреттік тарауларды жазып берген болатын. Ол тара
ларда
177
аламгерлердің өмірі мен шығармашылығы толы
олар туралы тың деректер ұсынылды.
Қазіргі
аза
әдебиеті бөлімнің 2006-2009 жылдары зерт
теген «Қазіргі
романы және оның тарихи дәстүрі»
атты ғылыми-зерттеу жобасына «Қаза
романының алғаш
үлгілері», «Махаббат трагедиясы» сынды тарауларды жа
зып берді. Бұл тараулар кейін «Қаза
романы: өткені мен
бүгіні» атты ұжымды
монографияға енді. Академик Серік
Қирабаевтың көңілінен шығатын санаулы авторлардың бірі
ретінде біздің бөлімге
олғабыс жасаған Жұмағали ағай осы
таныта түсті.
«Қаза
романының алғаш
ы үлгілері» атты тарауда «Қыз
көрелік», «Ба
ытсыз Жамал», «Қамар сұлу», «Кім жазы
ты»,
«Қалың мал», «Әділ –Мария» сынды алғаш
романда
ры зерттеу нысанына алынды. «Қыз көрелік» пен «Ба
ытсыз
Жамал» кеңес дәуірінде авторларымен бірге
уғынға ұшы
тан, «Қалың мал»
әдебиетіндегі тұңғыш роман
саналғанын баса айт
ан зерттеуші жанр жағынан келгенде
«Қалың малдың» мойны озы
тұрғанына көңіл аударды. Бұл
зерттеуде автор «Қыз көрелік», «Ба
ытсыз Жамал», «Қамар
сұлу», «Кім жазы
ты», «Қалың мал», «Әділ-Мария» сынды
алғаш
романдарына бүгінгі күн талабына сай әділ
бағасын берді.
«Махаббат трагедиясы» деген шағын тараушада «Адас
андар» романы зерттеу нысанасына алынды. «Ада
елінің шындығын, жастардың трагедиялы махабба
әдебиетіне 20-жылдары алып келіп,
проза
сын мазмұн, түр жағынан байыт
ан сүбелі роман екенін айта
келіп, осы о
иға негізінде «Мөлдір махаббат» романы жа
зылғанына баса көңіл бөлді. Зерттеуде «Адас
романының
алыптасуы мен дамуына
осылған
ома
ты дү
ние ретінде бағаланды.
Осылайша 5-6 жыл бірлесе жұмыс істеп, біздің бөлім
даған екі үлкен ұжымды
еңбекке автор болды. Осы
жылдары біз Жұмағали ағаймен жа
араласты
. Ол –
өте білімді ғалым еді. Жазған
олжазбаларына аса мұ
ият бо
латын. Маржандай етіп жазып келген
олжазбасын мүдірмей
теріп шығуға болады. Біра
өз жұмысына аса жауапкершілік
178
арайтын ағамыз
олжазба терілген соң, түпнұс
пай салыстырып тексеретін. Орфографиялы
, пун
туа
ате дегенді көзі көргіш. Бай
аусызда ұрланып
ойған үтір, нүктелерді әп-сәтте тауып алып, орнына
ояды. Ондайда біз таң
алып, ағамыздың ұза
жыл
дар Қаза
КСР Министрлер Кеңесі жанындағы Мемлекеттік
парат агенттігі (ҚазТАГ) директорының орынбасары, ди
ректоры болғанын есімізге алып жататынбыз. Оған дейін
де баспа ісінде әртүрлі
ызметтер ат
арғаны белгілі. «Ком
мунист» (
азіргі «А
ат» журналы), «үгітші блакноты»
(«Блакнот агитатора») журналдары мен «Қаза
әдебиеті»,
«Жетісу», «Коммунизм туы» газеттерінде бөлім меңгерушісі,
жауапты хатшы, бас редактор сынды жауапты
ызметтер ат
арған ағамыздың көзі
ырағы еді. Мұндай
ырағылы
кейін
гі буын өкілдеріне бұйырмаған
асиет екені жасырын емес.
Осы жағынан келгенде Жұмағали Ысмағұлұлы бәрімізге де
үлгі-өнеге көрсетіп жүретін.
Жұмағали Ысмағұлұлы – жұмыс
а ғана емес, төңірегіндегі
әрбір адамға ерекше көңіл бөлетін жаны жомарт жан еді. Сырт
көзге паң, маңғаз, сырбаз көрінген ағамыз өмірде өте кіші
пейіл, а
ын болды. Бас ғылыми
ызметкерден бастап,
ең кішісі лаборанттарға дейін Жұмағали ағай үлкен
ұрмет
көрсетіп, ерекше ілтипатпен сәлемдесіп жататын. «Сәлем
– сөздің атасы» дейді атам
. Ал, біздің арамызда берген
сәлеміңді алмайтын ғұламалар
аншама. Осылар алдындағы
ағаларынан неге өнеге алмайды екен деп ойлайсың. Бала
сындай біздерге есік ашып, өзі тосып тұрғанда, алдына тү
сіп өтуге ыңғайсызданатынбыз. Соңғы уа
ыттары
олына
ұстаған таяғын арты
көріп ыңғайсызды
таныт
ан тұста,
біз керісінше ондай әдемі тая
тың сері ағаларымызға жара
сатынын баса айтып көңілін көтеріп
оятынбыз. Алайда,
артая
оймағандығын бай
ату үшін
ыз-келіншек
ге ілтипат жасап, әзіл-
алжыңын араластыра жауап
таратын. Біздің бөлімде ұза
жылдар бірге жұмыс істеген
Әбділхамит Нарымбетов ағаймен жиі әзілдесіп отыратын.
Ол кісі Шериаздан Рүстемұлы екеуін күйеу деп әзілдеп,
ғамбар да күйеу баласын сыйлаған» деп
оятын. Сол
кезде Жұмағали ағай
уланып, бөлім меңгерушісі, академик
179
рік Қирабаевтың отыратын орнын көрсетіп, – мына кісі
де күйеу емес пе?, – десе, Әбділхамит аға шошып кетіп, ыр
шып түсетін. Осылайша бір-бірімен әзілдесіп, жа
ын ар
ан ағаларымыз бір бөлімде отырғанды
тан бізді де бауы
рына баса сөйлейтін. Алдымызда ас
ар таудай ағалар
жүргенде өзімізді бала сезініп, сол кісілерге ар
а сүйеп оты
ратынбыз. Институттың ғылыми кеңесінде мүйізі
дай ағаларымыз сөйлегенде, олардан кейінгі буын өкілдеріне
айтатын сөз
алмай жататын. Қайран сол күндер бүгінде көз
ден бұл-бұл ұшты емес пе?..
«Өгізге туған күн, бұзауға да туады» дегендей, ғылыми
ортада жүрген соң, 2010 жылы диссертация
орғау кезе
гі бізге де келді. Жұмағали Ысмағұлұлы жаздың кезінде
нау
астанып жүрген соң, көп мазаламауға тыры
сып, жұмысымды сектордағы тал
ылау кезінде о
уға бер
мей, біра
шай ішуге міндетті түрде келуін
адала өтіндім.
Ондағы ойым – өзі шаршап жүрген ағама
олжазбамды ты
палап мазаламай, әріптестерімен бірге ар
а отырып
шай ішкізу болатын. Кейбір пысы
айлар ауруханада жат
анда да
олжазбаларын о
ытып мазалап жүргенін көзіміз
гендіктен, мен ондай іске әсте бармадым. Кейін біраз
ай
ғып, жа
сы болған соң, ғылыми кеңестің тал
ылауына
бара жат
олжазбамды
арап шығуын өтіндім. Өзі бір
үлкен істі
олға алып, бөлімдегі лаборант
ыз Шолпанды
үйге ша
ырып, диктовка жасап отыр екен. Сонда да арасын
да уа
ыт тауып, менің көңілімді жы
пай жұмысымды
арап,
жанашырлы
пікірін айтты. Жанашырлы
деп айтатынымыз
олжазбамен толы
танысып, жетістігі мен кемшілігін
түгелдей сүзгіден өткізу. Оң ескертпелер жұмыстың шира
уына септігін тигізсе, жетістігін көрсету авторының еңбегін
бағалағандығы болып табылады.
Жұмағали ағам мені ерекше сыйлайтын деп айта аламын.
Себебі, менің елімді, жерімді сұрайтын да, – сен арғын бола
салшы, – дейтін. Ағамның көңілін жы
пай, – жарайды, – деп
оятынмын. Қай ел болғанда да бір
тың баласы емес
пе? Ал, ғылымдағы
арындастарына ренжігенде, – өзінің
алай
орғағанын ұмытып
алған екен, – деп отыратын. Асыл
ағам өзінің маған деген
орлығын докторлы
диссерта
орғау сәтінде көптің алдында және көрсетті. Ре
180
сми тал
ылау біткен соң, бейресми тал
ылау басталады.
Ол кезде не аяғыңнан шалғысы келгендер, не
ол ұшын
бергісі келгендер ғана сөйлейді. Мұхтар Әуезов атамыз
айт
андай, «Толмаған Толстойлардың» кейбір сыңаржа
кірлерін
олдамаған Жұмағали ағам орнынан көтерілген
кезде ар
а басым кеңіп сала берді. Себебі, ғылыми кеңесшім
Серік Смайыұлы сыр
аттанып
орғауға келе алмай
алып
еді. Осындай жабыр
ап отырған сәтте кімнің
андай оймен
сөйлеп жат
анын ба
ылап, сын көзбен
арап отырасың. Дис
сертант үшін
ол көтерген адамның
андай сауал
оятыны,
орнынан түрегелген адамның не айт
алы мінбеге келе жат
аны – бәрі де
олмен
ойғандай белгілі болып тұрады. Сө
зімді сөйлеп академик ағам отырса, талай пікірлер өзгеріп
сала берері де даусыз. Сол кісінің жо
тығын пайдаланып,
араша талауға дайын тұратындарды да көзіміз көріп жүр.
Жұмағали ағам мінбеге шы
ты да өздерінің заманда
сы Мүсілім Базарбайұлы туралы диссертацияның ж
олдай келіп, оны жазған автордың да аз еңбе
бегендігін санамалап көрсетіп берді. Осы тұста Тұрсынбек
ағам (Т.
Кәкішев) тәрізді мен де 2010 жылы 3 желто
санда
сағат 15.00-де ҚР Білім және ғылым министрлігі ғылым ко
митеті М.О.
Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институ
ты жанындағы филология ғылымдарының докторы ғылыми
дәрежесін беру жөніндегі Д 53.34.01 Диссертациялы
кеңес
тің мәжілісінде сөйлеген Жұмағалы Ысмағұлұлының өз сө
зін беруді жөн деп санап отырмын:
«Орда Гүлжаһанның 10.01.02 – Қаза
әдебиеті мама
ды
ғы бойынша филология ғылымдарының докторы ғылыми
режесін алу үшін
орғауға ұсынып отырған «Қаза
әде
биеттану ғылымының проблемалары және Мүсілім Базарба
ев зерттеулері» атты диссертациялы
жұмысын біз Әдебиет
тарихы секторы мен институттың ғылыми кеңесінде тал
лаған болатынбыз. Бұл жұмыспен толы
танысып шы
анбыз. Бұл – докторлы
диссертация талабына сай келетін,
толы
ая
талған, өзіндік айтары бар жұмыс. Диссертант
Базарбаевтың алғаш
ы тырна
алдысынан бастап зерттей
білген.
Соңғы уа
ытта фольклортану мен ежелгі дәуір әдебиетін
зерттеуге аса ден
ойылып жүргені белгілі. Алайда бүгінде
181
тарих
ойнауына енген хх ғасырдағы әдебиеттану ғылымын
зерттейтін де уа
ыт жетті. Осы тұрғыдан алғанда
орғауға
ұсынылып отырған жұмыс өзекті та
ырыптардың бірін кө
тере білген. М.
Базарбаев 1961 жылы жаңадан ашылған Әде
биет және өнер институтының тұңғыш директоры болды.
Әдебиет институты Тіл институтынан бөлініп шы
ан жау
апты кезеңде Мұ
аң Мүсілімді тегіннен-тегін директор сай
лаған жо
. Ол өзіне оң
ол етіп, өзіне сенімді серік ретінде
Мүсілімді таңдап алды. Содан бастап ол аталған институт
ты ұза
жыл бас
арды. Мүсілім өзінің кең эрудициясының
ыруар шараларды ат
арды. Көп томды
«Қаза
әдебиетінің тарихы» жасалды. Сонды
тан да
әде
тану ғылымында Мүсілім Базарбаевтың орны ерекше.
ші жылдары аға буын өкілдері
удалауға түскенде жас
буын өкілдері дағдарып, нені
алай жазу керектігін білмей
алды. Сол тұста М.
Базарбаев әдебиет тарихын зерттеуге
бе
сене араласып, өзінің пікірлерін дәлелдеп ба
ты. Оның
ка
дидатты
диссертациясына ар
ау болған «Қаза
поэ
сындағы еңбек адамының бейнесі» атты та
ырыбы сол
тағы ең өзекті мәселелердің бірі еді. А
ын-жазушылар
кеңестік дәуірдегі еңбек адамының бейнесін
алай жасаймыз
деп жат
анда Мүсілім зерттеуші ретінде оның жолын тауып,
көрсете білді. Еңбектің адам өміріндегі мәнін жойма
дығы тәрізді еңбек адамының бейнесі де
ай дәуірде де өз
ажеттілігін жоғалтпаса керек. Ол 15 жыл осы
ара шаңы
арған кезде
ыруар шара ат
арды.
Кейін тәуелсіздік алған жылдары да Мүсілім
әдебиеті бөлімінің меңгерушісі болып отырғанды
тан әде
тің а
таңда
беттерін зерттеуге басшылы
жасады. Зерт
теушінің толысып толған кезінде алаш әдебиетін зерттеуге
белсене кіріскені мәлім. Оның Әлихан, Шәкәрім, Мағжан
туралы зерттеулері осы жылдардың жемісі. Диссертант со
лардың бәрін де салыстыра отырып зерттеуге ден
тан да бұл жұмыста тек
ана М.Базарбаевтың емес,
Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының
неше жылды
еңбегі жина
талып, топталып, белгілі
селелер төңірегінде салыстырыла зерттелген. Кеңестік
дегі әдеби процесті зерттеуде диссертант жа
сы ж
ты алып келіп отыр. Гүлжаһан
арындасымыз көп ізденіп,
182
еңбектеніп, үлкен жұмысты алып келіп отыр. Қаза
әде
биетінің негізгі проблемаларын М.Базарбаев зерттеулерімен
әдемі ұштастырған еңбекті 50–90 жылдардағы әдеби процес
ті ғылыми саралаған алғаш
ы еңбектердің
атарында атауға
лады. Гүлжаһан Орда институттың
алыптас
ан, пісіп же
тілген белді
ызметкері, сонды
тан осы жұмысы үшін Гүл
жаһан Ордаға филология ғылымдарының докторы ат
беруге болады».
Осылайша Жұмағали ағам «Өзім деген адамға өзегін жұ
лып беретіндігін» көрсетті. Дуалы ауыздан шы
ан аталы
сөз далаға кеткен жо
. Иә, бұл Жұмағали Ысмағұловтың соң
ғы сөздерінің бірі ретінде тарихта
алды. Алдағы уа
ытта
асыл ағаларымыздың мол сенімі мен үлкен үмітін а
тау бізге
Арда
ты ағамның кеш соңына дейін көңілді отырған оты
рысы сол дастар
ан болды. Себебі, ағаларым асы
деп, үйдегі жеңгелерімді
оса ша
ыруды ұмытпаған едім.
секеңнің жары Гүлбараш апайдың
асына серік болсын
деген ниетпен Әбділхамит Нарымбетов ағамның жесірі Күл
ғайша апамды, Жұмекеңнің жары Фарида апамды, Күнімжан
адамова апаларымды ша
ырған болатынмын. Мен ой
лағандай Жұмағали ағам мен Фарида апам өз замандастары
мен әңгімелесіп, көңіл көтеріп біраз отырды. Оның үстіне
менің бір әпкелерім Фарида апайдың шәкірттері болып
шықты да,
ыздар көптен көрмеген сері жезделерін биге
ырып, ағамызды біраз шаршатып тастады. Ағамның сол
күнгі сөзі, биі бәрі де бүгінге дейін көз алдымызда...
Қаза
та үлкенді сыйлау, үлкенге
ұрмет, кішіге ізет жасау
деген сы
ылды жазылмаған
ағидалар – атадан балаға жетіп,
анымызға сіңген
асиеттердің бірі. Осындай сан ғасырлар
алыптас
ан халы
педагогиканы бойына сіңірген асыл
ағаларымыз үлкенге
ұрмет, кішіге ізет жасаудың жа
сы үл
гісін көрсетіп кетті. Одан біреулер үйреніп өнеге алса, енді
біреулер аспаннан түскендей-көрсе де көрмеген болды. Ал,
біздің буынның екі ғасыр тоғысында өмір сүріп, екі
оғамды
формацияға куә болған арда
ты ағаларымыздан ғылым мен
өмір жолында алған өнегеміз болса жарар еді
183
Серікбай Қ
ақын, түркітанушы
Мен бұрындары Жұмағали ағаны сырттай ғана білуші едім.
ұмытпасам, мар
ұмды алғаш біздің институттың д
зінен
кезіктірген болармын. Ол кез – 90-жылдардың соңы... Аса
бір
олайсыз уа
ыт. Елде әлеуметтік-экономикалы
да
дарыс
белең алып, рухани сала мүлде аянышты халге түскен. Қаза
тың
маңдайына біткен жалғыз ұлтты
ғылым академи
сы тараты
лып, оған
арасты салалы
ғылыми зерттеу ин
титуттары тіке
лей министрлікке
аратылған. М.О.
Әу
зов атындағы Әдебиет
және өнер институтының басына да бұлт үйіріліп, ұжым
ыз
ме
керлері
ыс
артуға түсіп, ғ
лым т
оқ
ыраған, ғалымдар дағ
дарған тұс. Адамдар айлап ж
ла
ы алмайтын, институт келе
шегі күңгірт, болашағы б
лы
ғыр мезгіл...
Өзім де ғылыми мекемеге осындай өтпелі кезең – өліара
ша
та келгенмін. Содан болар, аға буын өкілдерін институт
тан сирек көруші едім. Ал орта буын өкілдерінің көбі тиісті
ата
-дәрежелерін
орғап, жоғары о
у орындарын, газет-жур
налдарды, өзге айлығы көбірек салаларды сағалап кеткен
болатын. Осы тұста Мұхтар, Сәбит, Әбділда, ғабит, Қажым
сынды алыптардан бастап, Есмағамбет, Ыс
, Әди, Мәлік
секілді тарландар, Мүсілім, Мекерия, Әнуар, Мәлике
атарлы
талантты ғалымдар олжа салған ордалы шаңыра
та санаулы
саңла
тар ғана шыра
шы боп
алды. Солардың арасында
ак
демик Серік Қирабаев, Зәки Ахметов, ғылым докторл
ры,
профессор Шериаздан Елеукенов, Әбділхамит Нарымбетов,
Жұмағали Ысмағұлов, Оразгүл Нұрмағамбетова, М
ха
мед
рахым Жармұхамедұлы, Жұмат Тілепов, Шәкір Ыбыраев,
Сәрсенбі Дәуітұлы, ғылым кандидаты дегеніңіз бо
маса,
аза
әдебиеті ғылымына ерекше еңбегі сіңген ү
кілтай Сүб
ханбердина, Қабиболла Сыдиы
ұлы және бас
а да майталман
мамандар бар болатын. Қазір
арап отырсам, ол кісілердің де
біразы дүниеден өтіпті... Жандары жәннатта болғай!
184
Әлі есімде, Әдебиет институтының кең дәлізімен жүріп
өткенде алдымыздан Зәки аға, Серағаң, Шерағаң, Әб
кең,
Жұмағаңдар шыға келгенде абыржып
алушы едік. А
ы ке
де үлкендер жатыр
ап, жастар тосыр
ап жү
ге
летін маған. Ағаларым ай маңдайы жар
ырап, ма
сып жанымнан жайлап өткеннің өзінде де олармен
ол
сып сәлемдесе алмай
алатын сәттерім ара-тұра кездесіп
тұратын. Қалай дегенмен, абзал ағалардың
алам ұ
тауға
ғана жаратылған аялы ала
андары сондай ысты
, со
шалы
ты жұмса
әрі мейірімді болатынын кейінірек білдім. Мен
үшін осы аталған ғұлама жандардың
айсысының да орны
ерекше бөлек және зор ілтипат пен
ұрметке ие еке
айту парыз.
Әсіресе, мар
ұм Жұмағали ағам туралы естелік жазар
мын деп ойламаппын. Бұл кісі бір
арағанда мейлінше
тал
мінездің адамы сия
ты көрінетін. Жүріс-тұрысы бипаз, көз
арасынан терең ойлылы
атар кірпияздығы да сезіліп
тұратын. Әйткенмен, бар болмысынан
ы кісілікпен
пысыз үйлескен зиялылы
пен тектілік нышандары ай
аңғарылатын-ды. Ал, жа
танысып сөйлесе
алғанда
ағаның тумысынан аса сезімтал, а
ынжанды әрі дархан көңіл
ді жан екендігіне көзіміз жете түсті. Жұмағаңның а
жар
аңғал мінездері жетерлік еді. Сәл нәрсеге өкпелеп яки ая
асты шарт ашуланатын сәттеріне де куә болғаным бар. Оның
өткен өмірінен алған тағдыр-сыбағасы да, түрлі
ызметте
жүріп жина
таған тәжірибесі мен көрген-білгендері де көп
болатын. Содан болар, әріптестерінің басынан өткен кей
ты жайттарды, күлдіргі о
иғаларды шебер ә
мелейтін. Сол бір елеусіз айтылған хикаялардың арасында
өткендегі әдебиет өкілдері мен өз заманының талантты
қа
айраткерлері туралы былайғы жұрт біле бермейтін небір
сирек те
ұнды деректер жиі ұшырайтын. Осындай әсерлі
әңгімелері мен әдемі естеліктері хат
а түспей
алды-ау деп
өкінемін. Әлбетте, Торғай – Қостанай өңірінен шы
ан алаш
айраткерлері туралы білетіндері бір төбе!
Жалпы, Жұмағаң кейбір жазушылар секілді есіп естелік
жаза бермейтін, өзгелер жайында жазғандарына өте жауап
кершілікпен
арайтын, өтірік пен өсекке жаны
ас, дегдар
185
кісі еді. Сырға берік аға өзінің бұралаң, бұлтарыстары мен
жұмбағы мол өткен өмірі жөнінде де тіс жармай өтті. Сірә,
ғарыда айтылған
ұнарлы хикаялардың
ағазға түспей
лу себебі осыдан болар...
2007 жылы болуы керек, бұрынғы академия ғимара
та
рында жөндеу жұмыстары жүргендіктен, Философия инс
титутының ұжымы бізге көшіп келді де, бөлме жетпегендік
тен Жұмағали аға бас
аратын абайтану бөлімі кабинеттерін
соларға
алдырып, өздері
олжазба орталығына орын теп
ті. Ол кездері мен институттың
олжазба және электрон
ды жүйелеу бөлімінде жетекшілік
ызмет ат
аратын едім.
Ағамен жа
араласуымыз сол тұста басталды. Таны
са келе, Жұмағаңның үйі
дегі апайдың Арал
аласындағы
мектепте о
ығандығы әрі ата жөнінен маған алыс туыстығы
барлығын білдім. Қ
ы дәстүр жолымен жезде-балдыз
атыспаса
та, бұл жағдай менің ағамен біршама
еркін тілдесуіме
олайлы мүмкіндік туғызды. Бір каби
атар отырған жылдары Жұмағаңның үлгілі, өрнекті
сөздерін көп естідік. Ал асыл ағаның жеңіл әзілдері мен
тап
алжыңдары да ретті ж
рінде айтылатын. Жұмағаң
таңертең бөлімге кіргенде «рұқсат па, басты
?» деп мені
әзілмен түйрей өтетін. Онысы – өздерінің біздің бөлімге
» екендіктерін есімізге салғаны болуы керек.
Ағаның тап
ыр сөздері, зілсіз
алжыңдарына да куә бол
ғаным бар. Соның бір мысалын келтіре кетейін. Бірде Ж
ма
арамағындағы
ызметкері әрі өзінің көмекшісі То
тар
деген інісіне мынадай сауал
– То
а, сен осы
– Қал
аманда тұрамыз.
– үйлерің бар ма? – дейді Жұмағаң. То
тар да іле жау
ап беріп: – Иә, жер алып, үй салып алғанбыз, – десе керек.
Сонда ағамыз: – Есіктерің
ай жағында? – депті. Әріптес
інісі болса жайбара
ат: – Шығыс
араған, аға, – дейді ғой.
Жұмағаң да түк білмегендей: – Терезелері төбесінде шығар?
– депті. То
тар сас
ала
тап: – Жо
, аға, кәдімгідей –
ғаға салынған, – деп шындап жауап берсе, Жұмағаң інісін:
– Ау, оны біз
айдан білеміз, барып көрмеген соң, – деп
атырыпты.
186
Жұмағали аға аса білімдар кісі болатын. Ол
әде
биетінің өткен тарихы мен бүгінгі даму барысын жа
сы бі
летін және аға буынның ғана емес, кейінгі жас, жаңа буын
өкілдерінің шығармашылығын да үнемі
адағалап отыра
тын. Бұған
оса, орыстың және Еуропаның классикалы
биетінен де жан-жа
ты хабардар болуымен тәнті етуші
еді. Ол кісінің аса дарынды һәм шын мағынасындағы кәсіби
аудармашы екендігі күллі
аламгерлеріне мәлім-ді.
Әр түрлі отырыстар мен мерекелік жиындарда Жұмағаң
Пушкиннің, Лермонтовтың, Есениннің, т.б. айтулы орыс
ындарының көлемді өлең-жырларын келістіре о
беретін. Өзіміздің а
ындардан, әсіресе, Абай, Ма
ып шығармаларын ерекше
адірлейтінін аңғ
тынмын. Ол өз өмірінің соңғы жиырма жылын ұлы Абай
мұрасын зерттеуге арнады. Талантты ғалым Ж.
Ысмағұловтың
ламынан туған «Абай тағлымы»(1995), «Абай: Даналы
дәрістері» (2007) атты іргелі монографиялы
еңбектері со
ның жар
ын дәлелі. Жұмағаң Абайдың 150 жылды
мерей
тойы
арсаңында жары
көрген
ос томды
толы
шығар
лар жинағын баспаға әзірлеу барысында көп тер төгіп,
ын өлеңдерінің мәтіндік сараптауларына атсалысты. Сон
, кейін Абай
ара сөздерін текстологиялы
айта са
лыстырып, өзінің тікелей
ұрастыруымен (2009) жары
ғаны есімізде. Жасы ұлғайғанына
арамастан ғалым
үнемі ізденіс үстінде жүретін. Институт
ызметкерлерінің
ат
суымен дайындалған бірнеше ұжымды
ғылыми жи
нақтар мен ғылыми монографияларға жауапты редактор
атар, «Қаза
әдебиеті тарихының» 10 томды
топ
масының 4,5,6-томдарының негізгі және кіріспе тараула
рын жазуға
атысты әрі жетекшілік жасады. Еңбек
ор аға
нан бұрын алаштың жалынды жаршысы, дарынды
ламгері М.
Дулатұлының 5 томды
шығармалар жинағына
да с
рапшылы
жасаған-ды. 2010 жылы,
айтыс болары
нан б
раз бұрын «Алтын ғасырдың а
таңы» атты зерттеу
лер жинағы жары
а шы
ты. Жұмағаң аурухана керуетіне
таң
лып жат
ан ша
тарында да өмірбойғы серігі – кітап пен
аламын
олынан тастағысы келмей жанталасып жатты дей
, иманы жолдас болғыр!
187
Жан дүниесі аса бай, серілік пен дегдар мінезді әдемі
үйлестірген ағаның көңілі де дар
ан болатын. ғылымға
кештеу келсе де шәкірт тәрбиелеп, жас ғалымдарды
орғату-
ға күш салды. Олардың бір
атары сәтті
орғап, ғылым кан
дидат атанып жатты. Болмысынан
атал ұстанымның адамы
болғанымен, жанаса
алған әріптес інілерін бауырға тартып,
жанына жа
ын ұстайтын. Жылдың әр мезгілінде, әдетте ме
реке күндерінде ұйымдастырылатын сауы
кештеріне Фари
да апай екеуі жұп жазбай
атысатын-ды. Билеп, өлең о
аздап ән де салатын. Бір жолы мені және То
тар, Бекет, Ма
май, Базарбек секілді жас жігіттерді жұбайларымызбен бір
ге үйіне ша
еткені бар. үлкендерден – көптен
сыралғы дос інісі Нұрмахан аға ғана болды. Сонда Жұмағаң
мен Фарида апай
ария жастарына
арамастан тікесінен тік тұ
рып, түн ауғанша сый-
ұрмет көрсеткенін
алай ұм
тайын...
Маған да үлкендік танытпай, көбіне-көп теңдес адамын
ша сұхбаттасатын. Ағаның осындай кішік мінездері сый кі
та
тарына жазып
алдырған
олтаңбаларынан ай
ын а
лады. Мәселен, бір кітабының титул бетіне «А
ын, ғалым
Серікбай дос
а! А
тілектермен, автор» деп жазса, екінші бір
еңбегін тарту еткенде «Әдебиетші, а
ын Серікбай бау
рыма
ізгі тілектермен» – деп
ыс
а да нұс
а
олтаңба
алдырыпты.
Міне, осыдан-а
Жұмағаңның
аншалы
ты
арапайым әрі
бауырмал жан болғандығын бай
ау
иын емес.
2009 жылы ұлымыз хафиздің дүниеге келу
уанышына
орай, институт директоры академик С.А. Қас
абасов бастаған
бір топ әріптестеріміз біздің үйде
она
та болды. Әрине,
ұр
метті меймандардың арасында
адірлі Жұмағаң мен Фарида
апай да бар. Сонда а
пейіл аға
ынан енді ғана шы
перзентімізге аталы батасын берген-ді. Ал апамыз өздерінің
шетелде беделді
ызметте жүрген немерелерінің сәби кезін
дегі бас киімін ырымдап ұлымызға кигізген. Осыдан кейін
Жұмағаң мені көрген сайын ылғи да хафиздің жағдайын
сұрап
оятын. Оған
оса апам екеуі баламыздың жас
а тол
ғандағы тойына да «міндетті түрде келеміз» деп уәде беріп
еді. Аға сол уәдесінде тұрып, дәл уа
ытында мейрамхана ал
дында тұрды және Фарида апай екеуі тойдың соңына дейін
тапжылмай
атысып, сексендегі серіліктің сертінде тұрғаны
188
– жұптарын жазбай билеп,
тарды таң
алдырғаны да
кешегідей көз алдымда. Мүмкін, бұл абзал ағаның ой
өмір жолына нүкте
ойылар сәттің жеткенін сезіп бой
жазған соңғы тойларының бірі болған да шығар...
Арада бірер ай өткен соң Жұмағаң дүние салды. Ата-ба
балар жүріп өткен көне керуен жолына түсіп, ба
иға озды.
Өзге замандастары сия
ты Кеңсайда мәңгілік сая тапты.
Одан бері де жылдан асыпты. Біра
дүмбілез дүние сол
алпы. Құдды ештеңе болмағандай. Көлгірсімей айтсам, мен
мағаңды ұмыт
ам жо
. Осынау ойлы
ой көздерінің оты
оймаған орта бойлы, дембел денелі о
ымысты жан әлі
де арамызда жүр. Сіз туралы әлі талай естелік жазылары ха
Рухың бейіште шал
ысын, Жұмаға!
189
ОВА
филология ғылымдарының кандидаты,
Әуезов атындағы Әдебиет және өнер
институтының аға ғылыми қызметкері
Жұмағали Ысмағұлов сия
ты көрнекті ғалым, білімдар
әдебиеттанушы,
арымды журналист туралы әлі талай естелік
тер мен әдебиеттану мен жалпы мәдениеттануға
сқ
ан үлесі
жөнінде ғылыми зерттеулер жазыла беретіні аны
. Өйткені,
шын гауһарлар уа
ыт өткен сайын жар
ырай береді. Біра
мен бұл тұста ағайдың адамды
асиеттері мен ұстазды

шәкірттік
арым-
атынастар туралы сөз
озғағым келіп тұр...
Мен 1995 жылы Абай атындағы Алматы мемлекеттік уни
верситетінің (бұрынғы
ара шаңыра
арт – ҚазПИ,
ұлтты
педагогикалы
университеті) филология фа
культетіне о
уға түсіп, университет табалдырығын а
аттағанда филология ғылымдарының докторы, профе
Нығмет ғабдуллин өнерге жа
ын, өлең жазатын студент
шәкірттерін әдебиетке
арай бейімдей бастаған-ды. С
ба
тап, Қаза
әдебиеті кафедрасының жанындағы С.
Сейфул
лин атындағы бірлестікке мүше болып, апта сайын а
ызу айтыстар мен өлең талдауларына
атысып
жүрдік. Туған әкеміздей
орлы
көрсеткен Нығмет ағай
дың лекциялары ар
ауыз әдебиеті үлгілеріне көз
сіз ғашы
болды
. Әдебиет әлемінің
ыр-сырымен танысты
рып, теориялы
білім берген, білім жинап, өз ісінің білгір
маны болуға ұмтылуды үйреткен, ең бастысы өмірде де,
ғылымда да, жалпы
ай жерде жүрсек те, өз ойымызды жет
кізе алу үшін мінезділік пен өрлілік
ажеттігін түсіндірген
ұстаздарымыз Нығмет ғабдуллин, Серік Қирабаев, Немат Ке
лімбетов, Серік Ма
пырұлынан білімді ұстаз, шебер әдіскер
бола білуді үйрендік. Осы ұстаздарымның арасында Абай
ды танудың алғаш
ы ұғымдарын, а
ынның философиялы
терең әлемін ұғындырған ұстазым – Жұмағали Ысмағұлов
деген ы
ыласым мен алғысым шексіз.
19
ы курста Абайтанудан лекция о
ыған профес
сор Жұмағали Ысмағұлов, «ә» дегеннен-а
, өзінің салма
тылығымен, сабырлы,
оңыр үнімен, кербез мінезімен біздің
жүректерімізді жаулап алды.
...Лекция залына кішкентай шөжелердей өмірге жаңа
адам бас
ан 100-ден аса студент жайғасты
. Шашын арты
айырған, еңселі
арт кісі маңғазданып кіріп келді. Біз
. Құдды бір батыс әдебиетіндегі «дворяндардың»
өкілі келгендей көрінді. Абайдың әдеби тілінің
ұғу ма
сатымен сіңлім Гүлдәурен Аймұханова екеуіміз 10
ныпта о
ып жүріп, саба
тан арнайы «
ашып» академик
биға Сызды
ованың Абайтануға
атысты курсты
лекция
ларына рұ
сат алып кіріп, тыңдауға
ұмартатынбыз. Ал
Жұмағали ағайдың лекцияларын тыңдап, содан емтихан тап
сырып, білім жетілдіруге міндеттіміз. Абайдың өлеңдерін
а о
ып, олардың эмоциялы
реңкі мен мазмұнды
ерек
ліктерін бүге-шігесіне дейін ұғындырған дәрістерде уа
ыт
алай ая
талып
алғанын да бай
амайтын едік. Кейбір
«міндетті» саба
тарда студенттердің шаршайтын әдеті бар.
Ал Абайтанудан бәріміз бір демалып, тәлім алып, рухани
дүниемізді байытып шығатын едік. Сырлы поэзия әлеміне
бізді жетелеп кіргізген ағайдың өзі де кейде саба
ая
талған
уа
ытын өткізіп алатын. «Кет» деп
уған адам болмаған
соң, «кетуге асы
пайтын», бар асты ішіп біткенше отыра
беретін «
она
» сия
ты біз де лекция залынан
имасты
пен
шығатын едік. Абай өмірі мен шығармашылығы, оның
өмір сүрген ортасы мен а
ын шәкірттері туралы алғаш
толы
анды мәліметтерді осы дәрістерде тыңдап, көңілге
то
ығанымның ар
асында білімімді жетілдіре алдым. Сол
кездегі ағайдың дәрістері бекер кетпеді білем,
азіргі кезде
М.О.
Әуезов аты
дағы институттың Абайтану және жаңа
дәуір әдебиеті бөлімінде аға ғ
ызметкер болып
жүрген жайым бар...
Ағайдың аспай-саспай, әр шәкірттің санасына сіңіруге
ұмтылған сабырлы даусы мен парасаттылығы әр
айсымызды
таң
алдырғаны аны
. Лекция ая
талатын ша
та: «Сендерде
өлең жазатындар бар ма?» – деп сұрайтын. Сосын әр тұстан
«мен өлең жазам» дегендер тұрып, өз туындыларын ағайға
191
көрсетіп, о
ып жататын. Бір күні: «А
ын жігіттерің көп екен,
ыздар филфак
а көп түсетін еді. Сендерде өлеңмен
«ауыратын»
ыздар жо
па?» – деген сұра
а арамыздағы
Дархан деген жігітіміз тұрып: «Ажар өлең жазады»,– демесі
бар ма?.. Парасаттылығының алдында жігерім басылып, име
нетін басым, сол жерде тұрып, жат
а өлең о
уыма тура келді.
уанышында шек жо
: «Сен маған дәптеріңді алып
кел. Сосын газеттерге берейік. Шығарайы
. Саған ж
шығу керек»,– деп Жұмағали ағайдың гауһар тас та
уанғанын көрсеңіз ғой сонда... Бір күні
ойын дә
алып келіп, ағайдың
олына ұстаттым. Келесі аптада: «Мы
наларды басып әкел»,– деп белгі соғылған туындыларды
ап,
айтарып берді.
хош... Не керек?!. Содан о
у ая
талғанша сол өлеңдерді
ол сұраудан, ал мен «берем» деген уәдемнен танбадым. Ол
кезде компьютердің әлі дами
оймаған заманы. Жұрттың
бі сыртылдаған машинкамен
ажеттерін басатын. Біздің
үйде ол да жо
. Сосын студенттік
жұмыстардан
ол босамайды. үшінші курстан бастап мектепте жұмыс іс
тедім. Осы айтылғандардың себебінен ғой деймін, мен сол
өлеңдерді басып беруді бір
ұнттамадым.
Аспирантурам ая
талған соң, М.О.
Әуезов атындағы Әде
биет және өнер институтының сол кездегі директоры, ака
демик С.А.
абасовтың
абылдауына кіріп, кіші ғ
ызметкер болып
ызметке алындым. Міне,
, ба
Абайдың әлеміне үңілдірген, әдебиеттің әлемдік танымымен
таныстырған Жұмағам осында
ызмет етіп жүр екен. Менің
уанғаным жайына
алғандай, ол кісі де мені к
ріп жас ба
лаша мәз мейрам болды. Директорымыз Сейіт Қа
ағай жұмысты тыңғылы
ты жасайтын, сосын ісі мен сөзіне
берік адамдарды ұнатады екен. Менің ешкіммен ар
жо
, өз жұмысымды ая
тамасам тынбайтынымды ба
білем, 2005 жылы кандидатты
диссертациямды
соң, бірден осы институттың ғалым-хатшысы
ауыстырды.
ғалым-хатшының
ызметі үнемі
арбалас
а толы. Біт
пейтін іс-
ағаздар, таусылмайтын
ұжаттар, министрлікке
уап беретін іс-
ағаздардың арасы бір үзілмейді. Деге
19
абырғалас кабинеттегі Абайтану бөліміне кейде ж
бабымен, кейде жай тек ағаймен амандасу үшін кіріп ш
тынмын. Сондай кездерде ағай үнемі менің жағдайы
ды бі
абағыма
арап, өлеңдерімнің тағдырын сұрап жүретін.
Институттағы Серік Қирабаев ағаларымыз бастаған Әб
хамит Нарымбетов, Жұмағали Ысмағұлов, Шерияздан
кенов, Сейіт Қас
абасовтардың жарас
ан әзіл-
алжыңы
от
рыстардың көркі болатын еді. Ағаларымыз бір-бірімен
на әзілдесіп
оймай, жастарға тәлім болсын деген ниетпен
астарлап сөйлеп,
тың арғы-бергі тарихынан сөз
озғап
отыратын. Соның себебінен біз біршама кітапта жазылмаған
тарихтан хабардар болды
. Ол – Кеңес заманындағы, 1986
жы
ғы желто
сан кезіндегі Институттың тарихы мен сол кез
дегі жағдайларға тікелей байланысты еді.
Жұмағали ағайдың тағы бір ерекше атамай кетуге бол
майтын
ыры бар. Ол – оның батыс классик а
туындыларын жат
а о
итыны. Гете, Пушкин, Лермонтов,
матовалардың ерекше сезімге толы өлеңдерін
оңыр үні
мен, баппен о
ығанда талай жанды таңдай
зімізбен көрдік. Сұлулы
а іңкәр, әдемінің
адірін түсіне
летін ағайдың жан-дүниесінің соншалы
ты пәк те таза еке
нін сол көркем дүниелерді о
ып тұрғанда ай
ын сезінуге де,
көруге де болатын еді.
Бала күтіміне байланысты демалыстан кейін,
айтадан
жұмысыма кіріскенде мен Абайтану және жаңа дәуір әде
биеті бөліміне
ызметке ауыстым. Жұмағали ағайым сол
ке
де де өзінің ұстазды
, ағалы
пейілін көрсете білді. Жал
пы ағайдың киім киісі де, жүріс-тұрысы да ол кісінің тек
тілігін танытарлы
дәрежеде еді. Қызметке келудегі тәртібі
мен жоспарлы жұмыстарды уа
тылы тапсырудағы өзіне де,
өзгеге де
атысты талапшылдығын да атамай кетуге болмас.
Әлдебіреулердің диссертациялы
жұмыстарын о
ығанда ол
кісі жұмыс 150 беттен асып кетсе де, басынан аяғына дейін
алдырмай о
ып шығып, арты
шылығы мен мәнділігіне
оса,
мыстардың кемшілігін де тап басып танып, кей тұстарын
ағазға түсіріп, көрсетіп, айтып беретін. Задында ол кісі
бастаған ісін ая
тамай тынбайтын-ды. Ол еңбек
орлығымен
талай жастардың өзін таң
алдыратын. Сол себепті ағайдың
19
жазған еңбектері ау
ымдылығымен, мәнділігімен ерекшеле
неді. Аударма саласында, ғылымда ат
арған істері – соның
ын дәлелі болса керек. Қаншалы
ты жа
сы сыйласып
жүрген адамы болса да, ғылымға, көркем әдебиетке келгенде
ағай өз позициясын аны
танытатын. «Барын – бар, жоғын
– жо
» деп, тек а
атын ғана айтуды өзіне парыз санайтын.
Сол себепті ол кісі өз бойындағы ар тазалығын са
тай алған
адам ретінде талайлардың есінде са
талғаны аны
Ағайдың бөлімдегі көмекші Шолпан деген, немересімен
атарлас
арап, я болмаса тікелей шәкірті Айнаш
тіпті кейде маған
арап, «Қыздар, тапсырмаларың жо
па?
Маған кетуге рұ
сат па?» деп сұрап тұрғанын көргенде ә
ысылатын едік. Ол кісі сол ұялғанға
арап, жас балаша мәз-
мәйрам болатын. Бас
алар, «Ой, ағай, бұл
ыздардан рұ
сат
сұрағаныңыз не?» дегендерге, «Олай демеңдер. Б
жұмыстардың ретін осы
ыздар біледі» деп жауап беретін-ді.
Сол себепті Айнаш, Шолпан үшеуімізді – «Менің үш
деп соңғы күніне дейін атап өтті. Тіпті үйдегі Фарида апайға
да «менің
ыздарым ғой олар» дейді екен. Әрине, күйбең тір
шілік адамды айналдырып әкетеді. Біра
кейбіріміз сол ағай
арт
ан сенім мен ағай атаған ат
а лайы
пыз ба, оны бір Алла
біледі. Тек лайым сол сенімді а
тай білсек
Жалпы,
аншалы
ты жоғары лауазымдарда жүрсе де, Жұ
мағали ағай өз бойындағы
арапайымдылы
ты са
тай білді.
Қызметтестерінің жас ерекшелігіне
арамай бәрімен әзіл-
алжыңы жараса кететін. Жастарға тәлімді ойларын айта
жүріп, олардың хал-жағдайларын біліп, көңілдеріне медеу
болып жүріп, сонысымен
орлы
танытатын.
Институтағы бас
осулар мен мейрамдарға арналған
от
рыстарда Жұмағали ағайдың эрудициясы мен интеллек
туа
білімінің тереңдігіне өз басым тәнті болатын едім.
Әр сөзі мазмұнды, әр мәліметі
ұнды а
парат болатын. Ол
кісі тарихи жағдайларға ғана емес, бүгінгі күннің де жаңа
тарынан үнемі хабардар болып отыратын. Газеттерді үз
бей
арап жүргендіктен, өмірдегі өзгерістер мен жаңадан әде
биет әлеміне
осылып жат
ан есімдерді санамалап айтып,
жаңа таланттардың туындыларына сараптама жасап, әдеби
жанрлы
жағынан жіліктеп, шағып, талдап беретін.
194
«Әу» демейтін
жо
, сол себепті әлдебір жиын-той
ларда мен ән айт
ан кезімде жұрттың
олпаштағанын көрген
Жұмағали ағай: «Сендер Ажарды әнші деп отырсыңдар. Ал
мен оның одан да мы
ты бір
ырын айтайын. Ол – а
ын болғанда да жай емес, бірер күнге жар
етіп көрініп,
өшетін емес, ол болаша
а жол тартатын а
ын. Оның ойлы
сөздері бар. Бұл керемет
ой», – деп тамсана сөйлеген сөздерін
еске алғанда сол кездегі менің
ысылып, ұялғанымды көріп,
өзгелер миығынан күлетін. Ал ол кісі ондайларға пыс
та
арамай, өз сөзін жалғастыра беретін. Менің а
арымын бай
аған ағам жүрген жерінде «Бұл
зымыз жа
ызметкер ғана емес, үлкен болашағы бар
ын екенін сендер білесіңдер ме? Мен білем»,– деп ма
тап,
олдап жүретін әдетінен бір танбай кетті. Студент кезімдегі
тырна
алды өлеңдерімді о
ып, «осы жазғаныңды жалғастыра
бер» деп, а
батасын берген
айран ағай осылайша жүрген
жерінде менің көңіліме демеу болып, менің мерейімді өсіріп
жүретін...Тіпті кейін жары
көрген «Алтын ғасырдың а
таңы» кітабын сыйға тарт
анда да ол кісі: «Қымбатты Ажар
а – ғылым мен а
биігіне
арай өрлей бер
деген ағалы
олтаңба жазған-ды.
Ағайдың жылы сөзі мен парасатты тұжырымдарын са
ған кезде батыс әдебиеті классиктерінің махаббат пен
зімге
атысты поэзиясын о
имын. Ағайдың серілік көңілі
мен ізгілікке толы келбеті көз алдыма елестейді. Сол кез
де парасаттылы
пен сұлулы
а іңкәр жандар әр шәкіртіне
әлемдегі кереметтерге
атысты сүйіспеншілік, ғашы
ты
, ын
ты
сезімінің дәнегін еге алса, әлем діңгегі еш
ашан шай
алмайтынына көзім жетеді.
Ежелгі дәуір әдебиеті бөлімінде Айнұр Әбдірәсіл
ызы де
ген
ызметкеріміз істеген-ді. Оның білімділігіне
оса аға
дың
сөзімен айт
анда «өлеңмен ауыратын» әдеті де бар болатын.
Ислам діні бойынша Алла әр адамға әр дәрежедегі мінез бен
тек
ана өз
уаты көтере алатын
иынды
пен сына
тар береді
екен. Ол
ызымыз да тағдырдың біршама
иынды
тарынан
мойымай өтті білем, сол себепті де шығар оның өлеңдерінде
мұң мен философиялы
ойлар, ащы зар мен уытты
атпарлар
баршылы
. Біра
Жұмағали ағай б
рынғы «бұла
көрсең
195
– көзін аш» әдетінен бұл тұста да та
бай, сол Айнұрдың өлең
дерінің тереңдігіне, сөздерінің
уа
тылығына тамсанып оты
ратын еді. Соны көрген талайлар
ыздардың а
ынды
пен ғы
лымды
оса алып жүре алатынын мойындады ғой.
Өткен жылдары диссертацияларды бұрынғы ереже бойын
орғауға шектеу
ойылатын
арбалас сәттер болып еді.
Сол кезде ағай ғылыми жұмыстардың тал
ылауларынан
кейін: «Ажар, Айнұр, сендер неге докторлы
орғамай жүр
дер? Сендерді
орғату керек. Дайын жұмыстарыңды
алып келіңдер. Өзім-а
о
ып беруге сөз берейін. Осы жас кез
деріңде
орғамасаңдар, ертең кеш болады», – дейтін. Сөйтсем,
ағайдың өзі докторлы
жұмысын кештеу
орғағаннан кейін,
біздерді
айраған түрі екен. Жастау кезінде ғылыми жұмысын
орғап алса, адам ғылымға да,
оғамға да біршама күш-жі
герін жұмсап, пайдасын тигізе алатынын меңзегені ғой.
Ағайымыз кейде ауырып
алған кездері халын сұрай
ғанда да өзінің ашы
пейілі мен жар
ын мінезін таныта
тын еді. Жалпы сол кісінің
атарлары өртеңге шы
ан ұрпа
болған соң, өмірінде біршама
тар көргендіктен әр
сәттері мен өмірдегі игі жа
тарға бар жан-тәнімен шы
уана білетіндігін көзіміз көріп жүрді. Сол істерінің
өзімен ол кісі бізге үлгі бола білді.
Университетте ұстазым болған, кейін бірге
ызметтес
болған Жұмағали Ысмағұловты өз басым осы күнге дейін
жылы сезіммен еске аламын. Өйткені, ағайдың жылы
сөзімен, адал іс-әрекетімен, берген білімімен менің
жүрегімде алатын орны ерекше. Ол кісі менің ғана емес,
атарымдағы барлы
шәкірттеріне берген білімінің
асиеттерді сіңіре білді.
Адам баласының маңдайына жазылатын өз тағдыры бо
лады екен... Осындай сөздерді егде тарт
ан жас
а келген
де айту керек болар. Біра
мен
азір осылайша толғанып
отырмын. «Ба
ыттымын ба, ба
ытсызбын ба – оны менің
сымдағы күнде көріп жүргендерден сұрау керек» деген
екен Махатма Ганди. Мен өскен орта мен мені тәрбиелеген
таздарым
елінің ма
таныштары, өнер мен мәде
ке жа
ын жандар болды. Бағыма
арай – көкірегі ояу,
ауымның
асында жүруді әлдебіреулер армандап
196
жүрсе, мен сол
айнап жат
азанның дәл ортасында тәр
биелендім. Сол себепті мен ба
ытты жанмын деп те айта ала
мын. Әлдебіреулерге солай көрінетін де шығармын. Біра
маған сенген, мені мәпелеп өсірген, өмірлік жол нұс
ап,
манды
тағы білгірлікке жетелеген ұстаздарым мен аға-
апаларым маған арт
ан сенімдерінің үдесінен шыға алам ба
екен деген үрейдің тұруынан әр ісім мен жазған сөзіме
атты
талап
оямын. Сол себепті
иналған кездерде «ба
ытсызбын-
ау» деген ойдың
ылаң беретін кездері де жо
емес. Осының
бәрі мен тәрбиеленген мектептің, үлгі алған ұстаздарымның
парасаттылығы мен білгірлігінен. Сол ұстаздарымның бірі
Жұмағали Ысмағұлов мен үшін – дүниедегі бар жа
сендерге болсын, деп а
тілегін білдіріп, пәк ниетімен ы
ласын аударып, жылы сөзбен жанымызға медеу болып, ме
рейімді өсіріп жүретін ірі тұлғалы ағам еді... Қайтейін?..
лулы
тың бағасын бағамдай білетін, ар мен намысты бә
рінен жоғары
оя білетін жандардың арамызда сиреп бара
жат
аны жанға батады.
197
олпан СЕРіК
ОВА
Әуезов атындағы Әдебиет және өнер
институтының Абайтану және жаңа
дәуір әдебиеті бөлімінің кіші ғылыми
қызметкері
Өмірдің ағысына
арай, әр заманда, әр кезеңде хал
адірлі, жанашыр, абыройлы адамдар болады. Әркім өзінше
байлығымен, білімімен, билігімен, бойына біткен дарыны
мен танылып жатыр. Алайда, өз басым адамзат
а тән ең бас
ажет те орта
асиет – адамгершілік деп ойлаймын.
Жұмағали ағайдың табиғатына біткен тамаша
рінің бірі – адамгершілікпен
атар а
ын, көпшіл, кіші
пейіл мінезі.
Мен Жұмағали ағайдың есімімен Абай атындағы
ұлтты
педагогикалы
университетінің 3-4-курстарында о
генде еңбектерін сырттай о
ып, таныстым. 2008 жылы
аталған о
у орнын бітіріп, мамандығыма сай ж
мыс іздеп
әр мекемелерге түйіндеме тараттым. Көп ұзамай, М.
Әу
зов
атындағы Әдебиет және өнер инст
туты «Абайтану және
жаңа дәуір әдебиеті» бөлімінің
ме
кері То
тар Әлібеков
ағай мені жұмыс
а ша
ырды. Сө
тіп, ең алғаш
ызметке араласуым осы
тан басталды.
Әуезов, З.
Ахметов, А.
Жұбановтардан бастап
азіргі
ызметкерлерге дейінгі көптеген ғалымдар, әдебиет пен
айраткерлері еңбек еткен киелі шаңыра
та
ызмет іс
теу мен үшін үлкен ба
ыт болды. 2008 жылдың
азан айы
нан бастап аға лаборант
ызметіне
абылдандым. Ол кезде
Жұмағали ағай курортты
демалыста екен. Біздің бөлімде
Ысмағұлов, Ш.
Сариев, Т.
Әлібеков, А.
Сейітова сын
ды ғылым жолындағы
ызметкерлер жұмыс істеді. Сөйтіп
дың соңында Жұмағали ағай жұмыс
а келді. Ол кезде
әр бөлім 2006–2008 жылдың жобалы
жұмысы, яғни, мо
нография тапсырып жатыр екен. Жұмыс
а жаңа келген мен
таңертең ерте келіп, кешке жай
айтып монографияны ком
пьютерге басып, тапсырысуға атсалыстым. Ағай содан бас
198
тап мені өзіне жа
ын тарта бастады. Ол кісінің жұмыс істе
уі өте
ты болатын. үлкен-кіші демей әр
айсымызбен
әзілдесіп,
ызы
ты әңгімелерін айтып отыратын. үлкен адам
болғанды
тан,
ұлағына есту аппаратын киетін. Бірде
алта
телефоны шырылдаса, жан-жағына
арап:
– Қайсыларыңдікі, алыңдар! – дейді. Біз:
– Ағай, сіздікі, – деп күлсек, Ағай:
– «Күлсең – кәріге күл» деген бар, бастарыңа келсін! –
оятын.
Тағы бірде, үстелінің суырмасына жаңағы аппаратын
ал
дырып, ұмытып кетіпті. үйіне барып, бөлімге
оңырау ша
– Шолпан, менің
алып
ойыпты, әкеліп берші!
Ағайдың осындай
ты сәттері жиі болушы еді. Со
атар өзі бастаған жұмысын тезірек бітіруге келген
де шыдамсызды
танытатын кездері де болатын. Тапсырған
жұмысын жылдам орындамасаң, жас балаша ренжіп
тын. Біра
артынан ашуы тез
айтатын. Тіпті кейде сол ашу
ланғанын да ұмытып кететін.
2009 жылдың басында ағай мені кіші ғылыми
керлікке көтерді. Жобалы
жұмыс
атыстырып, институт
тан шығатын «Керуен» журналына беретін ма
алаларым-
арап, жол көрсетіп, а
ылын айтып отыратын. Арасында
дың үйіне де барып жұмыстарын басып беретінмін.
дың жары Фарида апай өте жа
сы адам. Ол кісі біз
ге т
ма
әзірлеп, үшеуіміз шүйіркелесіп шай ішетінбіз. Өз
ата-әжем бо
мағанды
тан, ол кісілерді мен туған ата-әжем
дей жүрегіме жа
абылдадым. Жұмағали ағай апайды
«Әжесі» деп еркелетіп сөйлейтін. Фарида апай болса, ағай
дың бар жағдайын жасап отыратын.
Соңғы кездері ағай жиі сыр
аттанып, көбіне аурухана
да болды. Көңлін сұрап барса
, ауырғанын ұмытып бізбен
әзілдесіп, әңгімесін айтып отыратын. Амал
анша, бұл өмір
мәңгілік емес. Осындай асыл,
ам
ор Жұмағали Ысмағұлов
ағайымыз
азір ортамызда жо
. Дегенмен «Орнында бар
оңалар» дегендей үлкен шаңыра
та Фарида апайымыз және
ұрпа
тары бар. Біз мерекелерде, ағайдың туған күнінде ха
барласып, еске алып отырамыз. Арда
ты ағай «Т
пырағыңыз
тор
а болып, жат
ан жеріңіз жары
болсын» деп тілейміз!

199
СА
Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері,
“Парасат” орденінің иегері
Әдебиет зерттеуші ғалым, аудармашы, Әлеуметтік ғ
дар академиясының академигі, филология ғ
ның докторы, профессор Жұмағали Ы
тың 80
мерейтойына орай, бір кездерде ҚазТАГ-та
ызмет
ат
арған досы – Нұрмахан Оразбек екеуміз,
ос
анаты бо
лып, ғалымның туған елі – Қостанайға бірге барған едік...
Жұмағали Ысмағұлұлы ең алдымен, Абайтану ғыл
ның ілгері басуына көп күш жұмсап келе жат
ан көрнекті
ғалым. Оған 1994 жылы жары
көрген «Абай: а
тағ-
лымы» деген көлемді монографиясы дәлел. 1995 жылы
«Абай поэзиясындағы өмір шындығын бейнелеудің реа
листік принциптері» деген та
ырыпта докторлы
диссерта
орғады. Бұл Абайтану ғылымына
осылған сүбелі үлес.
1996 жылы Абайдың шығармашылы
мұрасын зерттеу және
насихаттау ісіндегі жемісті еңбегі үшін Қаза
стан Респуб-
ликасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты деген ата
а ие
болды. Бұл мемлекет алдында үлкен де парасатты абыройлы
болудың белгісі.
Аудармашы ретіндегі
аза
әдебиетіндегі орны ерекше.
1955 жылы Н.А.
Дообролюбовтың «Әдеби-сын ма
қа
ла
лары», 1965 жылы э.Казакевичтің «Көк дәптер» повесін,
1975 жылы В.
Анчишкиннің «Арктика аңызы» романын,
Сте
дальдың «Қызыл мен
ара» романын, 1981 жылы Ю.
Бон
ревтің «Жағалау» романын, 1981 жылы М.
Горькийдің
«Әдебиет туралы» кітабын аударып, тәржімашылды
шебер
лігін таныт
ан тұлға.
Публицист-жазушы ретіндегі орны да айтарлы
тай дә
режеде. 1966 жылы «Маржан мен махаббат» очерктер кіта
бы, 1968 жылы «Адам мерейі» атты публицистикалы
очер
ктер мен толғаулар журналистік
олтаңбасының, публицист
ретіндегі шеберлігінің ай
200
Жұмағали Ысмағұлұлы Абайтану ғылымының барлы
ыр-сырын игерген бірегей ғалым ғана емес, сонымен
атар
арымы кең мемлекет және
айраткері. Бұған 1973
жылдан Қаза
ССР Министрлер советі жанындағы А
парат
агенттігі директорының орынбасары, 1982-87 жылдары ди
ректоры болып
ызмет ат
арған жылдары куә.
1992 жылы Елбасы Н.Ә.
Назарбаевтың жарлығымен «Қа
стан Республикасының еңбек сіңірген
айраткері» деген
ұрметті ата
берілуі, 2005 жылы «Құрмет» орденімен мара
патталуы ел алдындағы, мемлекет алдындағы ерен еңбегінің
жемісі.
ғалымның туған жерінде ең әуелі Қостанайда болып,
халы
пен алғаш
ы жүздесуіміз – ілияс Омаров атындағы
театрда өтті. Одан соң жоғары о
у орындарында, универси
тет пен институттарда жалғасты. Бір күннен кейін Жұмағали
ағамыздың туған ауданы – Сарыкөлге келіп, хал
ымен кез
дестік. Аудан жұртшылығы
жая
арсы алды. Содан
соң Жұмекеңнің туған жері – Соналыға бет алды
. Сыңсыған
орман арасында айдынды көлі бар екен. Туған жеріне сек
сенге келген перзентін аунатып, әдейі ырымын жасады
Соналыда сол кезде Қадыр түні болып, түні бойы ұйы
тамай өлең жаздым. Соның ішінде «Сонау бір Соналыда
ған өлең...» деген дүниемді Жұмағали Ысмағұлов ағама
арнағанмын. Өлең облысты
газетте жарияланды. Сол өлеңді
алға тартайын:
СОНАУ БіР СОНАЛЫДА ТУғАН ӨЛЕҢ
Осынау ұлағатты Елде менің,
Осынау Алтын дала– жерде менің,
Мен бүгін Қостанайдың
Жай
алған орманындай тербелемін.
Қыранбыз самғап ұш
Тарих бар, шежіре мол іздерінде.
Қостанай – ұлы дала, Алтын дала,
Төрт мезгіл,
Төрт маусымның күздерінде!
20
алар байлы
тұнған жер екені,
Көрінер ұлан байта
Ел екені.
Нұрсұлтан Әбішұлы айт
«Қостанай жері– сұлу, берекелі».
Қостанай– кең
тың санасында,
айыңдардың арасында.
Көз жетпес, көкжиегі – ал
а тән бар осында.
Көз алмай өтетіні Күннің әрең,
Қостанай
азыналы гүл-гүл әлем.
ып Дулатовтың жөні бас
Көзіндей тас
ын атар жыр
айнардың,
Қостанай сан
гүлге айналдың.
асиетті ұлы жері –
ғафу а
Жұмағали,
Сырбайлардың!
сай өлкеде,
танышпен айтатын
ай өлке де.
Осынау берекелі бай өлкеде!
Табиғат сұлулығын аңғарғанмын,
Жұлдызы – бірі менмін жанғандардың.
Құстардың астанасы – Наурызымда,
Таңыр
ап табиғат
а таң
алғанмын.
Жетем деп бүршік жарған гүлді орманға,
Қалды ғой талай ізім бұл жалғанда.
ан талай Әулиекөл,
Жүрекке жыр жазылмас от тарамай
Жүргенде тартып кейде көп
арамай
ыры» атанғанды
Шалғынды майса шөптің оты арылмай,
Көргем жо
тұнып тұрған жота мұндай.
202
Кеудесі – Қостанайдың гүлге толы,
Сарғалда
ызғалда
тар Отанындай!
Гүл көрем – көрген сайын әр
ыздарын,
Болса да бұл өмірде жалғыз жарым.
Сол гүлдер – Қостанайдың аруындай
ан талай балдыздарым.
Қарсы алар
айда жүрсем достар күліп,
Естілер Қостанаймен
ос жаңғыры
Тобылдың тол
ты алдымнан,
Сыр атты дариямды еске алдырып.
Мен болам – ұлы Арал, Сыр а
Сең көшіп, болған талай сұрапылы.
Жазатын жыр – шежіре тол
Тобыл да Қостанайдың ұлы А
Жырладым Әулие атты көлді жаңа,
Жарат
ан Қостанайда жерді дара
Құшағын жайған елге жай
ала өсіп,
Тарихи орманды өңір Меңді
Бұл елдің байлығы мол, ба
табысы,
Құстардай
анат бітіп
хәкімжан Наурызбаев суреткер –
азағымның ма
танышы.
Көрдің бе
адыр түнде тамшылады,
Жауапсыз жұлдыздан көп сан сұрағы.
ұлы Ыбырай отаны – Қостанайым
Елубай аңыз болған еркесі де,
Айналған алатаудың өркешіне.
Қостанай, Қарабалы
перзенті ғой,
Кәдімгі әкем театр Серкесі де!
Көргеннен мінездерін а
ын дедім,
үндескен жүрегіме жа
Менің а
ын достарым айтар болсам:
Серік бар, Кеңшілігім,
Серікбай бар,
ылбегім!
203
Мен келдім Сарыкөлге
алап алып
Көз алдымда кемедей барады алып
Қайсы бірін айтайын Қостанайдың,
Қарасу бар,
Қарабалы
Жырламай
алай енді тұра аламыз,
Қостанай – Қостанай боп тұнады аңыз.
«Көрген жер
Көзден кетпейді»,
Нұрмахан Оразбеков
Жұлдызбен жар
ырайды түн дегенің
Елге арнаған нұрлы өлеңім.
Мен бүгін Сары көлдің
Жұмағали ағаммен бір келемін.
Тәуелсіз – керуенін көш санайын
Осынау дархан Елден дос табайын.
Сонау бұл Соналыда туған өлең
Қабыл ал,
Қайын жұртым,
Қостанайым!
е жазылды.
оналы ауылы,
арыкөл ауданы,
анай облысы.
204
қылбек
Ахмет Байтұрсынов атындағы
Қостанай мемлекеттік универ-
ситетінің профессоры, жазушы
Жұмағали Ысмағұлов енді арамызда жо
дегенге мүлде
сенгім келмейді. Амал не, ажал шіркін сендірмей
оймай-
2008 жылы ғалым туған жерінде сексен жылды
мерей
тойын өткізді. Күздің
оңыр күнінде білімге сусап жүрген,
ел ішінде осындай бір кездесуді аңсап жүрген ағайынның
лы болды. ұлы ағартушы Ыбырайды берген, ұлы ғалым
анды берген, ұлт ұстазы Ахметті көзі көрген, Міржа
пен Елдес түн түнегін түрген, олардың соңына ерген Бе
кет пен Спандиярдың бағасын білген Қостанай өңіріне осы
ұлылардың жұрнағы, тұлпарлардың тұяғы Жұмағали ағамыз
да сол жолы тағы да ат басын тіреді.
Әбунасыр әл-Фараби Шам шаҺарында тұрғанда:
«Кеткенім жо
елім сенен ата
ыт, та
іздеп,
тым, жұртым, шалғай шетке ғылым атты шам іздеп,
тадым мен а
сүтіңді келгенінше шамамның,
Ассам-дағы сексен жастан сәбиіңмін, балаңмын» – деген
екен.
Ағамыз да сексеннің сеңгіріне шы
анда туған еліне, кін
аны тамған жеріне есеп беруге келіп еді.
Қаза
тың тамаша көсемсөзші-журналисі, жазушы-аудар
машы, көрнекті әдебиет сыншысы, Қаза
стан Республикасы
мемлекеттік сыйлығының лауреаты, республикамыздың еңбек
сіңі
ген мәдениет
ызметкері, филология ғылымдарының
торы, Әлеуметтік ғылымдар академиясының академигі
мағали Ысмағұлов Қостанай облысының Сарыкөл өңірін
дегі С
налы ауылында кіндік
аны тамып, әуелі Бекет Өте
леуо
тей ұлағатты ұстаз саба
берген Қараоба мектебінде
205
білім алса, кейін Қостанайдағы о
ытушылар институты жа
нынан ашылған
а мерзімді курста студент болса, оның
ның ізі Қостанай өңірінде сайрап жатыр. Одан кейін
көлдегі баспаханада алғаш
ыда әріп теруші, кейін
ауданды
газетте жауапты хатшы болып
ызмет ат
өз басым сол Ә
көлде ауданды
газетте
ызмет істеп
жүргенде естіген едім. Өмір ерте есейткен азаматтың өнегелі
өмір жолы оның жан
иярлы
еңбегі ар
алыптасты.
мемлекеттік университетінің журналистика факуль
тетін тәмамдаған
аламгер
алам
айратын ғұмыр бойы та
«үгітші блокноты»,
азіргі «А
ат» журналы, «Қаза
әдебиеті» газеті, Қаза
мемлекеттік а
парат агенттігі се
кілді бұ
аралы
басылымдар мен а
парат орталы
тарында
ызмет ат
арған ағаның өнегелі өмір жолы кісі
зығарлы
тай. Аталған орын-та
тарда отырғанда ол халы
игілігі үшін, еліміздің келешегі үшін тер төкті, білгенін ор
таға салудан аянып
алған жо
. Желто
сан көтерілісінен
жапа шегіп,
ызметтен
уылғанда да мойыған жо
ғылым академиясының Мұхтар Әуезов атындағы Әд
биет
және өнер институтында
ызмет ат
арған жылдарда кө
теген
талантты інілеріне
ам
оршы болды. Алтын шы
ққ
ан жерді
белден
азды, елеулі еңбектер жазды.
Аудармашылы
жұмыста білек сыбанып еңбек етті. Ба-
зактың «үзілген үміттері», Стендальдің «Қызыл мен
расы», Бондаревтің «Жағалауы» мен «Таңдауы», Каза
тің «Көк дәптері», Пауло Коэлоның «ЗаҺиры»
манына оның тамаша тәржімалары ар
ылы жетті. Бұл
ауда
малардың барлығы да көрнекі, көз тартарлы
болып
сәтті аударылды.
Біздің даң
ты жерлестеріміз, Алаш арыстары Ахмет Бай
тұрсынов пен Міржа
ып Дулатов а
талғаннан кейін олардың
шығармашылы
мұрасын зерттеуге ден
ойған ғалым «Жиыр
сыншы, отызыншы жылдардағы
аза
әдебиеті» атты ұжым
монографияға арнайы ма
алалар әзірледі. 1994 ж
«Абай: а
тағлымы» деп аталған моногр
сы жа
көрді.
206
Абай поэзиясындағы өмір шындығының бейнеленуі ту
ралы докторлы
диссертация
орғаған ғалымның Абайтануға
ос
ан үлесі де
ома
ты. Бейімбет Майлиннен бастап Сыр
бай Мәуленовке дейінгі әдебиетіміздегі танымал тұлғалар
туралы жазылған әдеби-сын ма
алаларының өзі бір төбе.
Оның сын ма
алалары мен толғаулары Мұхтар Әуезов, ғабит
Мүсірепов, ғабиден Мұстафин, Сәбит Мұ
анов, ілияс Есен
берлин секілді әдебиет алыптарының шығармашылығын те
рең талдауымен ерекшеленді. «Жа
сының жа
сылығын айт,
нұры тасысын» демекші, Жұмекең терминология мен оно
мастика мәселелерін тал
ылауға
ызу ат салысып, мемлекет
тік терминология комиссиясының
ыруар жұмыс
ат
арды. Қаза
стан Жазушылар одағының мүшесі ес
ал
алы жиындарда өзекті ойларын ортаға сала бі
ді. Көркем
аударма
ауымдастығының президенті бола ж
ріп, сапалы
аудармашылар тәрбиелеу жолындағы бейнеті мол жұмыс
белсене араласты. Қаза
стан журналистер од
ның мүшесі
есебінде көсемсөз мерейін арттыруға хад-
дарынша үлес
осты. Газет-журнал беттерінде әдебиет тарихына, көрнекті
ын-жазушыларға арналған эсселері мен ойлы ма
алалары
әлі күнге дейін жиі жары
көріп жатыр.
Жұмағали аға елге келген сапарында туған ауылы С
лыға со
пай кетпейтін. Бір келгенінде
прозасының
Құлагері Сәкен сері Жүнісов екеумізді
асына ертті. Енді
бір келгенде алматылы
а
ын Шөмішбай Сариев сапарлас
серігі болды. Қостанайда өткен Ыбырай Алтынсарин, Бейім
бет Майлин, ілияс Омаров секілді алыптар мерейтойларын
өткізгенде де осы мәдени шаралардың басы-
асында жүрді,
салма
ты ойларын
алың жұртшылы
а жеткізе білді. ұлы
ғалым Шо
анның табанының ізі
алған Қараоба мекенінде
де талай аялдады. Сол сапарлардың бірінде менің осы ауыл
туралы жазған өлеңіме ырзашылығын білдіріп еді.
Қараобада талай ғасыр көтеріліп
Сапырылып сары
дастар
амы үшін деп, келешектің жолы үшін деп,
Білім алған күні кеше жеткіншектер
ара табан,
207
Қара жолға тағдыр айдап алып келді мына заман.
Сұлтан келген, төре келген,хан да болған,
ара болған,
Төлеңгіттер ере келген
ара жолдан,
ара ту ұстаған, келген дұшпан жылыстаған,
сынды көсем жүрген, Асаубайдай шешен жүрген,
Тәңірі берген несібе – ұлы бекет осы жер!
Бабам менен атам жүрген, асы
ойнап Шо
ан жүрген,
ұстаз Бекет саба
берген, шәкірттерге талап берген,
Жайсаңбектер суда жалдап, Нұрғожалар балы
аулап,
Өмірза
тай аға туған,
атарынан дара туған,
Жұмағали ғалым болған, атағы елге мәлім болған,
ырау шалған самайын,
Қараобаның бекетінде аялдайы
Әруа
онып, нар шөккен жер,
Сарбаз толып, хан күткен жер,
ара нөсер селдеткен жер,
ша айтып, ана бесік тербеткен жер,
Есіл ері ұсталғанда, елі жасын көлдеткен жер,
ілиястай асыл адам көмейінен бал төккен жер,
Пәлендей алып бара жат
ан шығарма болмаса да, ғалым
аға осы туындыда айтылған ағаларға деген ілтипат
а көңілі
толған болар деген ойда
алдым.
Мына жалғанда сый-
ұрметтен гөрі тағдырдың та
сын тарт
ан, өмірдің теперішін көбірек көрген абзал ағаның
сабыры алтындай, төзімі темірдей болды. Еткен еңбек, төк
кен тер еш кеткен жо
. Мемлекеттік сыйлы
а ие болды,
еңбектері лайы
ты бағаланды.
Отыз жасында орда бұзды,
жасында
амал алды,
елу жасында елеулі болды, алпысында ал
ынбады, жетпісін
де желпінді, сексенінде елге келіп серпілді. Туған жері – Со
налы, өткір болған жанары, бес
аруы сайлаған
олындағы
аламы, абыройлы ағаның айт
ан сөзі бағалы болды.
ғалым аға маған соңғы жазған хаттарының б
де:
«А
бек, бауырым! Біз
ашан көрсек те, шұр
ырасып
208
нымыз сол туысты
тың белгісі еді ғой. Таяуда сенің
Өт
міс а
са
ал туралы (халы
а
ыны Өтеміс Қалабаев) жаз
ны
ды о
ып, риза болдым. Ол кісі соғыс жылдарында
лиекөлде ауданды
ат
ару комитетінің төрағасы болған.
дірлі ағаларды, ел а
са
алдарын еске алып, ел
жадынан ұмыттырмаған жа
сы. Бұл жөнінен сен өте дұрыс
теп жүрсің. Сен облыс көлеміндегі жауапты жұмыстың та
лайын ат
ардың. Көп тәжірибе шектің, үлкен мектептен өт
тің. А
ындығыңмен де елге жа
сы танылдың. Сонды
тан
дағы а
ыл-дарыныңды жастарға беретін дер шағың
осы. Соған
уаныштымын» – деп жазып еді. Ағаның соңғы
хаты деген ой
аперіме де кірмепті.
Асыл ағамен дәмдес болған, бірге жүрген күндерімді
гін сағына есіме аламын. Жасы ұлғайған шағында да
ізетін көрсетіп, соңғы өткен жазушылар жиынын
да А
тыдағы Қаза
стан жазушылар Одағының жанында
ан үйіне бір топ
останайлы
аламгерлерді
она
ққ
ырып, дәм тат
ызып еді. Оны соңғы рет көріп, тілдесіп
оты
ғанымызды білмеппіз.
ғалым аға туралы жазған шағын ма
алам 2011 жылы
Астанадағы «Фолиант» баспасы жары
а шығарған «Тай
бағар» деп аталған прозалы
кітабымда жарияланды. Қ
шан
нан асылын
олда барда бағаламаған ел екеніміз өтірік емес.
Енді фәниден ба
иға аттанған абзал ағаға жаныңыз жәннатта
болсын дейміз!
20
Солдат Д
заместитель акима Сарыкольского
района Костанайской области
Звенит над родными просторами звонкострунная домбра,
возвещая о том, что издавна славится Костанайская степь
сильными батырами такими как Барак, Татикара, Алибек,
Мендеке и мудрыми биями Шанки и Тлеке , чьи имена гор
до носят улицы Сарыкольского района. Славится эта земля
и своими талантами, одаренными личностями, среди кото
рых выдающиеся ученые, писатели и поэты – ч.
Валиханов,
Алтынсарин, И.
Омаров, А.
Байтурсынов, М.
Дулатов,
Б.Утетлеуов, М.
хакимжанова, Н.
Даулетова, Г.
Мусрепов,
Шалабаев, Ж.
Исмагулов, У.
Султангазин.
Почетное место в истории культуры и общественной
мысли нашей страны занимает академик Жумагали Исма
гулов. Наш Сарыкольский район гордится многими своими
земляками, которые внесли вклад в развитие страны.
Наша жизнь тесно связана с историей родного края. Ро
дина начинается с детства, с того места, где мы родились и
выросли. Жумагали Исмагулов родился 17 апреля 1928 года
в поселке Соналы Сарыкольского района Костанайской об
ласти. У каждого человека есть свой любимый уголок земли,
любимый край. чаще всего, этим любимым уголком являет
ся малая родина – место, с которым связаны приятные впе
чатления и воспоминания.
Жумагали Исмагулов часто бывал на родине. Встречали
земляки Ж.Исмагулова всегда с почетом. Юбилейные даты,
творческие вечера к его 70 летию и 80-летию проходили как
на районном, так и областном уровнях. На мероприятиях
посвященных академику, собирались земляки, родствен
ники, известные акыны и поэты – Гумар Ахметчин, Акыл
бек Шаяхметов, Шомишбай Сариев. Организаторами этих
встреч были аппараты акимов Костанайской области и Са
рыкольского района.
1
0
Поездки по этим уникальным уголкам несли в себе зага
дочную суть и скрытые голоса необычайно богатой природы
края. Прикоснувшись ко всему этому, можно было понять
творчество Жумагали Исмагулова. Только на родине он мог
духовно слиться с истоками вдохновения. Остро пахнущая
травами степь, где он неустанно вбирал дыханьем клочок
земли и запах полыни. Обнимая родную землю и сближаясь
с ней, Жумагали Исмагулов, впитывал в себя силу и большой
заряд энергии. Любой край, область неповторимы. В каждом
месте своя природа, свои традиции и свой быт. Жумагали
Исмагулов среди тех людей, которые любят свою родину,
свой аул и не забывают о нем. В 1998 году по ходатайству
Жумагали Исмагулова в Соналинской средней школе были
установлены компьютерный класс и лингафонный кабинет.
Из своей личной библиотеки он подарил школе художест
венные книги и журналы. На страницах газет публиковались
его статьи о Родине. Завещание Жумагали Исмагуловича жи
телям было сохранение родного аула Соналы.
В нашей области аграрная отрасль является основопола
гающей. В поселке Соналы основная масса населения зани
мается земледелием и животноводством. На сегодня – это
небольшие крестьянские хозяйства. через поселок проходит
железная дорога, автомобильная трасса. В поселке нет ни од
ного брошенного, бесхозного дома. Дети обучаются на госу
дарственном языке. Школа находится в двухэтажном здании,
директором, которой является творческий, неравнодушный
человек к развитию села и воспитанию молодежи – Сакауов
Каду Оразбекович. Молодежь на селе талантлива, они неод
нократные участники и победители районных и областных
конкурсов художественной самодеятельности.
Начало 2012 года для сельчан стал особенным и радост
ным, так как в поселок провели питьевую воду. В разное вре
мя аул поднимало разное поколение, и в наше время молодое
поколение старается. Они сохраняют и продолжают благое
дело, завещанное им своими предками.
Каждый человек по своему интересен. Как в капле воды
отражается мир, так и в нем отражаются эпоха и время. Мас
11
штаб личности, широта взглядов, духовная высота всегда
вызывали восхищение и гордость у всех, кто знал Жумага
ли Исмагулова. Знакомясь с жизнедеятельностью академика
Жумагали Исмагулова, поражаешься, каким образом в бес
крайней степи возник талант с громадной интеллектуальной
работоспособностью. Основные направления деятельности
Жумагали Исмагулова: литературоведение, литературная
критика, публицистика и художественный перевод. Он оста
вил тома трудов, статьи и переводы, восхищающие глубиной
мысли, совершенством стиля, энциклопедической широтой.
И не всегда они были гладкими, свое мнение он выражал,
открыто и по существу. Его тексты, его судьба – подлинное
откровение. Он словно обрушивает на нас поток идей и зна
ний всей мощью слова и мысли.
Постижение журналистского мастерства было сущест
венно в улучшении качества перевода общественно-поли
тической и художественной литературы. Талантливый, ув
леченный исследователь и прекрасный человек Жумагали
Исмагулов оставил большой след в науке. Серьезен вклад в
развитие перевода, его переводы отличаются большим мас
терством, он прекрасно передает своеобразие подлинника.
Его активная жизненная позиция, принципиальность,
скромность и преданность науке, снискали уважение и за
служенный авторитет. Как видный общественный деятель,
он широко известен в республике и за ее пределами. Его ис
ключительно природная талантливость – это широта, глуби
на мировоззрения, ответственность перед словом. Светлая
память о человеке и достойном сыне казахского народа всег
да будет жить в сердцах его земляков.
1
2
СА
АУОВ,
Қостанай облысы Сарыкөл ауданы
Соналы орта мектебінің директоры
ЕЛ
Жұмағали Ысмағұлов... Өткен ша
та айтуға
имаймын,
мен үшін әр
ашан ортамызда жүргендей, орталы
«Егемен
стан» газетіне мемлекет өмірінде болып жат
ан күр
делі мәселелерге байланысты ма
ала жазып жат
андай бо
Жұмағали Ысмағұлов Соналы ауылында туған, осы жер
де балалы
шағын өткізген, бастауыш мектепті ма
тау
зымен бітірген, сонды
тан ол бізге, соналылы
тарға, мақта
ұрметті, ағайын-туыстарына
адірлі азамат.
Жұмағали Ысмағұловтың Отанына, хал
ына жасаған
көп жылғы еңбегі зор екенін білеміз. Академиктің өмірі мен
ызметтерінің негізгі кезеңдерін сипаттайтын мәліметтер, ол
туралы әдебиет Қаза
стан ғалымдарының биобиблиография
сериясымен 2008 жылы үш тілде Алматыда шығарылған.
Ысмағұловтың туған жеріне деген ысты
сезімі Со
налы ауылына жетелеп тұратын. Сонды
тан ата-анасының,
бауырларының басына жиі барып, тағзым етіп тұрушы еді.
Ол Қаза
стан Республикасының танымал
рат
кері Қаза
стан республикасы мемлекеттік сыйлығының лау
реаты, журналист, ғалым, аудармашы, академик, доктор, про
фессор, м
ніңше, нағыз патриот, өзінен кейінгі ұрпа
ққ
а үлгі,
туған өлк
сінің арда
ты ұлы болатын.
Сарыкөл жұртшылығы, аудан әкімшілігі Ж.
тың 70 жылды
және 80 жылды
мерейтойларын 1998 және
2008 жылдары аса зор
ұрметпен атап өтті.
Ол кісінің аудандағы халы
а, әсіресе туған елінің аза
маттарына, Соналы орта мектебінің мұғалімдер ұжымына
деген ағалы
сезімін ұмытпаймыз.
1998 жылы Ж.
Ысмағұловтың көмегімен Соналы орта
мектебі лингафон кабинетімен, ауданда ең алғаш болып ком
1
3
пьютерлермен, станоктармен
амтамасыз етілді. 2007 жылы
өзінің жеке кітапханасынан академик ағай мектеп кітапхана
сына 100 кітап сыйға тартты.
Ж.
Ысмағұлов «Егемен Қаза
стан» газетіне жазған Со
налы туралы ма
аласында осы елді мекенге үкімет басында
билікте тұрған азаматтарға көңіл аударуды ұсынатын, өй
кені
ауылды көркейту ойлары оны мазалайтын және осы ауыл
тоғыз жолдың торабында тұрғанын, жері жайлы,
ұнарлы,
жолдары теміржол және асфальт, орналас
ан жері аудан ор
талығына жа
ын екенін тілге тиек ететін. Академиктің сол
кездегі ұсыныстары дәл бүгінгі күннің талабы болып тұр.
Ж.
Ысмағұловтың бейнесі халы
мүддесін ойлайтын, ұр
парызын өтеумен өмір сүрген, ана тілін арда
таған та
лант пен талғам иесі, пішімі мол, парасатты тұлға ретінде
мәңгілік есімізде са
талады.
214
Мәңгілік тұрар пенде жо
, біра
артында өшпес аты
ал
ған адам ба
ытты, деген аталы сөз бар. Сонда азаматтың
оғамдағы орнын аны
тайтын
андай өлшем бар екен? Оны
біреулер жаспен мөлшерлейтін болса, екіншілер – істеген
ызмет лауазымымен межелейді. Ал шындығында ол – ата-
анасынан,
оғамнан алған тәрбиесін өзінің көңліне, жадына,
жанына ғана емес, маңына,
оғамға жа
сылы
нұрын себуінде
шығар. Ол өлшем – көпті көріп
ана
оймай – түйіндеп, біліп
ана
оймай –
оғамнан алғанынан бергені,
айтарғандығы
молдығынан көрінеді. Жалпылап айт
анда – пенде болып
туып, өз беліңді өзің буып, адами ата
ққ
а сайып, адамгершілік
– арды, ұятты, намысты, парасатты бойына дарытуда. Еліне
арымды,
ажырлы еңбек сіңіруде, шаңыра
теріп перзент
сүйіп, жа
сылы
, ізгілік істеп, өзіңнің сү
леуі
ді артыңда
алдыруда, ата салтын дамытуда болса керек.
Міне, осындай өлшемге толығымен сәйкес келетін – с
ырлы, бір сырлы азаматтың бірі – көргені көп, түйгені мол
ағамыз Жұмекең еді.
Заманның ағымына сай біз ағалы-інілі төртеуіміз жан
а тарыдай шашылды
. үлкен ағамыз Әміржан көп жыл
дар бойы Атырауда, Талды
орғанда облысты
партия к
тетінің ұйымдастыру бөлімінің меңгерушісі болды. Әбекең
ыл-ойы, білімі, өмірге деген көз
арасымен жас кезінен ел
сында ерекше беделді болған, туған-туыстарға, іні-
қа
рын
дасына жанашыр, а
ылшы еді. Меніңше Жұмекеңе ү
кен аға
мыздың ы
палы зор тиген сия
арап бой түзетті.
Мұхтар ағамыз – облрадио комитетінің редакторы, әке-ше
мізбен бірге Қостанайда тұрды. Кіндік
анымыз тамған ел
міз
бен, туған-туыстармен байланыс
ара шаңыра
– осы үй а
рқ
ылы
болатын. Ол кезде елдегілер
она
үй дегенді біле
оймайтын,
күнде нағашы, туыстар, кейде жай таныс адамдардың бірі
215
кетіп, бірі келіп сапырылысып ж
татын. Кішкентай үзіліс
болып
алса,
она
жай шешеміз «б
гін елден ешкім келмеді
ғой» деп, іздеп отыратын. Ж
мекең ел тынысы мен ауыл деген
еңсеген жүрегін осы кіс
лерден хабардар болып, әңгімесімен
көңлін басатын. Бі
дің ауыл Соналы – Қостанайдан жүз отыз
ша
ырым, а
дан орталығы Сарыкөлден отыз ша
ырым,
алың
айың аға
тың жағасында орналас
ан
ұнарлы жер. Көк май
са шөптің иісі бұр
ырап мұрын жарардай болатын. Шие де,
жидек те бар. Біра
ауыл деген мағынада Жұмекең жалғыз
Соналы емес, отыз-елу ша
ырым
ашы
ты
тағы ауылдарды
– (Ырыс-Томар, Байғас
а елі, Сарыкөл, Бозшакөл, Қызылту,
Қоңыршілік)
осатын. Сондағы тұрған бауырларды түгендеп,
аман саулы
тарын сұрап жүретін.
1953 жылдың жазында, ұмытпасам, шілде-тамыз айл
ры
болуы керек, Жұмекең кезекті демалысында Фариданы ата-
анасына, елге алып келді. үй іші «Келін келді» деп, у-шу, азан-
азан болып, әкелген базарлы
тарын да тамашалап жатыр.
Менің Қостанай көшелерін жалаңая
шауып, шаңын көкке
көтеріп, асы
үйіріп, доп теуіп,
ара табан болып жүрген кезім.
Бір күні
ас
арайып, көшелер түн жамыла бастағанда, болды
рып, үйге әзер жетіп, ұй
ыға бара жа
тқ
анымда: – Қайыржан,
то
тай тұршы! – деген Фарида А
рахмановнаның сөзін естіп,
алт то
тап, «Не айтасыз?» – дегендей түксие
алдым.
– Бізбен бірге Алматыға барасың ба? – деді жеңгем.
– Одан не алма
пын,– дедім де, әкем жат
ан бөлмеге кі
ріп кеттім. Сөзі жалғасын таппай, әкем жат
ан бөлмеге кіре
алмай, жеңгем
алды. Сірә, тәжірибелі педагогтың
көзі, менің ойынға беріліп бара жат
анымды бай
аса керек.
Ертеңінде дастар
ан басында отырғанымда Жұмекең мені
матыға алып кететінін жеткізді. Жан-жа
а жалта
тап
арасам, әке-шешемнен үн жо
. Тек
ана шешемнің
ғының сәл дірілдегенінен мәселе шешіліп
ойғанын аң
ғардым. Амал жо
. «Алматы
айдасың?» – деп жолға шы
Бұл менің балалы
шағыммен
оштас
ан, ата-ана бауыры
нан шы
ан кезім болды. Біра
Жұмекең мен Фәкеңнің
орлығы ар
асында мен өмірден еш
андай өгейшілік көр
216
ген жо
пын. Өстім, о
у бітіріп, бас
алада, Целиноградта
ызмет істедім. Біра
аға, жеңгемнің көзінен тыс
алған жо
пын. Парткомның хатшысы, Көкшетау облысында Го
тың Ода
ты
территориялы
бас бас
армасының (Главка)
басшысы болдым. Жұрт
а өзім а
ыл айтатын жағдайға жет
тім. Осындай лауазымды
ызметте жүргенде де Жұмекең
ыл-кеңесін үзген жо
. Осы
орлығын мен Жұмекеңнің
соңғы күндеріне дейін сезетінмін. Сонды
тан мен үшін
«Жұмекеңді өмірден өтті» деу өте
иын. Біздің жадымыздан
шығып, ес
мізден кетпесі ха
. Құдайға шүкір, Жұмекеңнің
жалғасы – ғылымда танымал балалары – Елзада, Елдос,
Айнұр, немерелері – Мұрат, Жәмила, Айгүл бар. Жұмекең
өмірде сирек кездесетін адам
атарында болғанды
тан,
жүрегіміздегі орны ойсырап, әрдайым бізге жетпей тұрады.
Жұмекеңнің адал дос, үзеңгілес серіктері, жолдастары көп
болушы еді. Жас кезінен соңғы деміне дейін достары Арысов
Ертай, Досмағамбетов Мүсілім есімде. Фәкеңнің дастар
аны
кең,
ай кезде болсын жылы шыраймен
она
ты
арсы ала
ды. Сонды
тан, келімді-кетімді кісілер көп болатын. Әсіресе,
өзара «колхоз» деп атанған той-думандары,
ныштары, сыр
лары да бір жолдастары бар. Амандосов Та
ман, Қабдолов
Зейнолла, Әбілдаев Құрманбек өмірден өтті. Қалған колхоз
мүшелері Қанапия Ахметов, Сызды
Мусин, Оразай Батыр
беков ағаларымызды көргенде ысты
сезім бойымды билеп
кетеді. «Әкең өлсе де, әкеңді көрген өлмесін!»– деген бар.
Тәңірім осы ағаларыма саулы
пен ұза
ғұмыр берсін!..
Ағамыз саналуан
ызы
пен шыжы
уа
иғаларды басы
нан кешірді. Қызметі аумалы-төкпелі болып, біресе шыңның
басында отырса, кейде тау етегінен
айта көтеріліп тер төгуге
тура келді. Сонда
айсарлы
пен
ажырлылыған, б
мін, ең
бек
орлығын таныта білді. Бәлкім, партия
метіне бөлген
уа
ытын
аза
әдебиетіне, ғылымға арнаса,
оғамға бергені
бұдан да көбірек болар ма еді?! Ш
кі
лік, бір адамға жетерлік
еңбектері бар. Жұмекеңнің
қа
мынан «Маржан мен махаб
бат», «Адам мейірі» ж
нақтарынан бас
а Н.
Добролюбовтың,
В.
Белинскийдің әдеби сын м
ақ
алаларының, В.
Дальдің «Бекей
217
мен Мәулен», Е.
кевичтің «Көк дәптер», Ю.
Бондаревтің
«Ж
лау» және «Таңдау» повестерінің, В.
чишкиннің
«Арктика аңызы» романының аудармасы шы
ты. Стендаль,
Бальзак, М.
Горький, А.
чехов, М.
Тургенев, А.
Островс
кий, тағы бас
а авторлардың еңбектері
аза
тілінде жары
көрді. Со
ғы жұмыстарының бірі В.
Анастасьевтің «Абай.
Самғау салмағы», өзінің кітаптары «Абай тағлымы», «Абай:
налы
дәрістері», «Алтын ғасырдың а
таңы», Ш
оқ
ан Уә
лиханов, Ыбырай Алтынсарин, тағы бас
а
қа
зақтың алып
тұлғаларының өмірі мен еңбектеріне зерттеулер жү
гізіп,
оны халы
ққ
а жеткізді. Қаламы
олынан соңғы сәтіне дейін
түспеді. Демек, Жұмекеңнің бұл дүниедегі орны ерекше,
өмір жолы өзгелерге үлгі, өнеге болардай-а
!..
218
сұхбат.
хал
ы көрнекті жазушы-публицист, ата
ты ғалым
әрі аудармашы, Қаза
стан Республикасының мемлекеттік
лығының лауреаты Жұмағали Ысмағұловты жа
сы б
ді. Ол көркем аударманың да нағыз хас шебері болатын.
Жұмекең үстіміздегі жылы дүниеден өтті. Біра
оның ар
тында мәңгілік өшпес рухани мұралары
алды. Өзім биыл
Алматы шаһарына жолым түскен кезде осынау ұлы тұлғаның
шаңырағының шырағын сөндірмей отырған өмірлік жары,
аза
тың аяулы
ызы Фарида Әбдірахман
ызы Ысмағұловаға
арнайы жолығып, өзімізді көптен бері толғандырып жүрген
сауалдарымызды
ойған едім.
тың шырайын келтіріп отырған Фарида апа
мыз да өмірді көрген, бүкіл ғұмырын ғылымды өркендетуге
арнаған бірегей тұлға. Жылы жүзді, жан дүниесі сұлу зиялы
тан айтары да мол.
Оның өмірі кейінгі жау
азындай өсіп келе жат
ан бойжет
кендерге
ай жағынан болсын үлгі-өнеге екендігі даусыз.
Туған жерін ардақтаумен өтті
– Фарида Әбдірахманқызы, сіз руханиятымыздың бел
ді өкілі, бір бойынан бірнеше қасиеттер табылатын ұлы
тұлғаның жары болдыңыз. Егер ағамыз өткен жылдар
де қай салада болмасын биіктерді бағындырса, онда
сіздің қосқан үлесіңіз де өлшеусіз екендігі ақиқат. Бүгінгі
сыр-сұхбатымызды 60 жылдан астам бірге ғұмыр кешкен
Жұмағали ағаның жастық шағынан бастасақ...
– Ең алдымен айтарым, Жұмекеңдей біртуар азаматтың
аны тамған өңірден өзіңіз секілді
аламгер ініміздің
отбасымызға ат басын бұрып, хал-жағдайымызды біліп,
отағасы жөнінде әңгіме-дүкен
ұрғалы келгеніне шексіз ри
Өзіңе ағаңның жолын берсін. (Осы кезде апамыз кішке
не көзіне жас алып, тол
алды). Ол да өзің секілді
19
ламгерлікті өмірлік серігі еткен өресі биік азамат еді ғой.
Өмір – өзен деген рас екен. үстіміздегі жылы әулетіміздің
ылшысынан күтпеген жерден айрылып
алды
. хал
ымызға рахмет, осы уа
а дейін
айғымызға орта
екен
дігін білдіріп, көңілдерін айтып жатыр. Бұл да болса маған
үлкен демеу.
Тіршіліктегі тірегім болған, ұл-
ыздарымның әкесі, не
мерелерінің атасы Жұмағали Қостанай облысының Сарыкөл
ауданына
арасты Соналы ауылында 1928 жылы 17-сәуірде
дүниеге келген. Осы кіндік
аны тамған топырағын дүниеден
өткенше аузынан бір сәт тастамай,
адірлеп,
астерлеп өтті.
Ағайын-туыстарына да өте бауырмал болды.
– Әңгіменің орайы келгенде, Жұмағали ағаның өскен от
басы мен ортасы жайлы әңгімелеп өтсеңіз, артық болмас
еді. Өйткені, кейінгі өсіп келе жатқан жас ұрпақ оны да
білгені дұрыс. Әдетте қандай ұл мен қыз болмасын, оның
бойындағы игі қасиеттер өзі туып-өскен шаңырақта
қалыптасады деген сөз бар ғой.
– Өмірлік жарым
арапайым ғана отбасында тәрбиеленді.
Қайын атам Ысмағұл сол өңірге аты белгілі еңбек
ор, адал,
маңдай терімен бала-шағасын асыраған азамат еді. Осы
әулеттің абыройын асырған енеміз Күлжау да
келген адамдарға жылы
көрсетіп, барын алдарына
ятын аяулы кісілердің санатына жататын.
Өздері
арапайым жандар болса да, шаңыра
та тәр
леген жеті перзентіне кішкентай кездерінен ең абзал
асиеттерді сіңіруге тырысты. Бауы
рының есімдері —
Сара, Әміржан, Мұхтар, Құсни, Кү
Солардың көбі өмірден өтті. Біра
олармен тіршілікте
өте сыйласты
. Ал ең кішкентай
айным Қайыржан біздің
олымызда тұрып, о
ыды. Ол
азіргі Әл-Фараби атындағы
университетіміздің экономика факультетінің түлегі.
– Естуімізше, кезінде Қайыржаннан басқа да қаншама
азаматтар сіздерді паналап, Алматыдағы жоғары оқу орын
дарында білім алыпты. Олардың ас-суын кім дайындады?
кені, екеуіңіз де күндіз қызметте болған жоқсыздар ма?
– Дұрыс айтасыз, Жұмағали екеуміз де күн ұза
ызметте
болды
. Отағасы өз саласы бойынша жұмыс істесе, мен де
220
Қыздар педагогикалы
институтында болаша
мамандарға
ріс о
ыдым. ғылымға көп көңіл бөлдім. Өйткені, үнемі із
деніп, өзіңді-өзің
амшылап отырмасаң, көздеген ма
сатыңа
жете алмайсың. Шіркін, жасты
-ай десеңізші. Сол кездері
шау дегенді атымен білмейді екенбіз.
үлкен
алада тұрған соң екі жа
тағы туыс
андар бізді
а тұтып, әрі паналап келетіндігі белгілі ғой. Сол ша
та
біздің шаһардағы пәтерімізде көптеген туыстарымыздың
балалары жатып о
ыды. Әлгінде өзіңіз айт
андай, олардың
ас-суын да дайындау
ажет. Бұл мәселеде бізге менің үлкен
апайым көп
ол ұшын берді.
Қостанайдан келген туыстар да біздің үйде
онатын. Әйел
заты ретінде олардың жан дүниесін түсінгендіктен е
абағымды шытып, ренжіген емеспін.
Енем мар
ұм Күлжау дастар
аны кең,
олы ашы
, ақкөңіл
адам болатын. Оның осындай
она
жайлылығы баласы Ж
ма
ғалиға да жұ
ққ
ан секілді. Өйткені, ол үйге біреу келсе
уанып,
жаны жаздай жадырап
алатын. Жаны
алмай к
тетін.
гі жақсылармен араластық
– Сіз, Жұмекең екеуіңіз де, ел аузындағы зиялы жан
сыздар. Осы Алматыдағы қазақ руханиятына өшпес із қал
дырған біртуар тұлғалармен де араласып, дәмдес, тұздас
болған шығарсыздар?
– Жоғарыда айтып өттім ғой, біздің Жұмекең
тың
„Жүз сомың болғанша, жүз жолдасың болсын” деген
даны ұстанып өтті. Ол үшін ұлтымыздың мар
а пер
зенттерімен, достарымен дастар
андас болып, сырласудың
өзі ерекше бір мереке іспетті болатын. Өйткені, мұндай
жүздесулерде
аншама ой-өрісіңе игі әсер ететін
пікірлер, жылы лебіздер айтылатыны ха
Мәселен, ол еліміздің ма
таныштары болған Мұхтар
Әуезов, ғабит Мүсірепов, Ахмет Елшібек, Зейнолла Қаб
долов, Тауман Амандосов, Қанафия Ахметов, ғафу Қайыр
беков, Сырбай Мәуленов, Жұбан Молдағалиев секілді
та
ланбас тұлғалармен араласты.
22
ұлтымызды әлемге таныт
ан классик жазушы Мұхтар
Әуезовтің „Қараш-
араш” хикаясын орыс тіліне аударып,
өзге елдерге танытты. Мұхаң да Жұмекеңнің шебер аударма
шы екендігін жиі айтатын.
– Әңгіменің реті келгенде өзіңізді де оқырмандарға та
ныстыра кетсеңіз?
– Мен де текті жердің ұрпағымын. Әкем Әбдірахман Нұр
тазин кәзіргі А
төбе облысының Мартөк ауданы Жайсаң ауы
лында туып өскен. Ол 1901-1903 жылдары екі рет
сапармен Меккеде болған. Кейінгі сапарында сол жа
та о
алып, алдымен Түркияда мұсылман институтында, кейін
Египетте Каир университетінің діни факультетінде білім
алды. Университетті үздік ая
таған азаматты сонда
ызметке
алдырды.
Әкем уа
ыт өте Англиядағы Оксфорд университетінде
біраз уа
ыт бойы ислам дінінен дәріс берді. 1914 жылы туған
жерге оралып, Қазандағы діни бас
арманың ұйғаруымен
аласында медресе және мешіт ашып, көп жыл
дар бойы осы киелі орынның имам хазіреті болып
ызмет
ат
арды.
Осынау аяулы жан, яғни Әбдірахман
ажы ел ішінде
гі саяси
озғалыс
а да
атысып, Алаш партиясының да
атарына кірген. Көзі ашы
, көкірегі ояу азамат 1917 жылы
желто
санда Орынбордағы бүкіл
аза
ты
II съезде Ресей
құ
автономиясын жариялауды жа
тады.
Жасыратын ештеңесі жо
, кешегі кеңес өкіметі кезінде ол
саяси
уғын-сүргінге ұшырады. 1931 жылы Арал теңізіндегі
Возрождение аралына жер аударылды. Содан арада алты
жылдан кейін дүниеден өтті.
Өзім 1926 жылы 22-желто
санда бұрынғы А
төбе о
ру
гінің А
кентінде (
азіргі Ресейдің Орынбор облысы,
бұла
аласы) діни
ызметкердің шаңырағында тудым.
Әке-шешем жер аударылған соң мен ағайын-туы
сқ
дар
олында
алдым. Қиынды
тарды да бастан кешуге тура
келді. Содан 1931 жылы Арал
аласында тұратын анаммен
айта табыстым. 1944 жылы А
төбе облысының Шал
ар
аласындағы
орта мектебін бітірдім. Соғыс уа
мектептерде мұғалімдер жетіспеді. Сонды
тан, үздік о
қу
шы
222
лардың
атарында Темір
аласындағы мұғалімдер дайындай
тын екі айлы
курста білім алдым. Оны ая
таған соң, өзім 10
сынып о
ушысы болсам да 5-7 сыныптарға физика, матема
тика пәндерінен дәріс бердім.
Жалпы, менің еңбек жолым ерте басталды. Алдымен
1944-1948 жылдары Арал ауданының әртүрлі мекемелері
мен ша
уашылы
тарында жұмыс істедім. Бастап
ыда аудан
па
тия комитетінде техникалы
хатшы болсам, бертін
жағдайға байланысты ауылды
жерлерде жұмыс
істеуге тура келді.
Алайда мен жас болсам да жоғары білім алмай, алдыма
ойған ма
сатыма жете алмайтынымды түсіндім. 1948 жылы
мемлекеттік университетінің биология факультетіне
ұжатымды тапсырып, студент атандым. Оны ойдағыдай
тадым. Содан, 1953 жылы кафедраның ұсынысымен Қаза
КСР ғылым академиясының Физиология институтының
аспирантурасына түстім. Содан арада бес жыл өткен соң
«Кейбір ауылшаруашылы
малдарындағы тромбоциттер мен
пр
тромбин физиологиясы мәселесі
деген та
ырыпта кан
датты
диссертация
Жалпы, мен Қыздар педагогикалы
институтында отыз
төрт жыл
ызмет ат
ардым. ұза
жылдар бойы физиология
кафедрасының меңгерушісі болдым. Доцент деген атағым
бар, республика халы
ағарту ісінің үздігімін. Бір
атар ең
бектер жаздым. Әлгі жоғары о
у орнының
өміріне
де белсене атсалыстым.
Өмірдегі бақытымыз – балаларымыз
– Қазақ адам ұрпағымен мың жасайды деседі. Сіз Жұ
мағали ағамен алпыс жылдан астам бірге тату-тә
ғұмыр кештіңіздер. Құдайдың берген ұл-қыздарын сү
дер. Осы жайлы да бірер сөз.
– Қарағым, сен осы сауалыңмен біздің сонау жалындап
өткен жасты
шағымызды еске салып отырсың. Жұмағали
екеуіміз бір шаңыра
тың астында алпыс жылдан астам
өмір сүргеніміз рас. Құдайға шүкір, үш баламыз бар. Тұң-
ғышымыз Елзада тұрмыс
а шы
ты. Күйеуі Алтай ата
223
ғалым Нығмет ғабдуллиннің ұлы. Алайда, Алтайдың ғұмы-
а болды. Ол 27 жасында дүниеден өтті.
Елзада бұл күндері Алматы
аласындағы физиология
титутында лаборатория меңгерушісі, биология ғ
дарының докторы. Оның сүйікті
ызы Айгүл Қаба
батырдың өмірін тыңғылы
ты зерттеп, филология ғылым
дарының кандидаты атанды. Қазір Францияда тұрады. Оның
Марат, Айжан есімді перзенттері бар. Айгүл Сорбонна уни
верситетінің түлегі. Академик Сейіт Қас
тың келіні.
Ортаншы перзентімнің есімі Елдос. Ол 54 жаста. Әл-Фа
раби атындағы ұлтты
университеттің биология факультетін
бітірген. Бұл күндері Алматыға жа
ын маңдағы іле Алатау
орығында бөлім бастығы. Бұл үйдегі келініміз Тамараның
негізгі мамандығы – экономист.
Ал кенжеміз Айнұр биология ғылымдарының докторы.
Бұл күндері Австралияда
ызмет ат
арып жатыр. Күйеуі
рік Елубаев Айнұр секілді белгілі ғалым, ғылым докто
ры. Бұл үйде екі бала өсті. Тұңғыштары Мұрат Мел
брун
университеттінде о
иды. Одан кейінгі
ызы аталған елде 12
мектепті биыл ая
тайды.
– Фарида апа, егер айып болмаса, марқұм Жұмағали
ағамен қалай танысқандарыңыз жөнінде де баяндап өт
сеңіз. Меніңше, оқырманды бұл да қызықтырары сөзсіз.
– Алдымен айтарым, ағаң Қаза
мемлекеттік уни-
верситетінің журналистика факультетінің түлегі ғой. Ол
менен жоғары о
ды. Сонды
тан, о
у орнын менен бұрын
бітірді. Ал өзім болсам, сол кезде, яғни 1950 жылы аталған
жоғары о
нының 3 курс студенті едім.
Ол уа
ытта біздің биология факультеті “Қаза
киностудиясының бір
анатында орналас
ан еді. Ал уни
верситеттің әскери кафедрасындағы жігіттер осында дәріс
алатын. ұмытпасам, бұл 1948-1949 жылдары. Ал біздің
жата
ханамыз Калинин, Жұмағалидің жата
ханалары Ви
ноградов көшесінің бойында болатын.
Әрине, ол кезде екеуміз де жаспыз. Жұмекең
ның әдемісі,
айратты да жігерлі жігіт болса, мен бұйра ша
шты, бота көзді, талдырмаш денелі келісті бойжеткен едім.
224
Өзіміз білім алатын факультеттің жанындағы Пушкин атын
дағы республикалы
кітапханаға жиі барып, с
ты дайындалатынбыз.
Кейін өмірлік жарым болған Жұмағалимен бірде әлгі
тапханадан кеш шығып, бір трамвайға отырған кезде
нысты
. Қанша дегенмен жігіт емес пе. Шамасы өзіме
де ұн
ған болуы керек, сол күні ол мені жата
ханама дейін
шығарып салды.
Жұмекең сол уа
ытта сұңға
, жылы жүзді бозбала ретін
де есімде мәңгілік
алып
ойды. Бір-бірімізге ү
ренісу
үшін де біраз уа
ыт керек емес пе. Бірте-бірте тіл табысты
. Шынымды айтсам, маған оның к
пейілдігі, көп
итындығы ұнады. Алғаш
ы кезден-а
жу
листика фа
культетінде о
итын талантты жігіттердің бірі еке
дігіне көзім
ын жеткендей болды. Оның әрбір сөзінен ой-өрісінің
кеңдігі, талғампаздығы, сөз өнерін
астер тұт
алып тұратын.
Міне, ол мені осындай көп замандастарымда кездесе бер
мейтін асыл
асиеттерімен жүрегімді жаулап алды. Содан
көңліміз жарас
ан соң, өз алдымызға жеке отау көтердік.
аншама жылдар сынаптай сырғып өткенімен, өте
пен ғұмыр кештік.
– Байқаймын, екеуіңіз де руханият саласында еңбек
еті
сіздер. Ерлі-зайыпты ғұмырларыңызда бір-біріңізді әр
дайым қолдап-қуаттап жүрген боларсыздар. Отағасы сіз
дің ғылыммен айналысуыңызға қалай қарады?
– Жан жарым менің ар
а сүйер ас
ар тауым болды де
сем
ателесе
оймаспын. Жұмағали менің жоғары о
у ор
нын ая
тауыма барлы
жағдайды жасады. Университетті бі
тіргенім туралы дипломды да алдым. Сонан соң ғылыммен
айналыс
ым келетіндігін айт
анымда мені толығымен
ол
дады. Кандидатты
диссертациямды да ойдағыдай
орғадым.
уансам мар
айды, тіршілікте мұңайсам жанымда
бірге болды.
ұмағали ағаның тағлымдық қырлары
– Отағасының мінезі қандай болды? Өмірде нені пір
тұтты? Басқалардан нендей қасиеттерімен дараланды?
225
– Шаңырағымыздың тірегі Жұмағали мінезге өте бай аза
мат еді. Біреудің көңілін
алдыру, өзгелерге
иянат жасау де
ген онда мүлдем болмайтын. Қашан да байсалды, салма
алпынан айныған емес. Сонысымен де бас
алардан дара
Алайда, оның өзіндік ұстанған
ағидалары да болды.
Өмірде өтірік айт
анды өте жек көрді. Өзі де еш
ашан жалған
леп, біреудің алдында ұятты болмады. Нені болсын
пай бетке айтатын. Жүрегінің кеңдігі соншалы
ты, оған
адамдардың бәрі де бауыр, туыс
ан, ағайын болды. Әсіресе,
кейінгі болашағынан үміт күттіретін жігіттердің
амын көп
– Шындығыңызды айтыңызшы, Жұмағали аға үй шаруа
сына көмектесуші ме еді?
– Сен енді інімсің ғой, өз басым ер азаматты үйдің тірегі,
ұдай
ос
ан
осағым, ұл-
ыздарымның әкесі деп пір тұттым.
тан, оның шығармашылы
жұмыстарымен алаңсыз
әрі еркін айналысуына
олымнан келгенше мүмкіндік жаса
дым. Асханаға араластырған емеспін.
Ол да менің осы
асиеттерімді өте жоғары бағалады.
Қолынан келгенше жары ретінде еркелетіп, гүлдей аялады.
Соңғы кездері маған: “Фарида, мен сенің алдыңда кетсем,
арманым жо
. Өйткені, сенсіз өмір сүре алмаймын” дей
тін. Сонда мен: “Жұмағали, олай деме. ұрпа
тарымыздың
ызығын көретін кез енді туды. Әлі сен көп жасайсың” деп
рухтандырып отыратынмын.
Ер азамат та күтімді, жас бала секілді ерекше ы
ыласты
ажет етеді. Сол себептен шығармашылы
адамы әрі көр
некті ғалым болған соң оның үсті-басының, киімінің таза
болғанын былай
ойғанда, күнделікті ас-суын дер кезінде
дайындап отыратынмын.
– Фарида апа, бұл үйде көптен бері тұрасыздар ма? Өзі
қабырғасы қалың, қаланың қақ ортасында орналасқан екен.
Қазақстан Жазушылар Одағының ғимараты да осы жер
ден таяқ тастам жерде екен.
– Кәзіргі тұрып жат
ан пәтеріміз үш бөлмелі. Осында
ғұмыр кешіп келе жат
анымызға да 40 жылға жуы
уа
ыт бо
226
алды. Бұл көп
абатты үйді бұрын жапон
тар салған
екен. Өзіңіз айтпа
абырғасы өте
алың,
ыста жылы,
тұрған жері де өзімізге де, келіп-кететін
тарымызға да
олайлы.
Бұдан бұрын да
аланың ортасындағы Мұ
ан Төлебаев
атындағы көшеде тұрды
. Ол пәтеріміз де өзімізге жайлы
болды. Біздің
ызметімізге де, балалардың о
итын мектеп
ын еді.
– Ағаны осы Алматыға келіп жүргенде үнемі Жазушы
лар Одағының үйіне қарама-қарсы жақтағы, бұрынғы Ки
ров алаңынан үнемі көретінмін. Соған қарағанда, ол кісі
қолы бос уақытында таза ауада жүргенді ұнатқан шығар.
– Отағасы үстіміздегі жылғы 14-
аңтарда жүрек ауруынан
кенеттен дүниеден өтті. Әрине, 62 жыл бір шаңыра
тың ас
тында тату-тәтті ғұмыр кешкен адал жарымнан айрылу маған
да, балаларыма да оңай болмады. Жылады
, сы
тады
біра
тағдырдың жазуына не істерсің, амалсыз бәріне көндік.
Ол жалпы табиғат аясында серуендегенді өте жа
сы кө
ретін. Таңертең 6-дан тұрып, мен таңғы ас-суымды дайын
дағанша өзінің үйреншікті алаңына барып,
ыдырып
тушы еді. Шамасы, сол ша
та тыңайып
алатын болуы керек.
Содан күні бойы
ызметте де сергек жүретін.
– Жалпы, ағамыз шығармашылық адамы ретінде де
халыққа әбден танымал. Ол қай кездері жазу столына оты
ратын? Соған да қысқаша тоқталып өтсеңіз?
– Ең алдымен айтарым, Жұмағали өте еңбек
ор еді.
Ол соңғы жылдары аяғының ісігіне
арамастан, түнгі 3 -
ке дейін жазумен айналысушы еді. Отағасының жағдайы
зайыбы ретінде маған белгілі ғой. Шынымды айтсам, оның
саулығына алаңдап, мейлінше көбірек демалғанын
алай
Жанына жа
ындағанымды сезіп
алса, өзін біртүрлі айып
ты сезінгендей: „Фарида, ренжімеші. Басыма тың ой к
алды. Соны
ағазға түсіріп, бітіріп тастайын” деуші еді.
азір сол күндердің бәрі де сағыныш. Есімі түскенде
ауызына сыймай ат
тап соғады.
– Сіз бір сөзіңізде көрнекті тұлғаның жастарға қамқор
аға болған
ын да айтып қалдыңыз. Сол жөнінде де бірер сөз.
227
– Иә, ол әрдайым талантты жастардың
олдаушысы,
үнемі солардың жағында болды. Сонды
тан, көптеген жі
гіттердің халы
а танылуына тікелей ы
палын тигізді. Осы
арада сөзім жалаң болмас үшін, на
ты деректер мен дәйек
терге сүйене кетейін.
Ағаларың жерлесі әрі дарынды жазушы Жайсаңбек Мол
дағалиевтың шығармаларының жары
көруіне мұрынды
болды. Отағасы ешкімді руға, жүзге бөлген емес. Тіпті ол
алың Оңтүстік өңірдің, бас
а облыстардың жігіт
терімен де көп араласты. Қабілетті
аламгерлерді
олдап,
солардың табыстарына өзі жеткендей балаша
уанып оты
ратын.
– Үйіңізге табан тірегеннен бері сезгенім, жазушы әрі
ғалым ағамыздың кітапханасы өте бай екен. Төрт қабырға
түгел кітап. Оның арасында әлемдік классикамен қатар, көр
некті орыс, қазақ жазушыларының кітаптары да аз емес.
– Сіз дұрыс аңғарған екенсіз. Оның жұмыс істейтін жазу
бөлмесі расында да толған кітап. Оның арасында д
жүзілік әдебиеттің інжу-маржандарымен бірге өзіңіз әлгінде
тілге тиек еткендей, орыс және
тіліндегі көркем проза
мен поэзияны көресіз. Дәлізде де
аншама кітап тұр. Оның
байлығы да осы рухани дүниелер еді ғой.
азушының көпшілікке белгісіз қасиеттері
– Қазақтың аса талантты қаламгері мен аудармашы
сын оның жары, тіршілігіндегі барлық қиындықтары мен
ныштарын бірге бөліскен жанашыры сізден ешкім ар
тық бі
мейді. Сондықтан, кейінгі жастарға тағлым б
лар
кейбір беймағлұм қырларын айта кетсеңіз?
– Иә, Жұмекең нағыз табиғи дарынды азамат болатын.
Оның өзгелерден басты арты
шылы
тарының бірі –
қа
за
жә
не орыс тілдерінде еркін сөйледі, әрі еркін жазды. Сонысы
мен де ол бас
алардан дараланып тұратын. Ал ауда
Баршаға мәлім, ол ғұмырының соңғы кездері Мұхтар
зов атындағы әдебиет және өнер институты Абайтану бө
228
лімінің меңгерушісі болып
ызмет ат
арды. Жалпы, ол бір
тәулікте 24 сағат болатын болса, соның жартысын еңбекпен
өткізді. Бір күн де
олынан
аламы түскен емес. Жоғарыда
айтып өткенімдей, түнгі уа
ыттарды тиімді пайдаланушы еді.
Оның көзі тірісінде 30 ша
ты кітабы жары
көрді. Жыл
сайын жазған еңбектері баспалардан шығып жатушы еді. С
ны
мен
атар докторлы
, кандидатты
диссертацияларға оппонент
болды. Осы жұмыстарға байланысты еліміздің Аст
на, А
төбе
алаларына да талай рет іс сапармен барды.
– Атақты аудармашының қолы бостағы айналысатын сү-
ті істері, яғни хоббилары хақында да айтып берсеңіз?
– Ол ән мен күйді ерекше жа
сы көрді. „Жа
сы ән – жан
азығы” деп отыратын. Қаза
ара домбырасын да тарта
тын. Даусы тұны
әрі ашы
шығады деп екі домбыраны ұс
таларға арнайы
олдан жасатты. Сонау Австралияда т
рып
жат
ан немересіне де осы
аза
тың ұлтты
аспабын та
ту
етті. үйге келгенде оның жанында жалы
пай отырып, үй
ретті. Сөйтіп, ұрпа
тарының да бойына атадан балаға мирас
болып келе жат
ан хал
ымыздың
азыналарын сіңірді.
Ол нағыз футбол жанкүйері болатын. Қаза
станды
фут
болшыларды былай
ойғанда, әлемдік деңгейдегі талантты
ойыншылардың аты-жөндерін жат
а білетін. Ал спорттың
осы түрінен дүниежүзілік және Еуропа чемпионаттары өт
ке
тамай, теледидар көретін.
– Фарида апа, адамның ғұмыры қамшының сабындай қыс
қа деседі. Сондықтан, бұл фәниде ешкім де бүкіл арманы мен
ойындағысын жүзеге асыра алмайтындығы белгілі. Сіздің
ойыңызша, Жұмағали аға тіршілікте қандай ш
ға
маларын
аяқтай алмады? Сол жөнінде де тілге тиек етсеңіз.
– Отағасы нағыз таланты аудармашы болды. Ол көптеген
күрделі де кез келген әріптестерінің
олынан келе бермейтін
кітаптарды
тілінде сөйлетті. Мәселен, ол 2006 жылы
Мәскеудегі „Молодая гвардия” баспасынан „Жизнь заме
чательных людей” сериясы бойынша шы
ққ
ан Николай Анас
тасьевтің Абай туралы кітабын тез арада аударып үлгерді.
атар, келесі жылы
тың көрнекті мемле
кет
айраткері, көп
ырлы азамат ілияс Омаровтың ту-
22
ғанына 100 жыл толады. Осы ұлтымыздың ма
танышы жай
лы “хал
ының перзенті” деп аталатын жаңа кітабын жазуға
кіріскен еді. С
ның 144 бетін ғана а
ағазға түсірді.
Сол баяғы жабыс
ан сыр
аты осы ойға алған шыға
ма
сын ая
тауға мүмкіндік бермеді. Мар
ұм даң
ты тұлға жө
нінде 400-500 беттік туынды жазып, кейінгі ұрпа
а оның
өнегелі ғұмырын үлгі етсем деп армандаушы еді. Жұмекеңнің
еңбек
орлығы соншалы
ты, тіпті ауруханада соңғы демі біт
кенше
олынан
аламы түскен жо
– Сіз ағамыздың жерлестеріне, жауапты қызметте
жү
ген азаматтарға беделді басылым арқылы қандай тіле
гіңізді білдірер едіңіз?
– Қаза
тың көрнекті ғалымы, жазушы, аудармашы,
айраткері ғұмыр бойы туған жерін, кіндік
аны тамған Со
налы ауылын, Қостанайдың
ұнарлы топырағын айтумен
өтті. Онда жылына бір барып аунап-
унаса ерекше түлеп,
бе
ке де тың
ұлшыныспен кірісетін. Ондағы ағайын-
бауы
лары шабытына шабыт
осып, бойына ерекше күш-
уат беретін. Сол ауылындағы мектепке көзі тірісінде өзінің
тар кітаптарын сыйға тартты.
Өзім де онымен бірге Қостанайдың барша азаматарын
ерекше сыйладым. Сонды
тан, ондағы намысты да ұлтжанды
жігіттер даң
ты жерлестерінің есімін мәңгіге
алдыру үшін
облыс орталығындағы бір көше мен мектепке Жұмағалидың
атын берсе арты
болмас еді.
Оның әсіресе, кейінгі көк
тай желкілдеп өсіп келе
жат
ан жастарға
ай жағынан болсын тағлымы ерекше бо
лар еді. Өз басым, оның жерлестерінің азаматтығына, іскер
ліктеріне әр
ашан да үлкен сеніммен әрі үмітпен

Әңгімелескен

разалы
ақсанов.
Қазақстан Республикасының мәдениет
қайраткері. “Жас өрнек – Қостанай”
журналы.
230
83 жас
араған шағында Мемлекеттік сыйлы
лауреаты, республиканың еңбек сіңірген мәдениет
ызметкері, филология ғылымдарының докторы, про
фессор Жұмағали Ысмағұлов дүниеден өтті.
Жұмағали Ысмағұлов 1928 жылы 17-сәуірде Қостанай
облысының Сарыкөл ауданындағы Соналы ауылында
туған. 1942 жылы орта мектептің 8 класын бітірген
нен кейін, Қостанайдағы о
ытушылар институтының
курсына барып түсіп, сол жылдың күзінде
физика-математика факультетінің 1-курсына студент
болып
абылданды. Алайда, соғыс уа
жағдайында о
уын жалғастыруға мүмкіндік болмай,
еңбекке араласты.
Еңбек жолын Әулиекөлдегі ауданды
газетте
бастаған ол 1946-1951 жылдары Қаза
мемлекеттік уни
верситетінде о
иды. Қазақстан Компартиясы Орталы
Комитетінің «Коммунист» журналында (
ат»)
ызмет істеді. 1954-1958 жылдары жауап
ты партия
ызметін ат
арып, СОКП Орталы
Коми
теті жанындағы Қоғамды
ғылымдар академиясының
турасында о
1961-1963 жылдары республикалы
«Қаза
әдебиеті»
газетінің бас редакторы. Алматы облысты
«Жеті
су», Шы-ғыс Қаза
стан облысты
«Коммунизм туы»
газеттерінің редакцияларында жауапты
ызметтер
ат
арды және Партия тарихы институтында сектор
меңгерушісі болды.
1973 жылы Қаза
КСР Министрлер Кеңесі жанындағы
Мемлекеттік а
парат агенттігі (ҚазТАГ) директорының
орынбасары, 1982-1987 жылдары ҚазТАГ-тың дирек
торы болып істеді.
1985 жылы Қаза
КСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты,
1986 жылы Қаза
стан Компа
тиясының XVI съезін
де Орталы
комитет мүшелігіне кандидат болып сай
23
ланды.Оның
аламынан Стендальдің, Бальзактың,
М.Горькийдің, А.чеховтың, И.Тургеневтің, А.
Островскийдің, Н.Добролю-бовтың, тағы бас
авторлардың еңбектері
көрді.
жылдар бойы бұ
аралы
а
парат
ұралдарында
ызмет істей жүріп, Жұмағали Ысмағұлов үнемі
баспасөз бетінде публицистикалы
толғау, очерк, эссе,
әдеби-сын ма
алаларымен о
ырман
ауымының жылы
Жұмағали Ысмағұлов 1987 жылдан өмірінің соңына
дейін М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер инсти
тутында
ызмет істеп,
әдебиеттану ғылымының
өзекті мәселелерімен шұғылданды. Осы кезеңде
Ахмет Байтұрсынов пен Міржа
ып Дулатовтың
шығармашылы
мұраларын зерттеді. Институт жары
ғарған он томды
«Қаза
әдебиеті тарихына» белсе
атынасты. Міржа
ып Дулатұлының 2002-2004 жыл
дары жары
көрген 5 томды
шығармалар жинағының
жауапты редакторы болды.
Жұмағали Ысмағұловтың ғылыми-зерттеу
жұмысында ұлы Абай мұрасын жаңа тұрғыдан зер
делеу ісі ерекше орын алады. Ол 1996 жылы «Абай
поэзиясындағы өмір шындығын бейнелеудің реалистік
принциптері» деген та
ырыпта докторлы
диссерта
орғады. халы
тар достығы, «Құрмет белгісі»,
«Құрмет» ордендерімен және көптеген медальдармен
марапатталған.
жұрты кісілігі мол, ішкі мәдениеті өте жоғары,
биік зерде, аса білімдар азаматынан, ұлтты
көркем
аударма әдебиетінің классигінен айырылды. Бұл орны
толмас өкініш, ауыр
Жұмағали Ысмағұловтың жар
ын бейнесі жады
мызда әрдайым са
талады.
Білім және ғылым министрлігі
Байланыс және ақпарат министрлігі
Мәдениет министрлігі
М.О.Әуезов атындағы
Әдебиет және өнер институты
Қазақстан Жазушылар одағы.
232
ЕДЕЛ
Жұмағали Ысмағұлұлы тірлігінде бәріміздің ерекше
ұрмет
тұтып, айры
ша сыйлаған арада
ты ағамыз еді. Адал еңбектің
осын
жеккен ол біздің туған әдебиетіміз бен сөз өнерінің өркендеуіне
үлкен үлес
осты. ғалым ретінде терең білімді абайтанушы, ах
меттанушы және міржа
ыптанушы болып танылды, ал аудармашы
ретінде хал
ымыздың рухани
азынасын әлем
әдебиетінің классик
тері Бальзактың, Стендальдің, Горькийдің,
Добролюбовтың өлмес
шығармаларымен толы
тырды. Жұмекеңнің
айраткері
ретінде ең бір жемісті еңбек еткен кезі оның КСР Министрлер
Кеңесі жанындағы Мемлекеттік а
парат агенттігін (ҚазТАГ)
арған кезеңімен тұспа-тұс келді. Бұл жылдары ол Агенттікті
республикамыздың басты идеологиялы
трибунасына айналдыра
білді. Арда
ты ағамыз шынында да бәріміз жа
сы көрген абзал
азамат еді. Ол өзінің барынша адал да таза
алпымен, а
ын да
жайдары мінезімен жанымызға жа
ын болды. Енді сол аяулы, аб
зал ағаның жат
ан жері жайлы, топырағы тор
а болсын. Пейіште
нұры шал
стан Республикасының Мәдениет
министрі
станның белгілі
аламгерлерінің бірі, көрнекті журна
лист,
айраткері, баспа ісінің үздігі, ардагер азамат, халы
адырлы
ария Жұмағали Ысмағұлұлының
айтыс болуы
на байланысты оның отбасы мен туған-туыстарына шынайы ни
еттен білдірген көңіл айтуымды жолдаймын. Жұмекең еліміздің
мәдени, рухани саласында жемісті
ызмет ат
арған білімді де дег
дар, тәуелсіздік кезеңінде Елбасымыз жүргізіп келе жат
ан сын
дарлы саясатты барынша
олдаған
аламгер еді. Ел егемендігінің
алыптасуына әр
ашан азаматты
белсенділікпен
олдау көрсеткен
ол көпке үлгі, жастарға өнеге бола білді. Жазушы
аламынан туған
мол әдеби, ғылыми шығармалары әр
ашан жоғары көркемдік пен
биік сапалы талаптарға жауап беретін. Оның бас
таған игілікті ісі,
артында
алған туындылары кейінгі жас ұрпа
тарға тағлым
болып
ала береді. Мар
ұмның топырағы тор
а, иманы са
лауат болсын.
стан Республикасының Мемлекеттік хатшысы,
Сырт
а істер министрі
Қанат
САУ
233
“Егемен Қазақстан” газетінен
Біздің ұрпа
тың тағы бір арысы өмірден өтті. Жұмағали
Ысмағұлов дүние салды. Онымен біз бірге өсіп, біте
әдеби, мәдени, ғылыми ізденістерімізді
атар жүргізіп едік.
Жұмекең өз
атарының жан-жа
ты талантты өкілі болды. Шебер
журналист, кәнігі аудармашы, сыншы-әдебиетші, филолог ғ
істеген ісін тияна
ты, үстінен біреу
арап жөндемейтіндей етіп жа
саушы еді. Қысылған кезде оған елдің бәрі
ол
а салып жататын.
Енді ондай маман
айда. Азаматтығы да, жолдасты
а сенімі де
биік еді. Оны біз әлі де сағынатын боламыз.
Қош, Жұмеке! Алдың жары
, топырағың тор
а болсын.

Серік Қ
Тағы да бір тарланымыздан айырылды
. Күні кеше ха-
аралы
ғылыми-теориялы
конференцияда баяндама жасап,
Мұхтар Әуезов атындағы институттың жаңа жылға арналған кеші
не жайраң
атыс
ан Жұмекең о дүниеге тұт
иылдан атта
нып кетті. Жұмағали Ысмағұлов секілді перзенттерін хал
ы ұм
ытпайды. Тағдыры оңай болды деп айта алмаймын. Біра
айрат
аламының
арымдылығының ар
өмірдің небір сынына төтеп берді. Ол әдебиетіміздің айтулы аудар
машысы еді. Мерейтойларымызда мада
-әзіл ө
ең жазысушы едік.
Оданың бірінде «ғашы
тілде жарыстың Стендальдің өз
деген жол есімде
алыпты. Стендальдің әлем әдебиетінің інжу-
маржаны «Қызыл мен
ара» атты романын аударып шығуын өз
басым үздік шыға
машылы
ерлікке балаймын. Әдебиеттану
ғылымындағы еңбегі өз алдына бір төбе.
а керек азаматтарымыздың бірі едің. Тағдырға тәбділ
болмас деген сөз бар. Қайтерсің…
ерияздан ЕЛЕ
234
Бұл жалған дүниеден озбайтын адам бар ма. Бірі ерте, бірі кеш
өмірден өтіп жатады. Міне, кешеге дейін арамызда жар
ылдап
жүрген есімі елімізге кеңінен белгілі, үлкен әдебиетші ғалым
Жұмағали Ысмағұлов та дүниеден өтті. Өмірінің соңғы күніне
олынан
аламын тастамаған, айтар ойы терең, жан-жа
білімді азамат Жұмекең ғылымда да, журналистикада да, аударма
саласында да артына өшпес мұра
алдырды. Абай шығармашылығы
туралы монографиялы
еңбегі Мемлекеттік сыйлы
а ие болды.
Жұмекең тынымсыз ізденіс үстінде жүретін еңбек
ор жан еді.
Университетті бітірісімен басшы
ызметтерде болды. Орталы
пар
тия комитетінде
ызмет істеді. «Қаза
әдебиеті» газетін бас
арды.
а
парат агенттігінің директоры болды. Біз
ызмет бабында
көп араласты
. Ол өз ісіне өте мығым, тындырымды, тапсырылған
іске жауапкершілігі күшті болатын. ұжым мүшелері оны іскерлігі,
атты сыйлады.
Жұмекеңнің көркем аудармадағы еңбегі бір төбе. Ол Қаза
стандағы санаулы кәсіби аудармашылардың бірі әрі бірегейі еді,
аударманың ірі классигі еді.
энциклопедиялы
жан-жа
ты білімі бар Жұмекең
оғамды
саяси өмірге үнемі зер салып, оған өзінің азаматты
көз
білдіріп отырды. Ең соңғы публицистикалы
ма
аласын «Егемен
станда» Астанадағы Саммитке арнап жазды. Саммиттің сәтті
бітуіне
атты
уанып, Елбасының бұл бағыттағы саясатына үлкен
баға берді.
Жұмекең Колбиннің дәуірінде орынсыз
көрді,
ызме-
тінен алынды. Біра
бұған мойыған жо
. Ол әрдайым елмен бір
ге болды, халы
пен бірге
уанды. Өйткені, ол өз өмірін халы
алт
ызмет етуге арнады.
Қош бол, жүрегі нәзік, еңбегі ересен,
имас ағамыз Жұмағали!
Жаныңыз жәннатта болсын!
Әбдеш Қ
философия ғылымдарының докторы.
еліне көптен танымал ғалым,
айраткері
Жұмағали Ысмағұловтың жасы жетпіске толғанда «Жанында
бар мың жалын» деген та
ырыпта эссе жазып, 1998 жылғы
235
17-сәуірде «Алматы а
шамы» газетінде бастырған
едім. Онда
Жұмекеңнің жасты
шағындағы арман-мұратын, табиғи пішінін
бейнелеу үшін Карл Маркстың өрімтал кезінде
ағазға түсірген:
Жанымда бар мың жалын,
Лапылдап жанған дамылсыз.
Өлуге бүгін дайынмын,
Өмірім болса дауылсыз – деген өлең жол-
дарын мысалға келтірген едім. Бүгін еліміз 83 жас
араған шағына
дейін лапылдаған сол жалынның сөнгені туралы
асіретті хабарды
алып отыр. Орны толмайтын
айғы десек те, дәтке
уат, жылылығы
да бар ғой. Сөнген жалынның ұза
жылдар бойы жоғалмас, кейін
гілер от тұтатарлы
шоғы
алды. Олар – мар
журна
листикасына, әдебиеттану ғылымына
ос
ан мол үлесі. Абайтану,
ғабиттану мәселесімен шұғылданғандар Жұмағали еңбектеріне
жүгінбей өте алмайды.
Топырағың тор
а, иманың жолдас болсын, аяулы бауы
Сапабек ӘСіП
Апыр-ай, Жұмекең арамыздан кетіп
алады деп кім ойлаған?!
Аздаған ың
ыл кімде жо
, шарболаттай шыңдалып,
жылдарда
атайып,
атып-піскен ағалар анау-мынау
ауруға алдырмас деп өзімізді өзіміз алдар
атып жүре беруші едік.
айы жеткен айында, күні жеткен күнінде екен ғой.
Алғаш жүректі мұздатып, миды шың еткізген суы
хабар жет
кенде сенер-сенбесімді білмедім. Осыдан бірер ай ғана бұрын үйге
телефон шалып:
– «ғибратты ғұмыр» сериясымен ілияс Омаров туралы кі
тап жазба
шы едім. Соған шамам келер-келмесін білмеймін,
үлгермеймін-ау деп
амын. Материалдарын түгел жинап
дым. Соларды саған берсем, осыны сен жазсаң деймін. Бәріміздің
де орта
ағамыз ғой, – деген-ді.
– О не дегеніңіз, Жұмеке, ертең-а
айығасыз. Былтыр да жүре
алмай жүріп, артынан жүгіріп кетіп едіңіз ғой. Өйтіп зәремізді
ұшырмаңыз. Ал, сеніміңізге рахмет, ілекең жазғандарын о
болмаса, бір ауыз сөйлесіп, сы
рласып кө
ген кісім емес.
Сырттай
білгенмен, жан сырына үңіліп, бойлай алмаған адам
жазу
оңай емесін өзіңіз де білесіз. ілекеңді өзіңіз сия
ты дәмдес, тұздас,
236
сырлас, сыйлас болған кісі жазуы керек
ой,– деп ұсынысынан бас
тарт
ан едім. Оның үстіне абзал ағаны әл-дәрмені азайып барады
дегенге
имағанмын.
сам, «Арт
ы айылдың бат
анын иесі емес, ат білер» де
гендей, сыр
атының меңдеп бара жат
анын біліп жүр екен ғой,
. Сөйтіп, туған әдебиетіміз бен мәдениетіміздің бір жа-
жұлдызы аспанымыздан ағып түсті. Қолына
алам алып,
журналистикасын өгіздей өрге сүйрескен өрен
аламгердің өрі-
ыры бірдей бесаспап еді. Орысша,
ша екі
тілде де тең сөйлеп, еркін жаза білетін, еркін аудара беретін ол
асаңданған газет тілін көркем шығарма тіліне ұластырған сөз
зергерлерінің бірі болатын. Оның саяси, ғылыми, публицистикалы
ма
алаларының өзі көркем шығармадай жеңіл о
ылып, желпінтіп
отыратын. Қаза
көркем аудармасында ол
ара шалдырмай, алды
на жан салдырмай кетті. Оның аудармашылы
өнерін өз алдына
бір мектеп десе де болады.
аламгер,
ажырлы
айраткер,
абырғалы ғалым, са
рабдал сыншы, пайымды публицист, бір сөзбен айт
анда, бесаспап
тарлан тұлғаның алды жары
, арты жа
сы болсын дейміз.
жазушы
РТ
Мұндайда біздің
«төрелеген өлім» деп жатады ғой. «Тө-
телеген өлімнен» –
ыршын жастың
иылуынан са
тасын деген
мағынадағы тәубә сөзі. Көңіл үшін айтылатын болар, әйтпесе өлім-
айсысы жа
сы дейсіз. Кездескен жерде а
салаңдап
олын
алып, реті келсе еркінсіп, еркелеп жүретін ас
ар таудай ағ
лардан
айрылу жанға батады. Әсіресе, Жұмекеңдей ағадан.
Өткен күзде «Қаза
әдебиеті» газеті мен «Жұлдыз», «Простор»
журналдарының 75 жылдығына арналған жиыннан шығып, Абы
лай хан мен Абай даңғылдарының
иы-лысындағы аялдамаға дейін
шығарып салып,
ашанғыдай биязы, байсалды әңгімесін тыңдап
ем Жұмекеңнің. Әттең, соңғы дидарласуым екен!.. Кешікпей
журналистикасы мен көркем сөзінің тағы бір тарланынан көз жа
аларымызды білмеппін…
Асыл ағаның алды пейіш, арты кеніш болғай!
Бекболат ӘДЕТ
журналист, Жазушылар
одағының мүшесі
237
Біз таныс
алы аттай
тоғыз жыл болыпты. 1961 жылдың
соңғы күндері. Диплом жазылып жатыр. Бір досым «Қаза
әдебиетіне» фототілші керек көрінеді, соған барсаң
айтеді деді.
Бардым. Жаманды-жа
сылы істедім. Тұңғышым дүние есігін
анда бүкіл «Қаза
әдебиеті» келіп
тады. Жұмағали
ағамыз дастар
ан басында дар
ан екен. Оған ғафу ағамыз
осылды.
1972 жыддың тағы да ая
кезі. Жұмекең Партия тарихы
институтының марксизм-ленинизм классиктерінің шығармаларын
аудару секторының меңгерушісі. Ша
ырды. Бардым. «Редакция-
лауың жа
сы екен» деді. Қалама
ы табу үшін жарты баспа таба
аудару керек. Тағы да «жа
сы екен» деді. ҚазТАГ-
а директордың
орынбасары болып кеткен. Бір жылдан кейін тағы ша
ырды. 13
жыл бірге істедік. Аударманың да, бас
а жұмыстың да
мүлт кеткен жерімді Жұмекең түзейді. Түзегенінің мәнісін де
түсіндіреді. О кісі «бір еркін демалайыншы» деген тұста бір
киліге кететіні бар. 50 жылдығының алдында соған мен себепкер
болдым. 60 жылдығының алдында нендей жағдай болғанын жұрт
біледі – Колбиннің
Менің бір
мінезім бар: өзімдікі дұрыс деп білсем,
тістесіп тұрып алам. Соңдайда, томсырасты
та. Біра
бір-екі
күннен кейін бәрі тар
айды. Ол – ағамның кеңдігі. Күні кешеге
-шыжығымыз бір болды. Сыйласты
та, сырласты
та,
та. He керек, мына жалған дегенін істеді. «Алдыңнан
асын, аға!» дегеннен бас
а не істей аламын, мен бейба
Нұрмахан
АЗ
Мен Жұмекеңмен өткен ғасырдың орта тұсында таныстым.
Павлодар облысты
газетінін редакторы болып
ызмет істейтін
Ол сырт көзге «Тың игеру» деп аталған, шын мәнінде шови
нистік саясаттың дәуірлеп тұрған кезі болатын. Бәріміз оның арғы
түбін білгеніміз жо
, «тың игеруге келгендерді
ұрметтейік» деп,
238
шап
ылап жұрдік. Тыңгерлерге әншілер келіп, ән салды, жазушы
лар келіп, очерктер жазды. Журналистердің мұрнына су жетпей
жүрді.
Алматыдан Павлодарға тың игерушілер туралы очерк жазу
үшін ата
ты жазушы Мұ
ан Иманжанов келді. Екеуміз танысты
Бірнеше күн бірге ел аралады
. Достасты
Содан кейін мен Алматыға келген сайьн Мұ
ан Иманжанов-
тың үйіне түсетін болдым. Оның достары өте көп екен. Ылғи
ығайлар мен сығайлар. Солардың бірі Зейнолла Қабдолов бола
Бір күні Зейнолла мені өз үйіне
а ша
ырды. Бардым.
Менімен бірге тағы бір отбасын ша
ырыпты, Ол Жұмағали
Ысмағұлов екен. Қасында уыздай үлбіреген жас келіншегі Фарида
ханым бар. Таныстык. Білістік. Түсіністік. Зейнолла достың досы
Жұмағали өте білімді, парасатты, әрі а
бейіл жігіт екен. Орталы
Партия Комитетінің баспасөз секторында
ызмет істейді. Демек,
облысты
газет редакторы менің тікелей бастығым болып шы
1956 жылы Қаза
станда
алың асты
шы
ты. Республика мем
лекетке бір миллиард пұт асты
өткізетін болды. Мәскеу журна
листерінін бәрі Қаза
станға
арай шап
ылады, Мәскеуде шығатын
«Дружба народов» журналының редакторы Қаза
стан Орталы
партия Комитетіне телефон соғып, журналға очерк жазу үшін жер
гілікті жазушылардың бірін жарты айға кызметінен босатып, Пав
лодар, А
мола, Көкшетау облыстарына командировкаға жіберуді
стан Жазушылар одағы мен Орталы
Комитет келісіп,
а Павлодарда тұратын мені тағайындады.
Мен үш облысты он бес күн араладым. Тың игерушілер
жайында көп материал жинадым. іссапар уа
ыты бітер-бітпесте,
журнал мені Мәскеуге ша
ырды. Очеркті үйде емес, Мәскеуге
келіп жазасың деді. Бардым. Жұмағали достың Мәскеуде, СОКП
Орталы
Комитеті жанындағы Қоғамды
ғылымдар академия
сында о
итынын білетінмін. Зейнолла айт
ан. Жата
ханадағы екі
бөлмеде оңаша тұрады. Соған барып түс деген.
Жұмекең мені
уанышпен
арсы алды. Мен оның екінші
бөлмесінде жатып, онымен а
ылдаса отырып, очеркті жазып
бітірдім. Оны
шадан орысшаға «Литературная газетада»
жұмыс істейтін Лариса Иосифовна Лебедева аударатын болды.
Апарып бердім. Ол аудармасын бітірген күні мені үйіне
ырды. Жұмекең екеуміз барды
. Лариса бізге жасаған аударма
сын көрсетті. Жұмекең аудармадан кеткен
ателерді көрсетіп, кей
23
абзацтарды оған өзі аударып берді. Лариса Жұмекеңнің екі тілді
тамаша білетініне тәнті болды.
Журналдың сол жылғы он бірінші нөмірінде менің «По доро
гам Казахстана» деген үлкен очеркім басылып шы
ты. Мәскеуден
Жұмекең маған журналдың екі данасын жіберді. Ол очеркім Ода
көлемінде ма
талды. Очерктін жа
сы болуына Жұмекеңнің көп
еңбегі сіңді.
Одан кейін Павлодардан Алматыға көшіп келдік. Алматыда жиі
жүздесіп жүрдік. Газет беттерінде
атар
алам сілтедік. Жұмекең
тынбастан төрт салада
ызмет етті. Ол журналистік, әдебиетшілік,
ғалымды
және аудармашылы
. Осы төрт салада Жұмекең
тайпалған жорғадай болып өтті. Өнегелі, үлгілі, тағлымды өмір
сүрді.
ымбатты дос Жұмеке! Топырағың тор
а болсы
Әзілхан Н
АЗАМА
Жұмекең ұлы Отан соғысынан кейінгі кезеңде о
ып, білім
алып еңбек жолын бастаған, хал
ына адал
ызмет еткен
айраткер
тың көрнекті өкілі еді. Мен оны 60 жылдан бері білемін.
Баспасөздегі кызметімізді де
атар бастады
. 50 жылдардың ішін
де Зейнолла Қабдолов бар бәріміз бір үйге көрші болып кірген
кезіміз де болды. Көңіліміз жарасып, достасып кетіп едік.
Жан-жа
ты білімдар, екі тілге бірдей сауатты,
аламы жүйрік
аламгердің өмірі Қаза
станның әдеби-мәдени, ғылыми тіршілігі
мен тығыз байланыста өтті. Ол бір
атар партиялы
номенклату
рада басшылы
ызметтер ат
арды. Алғыр публицист-журналист,
майталман аудармашы, жа
сы ғалым, әдебиет зерттеушінің
алам
алдындағы жауапкершілігі тіпті айры
ша болатын. Қолынан
ан жұмысты биік сапада ат
аратын. Сонды
тан оның
аудармашылығына сұраныс көп болды, зерттеу еңбектерінің іші
нен Абай туралы, Алаш арыстары Ахмет пен Міржа
ып жай
лы жазғандары әдебиет туралы ғылымның таңдаулы ұлгілерінің
атарына кіреді. Оның еңбектері Мемлекеттік сыйлы
алуына, ор
ден-медальдармен марапатталуына, Республикаға еңбек сіңірген
айраткер атануына себеп болды.
Өмір деген, әрине, оп-оңай өте салатын та
тайдай жол емес
ой. Жұмекеңнің де
арсы алдынан кара бұлт түйіліп, дауыл
ан күндерін де көрдік. Ол 1986 жылғы Желто
сан о
240
атыс
ан жастардың суретін газетке бас
аны үшін жазаланып,
ызметтен
уылды. Алматыға сыймай, облыстарға барып
ызмет
етті. Осының бәрін ол шыдамдылы
пен, еңбекшілігімен жеңіп еді.
Оның осы ерлігі
андай да бір болмасын сыйға,
үрметке лайы
екені даусыз. Жұмекеңді өлтірмейтін, ұмыттырмайтын да ең алды
мен оның еңбектері.
Жұмекең жолдасты
а адал, сенімі жоғары, көңілі ашы
ын, мейірімі мол азамат еді. Оны әрдайым сағынышпен еске
алатын боламыз. Қош, Жұмеке, топырағың тор
а, жаның жәннатта
болсын!
Серік Қ
Жаманат, әй, жаманат-ай!.. Алматыдан жеткен «Жұмағали
Ысмағүлов
айтыс болды» деген сөз жанды аяздай
арыды. Бірсы
пыра жыл коңсы тұрып, біраз жыл М.О.Әуезов атындағы Әдебиет
және өнер институтында
атар
ызмет істеген едік. Со
көп өмірбаянының бұрынғы кезеңдерін ауызекі әңгімеден есітіп
білген,
ала берді
аламынан шы
ан шығармаларын
апы жібер
адағалайтын Жұмекең жастарды алаламай-белмей бауырына
тартып, жа
сы аға бола білді. Білімі, білігі, көпті көрген кісілігімен
баурап алатын ол жастарға жол көрсетуден жалы
ан емес-ті. Не
дей іспен шұғылданса да тындырымды істейтін іскерлігі, не жазса
аламгерлігі бізді тәнті ететін.
Ол тамаша публицист, тайпалған жорға аудармашы, білімдар
әдебиетші болатын. Қаза
ша ойлайтын, үлт
амын жеп өскен аза
мат екі тілде бірдей ана тіліндей еркін жазатын. Ол жазар көсемсөз
аягы жерге тимей
анаттанып, көтеріңкі, ерекше лептілігімен
жаныңды желпи жөнелетін. Сөз иірімін еркін игерген де меңгерген
Жұмекеңнің көркем шығарма жазуға уа
ыты болмады ма, тәуекелі
бармады ма, әйтпесе үлкен іс бітірер дарын бар еді оның бойында.
Бәлкім, өзінің а
-адал еңбегімен сатылап өсіп жетіп, түрлі керме
лерге тап болып етектен бір-а
шығып жүрген мемлекеттік кызмет,
айраткерліктен де көркем шығармалы
іске мойнын бұра алмаған
шығар. Қым-
арбалас мансапты
ызмет арасында жүріп жа
сайтын аудармасы жайнап шыға келуші еді. Жетіктігі шығар, бейіл
беріп Бальзактың «үзілген үміт», Стендальдің «Қызыл мен
Ю.Бондаревтің «Жағалау», «Таңдау» романдарын тәржімалауы
241
бейне телтумадай емес, төлтумадай төгіліп о
ылушы еді. Таң
алатынбыз.
Айтулы әдебиетші ғалым Новиковтың жетекшілігімен «За
мандас бейнесі» аталатын та
ырыпта орыс тілінде филология
ғылымының кандидаты дәрежесін Мәскеуде
орғап
мерейін
үстем ете білгені өз алдына бір төбе. Жасамыс тартып барып
абайтанумен шұғылдана айналысып үлтты
болмысты ұлы а
поэзиясының эстетикалы
ұнарын айры
ша аш
ан, сөйтіп, абай
тану ілімінен ойып орын алған тума әдебиетші болатын. Соңғы
аудармасы мәскеулік ғалым Анастасьевтің «Абайы»... Төлебаев
көшесін кеше бірге сейілдеген кездері әңгімесінен француз клас
сиктері шығармаларын орыс тілінен аудара тұра, түпнұс
ерінбей ежіктейтінін аңғаратынмын. Соңғы рет М.Қаратаевтың
туғанына жүз жыл толу тойында кездесіп едік-ау асыл ағамен.
«Жасты
» бізді де тастап кетті бүгінде. Алайда, әдебиетке тал
пынысты жас шағымызда
жастарын бауырына тартып, жүрек
сөзін айтып, ысты
кұшағын ашып жүрер білімдар азамат, жасты
амзауы – жайсаң ағадан айырылды
! Сол батады! Алдынан дәріс
алмаса
та шығармашылы
өнегесі, акыл-кеңесі жанымызға терең
ұялап жат
ан буыр
аламгер, ұстаз тұт
андай арда
ағаны жұлдың да кеттің-ау, әй, ажал-ай, ажал-ай, сенде аяушылык
жо
ой! Аяушылы
жо
!.. Әй, жаманат, жаманат-ай!.. Қош, жа
аға, жайсаң жан!
Құлбек ЕР
Ой, опасыз, жалған дүние-ай! Араға апта салып, әрі кетсе айға
жеткізбей Алаштың тағы бір аяулы азаматының мәңгілік ұй
кеткен суы
хабарын естіртіп, аза бойымызды
аза тұрғызатының
неткенің? Қаламдас-тағдырлас дос, а
а
ын Өтежан Нұрға-ли
евты ортамызды ойсыратып, арамыздан жұлып алғаның күні кеше
ғана емес пе еді? Енді, міне, Өтекең
абірінің топырағы кеппей
жатып, тағы бір
ара бүлтын үйірдің-ау. Тағы да бой
мұздатып, жүрек сыздат
ан суы
хабар жетті, еңбегімен ел ағасы
биігіне көтерілген арда
ты аға,
абырғалы
аламгер, аса көрнекті
айраткері Жұмағали Ысмағұлов пәниден ба
иға аттанды
деген
аралы хабар жетті тағы да... Қашанғы әдетіммен жазу жа
зып отыр ем, санам сансырап, ойым ойран болды. Көз алдымнан
көне күндердің көнермес көріністері өтіп жатты.
242
Жарты ғасырдан бері білетін, жаны жомарт, жалы биік жа
ағамен дәмдес-түздас болып, жа
ын араласып, сыр бөліскелі де
отыз жылдан асыпты. Ешкімнен жа
сылығын аямаған аяулы Адам
мені де көлеңкесімен корғап жүріп еді. Әр кітабым шы
ан сай
уана
тайтын. Дереу о
ып шығып, ез пікірін өзгеше
өрнектеп, сыны болса сыпайылап жеткізетін. Талай сапарға та
лай рет бірге шығып едік-ау! Жол үстінде әңгіме тиегін ағытып,
сыр бөліскен ша
тар-ай! Енді көзден бұл-бүл ұшарсың. Әйтсе де,
көзден кетсең де көңілден кетпейсің, асыл аға!
Жүмағали Ысмағүлов менің ғана ағам емес, ізін баскан
барлы
аламгер іні-карындастарының ағасы еді. Қайраткерлігі,
айсарлығы
андай еді?!
Мінезі жұмса
болғанмен, халы
дегенде биліктің өзіне
арсы шы
пады ма? Желто
сан көтерілісінің бас
аһарма-
ны Қайрат Рыс
ұлбек бастаған
айсар жастардың сот залындағы
батыр бейнесін ҚазТАГ ар
ылы бүкіл БАҚ-ка бай
амай тарат
жо
, әдейі жасады оны. Сол үшін кызметтен де кетті,
уғын да
көрді. Әйтсе де сын сағаттарда сынған жо
. Қайтпас,
айсар кай
раткер,
аламгер еді-ау ағамыз. М.Әуезов атындағы
Әдебиет және өнер институтындағы ғалымды
еңбегі де аса елеу
лі. хал
ына әлі де берері көп еді. Әттең, дүние-арман-ай!..
Қош, арда
ты аға, Алаштың аяулы перзенті, жат
ан жерің жай
лы болып, мәңгілік мекенің нұрға толсын.
Өлім ұғымы
ашанда өкінішпен өзектес. Жұмағали Ысмағұлов
аға өмірден өтіпті деген суы
хабар жеткен кезде осындай өкініш
айсымыздың да көкейімізде оянғаны аны
. Әлі де жүре тұрса
болатын еді, әлі де жасайтын жұмыстары бар еді деген тәріздес
өкінішті ойлар санада сырғып өтті. Біра
артынан ойлана келіп,
мар
ұмды білетін
алың
ауым өзін сабырға ша
ырып, артында
алған шығармашылы
мұрасы,
ара көрсетіп жат
ан ұрпағы ба
рына шүкірлік еттік. Ажалға сабыр,
уаныш
а шүкіршілік етіп
үйренген халы
пыз ғой, мұндайда мар
ұмның отбасына, артта
алған ұрпағына, жа
тарына көңіл айта отырып, сол са
бырды тияна
еттік, басу айтты
Жұмағаңның өзі ұстамды да, сабырлы жан болатын. Өмірінің
соңғы сәтіне дейін серік етіп, көңіліне сенім ұялат
аны еңбек,
243
шығармашылы
еңбек болды. Соңғы демі біткен сәтте ғана
олынан
аламы сусып түсіп кетті. Демек, ол нағыз шығармашылы
тұлға
ретінде ұза
та мағыналы өмір сүрді деп бек сеніммен айта ала
Мен өзім осы М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер инсти
тутына келгелі бірге
ызметтес болған жандардың
атарынанмын.
Ол кісінің артында
алған шығармашылы
және ғылыми мұрасы
жайында көп айтылып жатыр ғой, ал біра
асында жүргендерге
ерекше әсер ететін факторлардың бірі жеке тұлғаның адами
алыбы
болып табылатыны сөзсіз. Ол кісі өзінің істеп жат
ан жұмысы
жайында айтып ма
тануды, жұрттан онысын бағалай білуді та
лап етуді дағдысына енгізбеген жан. Бітірген жұмысын баспасөз
бетінде немесе жеке кітап ретінде жары
түскен сәтте ғана бір-а
Жастарға
ор, әріптестеріне жанашыр ағаның пікірі барша
мыз үшін
ымбат екендігін өзі көзі тірісінде естіп кеткенінің өзі де
ой. ғылыми ортада шынды
а жету жолында дау-дамай,
пікірталастардың көп болып жатуы да заңды. ғылыми мәжіліс ба
рысында түйткілді мәселе туындап, дағдарысты ахуал белең ала
бастаған сәтте Жұмағали ағаның пікір іркіп
алған кездері сирек,
тіпті болмаған да шығар деймін. Ойын тарата, тар
ата сөйлеп,
мәселенің а
атына жету үшін тайынбай күш сала білуі – кейінгі
буын ғалымдарға ғана емес, әріптестеріне үлгі болды. Өзі көп за
мандарда бірінші басты
болған кісі жай
ызметкер болып жүріп-
тәртіпке бағына да білетін.
Ауыр нау
ас аяғынан
ағып, арыстай
ылып сұлатып түсіргенше
ызмет істеп жүрген мекемесіне бас сұ
паған кезі сирек еді.
Бірер жыл бұрын аяғы ауырып, тая
ұстап
алған уа
да өзін-өзі сүйретіп, жұмысына келіп жүргеніне
арап, «Аға,
денсаулығыңызға
арасаңызшы» деген жанашырлы
сөздерді жы
оған аса бір
аса
оймайтын.
Жастайынан ішкі рухани тәртібі мығым
алыптас
ан жайсаң
аға үшін тая
сүйретіп
алудың өзі ұса
-түйек сия
ты болып
көрінді-ау деймін. Соңғы сәтіне дейін
ыры сынып, мұ
алғанын,
жанын да, тәнін де
инаған нау
асын айтып шағым жасағанын
көрген
ызметтесі бар ма екен, сірә?
Ба
ұл бол, асыл текті аға. Алла-тағала о дүниеде има- ныңызды
жолдас
ылсын дейміз, соңғы сапарға шығарып салып тұрып.
дәулет
244
20-қаңтар 2011ж.
ЕРДЕ
Белгілі әдебиетші-ғалым, Мемлекеттік сыйлы
тың лау-
реаты, филология ғылымдарының докторы, профессор
Жұ-мағали Ысмағұлов 83 жас
араған шағында өмірден
озды.
Жұмағали аға кезінде «Қаза
әдебиеті» газетіне, Мем
лекеттік а
парат агенттігіне (ҚазТАГ) басшылы
жасады.
іскерлігімен,
арапайымдылығымен, адамгершілігімен
көпші-ліктің сый-
ұрметіне бөленді.
Ол тамаша аудармашы бола білді. Стендальдің, Бальзак-
тың, А. чеховтың, И. Тургеневтің, М. Горькийдің және бас
аламгерлердің шығармаларын
Ж. Ысмағұловтың абайтануға
ос
ан үлесі зор. «Абай
поэзиясындағы өмір шындығын бейнелеудің реалистік
принциптері» деген та
ырыпта докторлы
диссертация
орғады. Ахмет Байтұрсыновтың, Міржа
ып Дулатовтың
шығармашылы
мұраларын зерттеудегі еңбегі бір төбе.
ғылым, көркем аударма, журналистика салаларында
соңында өшпес мұра
алдырған биік зерде иесінің, білім
дар азаматтың жар
ын бейнесі еш
ашан ұмытылма
емес.
газеттері» ЖШС және Серіктестікке
арасты басылымдардың ұжымдары
іРДЕ БіР

Түнеріп түн
айғысын жамылады,
Қаза
тың өтті бүгін саңлағы.
Жұмекең – Жұмағали ағамызбен,
Тоғыстырған Әуезов шаңырағы.
Қас-
ағым, неткен жүйрік өмір еді,
Ағаның
имас асыл көңілі еді.
245
Жұмекең ағамызбен жолы
тырған,
Ас
ар шың – Абайтану бөлімі еді.

Бір жасап Жұмекеңмен нұрланды Елі,
Бір жасап келген кезде думанды Елі,
Кеше ғана сексенін тойлап біздер,
Қарсы алған Сарыкөлдей туған жері.
Қашан көрсең
аймы
пай нұрланады,
ұй
ыға шомдырса да түн
аланы,
Жұмекең – Жұмағали ағамыздың,
Қолынан түспеген-ді бір
аламы.

Бұл ажал тілге келіп сұрамайды,
Жолдарда келе жаттың нұр арайлы.
ҚазТАГ-пен
айраткері болдың Елдің,
Зерттеумен болдың ғалым ұлы Абайды!

Қарай ма көңіліңе өмір енді,
Жүйрік
ой көк дөнендей көңіл енді,
Кеше ғана Міржа
ып Дулат
а да,
Көл-көсір сөзін айтып тебіренді.
Қанатын
ыран
ұстай
омдап алып,
Сөз айтты, өз жүрегі таңдап алып,
Сол сөзі – соңғы сөзі екенін біз,
Сол сәтте біз бәріміз аңдамады
Адам өтер Құдайға
ұлшылы
пен,
Жыр жазып отырмын-ау күрсініп мен.

Міржа
ып Дулат
а айт
ан сөзіңменен,
Қоштас
ан екенсің-ау тіршілікпен.
Жұмеке! Заманыңмен дүбірлестің,
Еркелетіп ініні – інім дестің,
Бұл ажалға не амал бар,
ош бол, аға,
Өмірде бір адамдай ғұмыр кештің.
Шөмішбай САРИЕВ.
246
“Қазақ” апталығынан
аңтар күні Алматыда ұза
а созылған ауыр нау
астан 83
араған шағында белгілі журналист, жазушы-публицист,
аудармашы, әдебиетші-ғалым, Мемлекеттік сыйлы
тың лауреаты,
филология ғылымдарының докторы, профессор, Қаза
станның
көрнекті
айраткері, кезінде Қаза
КСР Министрлер
Кеңесінің жанындағы Мемлекеттік а
парат агенттігін (ҚазТАГ)
арған Жұмағали Ысмағұлов
айтыс болды
Жұмағали Ысмағұлов 1928 жылы 17-сәуірде Қостанай об-
лысының Сарыкөл ауданындағы Соналы ауылында туған. Орта
мектептің 8-сыныбын бітіргеннен кейін, 1942 жылы алғашында
Әулиекөлдегі ауданды
газет баспаханасында әріп теруші, сосын
ауданды
газет редакциясында жауапты хатшы болып істеген.
1951 жылы Қаза
мемлекеттік университетінің журналистика фа
культетін бітірген. 3-курс студенті кезінде-а
“Коммунист” (кәзіргі
ат») журналында партия тұрмысы бөлімінің меңгерушісі
болып істеді, көп ұзамай оның жауапты хатшысы және редак
ция ал
асының мүшесі болды. 1952-1987 жж. «үгітші блокно
ты» («Блокнот агитатора») журналының жауапты редакторы,
стан КП Орталы
Комитетінің нұс
аушысы, республикалы
әдебиеті» газетінің бас редакторы, Алматы облысты
«Жетісу», Шығыс Қаза
стан облысты
«Коммунизм туы»
газеттерінің редакцияларында жауапты
ызметкер, Қаза
стан
Компартиясының Орталы
Комитеті жанындағы Партия тари
хы институтында аударма секторының меңгерушісі, Қаза
КСР
Министрлер Кеңесі жанындағы Мемлекеттік а
парат агенттігі
(ҚазТАГ) директорының орынбасары, директоры болған. 1985
жылы он бірінші сайланған Қаза
КСР Жоғарғы Кеңесінің де
путаты, 1986 жылы Қаза
стан Компартиясының хVI съезінде
Орталы
Комитет мүшелігіне кандидат болып сайланды. 1987
жылдан бастап М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер инсти
тутында аға ғылыми
ызметкер болып істеді. 1994 жылы «Абай:
тағлымы» («ғылым») атты монографиясы жары
көрді.
1995 жылы «Абай поэзиясындағы өмір шындығын бейнелеудің
реалистік принциптері» деген проблема бойынша докторлы
дис
сертация
орғады. Абайдың шығармашылы
мұрасын бастыру
және зерттеу жөніндегі жұмыстары үшін Қаза
стан Республикасы
247
Мемлекеттік сыйлығының лауреаты атағына ие болды. 1996 жылы
стан Әлеуметтік ғылымдар академиясының академигі болып
сайланды. Кейінгі кезде М. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер
институтында Абайтану бөлімінің меңгерушісі болып істеді. 1991-
96 жылдары
негізде Жазушылар одағы бас
армасының
жанындағы Көркем аударма
ауымдастығы президентінің міндетін
ат
арды. ұза
жылдар
бойы баспасөз беттерінде жарияланған
ма
алаларының біразы «Маржан мен махаббат» (1965), «Адам
мейірі» (1968) атты жина
тарға енгізілді. 2008 жылы «Өнер» баспа
сынан «Абай: даналы
дәрістері» атты ғылыми-публицистикалы
монографиясы жары
көрген. Бальзактың «үзілген үміттер»,
Стендальдің «Қызыл мен
ара», Ю.Бондаревтің «Жағалау» жә-не
«Таңдау», В.Анчишкиннің «Арктика аңызы» романдарын, В.Даль-
дің «Бекей мен Мәулене», э.Казакевичтің «Көк дәптер» повес
терін тәржімалаған. Қаза
стан Республикасының еңбек сіңірген
ызметкері (1992). халы
тар достығы және «Құрмет бел
гісі». “Құрмет” ордендерімен және медальдармен марапатталған.
“Қазақ” газетінің ұжымы Қазақстанның көрнекті қоғам
қайраткері, жазушы, алашшыл азамат Жұмағали Ысмағұловтың
отбасы мен туған-туыстарының қайғысына ортақтасып, көңіл
айтады.
әдебиеттану ғылымы тағы бір
адырлы
аламгерінен
айрылды. Елімізге есімі белгілі ғалым, аудармашы, филология
ғылымының докторы, профессор Жұмағали Ысмағұлов 83 жас
араған шағында дүниеден озды.
Саналы ғұмырын ұлт әдебиетінің өркендеуіне арнаған ғалым-
ның артында айтар ойы салма
ты ғылыми еңбектері мен әдеби
кітаптары, аудармалары
алды. ғалымның ізденіс жолындағы
негізгі зерттеген та
ырыптарының ішіндегі ең шо
тығы биігі –
хакім Абай шығармашылығына үңілген зерттеулері. Жоғары білім
алғаннан кейін
ызметке ерте араласа бастаған
аламгер әдебиет
248
әлеміне үңілуден еш
ол үзген емес. Әсіресе өмірінің соңғы
жылдары өнімді еңбек етіп, ұстазды
тан да
ол үзген жо
Жұмағали Ысмағұлов 1928 жылы 17-сәуірде Қостанай об-
лысының Сарыкөл ауданындағы Соналы аулында туған. Орта
мектептің 8-сыныбын бітіргеннен кейін, 1942 жылы алғашында
Әулиекөлдегі ауданды
газет баспаханасында әріп теруші, сосын
ауданды
газет редакциясында жауапты хатшы болып істеген.
1951 жылы Қаза
мемлекеттік университетінің журналистика фа
культетін бітірген. 3-курс студенті кезінде-а
«Коммунист» (кәзіргі
ат») журналында партия тұрмысы бөлімінің меңгерушісі
болып істеді, көп ұзамай оның жауапты хатшысы және редакция
ал
асының мүшесі болды. 1952-1987 жж. «үгітші блокноты»
(«Блокнот агитатора») журналының жауапты редакторы, Қаза
стан
КП Орталы
Комитетінің нұс
аушысы, республикалы
«Қаза
әдебиеті» газетінің редакторы, Алматы облысты
«Жетісу»,
Шығыс Қаза
стан облысты
«Коммунизм туы» газеттерінің ре
дакцияларында жауапты
ызметкер, Қаза
стан Компартиясының
Орталы
Комитеті жанындағы Партия тарихы институтында
аударма секторының меңгерушісі, Қаза
КСР Министрлер Кеңесі
жанындағы Мемлекеттік а
парат агенттігі (ҚазТАГ) директорының
орынбасары, директоры болған. 1985 жылы он бірінші сайланған
КСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты, 1986 жылы Қаза
стан
Компартиясының хVI съезінде Орталы
Комитет мүшелігіне кан
дидат болып сайланды.
1987 жылдан бастап М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және
өнер институтында аға ғылыми
ызметкер болып істеді. 1994
жылы «Абай: а
тағлымы» («ғылым») атты монографиясы
көрді. 1995 жылы «Абай поэзиясындағы өмір шындығын
бейнелеудің реалистік принциптері» деген проблема бойын
ша докторлы
диссертация
орғады. Абайдың шығармашылы
мұрасын бастыру және зерттеу жөніндегі жұмыстары үшін
стан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты
атағына ие болды.
1996 жылы Қаза
стан Әлеуметтік ғылымдар академия-
сының академигі болып сайланды. Кейінгі кезде М. Әуезов
атындағы Әдебиет және өнер институтында Абайтану бөлімінің
меңгерушісі болып істеді.
1991-96 жылдары
негізде Жазушылар одағы бас-
армасының жанындағы Көркем аударма
ауымдастығы пре-
зидентінің міндетін ат
арды.
249
ұза
жылдар бойы баспасөз беттерінде жарияланған
ма
алаларының біразы «Маржан мен махаббат» (1965), «Адам
мейірі» (1968) атты жина
тарға енгізілді.
2008 жылы «Өнер» баспасынан «Абай: даналы
дәрістері»
атты ғылыми-публицистикалы
монографиясы жары
көрген.
Бальзактың «үзілген үміттер», «Жергілікті дәрігер», «Шег
рен былғары», Стендальдың «Қызыл мен
ара», Ю.Бондаревтің
«Жағалау» және «Таңдау», В.Анчишкиннің «Арктика аңызы»,
П.Коэльоның «Заһир», В.Вересаевтың «Тығыры
та» романы
мен «Өмірге беталыс» повесін, В.Дальдің «Бекей мен Мәулене»,
э.Казакевичтің «Көк дәптер» атты шығармаларын
тіліне
аударған.
сөзінің
асиетін танып, ұлтты
әдеби мұрамызды
зерделеп, талғам таразысына сала білген, а
ылы мен парасаты
биік, білікті ғалым – әдебиеттану саласына сіңірген еңбектері үшін
«халы
тар достығы», «Құрмет белгісі» ордендерімен, көптеген
медальмен марапатталған, Қаза
стан Республикасының еңбек
сіңірген мәдениет
ызметкері.

Осы оройда филология ғылымының докторы, профес
сор
Тұрсынбек
былай дейді.

– Жұмағалимен КазГУда қатар білім алдық. Ол бізден бір
курс төмен оқыды. Сол кездің өзінде ол қатарластарынан
білімінің тереңдігімен, зеректігімен, алғырлығымен ерекшеленіп
тұратын. Қоғамдық істерге де бел шешіп кірісіп кететін. Универ
ситетте оқып жүріп, Қыздар педагогикалық университетіндегі
қыздарға қол ұшын беріп,олардың қабырға газетін шығарысып
тұрды. Бұл кезең соғыстан кейінгі ауыр жылдар болатын.
Кездескен қиындықтарға қарамастан, біздің ұрпақ ғылым мен
білімді игеруге, елге қызмет етуге шамамыз келгенше талпы
ныс жасадық. Жұмағали оқуын үздіктер сапында бітірген соң,
жас та білікті маман ретінде жауапты жұмыстар атқарды.
Өзінің қабілет-қарымының арқасында ұзақ жылдар жоғары
лауазымды қызметтерді де атқарды. Кейіннен әдебиеттануға
толығымен ден қойып, абайтану ілімін дамытуға ат салысты.
Ел білетін Жұмағалидың ерекше бір қасиеті оның шыншылдығы
болатын. Ол қаһарлы 1986 жылдың Желтоқсан көтерілісі кезінде
ҚазТАГтың басшысы болып тұрғанда республикалық басылым
дарда Желтоқсан шындығын бейнелеген фотосуреттерді жа
риялаттырып жібергені үшін қызметінен аластатылған еді.
Осының өзі оның ұлт үшін күресуден тартынбаған азамат екенін
250
аңғартады. Қазақ әдебиеттану ғылымында өз қолтаңбасын
айшықтаған ғалым Жұмағалидың артында қалған еңбектері әлі
талай ұрпақтың қажетіне жарайтынына сенеміз.
ұлтымыздың руханиятын көтеруге
аламымен,
азаматты
талабымен
алт
ызмет еткен
ұрметті ғалымды
соңғы сапарға шығарып салу рәсімі дүйсенбі күні,
аңтардың
17-сінде Алматыдағы М.Әуезов атындағы Академиялы
драма
театрының ғимаратында сағат 10-да өтеді
лмат
лматы ақшамы” газетінен


ғұ
АМА
ғА
ЫМ
,
АУ
МАШЫ

ЖұМАғА
МАғұ
ОВ
С
ғЫ
С
Кеше М. Әуезов атындағы академиялы
драма театрында Алма
аласының жұртшылығы академик, филология ғылымдарының
докторы, профессор Жұмағали Ысмағұловты соңғы сапарға
шығарып салды. ғұлама ғалым, танымал журналист, үлкен аудар
машы жарты ғасырдан астам ғұмырын ұлтымыздың төл мәдениетін
дамытуға жұмсады. ұлы Отан соғысының отты жылдары Қостанай
өңірінде ауданды
газет баспаханасында әріп теруші
редакция
сында жауапты хатшы болып еңбек жолын бастаған Жұмағали
Ысмағұлов Қаза
мемлекеттік университеті журналистика факуль
тетіне түсіп о
иды. Студент кезінің өзінде-а
«Коммунист» (кәзіргі
ат») журналында партия тұрмысы бөлімінің меңгерушісі,
1952–1987 жылдары «үгітші блокноты» («Блокнот агитатора»)
журналының жауапты редакторы, Қаза
стан КП Орталы
Коми
тетінде нұс
аушы, «Қаза
әдебиеті» газетінің редакторы, Алма
ты облысты
«Жетісу», Шығыс Қаза
стан облысты
«Коммунизм
туы» газеттерінің редакциясында жауапты
ызметкер, Орталы
партия комитеті жанындағы Партия тарихы институтында аудар
ма секторының меңгерушісі, Қаза
КСР Министрлер Кеңесі
жанындағы Мемлекеттік а
парат агенттігі (ҚазТАГ) директорының
орынбасары, директоры болған. 1985 жылы он бірінші сайланған
КСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты, ал 1986 жылы Қаза
стан
251
Компартиясы XVI съезінде Орталы
комитет мүшелігіне кандидат
болып сайланады.
1987 жылдан бастап М. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер
институтында аға ғылыми
ызметкер болып еңбек етеді. 1994
жылы «Абай: а
ынды
тағлымы» («ғылым») атты монографиясы
жары
көреді. 1995 жылы «Абай поэзиясындағы өмір шындығын
бейнелеудің реалистік принциптері» деген та
ырып бойынша
докторлы
диссертация
орғайды. Абайдың шығармашылы
мұрасын бастыру және зерттеу жөніндегі жұмыстары үшін
Қаза
стан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының иегері
атағына ие болады. 1996 жылы Қаза
стан Әлеуметтік ғылымдар
академиясының академигі болып сайланады. Өмірінің соңғы кезін
де М. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтында Абай
тану бөлімінің меңгерушісі болып
ызмет ат
арған. 1991–1996
негізде Жазушылар одағы бас
армасының
жанындағы Көркем аударма
ауымдастығы президентінің міндетін
ат
арды. ұза
жылдар бойы баспасөз беттерінде жарияланған
ма
алаларының көпшілігі «Маржан мен махаббат» (1965 жыл)
және «Адам мейірі» (1968 жыл) атты жина
тарына енді.
Жұмағали Ысмағұлов көркем аударма саласында ұза
жылдар
жемісті еңбек етті. Бальзактың «үзілген үміттер», Стендальдың
«Қызыл мен
ара», Ю. Бондаревтің «Жағалау» және «Таңдау», В.
Анчишкиннің «Арктика аңызы» романдарын, В. Дальдің «Бекей
мен Мәулен», э. Казакевичтің «Көк дәптер» повестерін
тілі
не шебер аудара білді.
ғалым, аудармашының ұза
жылды
еңбегі орынды баға-
ланып, Қаза
стан Республикасының еңбек сіңірген мәдениет
ызметкері (1992 жыл) атанады, халы
тар Достығы және
«Құрмет белгісі», “Құрмет” ордендерімен және медальдармен
марапатталады.
Елбасымыз Н. Назарбаевтың Қаза
станның көрнекті
айраткері, ғалым-аудармашы Жұмағали Ысмағұловтың отбасы мен
туған-туыс
айғысына орта
тасып, көңіл айту жедел
хатын мар
ұмды а
сапарға шығарып салуға арналған
аралы
жиында М. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының
директоры, академик Сейіт Қас
ып берді.
ғалым, аудармашы Жұмағали Ысмағұловтың
азасына байла
нысты мар
ұмның отбасы мен туған-туыстарына көңіл айту же
делхаты Мемлекеттік хатшы – Сырт
ы істер министрі Қанат Сауда
баевтан, Мәдениет министрі Мұхтар Құл-Мұхамедтен, Қостанай
облысының әкімі Сергей Кулагин және бас
а азаматтардан келді.
252
ғалыммен бірге
ызмет еткен, филология ғылымдарының до
кторы, профессор Тұрсынбек Кәкішев
аралы жиында әріптесі ту
ралы өзінің жүрекжарды сөзін арнады:
– Жұмағали Ысмағұлов
журналистерінің ішіндегі
сүбелісі еді. Оның сүбелі болатын себебі – ҚазТАГ-тың неме
се бас
а да
ызметтерде басшы болғандығынан емес, көбіне
солардың ғылыми негізін ай
ындаудағы ниетінде жатыр. Мәскеуде
ғылымдар академиясын бітіріп, диссертация
Одан кейін ҚазТАГ-тың басшысы болып жүрген уа
ытында 1986
жылғы көтеріліске
атыс
ан жастардың суреті басылғаны үшін
ты болып,
ызметінен айрылды. Одан кейін де ғылыммен
айналысып, Абайды насихаттауға көп еңбек сіңірді. Абайдың екі
томдығын шығарғанда еліміздің Мемлекеттік сыйлығы берілді.
Ол әрі Міржа
ып Дулатовтың бес томды
шығармалар жинағын
шығаруға да жетекшілік жасаған.
ғалым, аудармашы Жұмағали Ысмағұлов Кеңсай зиратына
жерленіп, мар
ұмның аруағына
ұран бағышталды.

Ө. Ө
ЕДЕЛ
М. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының
директоры, академик Сейіт Қасқабасовқа!
Абайдың мемлекеттік тарихи-мәдени және әдеби-ме-
мориалды
оры
мұражайы ұжымы абайтанушы ғалым, пуб
лицист-жазушы, аудармашы, сыншы-әдебиетші Жұмағали Ысма-
ғұловтың
айтыс болуына байланысты
айғырып көңіл айтады.
Қаза
әдебиетінде өзіндік орны бар ғалым, абайтануға
ома
ты
үлес
ос
ан
аза
хал
ының ардагер ұлы бүгін арамызда жо
Абайдың лирикалы
туындыларындағы тебіреніске толы
ойларын, күрделі сезім иірімдерін, табиғат көріністерін а
мұрасындағы өмір шындығы ар
ылы зерттеу нәтижесінде 1994
жылы «Абай: а
тағлымы» атты монографиясы жары
көрді.
өлең өнеріндегі көркемдік үрдістерді
әдебиетіне
Абай әкелген жаңалы
ретінде сипаттап зерттеген ғалым аға өз
еңбегінде кемеңгерлік кемелдігін ашуға баса назар аударған еді.
253
Кемеңгер Абайдың шығармашылығына толыс
аламгерлік
атайған және көсемсөз шебері ретінде танылған шағында
ойған ғалым 1995 жылы «Абай поэзиясындағы шынды
бейнелеудегі реалистік принциптер» деген та
ырыпта докторлы
диссертациясын
орғап, 1990–1995 жылдар аралығындағы кезеңде
тың ұлы а
ыны Абайдың шығармашылы
мұраларын зерт
теу және жары
а шығару жөніндегі жұмыстар циклы үшін оған
ҚР Мемлекеттік сыйлығы берілгені әдебиетсүйер
ауымға бел
гілі. Мұның бәрі де бүгін дүниеден озған білікті ғалым, білгір
әдебиетшінің бүкіл саналы ғұмырындағы ат
арған ең маңызды
істері болатын.
ұлы Абайдың шығармашылы
мұрасы – хал
ымыздың
ғасырлар бойы маңызын жоймайтын рухани
азынасы, маңызын
жоймау былай тұрсын, заман өзгерген сайын бұл
азына өзінің жаңа
ырларымен жар
ырай түсетіні рас болса, Ж. Ысмағұловтың есімі
әдебиеті мен абайтану ілімі тарихында сөнбес жұлдыздай
ырап мәңгі
алатыны аны
. Құрметті ғалым,
адірлі
ағамыздың иманы салауат, жаны жәннатта болсын демекпіз.
Абайдың мемлекеттік тарихи-мәдени және
әдеби-мемориалдық қорық-мұражайының директоры
ҚР ұҒА Әдебиет және өнер институтының директоры,
академик Сейіт Қасқабасовқа және институттың ұжымына!
Абайтану ғылымына көп еңбек сіңірген белгілі
әдебиеттанушы ғалым, шебер аудармашы Жұмағали ағамыздың
өмірден өтуі
аза
әдебиеттану ғылымының
ара шаңырағы
– Әдебиет және өнер институтының керегесін
айыстырып кет
ті. Тас түскен жеріне ауыр. ірі басылымдар мен министрлікте
үлкен
ызметтер ат
арған Ж. Ысмағұловтың
азасына көзі ашы
күллі
аза
станды
айғырса, жо
таудың түп иесі Жұмағаң
1987 жылдан бері
ызмет еткен Әдебиет және өнер институты
болып отыр. ғылым жолында Ж. Ысмағұловтың ағалы
кеңесін
алып,
ам
орлығын көрген адамның атынан
ара шаңыра
ққ
айғырып, көңіл айтамын. Ағамыздың жаны жәннатта болсын.
Бауыржан ЕРДЕ
254
МАЗМұ
бзал азамат
адырлы дос............................3
О.Батырбеков
. Өмірдің өзі жа
К.Ахметов.
Мой друг Жумаш...........................................19
. ғабеңнің тарихи-көркем
тағлымдары.................
Қ.Раев.
Ағамыздың журналистік, сыншы-
ызметінің
аша очеркі.................................44
. Әдебиеттің еңбекторысы...........................63
. ұстаз тағлымы................................................71
К.Юсуп
. Тәржіман ғибраты...............................................81
Қауесеттен кейін келді...............................97
Алдымызда аға болып жүретен...................110
Қ.Салғараұлы.
үздік ұлгі................................................116
С.Ақтаев.
Жа
сылардың көзі еді...................................132
Б.Сабаз.
үйренгенімнен үйренерім көп еді..................140
А.ісімақова.
Абайтанушы ғалым....................................143
255
Асыл текті ағамыз еді......................................152
С.Ананьева.
Оттачивал перо в труде и испытаниях......155
Т.Әлібек
. Мен білетін Жұмекең......................................160
А.Тусупова.
Два мастера пера:
Пауло Коэльо и Жумағали Исмагулов......165
М.Кадралинова.
Г.Орда.
Арда
ты ағаларым азайып бара жатыр........... 175
С.Қосан.
Жұмағаң арамызда жүр...................................183
А.Зекенева.
Сұлулы
а іңкәр жан еді.............................189
Ш.Серікжанова
.Әкемдей
оршым еді....................197
Ш.Сариев
. ғалымның туған жерінде.............................199
А.Шаяхмет.
Абыройы ас
И память возвращает к истокам.................209
Қ.Садуақасов
. Кемел ой, кенен дарын иесі...................212
Қ.Ысмағұлов
. Өмірі өзгеге өнегі....................................214
О.Жақсанов
. ілияс Омаров жайлы кітабын
тай алмады...........................................218
Басуға
ол
ойылды 06.05.2013. Қалпы 84х108
Қағазы офсеттік. Қаріп түрі “Таймс”. Есепті баспа
табағы 16,0 + 1,0 б.т. фотосуреттер
Шарты баспа табағы 14,34. Таралымы: Мемлекет есебінен
2000 дана + баспа есебінен 80 дана. Тапсырыс № 339.
стан” баспа үйі”
050046, Алматы
аласы, Прокофьев көшесі, 226/1.
Тел./факс: (8-727) 392-94-18.
Тапсырыс берушінің дайын файлдарынан
050009, Алматы
аласы,
Гагарин даңғылы, 93.
Тел.: 394-39-22, 394-39-24.
Редакторы Н.Оразбек
Суретшісі Б
Серікбаев
Компьютерлік дизайны Ә.Садырова
Биыл “Қаза
стан” баспасынан
олыңыздағыдан өзге төмендегідей кітаптар
жары
көреді:
1. Қ. ЕРГӨБЕК.
СА
СӨ
. (Әдебиеттану, сын әлемі)
2. АҚАН сері ҚОРАМСАұЛЫ.
ШЫғА
МА
3. БіРЖАН сал ҚОЖАғұЛұЛЫ.
ШЫғА
МА
4.
АЗА
Қ К
НТі
БЕСі – 2014

Приложенные файлы

  • pdf 18234620
    Размер файла: 2 MB Загрузок: 0

Добавить комментарий