Shpory_pa_bel_lit__33

АДКАЗЫ НА ѕСЕ ПЫТАННІ

1. Перыядызацыя бел.літ.ХХ ст. Яе нац.-гіст.-ыя і мастацка-эстэтычныя асновы. Перыядызацыя – сістэмнасць неабходная для кожный навукі.
Прозвішча навукоца, якія прапановалі свае варыянты перыядызацыі бел літ ХХ ст.: Міхась Мушынскі; Алег Лойка; Іван Шпакоскі; Мікола Мішчанчук.
Перыядызацыя была патрэбна:
Гісторыя любой навукі яляе сабой пэную сістэму. У гісторыі літ-ры такую ролю адыгрывае перыядызацыя. З’яленне новай перыядызацыі бел літ ХХ ст абумолена і падрыхтавана развіццём літ-ры і свядомасцю самаго народа. Новая перыядызацыя знікла  90-е гады ХХ ст. Навукова абгрунтаваная перыядызацыя мае вялікае значэнне  паглыбленным даследаванні шляхо, якімі рухалася літ-ра у спасціжэнні яе найбольш хар-ных асаблівасцей і нутраных заканамернасцей. У аснову прапанаваных перыядызацый пакладзены новыя падыходы  асэнсаванні літ. працэсу, розныя крытэрыі ацэнкі маст.-літ. твора.
Канцэпцыя усім вядомая (з кніг і г.д.)
Канцэпцыя новай перыядызацыі Мушынскага

І перыяд 1917-32
ІІ перыяд 1933-55
ІІІ перыяд 1956-сучаснаць
І перыяд 1900-канец 20-х гг.
ІІ - пач. 30-х гг.-сяр. 50-х гг.
ІІІ - сяр.50-х гг.-сучаснасць

Мушынскі пры станаленні перыядызацыі прапанава у якасці крытэрыя ідэйна-мастацкую, эстэтычную сталасць літ-ры, жанрава-стылявое выяленчае багацце літ., улічваючы побач з гэтым гуманістычную скіраванасць літ., яе выразнасць, выяленне яе нац. асаблівасцей і непаторнасці.
Хар-ка перыядызацыі Мушынскага:
І перыяд – развіццё рэалізму, народнасць. Гэты перыяд афарбаваны  колеры нац.-адраджэнскія, патрыятычныя. Чалавек для літ-ры бы каштоны як асоба.
ІІ перыяд – адступленне ад народнасці. У гэты перыяд (асабліва  2-ой пал. 30-х, у канцы 40-х і пач. 50-х гг.) дэфармуецца само паняцце прыгожага пісьменства. Пад літ-рай фактычна пачынаюць разумець ідэалагічную форму водгуку пісьменніка на грамадскія падзеі часу. Класавыя крытэрыі выцесняюць эстэтычныя.
Выключэнне: гады ВАВ.
ІІІ перыяд – развіццё публіцыстыкі, лірызацыя прозы, але  70-х гг. – зно застой. 2-ая пал. 80-х гг. – новае адраджэнне літ-ры.
МІШЧАНЧУК у аснову перыядызацыі пакла крытэрый нац. адраджэння:
І - 1900-28: перыяд узлёту,прадзівасці,пошука стыля эпохі,вага да чалавека-пакутніка
ІІ -31-83: пошукі агульначалавечай каштонасці,але не было ярка вялен. нац. ідэі
ІІІ - 1983-суч.: новы перыяд. Павышаная цікавасць да грамадскіх праблем, уплы таталітарнага грамадства на асобу, пераасэнсаванне ранейшых этапа літ-ры.
2. “Нашаніскі” перыяд у гісторыі бел. літ. і яго актыныя дзеячы. 2 плыні  “нашаніскім” руху.
Нац./нашаніская пара: рэв-я 1905-га года. Багушэвіч гавары, што нараджаецца бел інтэлігенцыя. 2 плыні  “нашаніскім” руху: культурна-асветніцкая і літ-ная. Важная роля  гэты перыяд адводзіцца рускамонаму друку, дзе рыхтавалі ідэю Адраджэння: “Северо-западный край” (1903-05, гал. рэд. Мысласкі). Друкуюцца першы твор купалы, вершы Цёткі. Газета была закрыта за рэвалюцыйныя погляды. У Мінску выйшла бел газета на рус мове «Голос Белоруссии», зачыненая на 1-ым нумары; З 1906  Ленінградзе пачало працаваць 1-ае бел выдавецкае таварыства, «Загляне сонца і  наша ваконца», якiм надрукована шмат бел кніжак. З’яляліся і другія выдавецтвы. 1906, Вільня- 1-шы N 1-шай легальнай бел газеты «Наша доля»: Рэвалюцыянерка Цётка (А. Пашкевіч), Ядвігін Ш., Якуб Колас, А. Навіна (Антон Луцкевіч) і інш. Усяго выйшла 6N, з каторых 5 сканфіскавала паліцыя. Вестка аб легальнай бел. газеце пракацілася па сёй Беларусі. У Вільні газету бралі нарасхват, чыталі вялікімі кучкамі, плацілі вялікія грошы. Калі газета дайшла  правінцыю, сяляне сталі прысылаць у рэдакцыю пісьма з гарачымі, радаснымі словамі абуджаных сыно бацькашчыны. Працягам «Нашай долі» была «Наша ніва», першы нумар выйша у 1906  Вільні. Да восені 1915 года «Наша Ніва» гуртавала ля сябе сю сведамую Беларусь, тут выраслі літ. іменні сіх выдатнейшых бел.паэта і пісьменніка. Каб дайсці да сіх беларуса, рас. і польскага школьнага начання, «Наша ніва», як і «Наша доля», друкавалася і кірыліцай і лацінкаю, але з 1912 года, з-за вялікага кошту, газета перайшла на адно кірыласкае пісьмо. У цесным звязку з «Нашай нівай» працавала «Бел. выдавецкае таварыства  Вільні». Пераважнасць нац. элемента, лозунга і матыва,  гэтую пару найбольш інтэнсіна спачатку развілася паэзія, таму што былі захаваны традыцыі вуснай народнай творчасці, вершаваны фальклор. Існавалі розныя варыянты адных і тых жа песен, першыя творы Коласа і Купала – вершы. Проза развівалася паралельна, паэзія нават дапамагала прозе (вершаваная проза). М. Гарэцкі піша артыкулы “Наш тэатр” (1913) і “Развагі і думкі” (1914), апошні якраз прапагандуе развіццё прозы. Былi паэты, звязаныя сваёю літ. дзейнасцю яшчэ з народніцкаю парою (К. Каганец, Ядвігін Ш. і інш), другія прыйшлі як новыя сілы (Цётка, Я. Колас, Янка Купала, М. Багдановіч і інш.). Агульны характар - нацыянальна-адраджэнскі і пераважна класава-сялянскі. Дзякуючы “Нашай Ніве” была магчымасць друкавацца атарам і бы прыток гэтых атара (пад знакам нац адраджэння). Як выдатная культурная сіла  адраджэнні Ян Луцкевіч (1881-1919), хоць сам = не піса, зрабі тым часам незвычайна многа  гісторыі нашаніскае літ-ры, бышы ініцыятарам «Нашай долі» і «Нашай нівы», дабываючы кошты на друкаванне газет і кніжак, гуртуючы ля сябе людзей слова і жывучы з імі адной ідэяй, адною справаю, адным жыццём. У гісторыі ж адраджэння Я. Луцкевіч мае непаранана важнейшае значэнне. Памёр без пары, ад сухот, якіх набрася, седзячы за сацыялістычныя пераконанні  царскай турме, горка аплаканы сёю сведамаю часткаю бел народа, якому адда усё сваё жыццё і адказа багаты нац. музей і бібліятэку  Вільні. Бы закладчыкам 1-га бел навуковага таварыства, 1-й гімназіі  бел мове.





3. Асн. заканамернасці развіцця бел. літ. пач. ХХ ст.
Усё развів. паскорана. Пісьменнікі выкарыстоваюць кніжныя і фальклорныя традыцыі (не залежна ад жанра твора). АЛЕ! Пісьменнікі і адыходзілі ад фальклору, выпрацоваючы рысы творчай індывідуальнасці. Працягвае развіццё рэалізм (Колас), але і існава рамантызм (Купала).
Заканамернасці:
1)Паскоранасць - гал. заканамернасць! (артыкул Багдановіча “Забыты шлях”);
2) Вылучэнне творчых індывідуальнасцей (артыкул Багдановіча “Глыбы і слаі”);
3) Масавы прыток у літ.-ру творчых сіл, які нарадзі масавую паэзію і прозу;
4) спалучэнне фальклорных і кніжна-літ. традыцый (нац. і агульначалавечых);
5) Жанрава-стылёвае збагачэнне бел. літ.: бурны росквіт паэзіі (лірыкі) і паступовае развіццё прозы і драматургіі;
6)Спалучэнне рэалізму з рамантызмам, сімвалізмам, імпрэсіялізмам і інш плынямі
Усё развів. у агульнагістрач. кантэксце.
4. К. Каганец - паэт, празаік, драматург, грамадска-палітычны дзеяч.
Каганец Карусь - сапр.: Кастравіцкі Казімір Рафаіл Карлавіч; іншыя пседанімы і крыптанім: Будзімір; К.Шашаль; К.Качанец; 29.1(10.2).1868, Табольск, Расія - 20.5.1918, в. Прымагілле Мінскага пав., цяпер в. Юцкі Дзяржынскага р-на Мінскай вобл. Сын удзельніка пастання 1863-64, сасланага  Сібір. У 1874 сям’і дазволена вярнуцца  Беларусь, жылі  в. Засулле каля Стобца і в. Прымагілле каля Койданава. Вучыся  Мінскім гарадскім вучылішчы, у 1890-х г. у Маскоскім вучылішчы жывапісу, скульптуры і дойлідства. Літ. дзейнасць пача у 1893. 1890-пач 1900 - публікава апрацокі народных падання у газ. «Минский листок» і «Северо-Западный край». 1902-03 удзельніча у стварэнні БСГ, распрацоцы яе праграмы. Падрыхтава праект газ. «Палессе» (1904). Сак. 1905 удзельніча у І-ым сялянскім з’ездзе Беларусі. Арыштаваны 19.12.1905 з групай агітатара у Койданаскай воласці. Да 16.5.1906 знаходзіся  Мінскай турме. 2.4.1910 асуджаны Віленскай судовай палатай на год зняволення, змешчаны  Мінскую турму. Супрацоніча з газ. «Наша ніва». Апрацава кірылічны варыянт 1-га бел. падручніка новага часу «Беларускі лемантар, або Першая навука чытання» (СПб, 1906, выд. ананімна). Пры жыцці асобным выданнем выйша вадэвіль «Модны шляхцюк» (СПб, 1910), які карыстася вялікай папулярнасцю і бы адным з 1-ых твора нац. тэатральнага рэпертуару (ставіся  1910 трупай І.Буйніцкага, у 1918 – 1-ым бел. таварыствам драмы і камедыі, у 1928 - БДТ-2). У пач. 1912 атрыма месца праляючага фальваркам Жорта у Барысаскім пав., дзе і праслужы апошнія 6 гадо жыцця. Частка рукапіснай спадчыны К. пасля яго смерці трапіла да Я.Лёсіка, які апублікава яе  «Беларусі» (1919) і «Вольным сцягу» (1921). Пахаваны  в. Навасёлкі ля Койданава (Дзяржынска). У 1988 на магіле пасталены помнік.
5. Жыццёвы і творчы шлях Ядвігіна Ш.
Нарадзіся Антон Іванавіч Лявіцкі  1868 г. у маёнтку Добасня Рагачоскага павета Магілёскай губерні (зараз Рагачоскі раён Гомельск. вобласці), дзе  той час яго бацька служы упраляючым. Незабаве бацька змяні месца працы, і сям'я пераехала на Міншчыну. Закончы Мінскую гімназію. Нейкі час вучыся на медфакультэце Маскоскага ніверсітэта, але за дзел у студэнцкіх хваляваннях бы арыштаваны і выключаны з універсітэта. Некаторы час правё у “Бутырках”.
Пасля вызвалення з турмы не давялося вярнуцца ва ніверсітэт, бо вышэйшыя навучальныя становы старанна ачышчаліся ад асоб, якія знаходзіліся на падазрэнні паліцыі. Ён зда экзамен на аптэкарскага практыканта. Прайшо практыку  адной з маскоскіх аптэк, выеха у Беларусь і ста працаваць памочнікам правізара.
Літ. дзейнасць пісьменнік распача яшчэ  турме. Там ён перакла на бел. мову апавяданне Гаршына “Сігнал”. Як пісьменнік, і як грамадзянін Ядвігін Ш. складвася пад уздзеяннем ідэй народніцтва. Пад уплывам народніцтва у сваіх творах прымуша мужыка высмейваць свае недахопы - някемнасць, п'янства і г.д.
1892 г. - камедыя “Злодзей”, але п'еса не прайшла цэнзуры і была забаронена. П'еса не была  свой час надрукавана і прапала  рукапісу.
Забарона спектакля балюча спрынята Ядвігіным - догае творчае мачанне.
Толькі  1903-04 гг. прозвішча пісьменніка з'яляецца на старонках віленскіх і мінскіх рускіх прагрэсіных газет. Бел. друкаванага органа тады яшчэ не было. Ядвігін Ш. выступае з апавяданнямі, публіц. артыкуламі і карэспандэнцыямі мясцовага характару. Ён піша на рускай мове, але піша пра Беларусь, пра бел. селяніна, знаёміць чытача з бел. фальклорам, узнімае пытанні нац. жыцця.
Пераломнай вяхой у гісторыі сёй бел. літ. і  жыцці і творчасці Ядвігіна Ш. была рэвалюцыя 1905 г. Пісьменніка захапі той грамадска-палітычны і нац. здым, які панава на Беларусі. З вялікім энтузіазмам бярэцца ён за літ. працу, уключаецца  культурна-асветніцкую работу.
У газеце “Наша доля” (1906, №3) надрукавана 1-ае апавяданне Ядвігіна Ш. на бел. мове “ Суд” (расказваецца пра тое, што суддзя немец дрэнна ведае мову, на якой вядзе судовую справу сялян-беларуса. З-за гэтага знікаюць непаразуменні, і трошкі дзівакаватыя, запалоханыя афіцыйнымі прадстанікамі лады мужыкі трапляюць у недарэчнае становішча). З гэтага часу пісьменнік становіцца актыным супрацонікам 1-ых бел. легальных газет “Наша доля” і “Наша ніва”.
1906-14 - шмат апавядання, цікавых артыкула, выступае з успамінамі.
Вясной 1914 г. пераеха у Мінск, дзе да пачатку 1-й імперыялістычнай вайны бы адным з арганізатара і тэхнічным рэдактарам штомесячных часопіса “Саха” і “Лучынка”. Вайна спыніла гэтыя выданні, але пісьменнік застася  Мінску. Ён бы арганізатарам бел. таварыства дапамогі ахвярам вайны, ставі спектаклі ,выступа на сцэне, на свой кошт выда зборнік “Беларускія жарты”.
Празмерная работа, дрэнныя матэрыялы і кватэрныя мовы далі пачатак цяжкой хваробе (сухоты горла). Зімой 1918 вымушан бы легчы  Мінскі шпіталь, а як трошкі ачуня, паеха у сваю Карпілаку і амаль нікуды не выязджа з дому.
12. Публіцыстычная спадчына Цёткі.
Заслуговаюць увагі думкі Ц. наконт бел мовы, асветы – публіц. артыкулы “Шануйце роднае слова”, “Аб душы маладзежы”, “Папараць-кветка”. Друкаваліся  “Лучынцы” і адрасаваліся пераважна бел моладзі.
Ц., як і Багушэвіч, вельмі высока цаніла бел мову, заклікала любіць яе і шанаваць, бо развіццё нац культуры, літ-ры, на яе думку, немагчыма без развіцця роднай мовы. Любо чалавека да радзімы, да свайго народа праяляецца перш за се праз яго любо да роднага слова. Ц. заклікае маладое пакаленне Беларусі аддаць свае сілы і здольнасці служэнню лепшым ідэалам чалавецтва.
Творчасць Ц. засёды заставалася аптымістычнай.



6. Жанрава-стылёвая адметнасць прозы Ядвігіна Ш.
Ядвігін Ш. (сапр. імя Антон Лявіцкі) увайшо у бел літ як навеліст, нарысіст, фельетаніст, перакладчык, атар аднаго з 1-ых бел. рамана. Піса ён на бел, польск і рус мовах. 1-ыя апавяданні пісьменніка лічацца мастацкімі апрацокамі, інтэрпрэтацыямі народных жарта, анекдота, гутарак, казак, нагадваюць байкі  прозе і хар-ца вострай сатырычнай скіраванасцю. У іх выкрываюцца зайздрасць, сквапнасць, празмерная ціканасць, забабоннасць і інш заганы чалавечай натуры. Героямі іх у большасці выпадка з'я-ца простыя людзі, сяляне, якім атар спачувае і якіх павучае з пазіцый народнай маралі. Так, у серыі гумарыстычных навел "Вучоны бык", "3 маленькім білецікам", "Пазыка", "Заморскі звер", "Цырк" сяляне трапляюць у даволі кур'ёзныя сітуацыі гарадскога жыцця, дзе паводзяць сябе па-дзіцячы наіна, даверліва, неразважліва, часам алагічна (прымаюць чалавека за малпу, вераць у магчымасць вучобы бычка на чыноніка, сушаць у партэры анучы, у цягніку замест вызначанага  білеце месца займаюць туалет). Апавяданне "Рабы" з'я-ца вострай крытыкай на людское хамства, блізарукае жыццё, "Падласенькі" - сатырай на тых прадстаніко інтэлігенцыі, якія, вывучышыся на бацькоскія грошы, адракаліся ад іх, "Важная фіга"- высмейваннем злых і сварлівых свякрух, "Дачэсныя" - выкрыццём сквапнасці, несумленнасці, нядзячнасці, ашуканства. Пазнейшыя творы хар-ца большай рэалістычнасцю, сац. завостранасцю. Цяжкая доля вясковай жанчыны паказваецца  апавяданнях "Гаротная" (пра шматпакутнае жыццё Тамашыхі), "Бярозка" (аб нялюбым замужжы і горкім лёсе Марысі).
7. “Золата” Ядвігіна Ш.: спроба рамана.
Раман "Золата" спалучае  сабе рэалістычныя, рамантычныя і дэтэктыныя прыёмы і сродкі і раскрывае тэму лады грошай, іх згубнага плыву на чалавека. Падзеі  рамане адбываюцца на Бел. пасля адмены прыгоннага права. Цэнтральнымі героямі з'яляюцца Мікола Стрончык, яго дачка Зося, Васіль Дубінскі, Прузына Салянічышка, Алёкса Гуронак, карчмар Лейба. Сюжэт твора будуецца вакол дэманічнай па натуры Зосі. Яна кахае Алёксу, якога бацькі хочуць ажаніць з багатай Прузынай. Люта ненавідзячы сваю саперніцу, Зося робіць закаханага  яе Васіля Дубінскага забойцам Прузыны (яна была кінута  калодзеж). Падазроным жа  злачынстве аказася не Васіль, а Алёкса, які з-за гэтага вымушаны эмігрыраваць  Амерыку. Зося  хуткім часе выходзіць замуж за Васіля, сумеснае жыццё для якога становіцца невыносным, трагічным. У стане афекту (калі нованароджаную дачку назвалі Прузынай) ён кідаецца  калодзеж. Самагубства Васіля спрымаецца як божае пакаранне, помста за зачасную смерць дзячыны. У рамане, як адзначалася  крытычн літ-ры, перавага аддаецца сюжэту, дзеянню, меладраматычным сцэнам, а не псіхалагічнаму раскрыццю вобраза, раскрыццю сацыяльна-класавых канфлікта, што, безумона, крыху зніжае мастацкія вартасці твора.
8. Публіцыстычныя артыкулы і нарыс “Лісты з дарогі” Ядвігіна Ш.
1910 - Ядвігін здзейсні сваю данюю мару - зрабі падарожжа па роднаму краю. 27 мая ён выбрася з Вільні і пешшу накіравася па Ашмянскім тракце. Падарожжа цягнулася да канца верасня. Пісьменнік прайшо больш 5400 вёрст, наведа шмат вёсак, мястэчак і хутаро, пазнаёміся з рознымі людзьмі.
Свае пісьменнніцкія ражанні, грамадзянскі роздум над эканамічнымі нац праблемамі жыцця бел селяніна ён выкла у нататках “Лісты з дарогі”. Гэта твор маладога  бел прозе жанру - публіцыстычны нарыс.
У час падарожжа Ядвігіна Ш. цікавіць мова, быт селяніна, эканам становішча вёскі, краю. Вельмі засмучае атара беднасць бел вёсак. Прычыну гэтай беднасці ён бачыць або  нядбайнасці мужыцкай, або  нераджайнасці зямлі. І кожны раз прыходзіць  захапленне, калі сустракаецца з сельскагаспадарчай вынаходлівасцю селяніна, прапагандуе яе, сам дае парады.
9. Жыццёвы шлях Цёткі (Алаізы Пашкевіч).
Нарадзілася Алаіза Пашкевіч у былым фальварку Пешчын Шчучынскага раёна  шляхецкай сям'і. Скончыла Віленскае прыватнае сямікласнае вучылішча. Настанічала  вёсцы. 1902-04 - вучылася на вышэйшых адукацыйных курсах  Пецярбургу. Найвышэйшае прызначэнне чалавека - барацьба з цемрашальствам, несправядлівасцю, з людскім горам. Веды па медыцыне, гігіене, педагогіцы, батаніцы пасля паспяхова выкарыстоваліся Алаізай у жыцці. У час яе вучобы  Пецярбургу аформіся і дзейніча гурток студэнта-беларуса "Круг бел народнай прасветы". А. Пашкевіч становіцца актынай удзельніцай барацьбы з царызмам. Тады ж пачася і шлях Алаізы  літ-ру. У нелегальных выданнях гуртка - "Каляднай пісанцы" і "Велікоднай пісанцы" - былі змешчаны яе вершы. 1904 - Пашкевіч вярнулася  Вільню і распачала актыную прапагандысцкую работу, адначасова працавала фельчаркай у Нова-Вілейскай бальніцы. Пад пагрозай арышту была вымушана  1905 г. на нейкі час пакінуць Вільню, але хутка вярнулася і прыняла дзел у выпуску 1-ай бел газеты "Наша доля". І зно эміграцыя. Цётка едзе  Галіцыю, дзе паступае на філфак Львоскага універсітэта. Займаецца вывучэннем бел тэатра і фальклору. Матэрыяльная незабяспечанасць, напружаная творчая праца абвастраюць хваробу лёгкіх. 1908-09 - у эміграцыі выходзіць замуж за літоскага інжынера С. Кайрыса. Прозвішча мужа дазволіла ёй зно вярнуцца на радзіму, дзе  1914 г. пачынае выдаваць у Мінску часопіс для моладзі "Лучынка". 1915 - прыкладае шмат намагання для арганізацыі бел школ і настаніцкіх курса у Вільні. 1916 - памёр бацька, і Алаіза паехала на яго пахаванне. У Лідскім павеце лютавала эпідэмія тыфу. Цётка засталася, каб дапамагчы хворым землякам, але сама заразілася і памерла.
Самымі раннімі з яе вядомых верша лічацца "Лета" і "Восень", апублікаваныя  зборніку "Скрыпка беларуская" (1906). У іх па-майстэрску перададзены асобныя моманты сялянскай працы, апісваюцца летнія ігрышчы і восеньскі кірмаш. У цэлым зборнік увасабляе адраджэнскую плынь у творчасці Цёткі. Амаль адначасова з ім бы надрукаваны яе другі паэтычны зборнік - "Хрэст на свабоду" (1906), які прадсталяе рэвалюцыйна-змагарскі напрамак яе творчасці. Уключаныя  яго вершы "Хрэст на свабоду", "Мора", "Пад штандарам" - сапрадныя шэдэры рэвалюцыйна-агітацыйнай паэзіі. Асн. матывы паэзіі Цёткі - любо да радзімы, да роднай прыроды, самаахвярнае служэнне народу.
Цётка - адна з пачынальніц бел прозы. Яе апавяданні адлюстроваюць настроі студэнцкай моладзі ("Зялёнка"), цяжкі вясковы побыт ("Навагодні ліст"), гаротны лёс дзяцей, замучаных нечалавечымі мовамі жыцця  капіталістычным грамадстве ("Міхаська"). Апавяданне "Прысяга над крывавымі разорамі" таксама, як і названыя вышэй вершы, друкавалася  якасці пракламацыі. Пяру Цёткі належаць кніжкі і падручнікі для дзяцей ("Лемантар", "Гасцінец для малых дзяцей", "Першае чытанне для дзетак беларуса"), публіц. артыкулы і нарысы, даследаванні па гісторыі бел тэатра.



10. На крылах рамантызму. Творчасць Цёткі.
Пачынала сваю творчасць Цётка пад моцным уплывам Ф.Багушэвiча. Цётка наследуе творчыя прынцыпы Багушэвiча, яго iдэi. Асобныя вершы непасрэдна пераклiкаюцца з вершамi Багушэвiчача. Напрыклад, "Мае думкi", "Музыкант беларускi". Але Цётка жыла  iншы час, яе творчасць разгортвалася у перыяд рэвалюцыi 1905-07, калi жыцце ставiла перад лiт-рай новыя задачы. Творчасць Цёткi набывае рэвалюцыйны хар-р. Бурлiвая энергiя рэвалюцыйных выступлення нардных мас, пафас барацьбы захапляюць паэтэсу, вызначаюць iдэйныя i мастацкiя асаблiвасцi яе верша, прасягнутых нянавiсцью да самаладства. Народная рэвалюцыя становiцца гал. тэмай яе творчасцi. Ёй прысвячае Цётка зб. "Хрэст на свабоду" (1906), якi складаецца з верша пра барацьбу народа супраць царызму ("Мора", "Хрэст на свабоду"). У зб. "Скрыпка бел” з'яу-ца творы, якiя прадвяшчаюць выбух народнага гневу i нянавiсцi ("Суседзям у няволi", "Вера беларуса"). Верш "Суседзям у няволi” напiсаны, калi паэтэса знаходзiлася у эмiграцыi на Украiне. У вершы яна становiцца прапагандыстам iдэй iнтернацыяналiзму, адзiнства iнтарэса працоных мас усiх нацыянальнасцей. Iдэя верша - глыбокая вера  непераможную сiлу народа, загартаваную  суровых выпрабаваннях цяжкай i шматпакутнай гiсторыi. Цётка заклiкае народ шырэй глянуць на жыцце, на свет. У вершы "Хрэст на свабоду” паказаны падзеi рэвалюцыi 1905-07, калi 9 студзеня па казу цара была растрэляна мiрная дэманстрацыя. Верш належыць да публiцыст. лiрыкi.
Самы яркi з рэвалюц. творау Цёткi - верш "Мора". У вершы падзеi рэвалюцыi паказаны на самым уздыме, у кульмiнацыi. У вершы паэтэса малюе карцiну раз'юшанай стыхii на моры. У вершы вобразна выступаюць хар-ныя асаблiвасцi паказу жыцця. Грозная навальнiца на моры паказваецца як бiтва памiж "разгневанай натурай” i "войскамi бога", у вобразе якiх выступаюць варожыя народу сiлы, сiла самадзяржая. Верш заканчваецца слаленнем барацьбы. Верш з'я-ца гiмнам рэвалюцыi.
Паэтычная творчасць Цёткi амаль цалкам звязана з рэвалюцыйнымi падзеямi 1905-07. Вершы паэтэсы - палiтычная, публiцыстычная лiрыка, паэзiя высокiх грамадзянскiх настроя, пачуцця, iмкнення. Цётка была не толькi таленавiтай паэтэсай, а i таленавiтым празаiкам, што яскрава выявiлася  апошнi перыяд яе творчасцi (апавяданне "Прысяга над крывавымi разорамi"). Замалека з жыцця беднага, змучанага цяжкай працай i нястачай чалавека, селянiна Мацея. Творчасць Цёткi пасля падзей 1905-07 развiвалася  складаных абставiнах рэвалюцыi. Яна працягвала верыць у тое, што народ не сказа яшчэ свайго апошняга слова, што ён здабудзе сабе волю i права на лепшае жыццё. Гэтай верай прасягнуты яе вершы, напiсаныя у той час, а таксама апавяданнi "Навагоднi лiст".
11.Жанрава-стылёвая разнастайнасць празаічных твора Цёткі.
У прозе Цёткі павышана цікавасць да агульначалавечых праблем, да пытання маральна-этычнага плану. Героі яе апавядання - гэта ахвяры таго ладу жыцця, якога не прымала Ц., з якім яна адкрыта змагалася.
“Прысяга над крывавымі разорамі” - 1-ы празаічны твор, алегарычнае апавяд.  форме сну. Ідэя саюза рабочага класа і сялянства. Надрукавана  №1 “Нашай долі”. (у апавяданні 3 сыны Мацея, тры браты, сімвалізуюць адзінства рабочых, сялян і салдат, здольны дабіцца свабоды свайму народу, даць зямлю беззямельным. Сон Мацея - не проста яго спрадвечная мара аб зямлі, не проста яго гора і боль, а папярэджанне аб вялікай крыві, якая пральецца на гэтай зямлі. Цётка паказвае гэтым, што дарагой цаной прыйдзецца плаціць за зямлю і волю, што гэта барацьба патрабуе адзінства і згуртаванасці).
“Навогодні ліст” - побач з бытавымі звесткамі з сялянскага жыцця як бы мімаходзь гаварыцца пра становішча  краіне, пра рэпрэсіі, пра цяжкае жыццё - іншасказальная форма, каб замаскіраваць свае думкі перад царскай цэнзурай.
Да ліку лепшых празаіч твора Цеткі адносяцца апавяданні “Зялёнка” і “Міхаська”. Прасякнутыя глыбокім гуманізмам, яны сведчаць пра схільнасць пісьменніцы да псіхал аналізу, пра яе менне зазірнуць ва нутраны свет чалавека.
Цікавы рывак з апав “Зялёнка”, дзе  тэатральнай зале Зялёнка  свае апошнія хвіліны слухае чароныя гукі скрыпкі, і музыка гэтая нібы выяляе яе высокія мары аб жыцці і прадказвае трагічны фінал. Гэты рывак сведчыць пра тое, што  рэалістычны стыль прозы Цёткі пранікалі рамантычныя рысы, што яе апавяданням былі ласцівы значныя элементы лірызму. Дарэчы, гэта было характэрна і для некаторых апавядання пач XX ст. Я. Коласа, З. Бядулі, Ядвігіна Ш., М. Гарэцкага, што сведчыла пра з’яленне новых стылявых тэндэнцый у нашай прозе  самы ранні перыяд яе станалення і развіцця.
Апавяданне “Зялёнка” мае шмат атабіяграфічных дэталя.
“Міхаська” - яшчэ адно абвінавачванне страшнаму свету бесчалавечнасці, таму сац. ладу, які нявечыць самую шчаслівую пару чалавека - дзяцінства.
Ц. была вялікім сябрам маленькага чытача:“1-ае чытанне для дзетак беларуса”.
Навукова-папулярныя творы: “Гутаркі аб птушках”, “Пералётныя птушкі” - друкаваліся  1-м бел. часопісе для дзяцей і юнацтва “Лучынка” (1914) (Была яго рэдактарам).
Падарожныя нарасы пра паездку  Італію (“З дарогі”) і Фінляндыю (“Успаміны з паездкі  Фінляндыю”).





















13. Наватарская роля Я. Купалы  развіцці бел паэзіі. Спецыфічныя рысы мастакоскай індывідуальнасці (паранаць з Я. Коласам).
У сваёй біяграфіі Купала спалучае 2 стагоддзі: 19 і 20.
Іван Дам. Луцэвіч нар. 7 ліп 1882 у Вязанке (Мінская вобл.) Бацькі: Дамінік Ануфрыевіч, Бянігна Іванана. Дзяцінства прайшло  вандраваннях па Міншчыне. У Косіне  6 гадо хлопчык упершыню пачася вучыцца грамаце па-польску  служачага маёнтка Патаповіча. У Сенніцы хлопчык пайшо  мясцовае двухкласнае народнае вучылішча (настаніца Алімпіяда Сонцава). Вучыся  вандроных настаніка.
Паплывалі на будучае Уладзімір Самойла - вядомы літаратар, Зыгмунт Чаховіч - удзельнік пастання 1863.
1902 - памірае бацька, брат, 2 сястры.
Працуе хатнім настанікам, пісарам, рабочым на вінакурні.
1903-1904 – 1-ыя творы на польскай мове.
У 1904 спрабуе пісаць па-беларуску: “Мая доля”. Ці магчыма для чалавека інш сац і псіхалагічныя нормы і тыпы паводзін, як толькі застацца рабом сваёй долі? – пытанне сяго пачатковага перыяду творчасці Купалы.
Верш “Мужык” - 1-е выступленне  друку (15 мая 1905)
Восень 1905 - працуе практыкантам на бровары (чорнарабочы). Затым - памочнік вінакура.
11 мая 1907 - “Касцу” надрукаваны  “Нашай ніве”. Затым: “Лета”, “Ці ж гэта многа?”, “Непагода” і інш
Восенню 1908 г Купала пераязджае  Вільню, дзе супрацонічае з рэдакцыяй «Нашай Нівы»: «Маладая Беларусь», «Заклятая кветка», «Адцьвітаньне» і інш.
У 1908 г  Пецярбургу  выдавецтве «Загляне сонца і  наша ваконца» выходзіць 1-ы зб. К. «Жалейка». У кастрычніку - канфіскацыя зб-ка. Арышт з кнігі бы зьняты, аднак у 1909 г тыраж кнігі паторна канфіскавалі. Каб не зашкодзіць афіцыйнай рэпутацыі «Нашай Нівы», Купала кідае працу  рэдакцыі.
Снежань 1909 К. падаецца  Пецярбург. Там ён уладковаецца на курсы А. Чарняева. 8 ліпеня 1910 г асобнай кніжкай выходзіць паэма «Адвечная песня».
13 кастрычніка 1910 - зб «Гусляр».
У 1911-13 летку наведвае маці і сясьцёр у Беларусі, у фальварку Акопы.
3 чэрвеня 1912 ён завяршы свой 1-ы сцэнічны твор - камэдыю “Палінка”, якая  наступным годзе была выдадзена  Пецярбургу, а потым і пасталена на сцэне - спачатку  Пецярбургу, потым у Вільні, нарэшце летам 1913 г  Радашковічах.
Вясной 1913 г бы выдадзены 3-ці зб-к Купалы - «Шляхам жыцця».
Верасень 1913 - драма «Раскіданае гняздо».
П'еса была пасталена на сцэне толькі  1917 г, пасля рэвалюцыі, а надрукавана яшчэ пазней – у 1919 г. у Вільні.
За артыкул «Думкі» К. меся быць прыцягнуты да судовай адказнасці, але з прычыны набліжэння фронту да Вільні ды пачатку эвакуацыі суд не адбыся. У верасні 1915 г. К. пераязджае з Вільні  Акопы.
Купала вяртаецца  Менск у студзені 1919 г. 25 жніня выйша 1-ы нумар рэдагаванай Купалам газэты «Звон».
31 жніня 1922 г  Акопах К. завяршае працу над трагікамедыяй «Тутэйшыя»
На пачатку 20-х гадо, пасля абвяшчэння БССР, К. рэдагуе часопіс «Вольны сьцяг», дапамагае тварэнню Інбелкульта, сапрадным членам якога бы абраны  1922 годзе. 1922 - зборнік «Спадчына».
У 1927 г Купала значальвае суполку «Полымя», якая аб'яднала пісьменьніка-«адраджэнца».
20 лістапада 1930 году, ня вытрымашы здзека, Купала робіць спробу самагубства, але застаецца жывы.
зб-к «Ад сэрца» (1940), за які Купала  1941 г атрыма Ленінскую прэмію.
У 1941 г.,  сувязі з акупацыяй Беларусі войскамі фашысцкай Нямеччыны, Купала эвакуяваны  Маскву, а адтуль у Печышчы (Татарстан). Ён стварае шэраг верша.
28 чэрвеня 1942 г  Маскве Купала трагічна загіну, упашы з лесьвіцы  гатэлі «Масква». У 1962 г. урна з прахам паэта перавезена  Мінск і пахавана на Вайсковых могілках.
Адрозненні: Купала-рамантык, Колас – рэаліст, Купала – фантазія, Колас - рэальнасць, Купала - польскія традыцыя  літ-ры, Колас – рускія і краінскія.
14. Праблематыка, жанравая эвалюцыя паэтычнага эпасу Я. Купалы.
Купала актына распрацовае жанр паэмы. Раннія паэмы (“Нікому” 1906, “Адплата кахання” 1907, “Калека”, “У піліпаку”, За што?”) блізкія да Коласавых: устанока на факт, падрабязнасць, апісанне. Але  Купалы угадваецца востры разлад з рэчаіснасцю, драматызм, рамантычны прынцып светаадчування. У ранніх паэмах – цікавасць пытання чалавечага лёсу. Героі выступаюць, як ахвяры сусветнага зла.
1910 - паэма “Адвечная песня” сведчыла пра новыя павевы  творчасці. 1-ы драматычны твор, напісаны вершам. Рысы сац.-бытавой драмы. Постаці і сітуацыі пераносяцца з побытавага  іншае - філасофскі светапогляд. Твор прысвечаны сялянскаму жыццю. Раскрываецца жыццё мужыка ад нараджэння да смерці.
Найбольшае дасягненне купаласкага рамантызму - драматычная паэма “Сон на кургане”. Твор напісаны  перыяд інтэнсінага асэнсавання няданіх рэвалюцыйных паэм, і  ім адбіся пакутлівы роздум паэта над складанымі шляхамі сац. і нац.-вызваленчай барацьбы і лёсам яе удзельніка. Маты адзіноты, ізаляванасці чалавека ад навакольнага свету. Паэма не толькі прывязана да рэвалюцыйных падзей пач XX ст. праблематыка твора шырэй.
Паэма “На куццю” - нац.-адраджэнская тэма. Пачуццё гісторыі + рамантызм. Умона-міфалагічная аснова. Атар не даследуе псіхалогію героя,а малюе незвычайнае відовішча. Прадметна-рэалістычнае напаненне паэмы зведзена да мінімуму. Умоныя сродкі выразнасці атрымліваюць тут паэтычнае, філасофскае і драматычнае абгрунтаванне.
Купаласкі рамантызм абуджа і развіва эмацыянальную прыроду паэзіі: новы напрамак мастацкай творчасці - пострамантызм (больш глубокае разуменне чалавека  яго суадносінах з сучаснасцю).
“Курган” 1910. “Бандарона”, “Магіла льва”, “Яна і я”.
Ідэя свабоды застаецца цэнтральнай  творчасці.
Сваімі паэмамі К. выраша задачу стварэння нац. рамантычнага эпасу.






15. Аналіз паэм Янкі Купалы “Сон на кургане”, “На Куццю”, “На Дзяды”.
“На Дзяды”. Драматычная паэма. Завершана  1910 г. Упершыню апублікавана  альманаху "Маладая Беларусь" у 1912 г. Змест гэтага гісторыка-філасофскага рамантычнага твора зводзіцца да некалькіх тэматычных ліній: роздум паэта пра лёс бел вызваленчага руху, пра шляхі барацьбы народа, які  рэвалюцыі шука здзяйснення сваіх сац і нац спадзявання; вырашэнне праблемы заемаадносін правадыра і народнай масы; найбольш істотная тэма - імкненне рэакцыйных сіл настроіць народ супраць лепшых яго сыно. “Хто лепш ярмом нас здавіць, прыцісне - Б'ём таму ніжай паклоны, І ненавідзім так бескарысне, Як бескарысны усе нашы плёны. Тутка мы п'яны, ах, п'яны... Як сэрца ядам змяі. Тут, там нам прада не знана - Хто мы: звярмі ці людзьмі?”
Найбольшае дасягненне купаласкага рамантызму - драматычная паэма “Сон на кургане”. Твор напісаны  перыяд інтэнсінага асэнсавання няданіх рэвалюцыйных паэм, і  ім адбіся пакутлівы роздум паэта над складанымі шляхамі сац і нац.-вызваленчай барацьбы і лёсам яе удзельніка. Маты адзіноты, ізаляванасці чалавека ад навакольнага свету. У “Сне на кургане”  парананні з папярэднімі творамі паглыбляецца філасофскі аспект мастацкага пазнання. Сюжэт паэмы адлюстровае складанасць купаласкага спрымання тагачаснага жыцця. Ідэйная прырода гэтага твора патрабуе актынасці чытацкага спрымання. Паэма не толькі прывязана да рэвалюцыйных падзей пач. XX ст. праблематыка твора шырэй.
У 1-ай дзеі “У пушчы” - карціна крыды, падману і злачынства, якія складаюць неад’мную уласцівасць чалавечага грамадства.
Сон Сама - вяртанне да радаводных каранё, спроба самапазнання, абуджэнне духоных сіл.
Паэма “На куццю” – нац.-адраджэнская тэма. Пачуццё гісторыі + рамантызм. Умона-міфалагічная аснова. Купала адкрывае заслону часу, ажыляе мінушчыну, героі глядзяць на нас з глыбіні гісторыі. Атар не даследуе псіхалогію героя, а малюе незвычайнае відовішча, карціну таго, як князь кліча ганцо і загадвае ім агледзіць краіну. Князь пасылае іх са свайго часу  наш. Прадметна-рэалістычнае напаненне паэмы зведзена да мінімуму. Умоныя сродкі выразнасці атрымліваюць тут паэтычнае, філасофскае і драматычнае абгрунтаванне.
16.Гістарызм мыслення  вершах Купалы 1918–1919 гг. іх патрыятычны, філасофскі і гуманістычны змест ("На сход!", "Спадчына", "Час!" і інш.)
Кастрычнiцкая рэвалюцыя застала Купалу у Смаленску і абудзіла  паэта творчую энергію, трывогу, а ці так сё будзе..
Першы верш, напісаны  паслякастрычніцкі перыяд, “Час” (1918). Форма верша – заклік, мітынговая прамова. Мэта: звярнуць вагу народа на тое, што  жыцці адбыліся змены. Паэт выказвае надзеі на класавую ронасць, незалежнасць. З радасцю спрымае паэт новыя законы. Ён вітае новае, але ж не яляе, якое будзе будучае.
Праз увесь першы зборнік савецкага часу “Спадчына” ( 1922) праходзіць думка пра лёс бел нацыі і чалавека на новым павароце гісторыі.
Верш “Спадчына” (1918), Орша. Змест падказаны складанай гістар сітуацыяй, калі агрэсіныя сілы зрабілі Беларусь арэнай ваенных дзеяння, акупіравалі амаль сю яе тэрыторыю. Паэт востра адчува трагедыю Бацькашчыны. Гэты верш аб ролі нац гісторыі і культуры  жыцці чалавека. Вялiкай любою да сяго, што звязвае паэта з радзiмай, прасякнуты гэты верш. Купала з хваляваннем успамiнае "вясеннiя праталiны, i лесу шэлест верасны, i у полi дуб апалены", "стары амшалы тын". Паэт, iмкнучыся вытлумачыць многiя пытаннi далейшага жыцця народа, вялiкую надзею склада на сход - справядлiвы суд гiсторыi на сiм старым, здрадлiвым, што перашкаджала рухацца наперад.
“Свайму народу” – для беларуса наста новы час. Паэт звяртаецца да гісторыі, уваскрашае гісторыю ВКЛ, каб паказаць, як многа страчана народам. Ён кліча свой народ да гістар. актынасці, дзеля адраджэння краіны. Верш напісаны  форме палымянага звароту - гэта кліч да змагання за інтарэсы Бацькашчыны.
1919 - “Мая навука”. Роздум над сваім жыццём, пройдзеным шляхам і месцам  бел літ-ры.
Многае у ходзе i хар-ру рэвалюцыi засталося для паэта неразумелым. Магчыма, таму  вершах першых гадо савецкай улады пераважаюць змрочныя фарбы, "пануюць матывы трагiзму i нявер'я  чалавека". Так, у вершах "Паязджанне", "Сон", "На прызбе", "Буслы" выказваецца думка аб трывожным, няясным будучым жыццi, якое яляецца то густым сасоннiкам, пакрытым цемрай i населеным рознымi пачварамi-зводамi, то завiрухай: усе кудысьцi iмкнуцца, хочуць чагосьцi дасягнуць, а чаго - не разумеюць i не ведаюць. Болем за Бацькашчыну, якую рвалi на кавалкi iншаземныя захопнiкi, прасякнуты вершы "У лесе", "Па Даугiнаускiм гасцiнцы".
17. Публіцыстыка Купалы 1919-1920 гг. Праграма сцвярджэння бел дзяржанасці. Ідэя незалежнасці.
Эмацыйнасць Купалы, што выражаецца  шматлікіх клічніках. Артыкул “Моладзь ідзе!” - поны аптымізму. “Набок з дарогі, панове і гаспада з Захаду і Усходу! Беларуская моладзь ідзе! (радасць і узнёсласць Купалы падкрэсліваецца клічнікам)”.
Выразнасці і эмацыйнасці дадаюць і рытарычныя пытанні: “Ужо ад нейкага часу  Францыі працуе памільёна людзей над адбудовай таго, што вайна разрушыла. У Бельгіі таксама кіпіць работа  гэтым напрамку, якой прымушаны дапамагаць немцы, - а  нас?” Пытанне “а  нас?” з'яляецца далучальнай канструкцыяй, што падкрэслівае яго.
У ягонай публіцыстыцы даволі шмат абзаца. Часцяком усяго адзін сказ - гэта жо цэлы абзац. Напрыклад, “І Беларусь жабруе!”, “Так быць не павінна”. Такі прыём акцэнтуе вагу на пэнай думцы. Артыкул “Адбудова Беларусі” сканчваецца сказам “Жыццё не чакае”, вынесеным  асобны абзац. На мой погляд, гэта даволі далы прыём паставіць кропку над артыкулам. Такое я сустракаю і  суч журналісцкіх тэкстах.
Загалокі Купалы даволі лаканічныя, канкрэтныя, інфармацыйныя. І адразу можна зразумець, пра што ідзе гаворка. Часцяком жываюцца звароткі, каб выклікаць давер у чытача: “Цяпер, браты” (менавіта браты - гэтая лексічная адзінка прымушае ставіцца да атара з прыязнасцю), “Так, сябры, гэта вялікая праява!” (сябры - таксама паказчык прыязнага сталення атара да чытача), “Вам трэ было, панове” (так атар звяртаецца да ворага) “Моладзь ідзе!” - самы аптымістычны артыкул. А сутыкацца з аптымістычным - зажды прыемна. “Цяпер, браты, ідуць сыны бел мужыко, ідзе наша бел моладзь! Нац бел жыццё пачынае кіпець, палаць прадзівым, вечным і жыватворным полымем”.





18. Янка Купала - драматург. П’еса Я. Купалы “Тутэйшыя”.
1912 – “Палінка”. Выйшла праз год кнігай у Пецярбургу. Паставлена спачатку  Вільне, затым у Пецярбургу, а летам 1913 на радзіме.
Ліпень 1913 – жарт-вадэвіль “Прымакі”
Верасень 1913 – “Раскіданае гняздо”. Папярэднік гэтага твора – паэма “За што?”
Трагікамедыя «ТУТЭЙШЫЯ» (1922) дзесяцігоддзі лічылася слабым у ідэйна-мастацкіх адносінах творам. У «Тутэйшых» выявілася тая ж трывога Купалы за лес Бацькашчыны, што і  вершах «На сход!», «Час!», «Свайму народу»... Толькі пра набалелае пісьменнік гавары сродкамі камічнага. Дзеянне адбываецца  складаны перыяд, калі Бел. стала арэнай паміж Захадам і Усходам. За няпоныя два гады, што  творы, 4 разы мянялася лада. Персанажы твора  гэтых гіст. падзеях не дзельнічаюць. Ніхто з іх не абараняе тую ці іншую ладу са зброяй у руках. Акрамя Дамы, Пана, Спраніка, якіх з месца на месца бязмэтна ганяе вецер часу, усе застаюцца дома. Могуць толькі з'язджаць у вёску і зно вяртацца  горад, як Здольнік і бацька з дачкой Гарошкі. Дом, у якім жывуць героі Купалы (у шырокім сэнсе - гэта ся Беларусь, у вузкім - кватэра Мікіты Зноска, дзе адбываюцца амаль усе падзеі), нятульны і ненадзейны. Ды і жыхары яго мала падобныя на гаспадаро. Сімвалічны  гэтым сэнсе пачатак 4-й дзеі, дзе Гануля сядзіць на вузлах і вяжа панчоху. Купала акцэнтуе вагу на трагедыі «тутэйшасці»: недастаткова развітая самасвядомасць, пасінасць, абыякавасць ператварылi людзей у старонніх назіральніка уласнага лесу. Слова «тутэйшы» нейкі час было = слову «беларус». Купала выве прадстаніко розных сац. груп тагачаснага грамадства - ад настаніка/вучонага да абарванца. Свядомыя беларусы  камедыі - Янка Здольнік і Алёнка. Яны ведаюць, якога «роду-племені», збіраюцца вучыць іншых. Аднак і іх закранула хвароба «тутэйшасці»: аднабаковасць жыццёвых памкнення, унутраная самаізаляванасць. Ці зможа Янка Здольнік павесці людзей за сабой, калі нават цесць Лявон Гарошка, які добра ставіцца да Янкі, не засёды разумее яго памкненні. Ад Аленкі можна чакаць яшчэ меншага, бо яна пакуль толькі вучаніца. У вобразах Янкі Здольніка і Алёнкі К. выяві недастаткова высокі зровень падрыхтаванасці нацыянальна свядомай інтэлігенцыі да буданіцтва сваёй дзяржавы. Пасінымі носьбітамі беларускасці выступаюць Гануля Зносчыха і Лявон Гарошка. Яны прытрымліваюцца адвечных звычая, ні  што не мешваюцца. Мікіта Зносак - вобраз прыстасаванца. Для гэтага чалавека сё рона, пры якой уладзе ён жыве, хто ён - беларус ці не, абы была вопратка, ежа і служба. Ён усё чужое лічыць лепшым. (Зносак з захапленнем гаворыць нават пра «выхаванасць» пано паляка, якія знялі з яго фрэнч і боты). Ён займае цэнтр. месца  трагікамедыі => прыстасавальніцтва Купала бачы як тыповую рысу народа. Высмейваючы свайго героя, пісьменнік жы клопатам пра будучыню нацыі, пра яе здольнасць самазахавацца. Дама, Пан, Поп, Спранік абсалютна абыякавыя, не здольныя ні да якога самаруху. Усходні і Заходні вучоны, Спічыні гэта «ворагі беларушчыны». Пазіцыя іх ваяніча антыбел, але нарадзіліся і выраслі тут.
Ахвяра трагедыі у фінале - Зноска выводзяць з хаты пад рулямі стрэльба. Зносак - складаны вобраз. Мікіта вінаваты  сваей бядзе, як кожны, хто недакладна арыентуецца  часе, спрабуе хітраваць з гісотрыяй.
Сумны фінал Мікатавага жыцця - не пакаранне, а трагічны абрый чалавечага лёсу. Стыхія абрала не самага вінаватага, а самага безабароннага.
У фінале шлях абарочваецца тупіком, колам.
Лёс Старой Беларусі (Гануля) - аплаківаць бядотную долю сваіх дзетак. Маладая ж Беларусь (Здольнік, Алёнка) ідзе сваім нязведаным драматычным шляхам.
Адны персанажы выявіліся як панакроныя характары (Мікіта Зносак, Гануля, Лявон Гарошка, Янка Здольнік, Аленка, Наста Пабягунская, Спічыні), другія - вобразы абагульненыя, умоныя (Поп, Дама, Пан, Стражнік, Заходні і Усходні вучоны), роля трэціх - чыста службовая (Абарванец, Чырвонаармеец, Начальнік патруля, Немец, Грамадзянін). Гэта не пралік пісьменніка, а менавіта асаблівасць мастацкага свету твора.
Рэжысёр Папо спрабава паставіць п’есу  БДТ-1.
1989 - Маслюк паставі “Тутэйшых” на сцэне Магілёскага абласнога драмтэатра.
Сёння п’еса з поспехам ідзе  купаласкім тэатрэ.
20. Асаблівасці прозы У. Галубка
Сентыменталісцкія ідэі часта пранікаюць ва сю структуру твора. Наглядна гэта выяляецца  шэрагу апавядання Галубка - “Апошняя спатканне” (1913), “Шчырае каханне” (1913), “Сірата Гануся” (1917), “Смерць старца” і інш.
Але ж у гэты перыяд сентыменталізм ужо не ме усеагульнага хар-ру, а выступа як адна з плыня эмпірычнага рэалізму. Значэнне сентымент. у гэтым выпадку заключалася  тым, што ён ме падкрэслена сацыяльны характар, выража светаадчуванне шырокіх працоных мас, якія апелявалі да пачуцця міласэрнасці, жалю, спачування. Таму героі многіх апавядання гэтага перыяду перажываюць сумоту, заклапочаны жаданнем знайсці прытулак у жыцці, спадзяюцца на чалавечую салідарнасць і дапамогу.
Жыццё давы Васіліхі з апавядання Галубка “Сірата Гануся” было горкім, беспрасветным. Смерць звяла са свету сіх яе дзяцей, пакінушы адну Ганусю. Дога яны змагаліся з голадам і з галечай, нарэшце падняліся на ногі, але вось бяда зно прыйшла  хату і захварэла старая Васіліха. І памерла.
Па хар-ры падзей змест апавядання рэалістычны, але атар імкнецца расчуліць, падаць безвыходнае становішча сваёй гераіні як асаблівы маральны імпульс: як голас адчаю, што абуджае заскарузлыя чалавечыя сэрцы, разбівае лёд абыякавасці і безудзельнасці. І  гэтам - своеасаблівае выйсце з трагічнай сітуацыі, гал. ідэя задумы пісьменніка.
Такія ж іншыя героі сентыментальных апавядання Галубка: бяздомны сіротка, падпасак, які ляжыць на бальнічным ложку без усялякага спадзявання на папраку (“У бальніцы” 1913), стары жабрак, што памірае зімой у лесе і благаслаяе апошнім рухам рукі свайго маленькага правадыра (Смерць старога” 1914), няшчасная дзячына Ганна, якую айчым выгна з хаты за каханне да маладога Сымона і якая застаецца вернай хлопцу да апошняй хвіліны жыцця (“Шчырае каханне”).












19.Нац тэатр на пач ХХ ст. У. Галубок і станаленне бел драматургіі. Аналіз п’ес “Галубка”, “Ганка”, “Суд”, “Пісаравы імяніны” (2 на выбар).
Нарадз. 15 траня 1882 года на станцыі Лясная (сёння в. Лясная  Баранавіцкім раёне Брэсцкай вобласці)  сям'і чыгуначніка. Адукацыю атрыма у царконапрыходскай школе, зда экстэрнам экзамены за курс Мінскай гарадской навучальні (1906), скончы у Мінску мастацкія курсы. Працава грузчыкам на чыгунцы, прыказчыкам у краме, слесарам у Мінскім дэпо. З дзіцячых гадо імкнуся да веда, культуры.
“У 1896 г. за грошы, заробленыя на выгрузцы дро, я набы білет на галёрку мінскага тэатра. Там і знікла  мяне думка стаць артыстам...” – расказва сам Галубок.
З “беларускіх вечарынак” у 1910 узнік нац прафесійны тэатр – “1-ая бел трупа” І. Буйніцкага. Трупа гастарлявала па Беларусі. Рэпертуар: Купала, Колас, Лучына.
Беларускі музычны драматургічны гурток 1912 – 1-ая пастанока - “Палінка”.
Сакавік 1917 г. Таварыства бел. драмы і камедыі - “Раскіданае гняздо”.
1920 г Галубок ствары бел вандроны тэатр, які называся «[ Cкачайте файл, чтобы посмотреть ссылку ]».
Тэматыка драматычных твора Галубка даволі разнастайная. У іх уздымаюцца маральна-этычныя праблемы ("Душагубы"), крытыкуюцца царскія чынонікі і суддзі, сац.-палітычныя парадкі  царскай Расіі ("Пісаравы імяніны", "Суд"), адлюстроваецца жыццё  Зах. Бел. ("Краб", "Белы вянок") і барацьба сялян у часы рэвалюцыйных хвалявання ("Бязвінная кро"). У сваёй творчасці атар аддава перавагу жанру меладрамы. Камедыйныя творы, пасталеныя на сцэне з элементамі фарса, вадэвіля і батлейкі, прыемна ражваюць і сённяшняга гледача.
Меладрама "Ганка" з'яляецца адной з лепшых п'ес драматурга. Яна вызначаецца напружанасцю дзеяння, жыццёвасцю канфлікту, псіхалагізмам у абмалёцы дзеючых асоб, арганічнай спалучанасцю трагедыйных і камедыйных эл-та. Гал. дзеючыя асобы - Васіль, Ганка, памешчыца-палконіца. У свае 18 год прыгажуня Ганка закахалася  Васіля, які таксама моцна пакаха яе. Але жорсткая і сквапная памешчыца, у якой выховася Васіль (як прыёмны сын) пад прымусам жэніць яго з багатай Марысяй. Безабаронную Ганку і яе бацьку (панскага пастуха) яна выганяе з дому. Зняслаленая, Ганка канчае жыццё самагубствам, а яе бацька становіцца жабраком. Жыццё Васіля з нялюбай не склалася. У далейшым ён звязваецца з Незнаёмым, удзельнічае  распасюджанні рэвалюцыйнай літ-ры. Палконіца ж, гатовая дзеля нажывы на любое злачынства, даносіць на Васіля  паліцыю, за што ён трапляе  турму. Заканчваецца п'еса вяртаннем Васіля  родныя мясціны, дзе ён сустракаецца са сляпым жабраком і дзячынкай-павадыром. Высвятляецца, што стары - бацька Ганкі, а дзячынка - Васілёва дачка. Малюючы дакастрычніцкую рэчаіснасць у такіх змрочных фарбах, атар выносіць жорсткі прысуд бесчалавечнасці, бяздушнасці, уздымае праблему сацыяльнай няронасці і несправядлівасці  грамадстве, бяспранага становішча  ім простага чалавека.
П'еса "Пан Сурынта" прысвечана барацьбе бел народа з прыгнятальнікамі  часы прыгоннага права. Сюжэт яе даволі складаны. Жорсткі і разбэшчаны Сурынта не лічыць прыгонных сялян за людзей, здзекуецца з іх чалавечай годнасці. Ён прымушае Касю стаць яго палюбоніцай і тым самым разбівае шчасце закаханых Касі і Віцькі. Імкнучыся адпомсціць за здзекі і знявагі пана, Віцька становіцца кіраніком пастанца. Пазней высвятляецца, што Кася з'я-ца роднай дачкой Сурынты, народжанай ад прыгоннай жанчыны. Пан перажывае душэную драму, яго пачынаюць праследаваць цені закатаваных і абняслаленых прыгонных. Не вытрымашы гэтага, пан Сурынта заканчвае жыццё самагубствам. П'еса, такім чынам, паказвае сацыяльна-класавы канфлікт паміж прыгоннікамі і прыгоннымі, асуджае панскую амаральнасць і разбэшчанасць. Творчасць Галубка, увасобішы пэныя этапы развіцця бел літ, дала магутны штуршок развіццю нац драматургіі і тэатра. І невыпадкова гэты таленавіты майстар слова і сцэны ста 1-ым народным артыстам Бел.  
23. Паэма “Новая зямля” Я. Коласа: праблема зямлі і волі.
Эпічная паэма - этапная з’ява  тв-ці Коласа і сёй бел літ. Атар пача пісаць твор у 1911, закончы у 1923. У ім створаны абагульнены вобраз Маці-Беларусі, яе прыроды, тыповыя бел хар-ры, адлюстраваны вострыя сац. і нац. супярэчнасці канца 19-пач. 20 ст. Твор атабіяграфічны. На прыкладзе жыцця сям'і лесніка Міхала паказаны лёс бел сялянства, якое імкнулася мець сваю зямлю, быць гаспадаром свайго лёсу.
Не выпадкова паэму “Новая зямля” лічаць энцыклапедыяй сялянскага жыцця. У гэтым творы, як ні  якім іншым, вельмі падрабязна і па-мастацку апісаны побыт бел селяніна: яго гаспадарка, праца, занятак. Акрамя таго, вельмі даходліва перададзены атарам клопаты селяніна, яго думкі, мары, спадзяванні.
У хаце, што стаіць на скрайку лесу, жывуць Міхал з жонкай і з дзецьмі і брат Міхала - Антось. Міхал служыць у пана лесніком. Справу сваю ведае добра, адносіцца да яе сумленна. Няма  лесе ніводнага дрэва, ніводнага кусціка, якія б Міхал абміну сваёй увагай. Аднак яму часта даводзідца выслуховаць ад Ішна адны нараканні і незадаволенасць. Кінуць службу Міхал не можа, бо жыве на панскай зямлі. Усе думкі яго - аб кавалку ласнай зямлі. 3 ёй эвязаны се спадзяванні Міхала на лепшае жыццё. Дапамагае Міхалу па гаспадарцы брат Антось. Антось - чалавек працы. За што б ён ні зяся: касіць, лавіць рыбу ці даглядаць пчол - усё  яго спрытных руках ладзіцца. I не таму, што Антосю ад Бога дадзена такая вішнасць, проста да любой работы гэты чалавек адносіцца з любою. Вось хоць бы эпізод з косамі. Антось не купляе першую, якая трапілася на вочы. Ён спрабуе яе і так, і гэтак. Адразу відаць, што чалавек ведае толк у косах. А ведае таму, што шмат часу адда гэтай справе і не ранадушны да яе.
ѕвесь час адчуваецца непарыная сувязь з героямі. Асобная старонка - адносіны героя да прыроды, сувязь іх з ёй. Такія радкі зачаравання і замілавання мог напісаць толькі любены  свае краявіды чалавек!
















21. Вехі жыцця і творчасці Якуба Коласа.
Я. Колас (Канстанцін Міхайлавіч Міцкевіч) нарадз.  1882 г. у засценку Акінчыцы Мінс. вобл.  сям'і лесніка. Раннія дзіцячыя гады прайшлі  лесніковых сядзібах Ласток і Альбуць, што недалёка ад Мікалаешчыны. Скончы Нясвіжс. настан. семінарыю (1902). Настаніча у Ганцавіцкім, Пінскім, Смалявіцкім раёнах. За дзел у нелегальным настаніцкім з'ездзе бы звольнены,  1908 бы асуджаны на 3 гады, адбыва пакаранне  Мінскім астрозе. 1912-14 - працава настанікам у 3-м прыходскім вучылішчы  Шнеку. У чэрвені 1913 Колас ажаніся з настаніцай пінскай чыгуначнай школы Марыяй Дзмітрыенай Каменскай, якая нарадзілася  сям'і свяшчэнніка. Павянчаліся  царкве г. Пінска. У час 1-ай імперыяліст. вайны бы мабілізаваны  армію, скончы Аляксандраскае ваеннае вучылішча  Маскве (1916), служы у запасным палку  Пярмі. Летам 1917 - цяжка захварэ і бы эвакуіраваны  г. Абаянь. У пач. 1918 звольнены з войска. Працава на Куршчыне настанікам, школьным інструктарам. У маі 1921 пераеха у Мінск. Выклада у Мінскім бел пед тэхнікуме, у Белдзяржунівере, чыта лекцыі на курсах настаніка, займася навуковай дзейнасцю  Інстытуце бел культуры. У ВАВ жы у Клязьме (пад Масквой), Ташкенце, Маскве, займася творчай і навукова-грамадскай дзейнасцю. Уснежні 1944 вярнуся  Мінск. Бы дэпутатам Вярхонага Савета СССР і БССР, з'я-ся старшынёй Бел рэспубліканскага камітэта абароны міру. Акадэмік АН БССР, народны пісьменнік Бел. Член Саюза пісьменніка з 1934 г. Памёр  1956 г., пахаваны на Вайсковых могілках у Мінску.
У друку дэбютава вершам «Наш родны край», напісаным па-беларуску  1906 г. У 1910 г. у Вільні выйша 1-ы зб. верша «Песні-жальбы», затым - кнігі прозы «Апавяданні» (1912), «Родныя з'явы» (1914). У савецкі час выдадзены кніга апавядання «Казкі жыцця», паэмы «Новая зямля», «Сымон-музыка», «Суд у лесе», «Адплата», «Рыбакова хата», аповесцi «Адшчапенец», «Дрыгва», зб-кі верша «Водгулле», «Нашы дні», «Адпомсцім», «Голас зямлі», трылогія «На ростанях» і інш.
Выступа у галіне публіцыстыкі і літ крытыкі. 1957 - выйша зб-к «Публіц. і крытычн. артыкулы». Выда падручнік «Другое чытанне для дзяцей беларуса» і «Методыку роднае мовы». Пераклада на бел мову творы А. Пушкіна, Т. Шачэнкі, А. Міцкевіча. Бы адным з рэдактара «Русско-бел словаря» (1953).
Гал тэма лірыкі - жыццё сялянства, яго побыт і праца. Паэт паказвае беззямелле, галечу, беднасць. Такі маты верша «Наш родны край». У гэтым вершы, як і  многіх інш, Колас прадзіва раскрывае цяжкі лёс сваёй радзімы, горкую долю бел народа пад прыгнётам царызму. Грамадзянская пазіцыя Коласа - гэта пазіцыя паэта-патрыёта, змагара за свабоду і шчасце народа. Таму такое вялікае месца  яго паэзіі займае вобраз Радзімы. Адна з вяршыня патрыятычнай лірыкі - верш «Родныя вобразы» (1908). Гэта разважанне паэта аб любві да роднага краю. Колас гаворыць аб сваей сувязі з бацькашчынай, яго сэрца моцна прыкавана да мілых вобраза роднага краю. Паэт захапляецца хараством Беларусi, aле радаснае, светлае пачуццё любові зліваецца са смуткам. Родныя вобразы «поныя смутку і жальбы-нядолі, поныя сумнай красы». Я. Коласа не пакідае думка пра нядолю народа. Паэт засмучаны тым, што радзіма яго заняволена. Верш хвалюе сваёй задушэнасцю, шчырасцю.
У грамадзянска-публіцыс лірыцы К. вялікае месца займаюць вершы-заклікі, непасрэдна звернутыя да народа. Такім з'я-ца верш «Не бядуй» (1907). Па форме гэта атарскі маналог, верш-заклік. Паэт верыць, што родны край не загіне « цемені начэй». Як пасля зімы прыходзіць вясна, так і пасля цяжкага прыгнёту настане дзень свабоды. Сонца і вясна, як і  народнай творчасці, сімвалізуюць шчаслівую будучыню народа, а зіма, цемень начэй - прыгнечанне, няволю народа. Верш «Будзь цвёрды» (1912) таксама адносіцца да грамадзянскай лірыкі. Ён заклікае не цярпець, не гнуцца, быць самім сабой, усхваляе высокую чалавечую годнасць беларуса, яго мужнасць у барацьбе.
Выдатным узорам пейзажнай лірыкі з'я-ца верш «Усход сонца» (1908). Перад намі пастае прыгожая карціна ранішняй зары. Верш прасякнуты пачуццём радасці, вітання гэтай красы, якая прыгожвае чалавечае жыццё. Прырода  вершы знаходзіцца  адухоленай, гарманічнай еднасці з перажываннямі чалавека. У гэтым вершы Колас услаляе гармонію і вечнасць хараства прыроды.
26. Філасофскі змест і паэтыка “Казак жыцця”. Літ.-фальклорныя традыцыі.
Значнае месца  тв-ці К. займаюць алегарычныя апавяданні "Казкі жыцця". Пашырылі ідэйна-тэматычныя і жанравыя межы бел. прозы: мудрасць прытча, павучальнасць баек, фантастычнасць казак, вобразнасць фальклорных твора. Працава над гэтымі апавяданнямі пісьменнік = сё жыццё. Першае з іх ("У балоце") было напісана  1908 г., а апошнія ("Адзінокі курган", "Страказа", "Цвіркун") пазначаны 1955 г. Мяккі лірызм, задумёнасць, казачная загадкавасць, мудрасць, роздум аб чалавеку і яго прызначэнні, сэнс чалавечага існавання. Абагульненне разнастайных жыццёвых з'яу, складанасці навакольнага свету, адзінства чалавека і прыроды ("Адзінокае дрэва", "Вадаспад", "На чужым грунце", "Камень", "Хмарка", "Тры браты", "Жывая вада"). Жывёлы і птушкі размаляюць, дрэвы перамяшчаюцца, рачулкі, хмаркі, камяні, светлячкі жывуць, думаюць, па-філасофску разважаюць. Кожны герой казак стварае пэны асацыятыны вобраз, што звязана са шматвяковымі народнымі традыцыямі і яленнямі. Дуб сімвалізуе мужнасць, вечнасць жыцця, крумкач - штосьці трагічнае, матыль -легкадумнае, свіння - носьбіт такіх рыс, як абмежаванасць і тупасць. Белая Хмарка, што пакінула свой край і асудзіла тым самым сябе на бадзянне па шырокім свеце, увасабляе людзей, якія страцілі свае карані, згубілі бацькашчыну. Iх перасцерагае пісьменнік у казцы "Крыніца". Пакінушы свой край, Крыніца вярнулася на радзіму  вобліку кропелек расы, якія ад прамянё сонца высахлі і бясследна зніклі. Героем навелы "Супраць вады" з'яляецца стары дзед, які панава над усім наваколлем. Адзіным жыццёвым клопатам яго было навядзенне парадку. Таму так пільна ахова ён возера, каб стрымаць напор яго вады. Дарэмна возера спрабавала пераканаць дзеда, што "трымаць на прывязі" ваду нельга, як нельга стрымаць рух жыцця, развіццё прыроды. Грымнула навальніца - і вада змыла дзеда разам з умацаваннямі: спыніць развіццё нельга ніякімі сіламі. У пранізаных нар. мудрасцю радках "Казак жыцця" сцвярджаюцца вечныя ісціны, якія спрымаюцца як коласаскія афарызмы: "Лепш быць няшчасным, але відушчым, чымся шчаслівым, ды сляпым"; "Не воля аднаго, а воля сіх толькі і можа мець сілу і права"; "Гэты сум, гэтая туга - адвечныя спадарожнікі тых, хто многа разважае, хто жыве адзін з сабой, а можа і прада - такое жо жыццё, што не дае задавальнення"; "I хто ведае: можа, чым часцей наведваюцца да нас нягоды, тым глыбей пачуванне цаны жыцця, тым ясней яго светлыя моманты". Кнігай жыцця называюць коласаскія алегарычныя апавяданні "Казкі жыцця". Яны вучаць нас па-філасофску адносіцца да жыцця, прымушаюць выступаць супраць расліннага існавання чалавека, яго бяздзейнасці, духонай слепаты, заклікаюць жыць ярка і хвалююча.


27.Гісторыя стварэння, праблематыка і мастацкія асаблівасці трылогіі Коласа “На ростанях”. Духоныя пошукі Лабановіча.
Першыя 2 кнігі трылогіі «На ростанях» з'яв. 1922 і 1927. У 1954 была напісана заключная частка. У аснову твора ляглі факты ласнай біяграфіі Коласа. Гал герой трылогіі Андрэй Лабановіч выразна атабіяграфічны вобраз. Атар не баяся прызнацца, што многія вобразы, падзеі, сюжэтныя лініі зяты ім з рэальнага жыцця. Скіравашы асн.вагу на паказ пошука інтэлігенцыі свайго шляху, атар твора разам з гэтым не абмінае і жыццё народа. Яно паварочваецца на старонках трылогіі сваімі буднямі і святамі, драм.і камічнымі момантамі. Жыццё народа, яго будучыня не аднойчы становіцца тэмай размо і спрэчак героя аповесцей. «Кожны народ мае свой гонар. А мы, беларусы, не адважваемся прызнацца  тым, што мы - беларусы. Бо на галаву бел. народа многа выліта памыя, годнасць яго прыніжана і мова яго асмеяна, у яго няма імя, няма твару», - з горыччу гаворыць Лабановіч у час 1-ай сустрэчы з Турсевічам. «На ростанях» - твор з незвычайна вялікім ахопам жыццёвых з'я. Пісьменнік малюе дарэвалюцыйны Мінск, Вільню, вядзе нас у асяроддзе чыноніка, шчырых абаронца царскага рэжыму, знаёміць з рэвалюцыйнымі і прагрэсінымі дзеячамі, вельмі шмат апісання прыроды. Прырода, як і чалавек, бывае радаснай і засмучанай, застылай і понай жыцця. У пейзажных замалёках - яркіх, дэталёва дакладных, настраёвых - К. выступае як пісьменнік-рэаліст. Атар перакананы, што «прырода - найцікавейшая кніга, якая разгорнута перад вачамі кожнага з нас. Чытаць гэту кнігу, умець адгадаць яе мнагалучныя напісы - хіба ж гэта не ёсць шчасце «Палескія аповесці», якія з часам перараслі  трылогію, задумваліся як жыццяпіс аднаго героя - Андрэя Лабановіча. Іншыя героі самі па сабе, без Лабановіча, не жывуць. Цэнтральным вобразам, які звязвае се сюжэтныя хады і нітачкі, з'я-ца вобраз Лабановіча, сына вёскі, інтэлігента  1-ым пакаленні. Атар паказвае некалькі гадо жыцця свайго героя і тую складаную духоную эвалюцыю, якую ён праходзіць. Аповесць «У палескай глушы» прысвечана філасофскім, маральна-этычным пошукам героя. Яна прываблівае лірыч. цеплынёй, паэтычнасцю, мяккасцю мастацкіх фарба. Лабановіч імкнецца зразумець, дзеля чаго жыве чалавек, што такое смерць, адкуль страх перад невядомым. Ён сцвярджае сябе прафесійна, як настанік, адстойвае сваё яленне пра інтэлігента. «У палескай глушы» Лабановіч перажывае 1-ае глыбокае пачуццё. Каханне да Ядвісі для Лабановіча адначасова і шчасце, і пакута, ён яго прагне і баіцца. Сваімі паводзінамі, ведамі, інтэлектуальным узронем Лабановіч узвышаецца над іншымі. Разам з тым атар не ідэалізуе героя: ён можа штосьці не разумець, у чымсьці не разабрацца (падзеі руска-японскай вайны), дзесьці не стрымацца (вечарына  хатовіцкага пісара). Колас шырока паказа жыццё тагачаснай інтэлігенцыі, ствары цэлую галерэю хар-ра: настанікі, пісарыі іх памочнікі, ляснічыя, фельчары, старшыні, служкі культу і г. д. Паказваючы балота абывацельшчыны, бяскрыласць, бессэнсонасць існавання прадстаніко «інтэлігентных» прафесій, пісьменнік карыстаецца не аднымі сатырыч. фарбамі. Пад напластаваннямі жыццёвага друзу і бруду Колас-гуманіст умее разгледзець добрае, шчырае, чалавечае. Так, мала прывабнага  Саханюку: не саромеецца прыехаць да калегі за ссыпкай, за напісанне лісто бярэ плату, аднак ён спыняе перабрашага меру Лабановіча, не хоча, каб калега п'янымі паводзінамі трапі на язык. Развенчваючы святасць божых служка, пісьменнік таксама знаходзіць нешта добрае, вартае  хар-рах і паводзінах айца Кірыла, Мікалая, Уладзіміра і інш. ЯК імкнуся быць не суддзёй чалавечых заган і вартасцей, а аналітыкам жыцця. Лабановiч - чалавек вялiкага iнтэлекту, здольны радавацца i хвалявацца, адчуваць хараство роднай прыроды. Любо да прыроды - адна з самых адметных рыс у яго хар-ры. Лабановiч, як i працоны чалавек, куды глыбей успрымае хараство прыроды, чым розныя прадстанiкi мясцовых улад i iх прыслужнiкi, якiя на прыроду глядзяць, як на сродак узбагачэння. Складаны шлях прайшо герой трылогii ЯК. Часамi ён памыляуся, але нiколi не iшо на кампрамiс са сваiм сумленнем. Лабановiч бы мужным i непахiсным у час суровых выпрабавання, з якiх ён выйша з адзiнай думкай: "Чалавек павiнен жыць для дабра, ён павiнен быць карысным людзям". У Лабановiча моцна развiта пачуццё калектывiзму i адказнасцi за агульную справу. Асабiстыя якасцi Лабановiча - ён добра выхаваны чалавек. У спрэчках са сваiмi iдэйнымi ворагамi ён паводзiць сабе з пачуццём годнасцi. Лабановiч гатовы на самаахвярнасць дзеля агульнай справы. Лабановiч яшчэ i паэт. Ён складае вершы, вядзе дзённiк. Ён - паэт, са сваiм светаадчуваннем, сваёй мовай, замiлаваным сталеннем да прыроды.
34. М. Багдановіч як крытык і гісторык беларускай літаратуры.
Глыбока аналізуючы працэс зараджэння бел літ, атар падкрэсліва арганічную сувязь яе з сац гісторыяй народа, станаленнем сац самасвядомасці шырокіх мас, культурнымі здабыткамі суседніх народа. Асаблівая роля  фарміраванні нац асно мастацкай літ-ры з самага пачатку належыць фальклору. Аналізуючы “Слова аб палку Ігаравым”, Б. падкрэслі, што ся вобразная структура твора звязана з вуснай паэзіяй народа, яго вопытам і традыцыямі. Асн. эстэтычнай задачай літ-ры паэт лічы адлюстраванне “шырокіх грамадзян. патрэбнасцей”, неабходнасць “прадзівага здавальнення дух. патрэб чытачо”. Ужо  ранніх артыкулах Б. даволі паслядона сфармулявана асн. творчая канцэпцыя пісьменніка, яго трактока народасці літ-ры як састаной часткі бел. народ. культуры (Забыты шлях”1915). У артыкуле “За тры гады” (1913) ад імя перадавых бел. пісьменніка заяляе, што ім няма патрэбы “ісці  чужыя людзі, шукаючы глыбокіх і трывожных дум, чулага і хвалююча пачуцця, душу радуючай красы, не трэба, бо і  саміх есць”. З’л. карэспандэнтам дэмакратыч. газет і часопіса (яраслаская газета “Голас” (1913-16 гг), Украінская жізнь, Русскій экскурсант, Національные проблемы”, Б. страсна прапагандава ідэі дружбы паміж суседнімі славянскімі народамі, выступа супраць шавіністычных тэндэнцый  гады імперыяліст. вайны, выкрыва прадажнасць буржуазнай прэсы. Паэт паспяхова выкарыстовае распрацаваны  свой час Бялінскім жанр так званых гадавых літ-крытычных агляда (Глыбы і слаі, За тры гады і інш). З пазіцый рэвалюцыйна-дэмакратычнай эстэтыкі Б. вызначае асн.тэндэнцыі  бел літ пач 20 ст, паспяхова спрабуе связаць яе з нац традыцыямі папярэдніх эпох (За сто лет, Кароткая гісторыя бел. пісьменнасці да 16 ст., Булгарін в бел.шуточной поэме), вызначыць шляхі далейшага росту. У тэарэтыч.артыкулах і рэцэнзіях Б. адкрыта выступа з крытыкай сучаснага яму мадэрнізму. Ад мастацкіх пераклада пераходзіць да тэарэтыч. асэнсавання спадчыны прадстаніко укр. літ-ры - Шачэнка, Франко (Памяти Шевченко, Краса і сіла).






25. Станаленне Коласа - апавядальніка. Пісьменнік пра падзеі рэвалюцыі і першых паслярэвалюцыйных гадо. Самабытны талент ЯК знайшо сваё бліскучае праяленне і  прозе. У ранніх апавяданнях пісьменнік адлюстровае розныя бытавыя з'явы і падзеі  бел вёсцы, абуджэнне свядомасці працонага сялянства, рост яго стыхійнага пратэсту, ставіць вострыя паліт і сац пытанні (апав. «Бунт», «Нёмана дар», «Малады дубок»).
Апавяданне-замалёка «Калядны вечар» - ранні твор празаіка. У той час, калі ён пісася (1907), атару не трэба было тлумачыць, за што апынуся  турме Палючок. Пасля падалення царызмам рэвалюц здыму народа пачаліся рэпрэсіі. У турму траплялі лепшыя, хто не хаце мірыцца з несправядлівасцю і прыгнётам. Самы шырокі водгук рэвалюц падзеі мелі  асяроддзі моладзі.
Арышт Палючка для сёй сям'і нечаканае вялікае гора і вялікая несправядлівасць. Бацька, маці, браты разумеюць, што іх Палючок не мог нікому нічога дрэннага зрабіць. Такім чынам ЯК паказа далучэнне да падзей рэвалюцыі простых, далёкіх ад палітыкі людзей. Пра тое, што адбываецца  краіне, у апавяданні нічога не гаворыцца. Па сутнасці сю мастацкую плошчу твора займае апісанне каляднага вечара. Атар расказвае, што робяць у апошнія перадкалядныя гадзіны члены невялікай і дружнай лесніковай сям'і. Асаблівую паэтычнасць, казачнасць святу і падрыхтоцы да яго надаюць вобразы малых хлопчыка з іх верай у незвычайнае і наіным дзіцячым практыцызмам (не наядацца адразу, а чакаць самых смачных стра). Святочны настрой героя твора змацняецца прадчуваннем радаснай сустрэчы з блізкім і любым чалавекам, з якім не бачыліся амаль пагода. Аднак гэту радасць, а разам з ёй і адчуванне свята, адбірае  сям'і лесніка несправядлівасць, што пануе  жыцці грамадства.
ЯК 1-ым у нац. прозе паказа складанасць чалавечага хар-ру, глыбока раскры адчуванні і перажыванні чалавека. Герой апавядання «Малады дубок» (1913) Андрэй Плех звычайны селянін. Ён укра у панскім лесе дубок, не лічачы гэта грахом. «Хто  лесе не злодзей, той дома не гаспадар», - так разважа не толькі Плех. Атар паказвае, што неспакой апанава Андрэя яшчэ  лесе, калі ён падышо да дубка.
Спачатку селянін баяся пакарання за кражу, хава і перахова кавалкі дрэва. Хутка стала вядома, што ссечаны дубок ста прычынай звальнення лесніка Максіма Зарубы. Андрэй моцна перажывае чужое гора, адчувае сваю віну перад Максімам. Прызнаецца ва сім лесніку, потым ідзе да яго начальніка.
У апавяданні пастае вобраз сумленнага, маральнага чалавека. Зусім іншым бачыцца ляснічы, персанаж эпізадычны, але важны для разумення праблемы твора. Ляснічы здзілены чынкам Андрэя, смяецца з селяніна, з яго прызнання і просьбы аднавіць на службе Максіма Зарубу. З размовы Андрэя і ляснічага становіцца зразумелым, што Заруба звольнены не за недагляд, а за тое, што не паступіся чалавечай годнасцю, аказася здольным на пратэст.
Сярод празаічных твора ЯК вылучаюцца сатырычныя апавяданні, дзе атар з дапамогай вострай сатыры, іроніі выкрывае і высмейвае нядалых «ахоніка» самаладства, недальнабачных слуг цара, прадстаніко рэлігіі і буржуазнай інтэлігенцыі, іх мяшчанскія норавы, цемнату, забабоннасць (апавяданні «Соцкі падвё», «Кірмаш», «Выбар старшыні»).
Гал. героем апав. «Соцкі падвё» з'я-ца тупы і абмежаваны раднік. Западозрышы  незнаёмым чалавеку з вёскі Галадранка рэвалюцыянера, ён пасылае стражніка да соцкага Рамана Камлюка, каб высветліць асобу незнаёмага. Кемлівы ад прыроды, соцкі ідзе на смелы крок. Добра ведаючы абмежаванасць і тупасць урадніка, ён вырашае яго правучыць і пацвярджае, што незнаёмы не хто іншы, як «сіцыліст». Ноччу раднік, стражнікі, соцкі і дзесяцкія арыштоваюць «рэвалюцыянера» і вядуць да прыстава. У галаве радніка ад такога «поспеху» сё перамешваецца: невялікая бел вёска яляецца яму вялікім горадам, а сам ён пастае  якасці чалавека, здольнага захапіць лістокі, рэвальверы і бомбы, разблытаць заблытаны клубок антырадавых змо. Здаецца, яшчэ адзін крок - і мара радніка аб бліскучай кар'еры ажыццявіцца. Калі ж высвятляецца, што арыштаваны не сацыяліст, а чарнасоценец, зазяты абаронца самадзяржая, ураднік перажывае крах сваіх ілюзій, становіцца ахвярай сваёй дурноты, сваёй нікчэмнасці. На гэтым факце ЯК раскрывае абмежаванасць і тупасць паліцэйскіх улад, якія, наналоханыя размахам рэвалюц руху, гатовы былі расправіцца з кожным падазроным.
Адмоным персанажам атар проціпасталяе сялян, якія пачынаюць разбірацца  паліт падзеях, умеюць адрозніць сябро-рэвалюцыянера ад сваіх ворага-чарнасоценца.
31. Жанрава-стылёвы дыяпазон прозы Багдановіча.
Казка “Музыка” - 1-ы друкаваны твор 16-гадовага юнака - гэта больш своеасаблівае крэда патрыятызму і асноных эстэтычных прынцыпамаладога атара, чым “чыста” мастацкі твор. Ідэя казкі - у сцвярджэнні неміручасці народа, неміручасці мастацтва, якое расце на народных каранях, музык, што “выходзяць з-паміж народу”. У цэлым казка была пафасным слаленнем перадавой бел літ, абуджанай 1905 годам, заякай МБ як на сваю эстэтыку народнасці, на такое гранне, якое будзе “будзіць людзей к свету, прадзе, брацтву і свабодзе”.
Уклад МБ у развіццё нац прозы пачатку стагоддзя звязаны са з’яленнем ягоных “Апокрыфа” (1913) і “Апавядання аб іконніку і залатару” (1914). Тэматычна і стылістычна гэтыя творы - пабрацімы, прысвечаны тэме мастацтва, стылізуюць тагачасную бел мову пад скарынінскія прамовы і пасляслоі да Бібліі. Развіваючы тэмы ласна эстэтычныя, МБ адзін з першых дава спробы нац. філасофскай прозы.
“Апокрыф” - МБ імітуючы біблейскі стыль, раскрывае  гэтым апавяданні праблемы заемаадносін мастацтва і жыцця, месца  жыцці мастацтва і мастака, мастацтва як адзінства эстэтычнага і этычнага. Песня - выражэнне душы чалавека, яго духонасці. Песняю чалавек можа “разважыць смутак свой”.
“Апавяданнем аб іконніку і залатару” МБ паказва важнасць у справах мастацтва мельства, рамесніцкага майстэрства, без якога няма нараджэння прыгожых форм, абараня не шаблон, патор, стылізацыю, а неабходнасць наватарства, разумення таго, што мастацтва абналяецца толькі  пошуку, у руху, дапытлівых спрэчках вакол праблем яго існасці, сутнасці яго зместу і формы.
Сярод інш. празаіч. твора МБ – апавяд. “Шаман” (таксама аб мастацтве, яго народных асновах, іх харастве), “Марына”, “Гарадок”, урыкі “Сярод глухой пушчы”, “Вясной”. Апрача апав. “Шаман”, іншыя да рэвалюцыі не друкаваліся і на развіццё літ працэсу плываць не маглі. Яны толькі паказваюць сёння, якія шырокія патэнцыяльныя мажлівасці стаць выдатным празаікам былі  іх атара.




22. Матывы, вобразы кнігі паэзіі Коласа “Песні-жальбы”. Спецыфічн рысы мастакоскай індывідуальнасці (паранаць з Купалам).
1910 - выйша з друку падрыхтаваны супрацонікамі рэдакцыі «Нашай нівы» 1-ы зб-к верша Коласа «Песні жальбы», горача сустрэты чытачамі і крытыкай. Кніга хвалявала прадзівым паказам жыцця народа. У ёй моцна гучалі патрыятычныя матывы, любо і замілаванне да роднай зямлі, да бел прыроды.
2 гал. матывы спалучаюцца  лiрыкi ЯК: любо да народа i нянавiсць да яго прыгнятальнiка. Песнi жальбы часта вылiваюца  песнi гневу i абурэння. У вершах гучыць заклiк да змагання ("Не бядуй”, "Будзь цверды"). Тэма сенароднай помсты прыгнятальнiкам раскрываецца  вершы "Ворагам” - узор грамадзянскай лiрыкi ЯК. Народ выклiкае "багачо i панства” на суд, абвiнавачвае iх у цяжкiх злачынствах, выносiць iм суровы прыгавор. Прысуд народа - гэта прысуд гiсторыi. Час расплаты непазбежны - гэта сэнс верша. Думка гэта як заклiк да народнай рэвалюцыi.
Колас хаце бачыць сваю радзiму вольнай i шчаслiвай. Сваю веру  лепшую будучыню народа паэт выказа у вершы "Не бядуй". Паэт заклiкае народ не паддавацца роспачы, не трацiць надзеi на вызваленне. Ён верыць, што родны край не загiне у цеменi начэй. Як пасля зiмы прыходзiць вясна, так пасля цяжкага прыгнету настане дзень свабодны. Вобразы вясны, сонца, зiмы, цеменi начэй ужываюцца як паэтычныя увасабленi. Яны кантрастна супрацьпасталены. Вясна i сонца сiмвалiзуюць светлую долю радзiмы, зiма i цемень начэй - панаванне рэакцыi, прыгнечанне.
У вершы "Родныя вобразы" Колас звяртаецца да роднага краю і да самога сябе з пытаннем-роздумам, якая сіла прываблівае яго да бацькоскай зямлі, чаму напаняецца яго сэрца смуткам і радасцю:
Вобразы мілыя роднага краю,Смутак і радасць мая! Што маё сэрца да вас парывае?
Чым так прыкованы я К вам, мае згорачкі роднага поля, Рэчкі, курганы, лясы,
Поныя смутку і жальбы нядолі, Поныя сумнай красы?
Цудоныя бел мясціны выклікаюць у паэта не толькі радасць і замілаванне, але і сум. У гомане спелай нівы, у шуме-гудзе высокага лесу, у ціхай жальбе палё паэт чуе "песні цягучыя, песні пакутныя" простых людзей працы. Яго сэрца баліць за прыгнечаны народ, зняволеную радзіму. Тужлівы боль чуецца  радках верша Коласа пра родную старонку, пра жыццё вёскі і яе людзей. Сіратліва выглядаюць скрыленыя хаткі, сумныя вербы, могілкі з пахіленымі крыжамі, вузкія сцежкі:
Край наш родны, бедна поле! Ты глядзіш, як сірата,
Сумны ты, як наша доля, Як ты, наша цемната. ("Наш родны край")
Сумам вее і ад верша "Маці", у якім Колас расказвае пра цяжкі лёс жанчыны. Многа гора спазнала яна за сваё жыццё: смерць мужа-батрака, заключэнне  астрог сына, беззямелле, голад і холад. У зімовую ноч, калі "вецер вые за вугламі, у коміне галосіць", "глуха лес гамоніць", маці спамінае мінулае жыццё, у якім больш было гора і слёз, чым радасці. Паказваючы бязрадасную карціну сялянскага жыцця, моц мацярынскага цярпення, Колас прымушае задумацца над прычынамі пакут простых людзей. У Коласа нямала верша, прысвечаных тэме паэта і паэзіі ("Песняру", "Дудка", "Родныя песні", "Не пытайце, не прасеце"). У іх атар патрабуе ад мастако слова быць выразнікамі дум і жадання народа, смела раскрываць праду жыцця, пісаць узнёсла і схвалявана. Паэзія, на думку Я. Коласа, - гэта зброя, якая павінна дапамагаць у барацьбе за перабудову жыцця. У вершы "Песняру" сілу і моц паэтычнага слова атар парановае з магутнасцю прыродных сіл, з маланкай, з перуном:
Заспявай жа ты песню такую, Каб маланкай жахала яна
І паліла нядолю людскую, Каб грымела, як гне перуна.
Такім чынам, асн. тэмамі  Коласа з'я-ца тэма Бел., роднага краю, красы роднай прыроды, сялянскага жыцця, цяжкай паднявольнай працы. Вершы паэта вабралі  сябе надзеі і спадзяванні простых людзей, іх імкненне да свабоды і шчасця. Яны з'я-ца своеасаблівым гімнам у гонар чалавека працы, мастацкім выяленнем рэвалюцыйна-дэмакратычных пазіцый атара.
Адрозненні: Купала - рамантык, Колас - рэліст, Купала - фантазія, Колас - рэальнасць, Купала - польскія традыцыя  літ-ры, Колас - рускія і краінскія.
46. Аповесць “Лабірынты” (1923) В. Ластоскага.
Паміж творамі В. Ластоскага, літаратурай мадэрнізму і сучаснай літаратурай постмадэрнізму існуе відавочная сувязь. "Мадэрнізм характарызуецца перш за сё адмаленнем прынцыпу адлюстравання і заменай яго прынцыпам стварэння новай рэальнасці". Такую новую рэальнасць мы назіраем у творах В.Ластоскага. Гэта датычыцца яго апавяданна, верша, а таксама аповесці "Лабірынты", якую даследчыкі прызналі нават нацыянальнай утопіяй.
Жанр гісторыка-прыгодніцкай прозы сёння вельмі актына і плённа развіваецца. Але ён з'явіся  нас не на пустым месцы. "3'явай, прыглушанай больш чым пастагоддзем мачання, сталася і аповесць Л. "Лабірынты", апублікаваная першыню на старонках "Крывіча". Твор, насычаны нястрымнай гістарычнай фантазіяй, - бясспрэчная вяршыня творчасці Ластоскага-празаіка. Чытаеш і разумееш: фенамен У.Караткевіча для беларускай літаратуры бы запраграмаваны. І праз дзесяцігоддзі васобіся".
У аповесці дзіным чынам перапляліся прада з фантазіяй, рэалізм з рамантызмам і марай. Тут мы маем не толькі выдатна распрацаваны прыгодніцкі сюжэт, які захапляе чытача; у творы пастае і цікавая гіпотэза на паходжанне славян. Мабыць, гэтыя разважанні разам з народжаным В.Ластоскім тэрмінам "Крывія" для афіцыйнай назвы дзяржавы і сталі падставай для абвінавачвання пісьменніка ледзь не ва сіх "смяротных грахах". Сёння пытанні паходжання беларуса, нац менталітэту вырашаюць вельмі сур'ёзныя навукоцы. Не апошнюю ролю  гэтых даследаваннях адыгрываюць літ творы. Л. сапрады стварае міф. Фантазія атара адштурховаецца ад рэальных факта і стварае падземныя лабірынты  Полацку. У сваім змяшэнні рэальнага і нерэальнага аповесць "Лабірынты" нагадвае паданне пра затанушыя гарады, у якіх да сённяшняга дня ідзе жыццё і звоняць званы. Пад зямлёй - вечна жывыя старцы, якіх, кажучы словамі Купалы,"не кранулі косы змен". Яны тут, побач, у рэальным Полацку.
Л. стварае свой свет, сваю рэальнасць, ці надрэальнасць, што можна лічыць прыкметаю мадэрнізму. У 1997 г. у часопісе "Маладосць" была надрукавана аповесць А.Лойкі "Кельты не паміраюць...". Атар, карыстаючыся прыгодніцка-дэтэктыным сюжэтам, падымае пытанні паходжання беларуса і нават абапіраецца на аповесць Л. "Лабірынты". Такім чынам, мы можам назіраць у суч. бел літ пэную тыпалагічную і ідэйную традыцыю ад Л. да У.Караткевіча, А.Лойкі, А.Разанава інш, што прадсталяюць плынь інтэлектуальн. мастацк. тв-ці.





24. Паэма Я. Коласа “Сымон-музыка”: праблематыка, жанравая прыналежнасць. Над паэмай «Сымон-музыка» ЯК пача працаваць у 1911, знаходзячыся  астрозе. 1-ы варыянт паэмы бы закончаны  1918, другі, датаваны 1923 г, аказася згубленым. У 1925 г. паэт зрабі 3-ю рэдакцыю твора.
Паэма "Сымон-музыка"  тв-ці ЯК займае адметнае месца. Яна, як і многія інш творы бел пісьменніка ("Курган" Я. Купалы, "Люцыян Таполя" М. Танка, "Сады вятро" Я. Пушчы) прысвечана тэме мастака і мастацтва. Гэта глыбокі роздум пра лёс мастака і нац мастацтва, прадзівасць, бессмяротнасць і непадкупнасць народнага мастацтва, пра цярністыя шляхі абуджэння самасвядомасці беларуса. Сапраднае мастацтва павінна быць непарына звязана з роднай зямлёй і народам, з усім багаццем гука і фарба навакольнага свету.
Гал герой - музыка-самародак Сымон, на долю якога выпалі цяжкія жыццёвыя выпрабаванні. Ад прыроды гэта бы незвычайных здольнасцей, таленавіты хлапчук, які глыбока спрыма прыроду, адчува яе разнастайныя з'явы і змены.
Значны плы на развіццё здольнасцей хлопчыка аказа дзед Курыла, у якім Сымон адчу сябра, дарадцу, даверлівага субяседніка. Пасля смерці Курылы Сымону засталіся дзедавы скрыпка і смык. Жыццё ж змянілася карэнным чынам: бацькі жорстка абышліся з ім за тое, што на статак напалі вакі і парэзалі авечак. Без віны вінаваты Сымон з болем пакідае бацькоскі дом, і з гэтага часу пачынаюцца яго цяжкія вандрокі па свеце. На гэтых складаных жыццёвых дарогах Сымон сустракаецца з рознымі людзьмі (дзедам-жабраком, карчмаром, князем, Якімам, лёкаем Данілам, Ганнай), пазнае горкі хлеб жабрака, цяжкую працу найміта і панскага служкі. Спасцігаючы людзей і навакольны свет з яго шматлікімі супярэчнасцямі, Сымон не страці дапытлівасці і цікавасці да сяго, не расставася з музыкай, якая носіла  яго жыццё радасць, дазваляла выказаць сваё захапленне прыродай з яе гармоніяй і вечным адналеннем, перадаць разнастайную гаму чалавечых пачуцця. Задумваючыся над сваім прызначэннем і роляй мастацтва  грамадстве, ён паступова прыходзіць да філасофскага асэнсавання жыцця. На думку героя твора, музыка павінна прыносіць людзям радасць, "палёгку", дапамагаць ім у пошуках шляхо да лепшага жыцця, шчасця.
Паэма "Сымон-музыка" з асаблівай яскравасцю адлюстравала псіхалагічны стан ЯК  1-ыя паслярэвалюцыйныя гады. Паэт бачы, што героем часу ста не спагадлівы, міласэрны, разняволены рэвалюцыяй чалавек, а "асоба з ружжом", якой зброя замяніла амаль усе законы і маральныя нормы. І таму атар як бы выключае героя паэмы з жыцця: Сымон-музыка засынае сімвалічным сном на могілках, дзе пахавана Ганна. У 1923-24 ЯК істотна перапрацава паэму. Разгортванне працэсу беларусізацыі дазволіла паэту паверыць у адраджэнне роднага краю, яго мовы і культуры, у магчымасць пабудовы незалежнай Беларусі. Атар паэмы абудзі Сымона ад сну і да яму магчымасць сваім чароным граннем вярнуць да жыцця Ганну - жывое васабленне маці-Беларусі. Гэтым паэт хаце паказаць бязмежпыя магчымасці мастацтва. Звязанае сваімі каранямі з народным жыццём, мастацтва можа выратаваць чалавека ад самай цяжкай хваробы, нават вярнуць яму жыццё.
28.Лёс Максіма Багдановіча: старонкі біяграфіі.
Максiм Адамовiч Багдановiч нарадз у Мiнску 27 лiстап 1891. Бацькi паэта былi iнтэлегентнымi высакоадукаванымi людзьмi. Ранняе маленства прайшло  Гродне. Адам Ягоравiч паступi на службу  сялянскi банк (1892). У Гродне хлопчык спазна вялiкае гора: смерць мацi (у 5-гадовым узросце). Пасля смерцi мацi сям'я пераехала  Нiжнi Ногарад. Ад жыцця  горадзе засталiся цiкавыя i радасныя спамiны. Сустрэча Адама Багдановiча i Максiма Горкага не прайшлi бясследна для Максiма. З дзiцячых гадо захава ён любо да Горкага i яго тв-цi.
Свае 1-ыя вершы МБ паказва хроснай Вольге Сёмавай (вельмі адукаваная жанчына), а не М.Горкаму, як памылкова лічуць іншыя.
МБ жы у сям'i, дзе шмат увагi аддавалася выхаванню дзяцей. Бацька абуджа у дзяцей цiкавасць да прыроды, знаёмi з жыццём народа, з помнiкамi культуры, прывiва любо да лiт-ры. 1-мi кнiгамi Максiма былi "Роднае слова” i "Дзiцячы свет". У 1902 МБ паступi у 1-ы клас Нiжнегародскай мужчынскай гiмназii. Максiм бы удумлiвы, крыху замкнуты, сцiплы, не па гадах сур'ёзны. Калi ён бы у 4 класе, у 1905 г, пачалася рэвалюцыя. Пачалiся хваляваннi сярод моладзi, у якiх прыма удзел МБ, за што набы рэпутацыю "нядобрага гiмназiста". У школьныя гады МБ шмат чыта. Вельмi любi паэзiю, музыку, народныя песнi. З дзяцiнства расла цiкавасць да гiсторыi бел народа, яго культуры. МБ вывучае бел мову, чытае кнiгi па гiсторыi Бел., пачынае пiсаць па-беларуску.
Вершы ста пiсаць у 10 гадо, але толькi  1907 г. на старонках "Нашай нiвы" з'явiся яго 1-ы твор - лiрычнае апав. "Музыка”. У "Нашай нiве” надрукаваны i вершы МБ. Першы, хто яго заважы бы Я.Купала. Пачалася яго лiт. дзейнасць. МБ пераязджае  Яраслаль i  1908 г. вучыцца  Ярасласкай гiмназii. У 1911 г закончы гiмназiю. У чэрвенi наведва Беларусь. Паездка збагацiла яго новымi матэрыяламi, ведамi аб жыццi i культуры народа. МБ мары аб вучобе  Пецярбургскім ун-це, але слабае здароу'е i матэрыяльная неабяспечанасць перашкаджалi.
У 1911 паэт паступi у Ярасласкi юрыдычны лiцэй. Сярод лiцэiста МБ вылучася начытанасцю, багатай эрудыцыяй. Усе сiлы аддава лiт-ры. Самастойна вывуча замежныя мовы. Лiцэйскi перыяд бы пленным у паэтычнай дзейнасцi. У гэты час ён напiса лепшыя свае творы. У 1913 выйша яго адзiны зб-к верша "Вянок". Летам 1916 закончы лiцэй. Вырашае звязаць свой лес з бацькашчынай, пакiдае Яраслаль i едзе  Мiнск. Ён працава у Губернскай харчовай камiсii, прыма удзел у рабоце Бел таварыства дапамогi ахвярам вайны. Жы у Змiтрока Бядулi.
У 1917 здаро'е пагоршылася, але паэт не здавася, не пада духам, шмат пiса. Але хвароба не адступала. Трэба было ехаць лячыцца. Сябры сабралi грошы i адправiлi  Крым. Шмат задум было у МБ: рыхтава новы зб-к верша, працава над бел букваром. Але смерць не дала магчымасцi ажыццявiць гэтыя жаданнi. Памёр 12.05.1917 у Ялце. Пахаваны на Луцкiх гарацкiх могiлках у Ялце.
БРАТЫ Максіма Багдановіча: ад першага шдюбу у бацькі МБ былі: Вадзім, Ле, сам Максім і Ніна (якая да пераезду  Ніжні Ногарад памерла).
Ад другога шлюбу – Аляксандр (які таксама памер у дзяцінстве, у 2 гады)
Ад трэцяга шлюбу бацькі Максіма Багдановіча: Раман, Мікалай, Аляксей, Вячасла, (і яшчэ адзін).







30.Асноныя матывы паэзіі Максіма Багдановіча.
МАТЫВЫ ГРАМАДЗЯНСКАЙ ЛIРЫКI. Паэт пiша пра жыццё вёскi, пра яе долю-нядолю, стварае прадзiвы вобраз мужыка-пакутнiка. Сялянiн у паказе Б. - чалавек бяспраны, забiты i абяздолены, але ён пачынае разумець, на чыёй працы заснаваны дабрабыт грамадства i хто з'я-ца вiнонiкам народных пакут ("Пан i мужык"). МБ паказвае поны трагiзму шлях працонага чалавека ва мовах капiталiзму, раскрывае класавыя супярэчнасцi памiж працонымi i эксплуататарамi ("З песня бел-га мужыка").
“Край мой родны! Як выкляты богам” - адзiн з раннiх твора грамадзян. лiрыкi Б. Гэты верш - паэтычы зварот да роднага краю, да народа з мэтай абудзiць яго свядомасць. Галоны лiрычны маты верша - маты народнага гора. Яно набывае ласцiвасцi жывой iстоты, стыхiйных сiл прыроды. Пратэст супраць буржуазнага грамадства. Паэзiя Б. напаняецца сац. матывамi, высокiм гуманiстыч. пафасам.
Верш "Мяжы” (1914) - выдатны узор грамадз. лiрыкi. Матывам з'я-ца абурэнне, рашучы пратэст супраць буржуазнага грамадства. Вобраз межа - гэта сiмвал прыгнечання, няволi. Межы падзялiлi нiвы, лугi, раз'ядналi народ. Межы - прычына страшэннай сац. несправядлiвасцi. Верш - атарскi маналог, дзе апавядальная iнтанацыя чаргуецца з заклiкальнай.
ТЭМЕ ЛЮБВI ДА БАЦЬКАѕШЧЫНЫ прысвечаны вершы пра гiстар. мiнулае Беларусi. Б. напiса цыкл верша "Старая Беларусь". Сюды увашлi вершы "Летапiсец", "Кнiга", "Слуцкiя ткачыхi” - гэты верш найбольш выдатны, ён пакладзены на музыку. У iм прадзiва раскрыв. думкi i перажываннi прыгонных сялянак у феадальн. эпоху. Паднявольная праца не прыносiць iм радасцi. Чужыя персiдскiя зоры нялюбы iх сэрцу. Душа ткачых цягнецца на волю, да свайго роднага блiзкага, дарагога. Гэты верш невялiкi, але яго змест вельмi глыбокi. Нiякая прыгонная праца не можа адарваць народ ад свайго роднага, нац., на чым грунтуецца яго дух, культура.
Верш "Памiж пяско Егiпецкай зямлi" сагрэты пачуццем гарачай веры паэта  вызваленне народа. Паэт гаварыць пра зярняты, знойдзеныя  адным з магiльнiка Егiпта. Праляжашы там некалькi тысячагоддзя, яны не загiнулi. Верш уяляе сабой разгорнутае парананне. Магiла - сiмвал смерцi, жменя насення - увасаблене вечнасцi жыцця. Яна нагадвае паэту лёс бел. народа. Пад прыгнётам ён захава сваю жыццестойлiвасць. Б. парановае абуджаныя рэвалюцыяй 1905 духоныя сiлы народа з магутнай падзямельнай крынiцай, якая гатова прабiцца з глыбiнь на шырокi прастор, пераадольваючы усе перашкоды на сваiм шляху.
ТЭМА ЛЮБВI ДА РАДЗIМЫ. Гэтай любою прасякнуты многiя вершы. Сярод iх "Эмiгранцкая песня” - твор, накiраваны супраць людзей, пазбаленых пачуцця патрыятызму. Iм ён супрацьпасталяе моцную прывязанасць простых людзей да роднай зямлi. Высокае пачуццё патрыятызму, адданасць Радзiме жыве  народа. Сiла гэтага пачуцця раскрываецца  вершы "Як Базыль у паходзе капа". У цэнтры верша - вобраз памiраючага салдата, якi развiтваецца з роднай зямлёй. Салдату балюча раставацца з жыццём. У развiтальных зваротах да поля, лесу, сям'i выяляецца душа селянiна хлебароба, чалавека-патрыёта. Грамадзянскiя матывы служэння радзiме, гатонасцi змагацца за яе шчасце гучаць у вершах "Зразаюць галiны таполi адну за другой", "Пагоня".
МБ называюць ПЕСНЯРОМ КРАСЫ I ГАРМОНII. Яму ласцiва пачуццё прыгожага. Пад уплывам карцiны Рафаэля "Сiксц. мадонна” напiса верш "Веранiка". У аблiччы хiлай дзячыны, што на вузенькай вясковай вулiцы суцiшала брацiка, паэт заважы рысы той двайной красы - дзявочай i матчынай. Да пейзажнай лiрыкi адносяцца таксама вершы "Зiмою", "Добрай ночы, зара-заранiца", "Па-над белым пухам вiшнi".
Тэма МАСТАЦТВА - (якое павiнна быць сродкам абароны працоных), прызначэнне паэта i паэзii - вершы "Песняру", "Музыка". З грамадс. лiрыкай цесна звязана лiрыка КАХАННЯ. Лепшыя вершы Б. аб каханнi i дружбе могуць быць аднесены да шэдэра сусветнай паэзii. У вершы "Маладыя гады” паэт услаляе сiлу i прыгажосць чалавечых пачуцця. Першыя 3 страфы верша - успамiн лiрычнага героя аб сваiм юнацтве, аб шчасцi перажытага  тыя незабыныя гады. Апошняя страфа гучыць як гiмн жыццю. Сярод верша аб дружбе i каханнi вылучаецца раманс "Зорка Венера” - гэта вельмi лiрычны музыкальны твор. Ён кранае чытача сваёй задушэнасцю, глыбiнёй i шчырасцю пачуцця юнака, якi спазна шчасце кахання, а цяпер засмучаны тым, што растаецца з любай дзячынай. Усё гэта напаняе душу героя i асацыiруецца з вобразам зоркi Вянеры.
Некаторыя вершы Б. уяляюць сабой ФIЛАСОѕСКАЕ разважанне аб сэнсы жыцця. Паэт гаворыць аб сэнсе чалавечага жыцця, аб прызначэннi чалавека, аб яго духоных iнтарэсах. Ён павiнны пражыць свой кароткi век ярка, хвалююча ("Жывешь не вечна, чалавек"). Шмат верша паэт прысвяцi ПЕЙЗАЖНАЙ ЛIРЫЦЫ. Б. любi прыроду, уме тонка i прадзiва паказаць яе хараство. У вершы "Перад паводкай” паэт малюе вясеннее ажыленне прыроды. Вясенняя прырода сугучна  гэтым вершы з пачуццямi i перажываннямi паэта (заключныя радкi).
З вялiкiм майстэрствам напiсан верш "Па-над белым пухам вiшань". У iм паэт тонка перадае музыку сiня-крылага матылька, якi спявае песню-гiмн вясне. Такая ж песня нараджаецца  душы паэта.
32. Праблема красы  эстэтыцы М. Багдановіча (вершы “У вёсцы”, “Вераніка”, апавяданні “Апокрыф”, “Апавяданне аб іконніку і залатару”).
“Апокрыф”. Герой Пётр абвінавачвае сваіх апанента у эстэцтве, патрабуе, каб у прыгожае, у літ-ру прыносілася мараль - “думкі добрыя і пачаючыя”, яму яляюцца паняцці маралі і красы адасобленымі, і ён патрабуе ласна механічнага спалучэння першага і другога. Хрыстос катэгарычна перакрэслівае тылітарызм Пётры, што звязаны з яго недыялектычным разуменнем прыроды мастацтва. У “Апокрыфе” МБ вылучае 2 вобразы-увасабленні: коласа і васілька. Колас - хлеб штодзённы, васілёк - сімвал красы. Міфічны Хрыстос у МБ сцвярджае: “Добра быць коласам; але шчаслі той, каму давялося быць васільком”. І гэтая думка - неаспрэчная. “Бо нашто каласы, калі няма васілько?” --> як бы навошта былі б людзі, каб не было іх імкнення да прыгожага, да ідэалу. Пісьменнік асуджае спажывецкія адносіны да жыцця, узносячы мастацтва як сілу, што звышае чалавека  чалавеку.
“Апавяданнем аб іконніку і залатару” МБ паказва важнасць у справах мастацтва мельства, рамесніцкага майстэрства, без якога няма нараджэння прыгожых форм, абараня не шаблон, патор, стылізацыю, а неабходнасць наватарства, разумення таго, што мастацтва абналяецца толькі  пошуку, у руху, дапытлівых спрэчках вакол праблем яго існасці, сутнасці яго зместу і формы.




29.Зборнік М. Багдановіча “Вянок” як ідэйна-мастацкая цэласнасць. Інтэрпрэтатары “Вянка”. Верш з кнігі на памяць.
У пач 1914 г  Вільні выйша паэтычны зб-к «Вянок» (на тытуле кнігі стаіць 1913 г, але  тым годзе яе выдаць не паспелі). Яна складалася з паловы 1909 г. да паловы 1912 г., калі МБ было 17-20 год, але  ёй сапрады былі “творчасць, і натхненне, і сур'ёзная праца”. Не се, прада, вершы, што да выхаду “Вянка” былі напісаны, у зб. уключаны. І яны не ключаліся не толькі таму, што гэта была “кніжка выбраных верша” (такі падзагаловак мае “Вянок”). Гэта была вогуле арыгінальная кніга паэта, не проста зб.верша, а кніга паэзіі - з арыгінальнай агульнай задумай, своеасаблівым унутраным “лірычн.” сюжэтам. І таму  ёй не знайшлі сабе месца самыя 1-ыя публікацыі МБ - вершы “Прыйдзе вясна”, “Над магілай”, вельмі блізкія да тэм, матыва, паэтыкі купаласкай “Жалейкі” і “Песня-жальба” Коласа. Творчая гісторыя “Вянка” вогуле складаная. Хоць кніжка і пісалася на працягу вельмі кароткага адрэзка часу, ды гэта бы час імклівага росту Багдановіча-паэта. У 1911 г, пасля наведання Беларусі, у паэта абудзілася цікавасць да эпічнага асэнсавання тэмы народа, рэзка паглыбіся гістарызм яго паэтычнага мыслення. Цыкл “Старая Беларусь”, вершы якога “Летапісец”, “Перапісчык”, “Слуцкія ткачыхі” выявілі зварот Багдановіча да пушкінскіх традыцый успрыняцця і раскрыцця  паэзіі жыцця ва сёй яго шматграннасці і гарманічнасці. Вучоба  А. Фета паглыбіла псіхалагізм паэзіі Багдановіча, уменне адчуць “дыялектыку душы”, узбагаціла яго майстэрствам тонкага валодання лірычнымі сродкамі дзеля раскрыцця нутранага свету чалавека. Ужо  “Вянку” МБ паскорана прайшо шлях ад сваёй ранняй паэзіі імпрэсіяністычнага захаплення светаценем, дробных штрыхо, малюнка да верша менавіта з пушкінскай шматслойнай гушчынёй фарба, эмац. адцення. “Вянок” - не зборнік, а цэласная кніга паэзіі, што першыню  нац. паэзіі самасцвярджала свае як жанрава-структурныя асаблівасці, так і асноны нутраны прынцып аб'яднання верша у адзінае мастацкае цэлае - канцэптуальную разгорнутасць, завершанасць паэтычнай думкі, своеасаблівы яе лірычны сюжэт. Асн. грамадзянская тэма “Вянка” - тэма Радзімы. “Зачарованае царства” роднага краю радуе і засмучае паэта. Але  нізцы аднайменнай назвы больш радуе. Паэта захапляе гармонія красы, разлітая  прыродзе, і ён, як бы палемізуючы з уласнымі песнямі жальбы. Шмат у чым працягам погляду  мінулае бы і наступны раздзел “Вянка” - “Места”. Якім было самае агульнае яленне аб Беларусі пач. XX ст.? Беларусь мужыцкая, вясковая... Пераважна сялянскаю яна на той час сапрады заставалася, але гэта не значыла, што такой яна была спакон веку. МБ мыслі гістарычна: азіраючы старую, сярэдневяковую Беларусь, ён бачы у ёй і гарады, сланыя магдэбургскім правам, рамеснікамі, кніжнікамі. Зб-к «Вянок» - глыбока філас. кніга. Паэт шукае “красу, і светласць, і прастор”, мацуе веру  лепшае будучае народа, сваё адчувапне хараства прыроды і пачуцця Чалавека. У гэтым, зразумела, было вельмі мала ад самой эпохі, у якую жы паэт, ад той суровай, згрозлівай прозы, якая яе напаняла. І сё ж паэт ад рэчаіснасці не адгароджвася, ён бы з народам, з жыццём, якім яно было навакол. Гуманіст МБ ста песняром і суч. яму эпохі. Не сама краса станавілася  гэтых выпадках зместам яго паэзіі, а гуманізм адносін паэта да жыцця.
33. На шляху да эпасу: паэмы М. Багдановіча “Максім і Магдалена”, “Мушка-зелянушка і камарык-насаты тварык”, “Страцім-лебедзь”.
У найбольш понай форме бел. фальклор з яго багатымі традыцыямі выявіся  апошніх ліра-эпічных творах Багдановіча - паэмах “Максім і Магдалена” і “Страцім-лебедзь” (1916).
У аснове 1-й - пашыраны у славянскім фальклоры маты няронага кахання. Трагічныя сац-псіхалагіч.канфлікты і падзеі раскрываюцца тут праз умонае проціпасталенне адзінокага Максіма магутнаму пану і яго служкам. Рамантычная выключнасць яго хар-ру падкрэслена  зваротах да “людзей добрых”, пачуццевасці і вернасці закаханых, ідыліі патаемных сустрэч і прызнання. Трагічны вобраз раскрыжаванага сялянскага сына у фінале паэмы набывае сімвалічны сэнс – ён успрымаецца як вынік пасінасці і неарганізаванасці  барацьбе за чалавечае шчасце. Сваім гуманістыч. пафасам паэма пераклікаецца з многімі праблемамі дарэвалюц. эпохі.
Пад уплывам бурлівых грамадска-паліт.падзей, імклівага росту актынасці шырокіх мас зараджаецца задума героіка-рамантычнай паэмы “Страцім-лебедзь” (1916). “Гэту тэму навеяла мне вайна, гібель мільена і мой ласны лес” – гутарка з Бядулей. Паэма - гімн гераічнай асобе, прасякнута пафасам актыных адносін да жыцця. У аснове сюжэт апакрыфічнай казкі, апублікаванай Раманавым у “Бел. зборніку”. Стыхійны бунт Страціма-лебедзя супраць волі Ноя падаецца  паэме як подзвіг  імя выратавання дробных птаха, асуджаных пад час патопа на гібель. Канцока трагічная - ратуючы больш слабых, Страцім гіне  разбушаваных хвалях.Самаахвярны чынак героя мае глыбокі сэнс - абуджае пачуццё павагі, выкрывае тыя сілы, што прывялі да гібелі. Алегарычнасць вобраза - імкненне атара паказаць трагічны лёс той часткі сялянства, якая, разгубішыся перад абліччам грозных падзей, гінула на палях імперыялістычнай вайны ці на шляхах бежанства ад голаду і гаспадарчай разрухі. Такі ж лёс чака і тую частку дэмакратычнай інтэлігенцыі, якая ішла на бессэнсоныя ахвяры  імя абстрактных ідэала дабра і справядлівасці. Паэма хар-ная  сэнсе выялення моцных і слабых бако яго светапогляду: з аднаго боку, мары аб новым тыпе героя, актынага і самаахвярнага, блізка звязанага з масай, пагарда да вышэйшых слаё грамадства, з другога - няяснсць шляхо барацьбы, абстрактнае разуменне свайго патрыятыч. абавязку. У паэме яскрава выявіліся тэндэнцыі тв-ці Б на заключным этапе. У парананні з папярэднім, цяпер істотна пашыраецца функцыя алегорыі, паглыбляецца нутраны змест, выяленчая значнасць. Дзейсным сродкам стала гіпербалізацыя. Гераічныя рысы Страціма падаюцца праз знешнія рысы - у крылах “трыста тры пяры”.
“Мушка-зелянушка і камарык-насаты тварык” - “вельмі жаласная гісторыя” трагічнага кахання мушкі-зелянушкі і камарыка - насатага тварыка. Бытавое, традыцыйна-абрадавае стала фонам, на якім выступаюць мушкі, камарыкі, чмялі, пчолы, конікі і інш. Паэтызуючы бытавое, МБ адначасова раскрыва псіхалаг. асаблівасці хар-ру бел народа, якія так хораша адлюстраваліся  бел народных песнях і на якіх вырасла паэма “Мушка-зелянушка”. Якраз так, як паводзяць сябе  паэме яе героі, у жыцці паводзілі сябе бел сяляне. Іх некаторыя чалавечыя слабасці добразычліва і высмейва паэт, і найперш гультайства, нямельства мушкі, што давялі небараку-камара да пагібелі. Нічога жаласнага  гэтай “вельмі жаласнай гісторыі” пра нядалае сватаство і смерць камара няма, а ёсць проста мудры смех народа з гультайства, з камарынай блізарукасці таго ці іншага чалавека.




35.Публіцыстычная творчасць М. Багдановіча.
Публіцыстыка МБ з уласна беларускім літаратурна-грамадскім рухам пачатку стагоддзя таксама была мала звязана. Гэта значная старонка  творчасці МБ. Сярод лепшых публіц. твора яго – артыкулы “Бел. возрождение” (1915), брашуры “Чырвоная Русь”, “Братья-чехи”, “Угорская Русь” (1914), даследаванні “Образы Галиции в худ. лит-ре” (1914), “Белорусы” (1915). Гэтымі творамі МБ заяля аб сабе як аб шырокім даследчыку гісторыі, культуры, літ-ры народа славянскага свету.
Вылучаюцца  спадчыне МБ матэрыялы на палітычныя, сацыялагічныя тэмы – рэцэнзіі, напрыклад, на “Дневник социал-демократа” Г.В. Пляханава (1916), на кнігу “Славянский мир” А.Л. Пагодзіна (1915), часопіс “Национальные проблемы” (1915).
36. А. Гарун: цярністы шлях вяртання  літаратуру.
Імя Алеся Гаруна догі час замочвалася. Яго адносілі да ліку нацыянальна-дэмакратычных інтэлігента, якія пасля кастрычніцкіх падзей 1917 г. і  час грамадзянскай вайны не здолелі зразумець сутнасці і хар-ру класавай барацьбы, разабрацца  нац. палітыцы бальшавіко, дапамагалі легіёнам Ю. Пілсудскага. Большасць твора А. Гарун напіса у выгнанні, дзе, па сутнасці, склалася яго творчая індывідуальнасць, выявіся шматгранны пісьменніцкі талент, прыйшла мастацкая сталасць. У многіх творах пераважаюць сумныя, элегічныя настроі, абумоленыя трагедыяй жыцця выгнанніка, безвыходнасцю свайго паднявольнага становішча, адарванасцю ад бацькоскай зямлі, бел. монага асяроддзя. Многія творы А. Гаруна скіраваны  бок грамадска-палітычнага жыцця, прысвечаны надзённым падзеям тых часо. Сцвярджаючы, што  час война пакутуюць не іх пачынальнікі, а простыя людзі, атар выкрывае і асуджае ганебную сутнасць война, паказваё іх бесчалавечны і трагічны хар-р. У складаных умовах 1917-20 пісьменнік спрабава акрэсліць напрамкі і перспектывы грамадскага развіцця, даць ацэнку дзейнасці паліт. партый і іх праграмам. У творах гэтага перыяду змацняецца пачуццё трывогі за лёс шматпакутнай Бел., гучыць маты самаахвярнага змагання за родны край, асабістай адказнасці за яго далейшы лёс, вера  лепшую долю народа. Вершам "Брацця, к агульнаму шчасцю...", "Кліч" уласцівы дэкларацыі, звароты, заклікі да ронасці, братэрства, да вызвалення з-пад рабскага духу, на штурм "трона крыды", пракляцці тым, "хто свой карк захоча гнуць, і рукі ворагу лізаць, і словы льсцівыя казаць". У творчай спадчыне А. Гарун нямала філасофскіх твора, напоненых элегічнай танальнасцю, камернасцю ("Nocturno", "Ідуць гады", "На смерць"). Лірычны герой гэтых верша разважае над глабальнымі праблемамі рэчаіснасці: сэнсам чалавечага жыцця, яго скарацечнасцю, вечным і нястрымным рухам у прыродзе і грамадстве, мэтазгоднасцю чалавечага існавання і інш. АГ унёс значны клад у развіццё бел. прозы і драматургіі. Яго 6 апавядання, лірычная легенда "Першы снег", п'есы для дзіцячага тэатра пашырылі ідэйна-тэматычныя і жанравыя формы бел. літ і яе выяленча-мастацкія сродкі. У цэнтры апавядання "Пан Шабуневіч" - гісторыя змагання рамесніка-шаца (з чыноніцкім светам, з жонкай-каталічкай) за права карыстацца роднай мовай у штодзённым жыцці, за права звацца беларусамі. У драматычных творах выявілася багацце творчай фантазіі атара, цудонае веданне ім народных казачных вобраза і свету дзіцячых уялення, адчуванне прыгажосці бел. прыроды. Творы пісьменніка, які "народу на алтар свой дыямент прынёс", займаюць пачэснае месца побач з творамі Купалы, Коласа, Багдановіча.
37. Праблематыка і жанрава-стылёвыя асаблівасці паэзіі А. Гаруна. Гарун вельмі любі сваю радзіму і свой народ, засведчышы гэту любо паэтычным словам і рэвалюцыйнай, антырадавай дзейнасцю, за што бы сурова пакараны. Знаходзячыся далёка ад роднай Бел., паэт думкамі, сэрцам бы з ёй. Яна паставала перад Гаруном у вобразе жанчыны-маці. Паэт нёс у сэрцы і нядолю, прыгнечанасць Бацькашчыны, і яе прыгажосць. Кантрасныя малюнкі-карціны роднага краю пастаюць у вершы «Як надарыцца мінута...»: Гарун адмаля прыгнёт адных народа другімі («Крыды людской нам не трэба, Слёз не бажаем нічых»). Яго чалавечымі і палітыч. ідэаламі былі «ронасць, братэрства і згода». Але гаворачы пра «панства братэрства і працы, вольнасці, хлеба і святла», заклікаючы «новы сім лад будаваць», Гарун заставася сынам сваёй роднай зямлі, адстойва права на сваю мову, культуру, незалежнасць. Па Гаруну, быць роным сярод роных не азначала пазбавіцца нац. адметнасці, у гэтым ён разыходзіся з бальшавіцкім разуменнем інтэрнацыяналізму. Як і Купала, Гарун не аднойчы звяртася да мінулага радзімы, шукаючы там «прычыны нашых бед і крыд». У вершы «Ты, мой брат, каго зваць Беларусам» (1910) паэтычнымі сродкамі зналяецца гісторыя роднага краю: Але насталі іншыя часы - «бел. слава і воля адышла, адцвіла, закацілась». У тым, што народ не знік, не загіну, паэт бачы заслугу мовы. Яна адна заставалася незабранай «у сялянскай аграбленай хаце». Як запавет нашчадкам гучаць апошнія радкі верша: Сваю «вяскову, просту, а святую» мову слаляе паэт у «Гімне роднай мове». Услаляе «за муку вечную», бо яна цярпела гэтак жа, як і людзі, што ёй не здрадзілі, за «вяліку справу», бо яна аб'ядновае народ, робіць яго духона прыгожым. Будучы далёка ад роднай зямлі Гарун глыбока перажыва падзеі 1-й сусветнай вайны, разуме, што яны яшчэ больш складнілі становішча бел. народа, памножылі яго няшчасці і гора. Як і  М.Гарэцкага, творы Гаруна выразна антываенныя. Бел. пісьменнікі з самага пачатку адчулі несправядлівасць вайны, яе грабежніцкі, захопніцкі хар-р. «Усё цяпер згіне, як згіну, можа, і я сам... ва славу... ва славу... чаго? Вызвалення «малых» народа? А ці вызваліцца мой народ? Што яму дасць гэтая вайна», ставіць пытанне Лявон Задума  запісках «На імперыялістычнай вайне». Алесь Гарун закліка да спагадлівасці, да чалавечнасці, проціпасталяючы жорсткасці вайны міласэрнасць, дабрыню. Творчая спадчына паэта тэматычна багатая і шматстайная. Побач з грамадзянскай лірыкай - глыбокія па думцы, арыгінальныя па мастацкаму выяленню філасофскія вершы («Жыццё», «Як ліст вярбінкі маладой...» і інш.), малянічыя, настраёвыя прыродаапісальныя («У прыпар», «Вясна», «Вецер»), усхвалявана лірычныя, інтымныя («Дзячаці», «Пралескі»).
Лёс бы жорсткім да Гаруна. Большая частка яго твора напісана  выгнанні. Нельга назваць спрыяльнымі для творчай працы і апошнія гады жыцця, калі паэт вярнуся на знявечаную, разбураную, разграбленую 1-й сусветнай вайной, пазнейшымі акупацыямі радзіму. Паэзія Гаруна глыбока дэмакратычная і гуманістычная. Яна прасякнута высокім грамадзянска-патрыятыч.пафасам, непасрэдна звернута да народа, яго жыцця, гісторыі і сучаснасці. У вершах паэта моцна гучыць голас пратэсту супраць сац. і нац. прыгнёту, услаляецца свабода народа, ідэя нац. адраджэння Бацькашчыны. Радзіма – гал. тэма сёй тв-ці Гаруна. У барацьбе за яе свабоду і шчасце бачыць ён сваё пяснярскае прызванне, гал. мэту жыцця. Абвостранае пачуццё Радзімы, сыноняй любові да яё, роздум аб яе гістарычнай долі праходзіць як лейтматы праз усю лірыку паэта. Вобраз Радзімы набывае шырокае абагульненае значэнне, асацыіруецца і зліваецца з вобразам маці. Маці-Радзіма для яго - самае дарагое, запаветнае, вышэйшы крытэрый любові, духонасці, маральнасці. «Гэту 1-ю кніжку думак і песень сваіх, піса Гарун, матцы сваёй прысвячаю».
38. Вобраз беларуса-адраджэнца  зборніку А. Гаруна “Матчын дар”.
Пры жыцці выйшлі зб. паэзіі "Матчын дар" (1918) і кніга дзіцячых п'ес "Жывыя казкі" (1920). У зб. "Матчын дар" увайшлі вершы, напісаныя Гаруном у 1907-14. Гэты зб, як і "Вянок" Багдановіча, з'ял. кнігай лёсу паэта. Складаецца ён з 3-х раздзела ("Роднаму краю", "На чужыне" і "Праявы роднага"): 1-ы з 2-м утвараюць антанімічную (антытэзную) пару, а 3-і, акумулюючы іх асноны змест, аб'ядновае і як бы завяршае кампазіцыю кнігі. Пачынаецца "Матчын дар" своеасаблівым уступам - вершам "Людзям", у якім паэт акрэслівае сваю паэтычную праграму і тыя тэмы, што знойдуць далейшае васабленне  зб: Гарун не ставіць заслону паміж сабой і народам, у жыцці якога бачыць вытокі сваёй тв-ці ("дзе сам народ - пясняр") і дзеля якога будзе тварыць. Тэма паэта і паэзіі знайшла сваё далейшае вырашэнне  вершы "Паэту", які яляе з сябе зварот-просьбу чытача да творцы: Большасць твора Гарун напіса у выгнанні, дзе, па сутнасці, склалася яго творчая індывідуальнасць, выявіся шматгранны пісьменніцкі талент, прыйшла мастацкая сталасць. У многіх творах пераважаюць сумныя, элегічныя настроі, абумоленыя трагедыяй жыцця выгнанніка, безвыходнасцю свайго паднявольнага становішча, адарванасцю ад бацькоскай зямлі, бел.монага асяроддзя. "Долі я не бачу, радасці не знаю"- гэтыя радкі з верша "Матчын дар" можна лічыць лейтматывам песень-дум, песень-жальб "У выгнанні", "Журба", "Восень", "Навокал". "Думы  чужыне". Але жорсткі лагерны рэжым не змог вытравіць у паэта бязмерную любо да Бацькашчыны, веры  свой народ. Асаблівае значэнне  нац.адраджэнні Гарун надава мове,у якой бачы адну з гал.прыкмет самастойнасці і цывілізацыі нацыі.Услаленне роднай мовы ён лічыць адным са сродка абароны право бел.народа“Гімн роднай мове”.
У вершы "Песня-звон" паэт называе родную мову магучым бліскучым звонам, які "з срэбра літы, з злота збіты". І гэты звон павінен дапамагчы званару  справе абуджэння народа, гусляру (песняру) - у справе прадзівага паказу жыцця чалавека, спынення "жалю" (гора, галечы, беднасці). У вершы "Ты, мой брат, каго зваць Беларусам..." Гарун сцвярджае, што не можа бясследна загінуць той народ (нават калі яго абрабавалі, адабрашы "і зямлю, і лясы, і кілімы", пазбавішы магчымасці выховаць дзяцей), які змог зберагчы родную мову - скарб, што захавася ад дзядо і прадзеда. У першым і апошнім чатырохрадкоях гучыць заклік шанаваць, берагчы родную мову.
39. Жанравае і тэматычнае наватарства Гаруна-празаіка.
Гарун бы і выдатным празаікам. На працягу 1912-15 у «Нн» з'яв.4 яго празаіч творы: кароценькая алегарычная легенда «Першы снег» і апавяданні «Пан Шабуневіч», «Маладое», «Чалавек без крыві». Пасля вяртання з Сібіры  газетах «Вольная Беларусь» і «Беларусь» пісьменнік апублікава яшчэ 3 апавяданні: «Свята», «П'ера і Каламбіна», «У Панасавым сяле». Празаіч. творы падпісва пседанімам I. Жывіца (Жывіца - дзявочае прозвішча маці Гаруна). Проза пісьменніка надзейна абапіралася на нац. традыцыі літ. і бытавога апавядання. Разам з тым яна незвычайна збагачала традыцыйныя формы вобразнасці, мастацкага стылю, кампазіцыі. Найбольш адметная асаблівасць прозы Гаруна - яе ідэйна-тэматычнае багацце, смелы выхад за рамкі традыцыйнай тэматыкі, звязанай у тв-ці пераважнай большасці бел. пісьменніка з жыццём вёскі, яе пасядзённым побытам, трывогамі, спадзяваннямі і з няхільным ростам грамадскай свядомасці, пошукамі найвышэйшых маральных крытэрыя для чалавечага грамадства. У сваёй прозе Гарун не абышо пытання пра лёс роднай мовы і нац. самасвядомасць беларуса. Шчырым патрыётам свайго краю, свядомым беларусам выступае гал герой апавядання «Пан Шабуневіч», напісанага  канцы 1912 і апублікаванага  «НН» №6, 1913 (7 лютага). У творы паказваецца складаны, вельмі няпросты лёс тых людзей, якія спрабуюць абараняць права роднай мовы на існаванне  штодзённым жыцці. На іх долю выпадае шмат расчаравання. Нават калі  газетах з'яв. паведамленне аб праве дзяцей вучыцца на роднай мове, то і тут радасць прыхільніка беларушчыны аказалася неапраданай. Апавядальнік з горкім жалем вымушаны бы - у каторы жо раз! - пераканацца: «Бел мову яшчэ раз выкасавалі з ліку родных мо». Тут ужо  разважаннях героя адчуваецца з'едлівая іронія. Блізкай Гаруну была астрожная тэматыка. Са зместу апавядання «Чалавек без крыві» відаць, як астрожнае жыццё калечыць лёс чалавека, разбуральна здзейнічае на яго псіхалогію. Не знайшошы сэнсу жыцця на волі, былы астрожнік канчае самагубствам. Вельмі нетрадыцыйным з'ял. апав. «Маладое». Тут рэальнасць пераплятаецца з фантастыкай: група зняволеных, якая цякла з астрога, магла праходзіць незаважанай, нават найбольш блізка знаючы людзей. Вырвашыся на волю, людзі ішлі да нейкае мэты, якая давала сілы, вытрымку, хоць падарожнікі ад перанапружання знемагаліся. Некаторыя нават не вытрымлівалі і адсейваліся. Але асн. частка ішла і ішла туды, куды вё адзін з іх асяроддзя. Увесь твор успрымаецца як алегорыя. Героі аказаліся  экстрэмальных умовах. Яны пераносяць пакуты і ахвяры дзеля той волі, да якое імкнуцца, мабілізуючы се свае фізічныя і духоныя сілы. I тут узнікае пытанне: дзе тая мэта? Ці не ілюзорная яна, ці рэальная? Ці апраданы се нечалавечыя намаганні і пакуты?
Жыццёва прадзівым у кожнай драбніцы з'ял. апавяданне «Свята», прысвечанае апісанню жыцця і побыту паліт. пасяленца  Сібіры - маладога Грыневіча родам з Беларусі. Начуючы  незнаёмых людзей, ён выпадкова даведася, што цяжка хворая старая жанчына  той сям'і - сястра яго роднае бабулі. Ён чу пра яе дома, але ніхто там не веда пра яе лёс. У апавяданні рэалістычна абмалёваецца жыццё пасяленца - і тут, бясспрэчна, нямала атабіяграфічнага,- а таксама побыт сібірако, іх норавы і звычаі. А яшчэ  творы - выпадкова ці невыпадкова - нейкім незвычайным матывам усплывае пераклічка рэвалюц. падзей розных гістар. эпох. Малады пасяленец Грыневіч трапі у Сібір за палітыч. дзейнасць - трэба меркаваць, што за дзел у рэвалюц. падзеях 1905-07. А галоным і па сутнасці адзіным арыенцірам у часе для старэнькае жанчыны служылі колішнія пастанні, з якімі перапляліся лёсы блізкіх ёй людзей. Так храналагіч. лінія падзей ідзе  глыбіню мінулага стагоддзя - да 1863 і нават да 1830. Празаіч. творы Г. маюць наватарскі хар-р. Пра гэта сведчыць і спалучэнне рознамаштабных падзей у рамках аднаго і таго ж твора, і нечаканае, зусім нетрадыцыйнае выкарыстанне фантастыкі  чыста, здавалася б, рэалістычным, бытавым апавяданні, і смелае вядзенне народных гутарковых лексічных, сінтаксічных, стылёвых форм. Апавяданні пісьменніка - жывое сведчанне няхільнага пашырэння ідэйна-тэматычных абсяга бел літ-ры, яе імклівага збагачэння сё новымі жанравымі і мастацка-выяленчымі сродкамі. Тв-ць Г. - яркая старонка  гісторыі бел літ. Багдановіч яшчэ  1913 г. у артыкуле "За тры гады: Агляд бел. краснай пісьменнасці 1911-13 гг." піса, што "лёгкасць і мілазычнасць верша, рупная шліфока яго, новае і вельмі пекнае счэпліванне рыфм - усё гэта дужа аздабляе яго (Гаруна) паэзію. У дзе-якіх творах спатыкаецца сіла і сціснутасць мовы. Галона ж тое, што пры сім гэтым Гарун ні да каго іншага не падобны, што ён не зрабіся нічыім "падгалоскам". Гэта зарука, што нашы надзеі на яго талент не пойдуць намарна". І сапрады, Гарун цалкам спрадзі надзеі Багдановіча.

40. Пошукі А. Гаруна  драматургічн. жанры. П’есы для дзяцей: хар-ка канфлікту і героя.
Перад самай смерцю, у 1920 Гарун выда зб.п'ес «Жывыя казкі» для дзіцячага тэатра: «Хлопчык у лесе», «Шчаслівы чырвонец» і «Дзіны лапаць, або Не сё тое порах, што  пораху ляжыць». Двойчы таксама публікавалася пераробленая з польс. мовы дзіцячая п'еса «Датрыма характар» (у адным выданні называецца «Датрыма характару»). Пішучы гэтыя п'есы, атар бы прыкаваны цяжкай хваробай да ложка. Аднак, нягледзячы на гэта, у творах пануе светлая атмасфера жыццесцвярджэння, аптымізму, непрымірымасці да махлярства, фальшу, няпрады, да любых заганных з'я у жыцці, ва заемаадносінах паміж людзьмі.У п'есах, што вайшлі  зб. «Жывыя казкі», вельмі арганічна спалучаецца народ.казачная фантастыка і багацце фантазіі самога атара, раскрываецца свет дзіцячых уялення. Усе канфлікты, увесь ход падзей падпарадкаваны  іх задачы слалення так патрэбных людзям маральных прынцыпа справядлівасці, а таксама выпрацокі пачуцця спагадлівасці людзям - тых якасцей, якія павінны выпрацовацца яшчэ  дзіцячым узросце, каб назасёды стаць нормамі паводзін кожнага чалавека. Першую казку зб. - «Хлопчык у лесе» - можна паранаць з драм. паэмай Купалы «Сон на кургане». Героі абодвух твора заблудзіліся  цёмным дрымучым лесе, дзе іх падсцерагалі нечаканыя прыгоды. I Саму (герою купаласкай драм. паэмы) і Хлопчыку (з казкі А. Гаруна) лясныя фантастычныя істоты, казачныя гаспадары лесу навяваюць сны, у якіх увасоблена казка долі і Сама, і Хлопчыка. Гарун у драматургіі ішо таксама нетрадыцыйным шляхам. У казцы «Шчаслівы чырвонец» старая, хворая, зусім слабая Жабрачка ходзіць па свеце не для таго, каб прасіць хлеба, а каб памагаць людзям. Яна сама раскідае па дарозе чырвонцы, якія, аднак, прыносяць шчасце толькі сумленным людзям. I  гэтай казцы перамагае дабро, справядлівасць, праслаляецца спагадлівасць. Мы бачым, што прада і крыда, дабро і зло весь час супрацьстаяць. Малы вясковы пастушок - герой казкі «Дзіны лапаць, або Не сё тое порах, што  пораху ляжыць» - перажывае нечаканыя прыгоды, знаходзіць незвычайны лапаць-атопак, што мее гаварыць і дае магчымасць пастушку разумець чужыя думкі. Сама па сабе сцэнка з жыцця пастушка, яго канфлікт з местачковымі злодзеямі падаюцца на фоне рэвалюц. перамен у вёсцы, калі з суседняга маёнтка цёк пан, а рэальнымі гаспадарамі там сталі парабкі, якія тварылі свой камітэт. Казка пісалася і друкавалася  час іншаземнай акупацыі, пры якой памешчыцкае землеладанне з'ял. непарушным, абаранялася сёй сілай закона ваеннага часу. А гэта значыць, што Гарун - улічваючы зменлівасць абставін у перыяд грамадзянскай, а таксама савецка-польскай вайны - заглядва наперад і прадбачы такі паварот у лёсе працонага сялянства. Прада, у сваёй казцы-жарце атар не канкрэтызава, якім чынам такое можа ажыццявіцца. Казкі Гаруна сім сваім зместам выховаюць у малых чытачо і гледачо найлепшыя чалавечыя якасці. А яшчэ  іх вельмі каларытна раскрываюцца дзіцячыя хар-ры, паказваюцца іх гульні і яленні.
42. Вацла Ластоскі - пісьменнік, вучоны, грамадскі дзеяч.
Псед.: Власт; Юры Верашчака; Арцём Музыка; Пагашчанін; Сваяк; Ю.Сулімірскі. Вацла Юстынавіч Ластоскі, нарадзіся 01.11.1883 г. у засценку Калеснікі Міёрскага раёна Віцебскай вобласці  сям'і беззямельнага шляхціца.
Скончы на радзіме Пагосцкую пачатковую школу. Працава хлопчыкам на паслугах у віннай лацы  Вільні, канцылярыстам у Шаляі (Летува), бібліятэкарам у студэнцкай бібліятэцы  Пецярбургу, дзе наведва лекцыі ва ніверсітэце. Уступі у Польскую сацыялістычную партыю  Летуве. Рабі канторшчыкам на таварнай станцыі  Рызе. Далучыся да бел нац грамадскага і культурнага руху. У 1906-08 гг. уваходзі у Бел сацыялістычную грамаду. З 1909 г. - сакратар рэдакцыі «Нашай нівы» і загадчык 1-й бел кнігарні (Вільня). Ён атар першай «Кароткай гісторыі Беларусі», выхад якой у 1910 годзе стася вялікай падзеяй у грамадскім жыцці. У 1916-17 - рэдактар газеты «Гоман», у 1918 выдава газету «Крывічанін» (Вільня). У канцы 1918 узначалі Бел прадстаніцтва рада БНР пры летувіскай буржуазнай Тарыбе, бы беларускім аташэ пры летувіскім пасольстве  Берліне. З 1919 г. - ступі у Беларускую партыю сацыяліста-рэвалюцыянера (эсэра), са снежня 1919 - Старшыня Рады міністра БНР. Бы зняволены польскімі буржуазнымі ладамі, у 1920 г. яму дазволена вярнуцца  Летуву. У красавіку 1923 г. выйша з урада БНР і адышо ад актынай палітычнай дзейнасці. Выдава у Коні літаратурна-навуковы часопіс «Крывіч» (1923-1927). У 1926 годзе дзельніча у працы Акадэмічнай канферэнцыі  Менску. Атар грунтонага выдання «Гісторыя беларускай (крыскай) кнігі» (Коня, 1926), якое мае вялікую навуковую каштонасць. У 1927 г. урад БССР дазволі яму вярнуцца  Менск, каб узяць удзел у нацыянальна-культурным і дзяржаным адраджэнні Беларусі.
Працава дырэктарам Беларускага дзяржанага музея. Менавіта ягонымі намаганнямі бы выратаваны рэквізаваны бальшавікамі крыж Ефрасінні Полацкай. Ад 1928 года В.Ластоскі неадменны сакратар і акадэмік АН БССР. Праводзі не толькі ласныя даследванні, але і шмат энергіі аддава на арганізацыю новых кірунка беларускае навукі і згадаванне маладых навуковых кадра.
У 1930 г. разам з іншымі выдатнымі дзеячамі навукі і культуры В. Ластоскі бы арыштаваны, пазбалены звання акадэміка і засуджаны па сфабрыкаванай НКВД справе гэтак званага Саюза Вызвалення Беларусі на высылку за межы БССР (бы высланы на 5 год у Сарата, дзе працава загадчыкам аддзела рэдкай кнігі ва ніверсітэцкай бібліятэцы). У 1937 г. паторна арыштаваны  Саратаве і 23 студзеня 1938 г. расстраляны.
Выступа у друку як крытык і літаратуразнавец. Атар першай «Кароткай гісторыі Беларусі» (Вільня, 1910), «Гісторыі беларускай (крыскай) кнігі» (Кона, 1926). Скла «Руска-беларускі слонік» (Кона, 1924). Ім напісаны спаміны пра нашаніскі перыяд. Выступа як паэт, празаік, публіцыст. Выйшлі «Творы» («Мюнхен, 1956).















49. Аляхновіч, Францішак (псед. Юры Монвід і інш.; 9 сакавіка 1883, Вільня - 3 сакавіка 1944) - драматург, тэатральны дзеяч, публіцыст, празаік.
Нарадзіся  Вільні у сям'і збяднелага шляхціца з-пад Радашковіча. Бацька працава скрыпачом у тэатры. Сыстэматычнай адукацыі не атрыма. У 1903 г таемна перабіраецца  Крака (Астра-Венгрыя), дзе робіцца вольным слухачом на літаратурна-гістарычным факультэце Кракаскага нівэрсытэту.
У 1904 вяртаецца  Расейскую Імпэрыю. Паступае у Варшаскую драматычную школу пры Музычным таварыстве. Пасля працуе  польскім вандроным тэатры. У 1908 вяртаецца  Вільню. Уладковаецца рэпарцёрам у польскія газэты, потым выдае на польс. мове гумарыстычны часопіс «Perkunas».
Далучыся да беларускага нацыянальнага руху.
За антыдзяржаныя публікацыі  часопісе «Perkunas» трапляе пад следзтва.
У Лукіскай турме  Вільні Аляхновіч напіса сваю 1-ую бел. п'есу «На Антокалі».
У 1916 годзе ствараецца Беларускі Клюб, пры ім драматычны гурток пад кіраніцтвам Аляхновіча. У чэрвені 1918 году далучаецца да тэатру Уладзіміра Галубка. Стварае вадэвіль «Чорт і баба», драму «Страхі жыцьця», драматычны вобраз са спевамі і танцамі «Дзядзька Якуб». Выдае брашуру «Тэатар на вёсцы».
Увесну 1919 году вяртаецца  Вільню. Выдае газэту «Беларускае жыццё». Увосені 1919 году зно пераязджае  Мінск. Бы дырэктарам і рэжысёрам Бел. тэатру, які фундавася польскімі ладамі. Піша п'есу «Цені». Дапісвае купаласкую «Палінку» - дадашы 3-ці акт «Заручыны Палінкі». 1920 піша п'есы «Птушынае шчасце», «Няскончаная драма». У 1921 Аляхновіч - адзін з заснавальніка «Таварыства Беларускай Школы».
У 1921-23 гг рэдагава газэту «Беларускі звон».
Ф. Аляхновіча арыштоваюць 1 студзеня 1927 году па абвінавачванню у супрацоніцтве з польскай выведкай і прыналежнасці да контррэвалюцыйнай арганізацыі. У Маскве яго завочна асуджваюць да 10 год. Трапляе на Салакі.
6 верасня 1933 г яго абменьваюць на вязьня польскай турмы Браніслава Тарашкевіча. Пасля вяртання  Вільню напіса успаміны пра знаходжанне  савецкіх лагерах «У кіпцюрох ГПУ». Твор перакладзены на шматлікія мовы свету і выдадзены у розных краінах. Толькі на прыканцы 1937 году атар здоле выдаць кнігу на бел мове сваім коштам.
За нямецкім часам рэдагуе газэту «Bie
·aruski ho
·as». Сябар бел камітэту.
3 сакавіка 1944 застрэлены на сваёй кватэры  Вільні а восьмай вечара невядомым наведвальнікам, з якім размаля нейкі час. Жонка бачыла чалавека які пасля стрэлу цёк з хаты. Аляхновіч з прастрэлянаю галавой паспе прамовіць: «Звані, звані».
Атар 20 п'ес. Яго творы зно пачалі друкаваць і ставіць на бел сцэне толькі  1990-я гг.
50. “Няскончаная драма” - атабіяграфічны твор, апіраецца на рэалістычныя традыцыі бел драмы. Падзеі адбываюцца  Вільні  1918 г., калі горад бы акупіраваны кайзераскімі войскамі, але затое народ Беларусі атрыма шанс на пабудову незалежнай дзяржавы, была абвешчана БНР. Герой твора драматург Васіль перажывае нялёгкі перыяд жыцця – неладкаванасць побыту (даводзіцца здымаць прыватную кватэру, фактычна дзякуючы мецэнацтву школьнага сябра Кастуся, перажываць штодзённыя сваркі і папрокі жонкі, якая лічыць мужа непрактычным чалавекам, хоча, каб ён уладкавася на больш грашовую службу; да таго ж памірае, не дагледжаны чужымі людзьмі сынок Юрка-Альфонс), пастаянныя нястачы, нападкі за “беларускасць”, - аднак не здаецца, ахвяруе звычайнымі чалавечымі радасцямі дзеля высокай ідэі нац. адраджэння. Ён пачу пра стварэнне БНР і, пакінушы сё, што было над’емным, дарагім, блізкім, пехатою накіроваецца з Вільні  сталіцу новай дзяржавы.
Такі асн. змест твора пра пакутны шлях народа да вызвалення, пра лёс інтэлігенцыі. Васіль і Кастусь – непрымірымыя апаненты, абсалютна розныя людзі. Першы – летуценнік, якому здаецца, што аднымі словамі, агітацыяй можна распаліць чалавечыя душы і сэрцы, унесці іскру высокага сведамлення неабходнасці барацьбы “тутэйшых” за права людзьмі звацца. Наконт гэтага ён не адзін раз па ходу дзеяння (дарэчы, паслабленага, недынамічнага, як і  інш. п’есах драматурга) выказваецца катэгарычна і рэзка: “Я веру  адраджэнне свайго народу”. Для Васіля дастаткова таго, што ён найперш сам верыць у адраджэнне, а астатняе – прыкладзецца, народ паступова пераадолее сваю сцятасць, палахлівасць, зразумее, што і “польскі пан, і расейскі чынонік – людзі тут чужыя”. Летуценнасць Васіля і не прымаецца, і не абвяргаецца атарам п’есы, які прытрымліваецца аб’ектынай падачы матэрыялу, як і належыць атару. Васіль – гэта сам драматург, акрылены светлай марай пра нац.-дзярж. уладкаванне Беларусі.
Кастусь – чалавек, які не мае такіх, як Васіль утапічных ілюзій наконт нац. свядомасці нашага народа. Ён адчувае драматызм і складанасць вырашэння праблемы, што працэс духонага прасвятлення народа – з’ява не імгненная, падожаная  часе, што залежыць ён не толькі ад намагання энтузіяста-адзінак, але і ад многага іншага.
Кастусь увасабляе сабой інша шлях – шлях цвярозай ацэнкі таго, што робіцца  краіне, стану рэча, калі народ яшчэ не вырас да высокага зроню нац. свядомасці. З такім народам прыйдзецца працаваць і працаваць, чаго не хоча зразумець галоны герой п’есы.
Героі п’есы многа гавораць, але мала дзейнічаюць. Іх учынкі лірызаваны задогімі маналогамі-споведзямі.
Скончыліся пошукі мадэрнісцкага кшталту. Пача надаваць первагу змястонаму, а не фармальнаму боку напісання. Бытапісальніцкае мастэрства. Паказана трагічная канкрэтыка жыцця пад кайзераскай акупацыяй. Малады пісьменнік Васіль разрывася паміж неабходнасцю трымліваць сям’ю і неадольным жаданнем пісаць мастацкія творы. Вялікія надзеі склада на няскончаную драму. У адчаі Васіль кідае п’есу  агонь. Кульмінацыя – прыход лідэра віленскіх беларуса: аб’ялена БНР. “У Мінск! Там можна будзе знавіць і скончыць драму!”
58. Крамольныя творы Гарэцкага.
У творах паказаны цяжкі шлях Беларусі  разломныя гады, ставяцца праблемныя пытанні - пра адметнасць нашага адраджэння. Трагедыя нар. жыцця пастае са старонак згаданых апавядання, а сама зямля нібы акутана  іх крывавым тумане, праз якія прадзіраюцца постаці Купалы, Скарыны, Багушювіча, Цёткі (“Фантазія”).
Гарэцкі не адступаецца ад гістарычнай прады, стварае панакроныя жыццёвыя карціны, выпісвае сапрадныя, а не прыдуманыя, тыпы, народжаныя пераломнай эпохай.
У “У 1920 годзе” выведзены 2 тыпы людзей. 1- перабежчык з Савецкая Беларусі, вясковы настанік, 2 – вайсковец, што вярбуе салдат для бел арміі. Больш нацыянальна свядомы першы – дэкламуе урывак з “Тарас на парнасе”, не супраць бел школ, прызнае, што рух за беларускасць шырыцца.


51. Дакументальная аповесць Ф. Аляхновіча “У кіпцюрах ГПУ” як прысуд сталінізму. Вобраз апавядальніка  творы.
Успаміны аб высалкі  Салакі (Салавецкі лягер) – “У кіпцюрох ГПУ”, выдадзена на 7 мовах. 1935-37. Адны з першых твора гулагаскай тэматыкі. Напісаны удзельнікам падзей. Напачатку атар хаваецца пад імем Попутчіка, але пасьля рашуча адкрываецца чытачу: «Скідаю маску. Але! Гэтым наіным «Попутчіком» бы я – Францішак Аляхновіч».
Кніга прываблівае аб’ектынасцю. Не прыдумава дадатковых жаха. Старонкі кнгі насычаны узгадкамі пра лёсы людзей. Пісьменнік не спяшаецца з маральнымі прысудамі. Задача: пакінуць аб’ектынае сведчанне аб адной з самых страшных старонак гісторыі.
Сам Аляхновіч так тлумачыць мэту напісання спаміна:
«Мне пашанцавала. Я яшчэ жыву. Я на волі. Я магу яшчэ трымаць пяро  руцэ. Ад свайго вызвалення, восем год назад, я не пакідаю пісаць і гаварыць аб найстрашнейшым ворагу чалавецтва.”
Паказва Аляхновіч сапрадны твар бальшавізму грунтона і дэталёва.
«Даведзеныя да роспачы людзi даставалі свайго роду псыхозу, які выяляся эпідэмічна. Няздолешы выканаць работу, а ведаючы, што яму за гэта пагражае, чалавек агорнуты бяссільнай роспачай, кла на пень сваю руку і адсяка сабе пальцы і кіда іх у твар дзесятнiка» - піса ФА пра катаржныя працы на лесапавале, у якіх першы час прыма удзел сам.
Аляхновіч не адседзе прысуджаных 10 год: праз шэсць гадо катаргі яго абмянялі на палітычнага вязьня польскіх улада Браніслава Тарашкевіча. Апошні незабаве таксама апынуся  савецкіх засьценках. Аляхновічу пашанцавала болей. Ён атрыма яшчэ 10 гадо вольнага жыцця. Увесь час ён няспынна працава.
Піса не таму, што злавася за сваё скалечанае жыццё (шмат гора савецкая сістэма прынесла ягонай маці, жонцы, дзецям, паплечнікам рэшце рэшт!), а таму што хаце папярэдзіць сучасніка, расказаць праду нашчадкам, адкрыць ім і нам вочы: «Мне цяпер сорамна, што я гэтак бяскрытычна веры тады  савецкі міраж, што нават агента ГПУ прыма за людзей, якім можна верыць, мала што не за сваіх прыяцеля».
Спадчына Францішка Аляхновіча ня згінула сярод пыльных паліца бібліятэк. Ягоныя п’есы і спаміны праходзяць у ВНУ. А у 1990-я ягоныя глыбокія, мэтафізычныя творы вярну на беларускую сцэну Мікола Трухан.
43. Пазіцыя В. Ластоскага  дыскусіях 1913 г. на старонках “Нашай нівы”.
1913 г. Нашаніская дыскусія 1913 г. мела праблемна-эстэтычны характар. Надрукаваны 5 ліпеня 1913 г. у “Нашай Ніве” крытычны артыкул В. Ластоскага (Юры Верашчака) з задзірыстай назвай “Сплачвайце дог”. Апаненты крытыка – Я. Купала (адказ Ю. Верашчаку  артыкуле “Чаму плача песня наша?” пад пседанімам “Адзін з парнасніка”), Лявон Гмырак (артыкул “Яшчэ раз аб сплачванні догу”). У скрытай (падтэкставай) палеміцы удзел прынялі З. Бядуля, М. Багдановіч, М. Гарэцкі.
У 1913 артыкулам «Чаму плача песня наша?» Купала прыня удзел у вядомай дыскусіі з В.Ластоскім (Юркам Верашчакам), у ходзе якой фактычна выпрацоваліся і сцвярджаліся эстэтычныя прынцыпы тагачаснай бел літ. У публіцыстыцы перыяду рэвалюцыі і Грамадзянскай вайны Купала піса аб шляхах бел народа да нац самавызначэння, закрана праблемы нац палітыкі савецкай улады пасля Кастрычн. рэвалюцыі. Як прадстанік нац.-най гуманістычна настроенай інтэлігенцыі ён прапаведава ідэал нац рэвалюцыі, якая дазволіла б кожнаму народу стаць гаспадаром свайго лёсу, і супрацьсталя яе рэвалюцыі сацыяльнай («Справа незалежнасці Беларусі за мінулы год», 1920). Погляды Купалы, вызначаліся дэмакратызмам, адмаленнем насілля, сцвярджэннем прыярытэту агульначалавечых духоных каштонасцей над класавымі.
Атар артыкулу „Сплачвайце дог“ Ластоскі каза пра неабходнасць выпрацокі філасофскай канцэпцыі бел мастацтва, нац. культурных арыенціра. Акрамя таго, ён з усёй адказнасцю нагада літаратарам аб іх найсвяцейшым абавязку - быць „вучыцелямі і прарокамі“ свайго народу; сцвярджа, што бел. інтэлігенцыя мае понае права вымяраць тв-ць айчынных паэта і празаіка „меркай ерапейскай“.
у НН узнікае дыскусія, якую распача Ластоскі, яго апанент - Купала. Артыкул Ластоскага ”Сплачвайце дог”; артыкул Купалы ”Чаму плача песня наша?”. Купала выступі як атар, які адлюстрова самыя цяжкія праблемы народа+як прарок; адстойва існаванне такіх твора. Ластоскі выступа як прыхільнік паэта чыстай красы, а Купала - як прыхільнік паэта рэалізму. Крытыкуючы вершы, Ластоскі гавары, што  гэтых вершах няма прыгажосці, а не пра само існаванне такіх верша. Купала кліка народ да свядомасці. Пра бы і той і другі. Яны хацелі, каб літ-ра развівалася.
68. Асноныя матывы, мастацкія асаблівасці паэзіі Цішкі Гартнага.
Дарэвалюцыйныя вершы паэта навеяны ідэямі нац. адраджэння, рэвалюцыйна-вызваленчым рухам. Некаторым з іх уласціва лозунгавасць, абстрактнае хваленне перамогі рэвалюцыі. У вершы "Роднай краіне" паэт ствары вобраз роднага краю, дзе "раскінуліся шэрыя вёскі" са старажытнымі курганамі, "Дзвіна і чысты Нёман... свае воды  мора нясуць", чуюцца песні - "долі людской адгалоскі". Заканчваецца верш прызнаннем лірычнага героя  яго бясконцай любові да тых месц, дзе ён нарадзіся і вырас. Ідэю васкрэсення краіны паэт звязвае з "нястрыманай яскравай свабодай", што хутка "заззяе для народа" (верш "Да надзеі"). Паэт, на думку Ц. Гартнага, павінен прыняць актыны дзел у абуджэнні народа, барацьбе за знішчэнне рабскіх устоя:
Размахні рукою і званова сэрца Скалыхні сярдзіта. Хай грымяць удары,
І хто спіць, хто дрэмле, стане-скалыхнецца І спяшыць на зовы. Не праспі, званару!
Тэма паднявольнага жыцця селяніна і яго цяжкой працы знайшла адлюстраванне  вершах "Да Нёмна", "Касьба", "Песня жняі", "Сявец". Захапляючыся спорнай працай касцо, паэтызуючы працу жняі, пад сярпом якой "хутка жыта гнецца, сноп за снопам у радок покладам кладзецца", атар сцвярджае высокія маральныя нормы селяніна:
Праца павінна прыносіць асалоду, задавальненне, бо Праца весь свет ускарміла, Праца нам шчасце дае. Працаю сілы прыроды К людзям у слугі ідуць,
З ёю ж у свеце народы Лепшае долі прыждуць.
У вершах "Каваль", "Гарбар на вандроцы", "Песні гарбара" Ц. Гартны першыню  бел літ звярнуся да вобраза рабочага, выказа веру  яго вялікія магчымасці. Апісваючы кавальскую і гарбарскую працу, разважаючы пра цяжкую долю гарбара (яго  жыццёвых вандроках засёды суправаджае гора), паэт стварае абагульнены вобраз "рыцара працы цяжкой", які ганарыцца сваёй прафесіяй і верыць, што  працы адшукае лепшую долю, выкуе сваё шчасце.



52.Міні-партрэт пісьменніка-нашаніца (Буйло, К.Сваяк, З.Верас, А.Гурло)
Буйло Канстанцыя (сапр. Калечыц Канстанцыя), нарадз. 14.01.1893 г. у г. Вільні  сялянскай сям'і. Сям’я часта пераязджала з вёскі  вёску. У 6 год ужо чытала. Вучылася  хатніх настаніка. 1-ы надрукаваны верш - “Лес”, у 10 год.
У 1914 г. скончыла кароткатэрміновыя настаніцкія курсы  Вільні. Настанічала на Лідчыне. Загадвала бел. кнігарняй у Полацку (1915-16). Пасля Кастрычніцкай рэвалюцыі працавала статыстам у Валакаламскім павятовым выканкоме рабочых і салдацкіх дэпутата, бухгалтарам сагаса «Данілкава». З 1923 г. жыла  Маскве. Працавала на заводзе «Аграном» (1929-34), начальнікам аддзела збыту палітэхлабарсаюза (1934-40), 1940-51 - начальнік аператынага аддзела, затым намеснік дырэктара цэнтральнай канторы ветэрынарнага забеспячэння трэста Саюзветзабпрам.
Узнагароджана ордэнам «Знак Пашаны» і медалямі.
Заслужаны дзеяч культуры Беларускай ССР (1968).
Памерла 04.06.1986 г. у Маскве.
Дэбютавала вершамі  1909 г. (газета «Наша ніва»). 1-ю кнігу «Курганная кветка» (1914, Вільня, факсімільнае выданне  1989) адрэдагава Я. Купала. Атар зборніка верша «Світанне» (1950), «На адноленай зямлі» (1961), «Май» (1965), «Роднаму краю» (1973). Выйшлі Выбраныя творы (1954), «Выбранае» (1968, 1976), Выбраныя творы  2 тамах (1981). Напісала кніжкі верша для дзяцей «Юрачка» (1957), «У бляску зор» (1968), «Вясной» (1984).
Атар п'ес «Кветка папараці» (1914) і «Сягонняшнія і данейшыя» (1914, пасталена  1921).
Многія вершы паэтэсы пакладзены на музыку. Асабліва шырокую вядомасць займела песня «Люблю», якая стала народнай.
Гурло Алесь, нарадз. 31.01.1892 г. у гарадскім пасёлку Капыль Менскай вобласці  сялянскай сям'і.
Скончы Капыльскую 4-класную навучальню (1908). Працава чорнарабочым на лесапільні, зарабля падзённай работай. У 1909 г. уступі у рады Капыльскай арганізацыі РСДРП. Пасля працава на заводзе «Вулкан» у Пецярбургу. З 1913 г. служы на Балтыйскім флоце - спачатку матросам на крэйсеры «Богатырь», а  1-ую сусветную вайну - унтэр-афіцэрам на мінаносцы «Забияка». Бы цяжка паранены. Удзельнік Лютаскай і Кастрычніцкай рэвалюцый і грамадзянскай вайны. З атрадам рэвалюцыйных матроса прыма удзел у штурме Зімняга палаца, у падаленні эсэраскага мяцяжу  Яраслалі, у барацьбе з калчакацамі. У 1921 г. вярнуся на Беларусь. Працава у Інбелкульце, у Інстытуце мовы АН БССР. Бы сябрам літаратурных аб'яднання «Маладняк», «Полымя», «Пробліск». У 1930 г. рэпрэсіраваны. Высланы на 5 гадо у Самару. Вярнуся  Менск. Рэабілітаваны  лістападзе 1957 г. Сябра СП СССР з 1934 г.
Памёр 04.02.1938 г. 1-ы верш надрукава у 1907 г. у газ. «Наша ніва». Атар зб-ка паэзіі «Барвёнак» (1924), «Спатканні» (1925), «Сузор'і» (1926), «Зорнасць» (1927), «Межы» (1929), «Выбраныя творы» (1950), «Вершы» (1953), «Вершы» (1972). У 1947 г. выйшла кніжка верша для дзяцей «Нашы птушкі». У 1912 г. напіса сямейна-бытавую драму «Любо усё змагае».
Пераклада на бел мову творы расейскіх пісьменніка А. Адзеенкі, Ф. Гладкова, У. Стаскага і інш.
55.Раннія апавяданні Гарэцкага: тэматыка, праблематыка, мастацк асабл-ці.
Творы Гарэцкага (1-е апав. "У лазні" надрукавана  1912, 19-гадовым узросце) хар-ца складанай грамадска-сац. і філасофскай праблематыкай, глыбокім псіхалагізмам, вялікай духонай змястонасцю, дасканаласцю мастацка-выяленчых сродка.
У апав. "Літоскі хутарок" пісьменнік паказа, што вайна прыносіць толькі гора, разбурэнні, смерць. Ад некалі квітнеючага хутара, дзе жы Ян Шымкунас са сваёй сям'ёй, засталася толькі палова будолі з прабітай страхой, абгарэлымі сценамі, выбітымі вокнамі. Вайна прынесла невымерныя пакуты людзям (самому Яну, яго дочкам Монці і Ядвісі), бо іх дом аказася  цэнтры баявых дзеяння, на перадавой. Імперыялістычная бойня  гэтым апавяданні страсна асуджаецца з пункту гледжання простых людзей, гаспадаро хутарка.
Працэс фарміравання творчай індывідуальнасці Гарэцкага на пачатковым этапе адбывася вельмі інтэнсіна. Першымі апавяданнямі ("У Лазні" (1912), "Патаёмнае" (1913)) малады пісьменнік прыкметна рассуну тэматычныя і жанрава-стылявыя межы бел прозы, трывала замацавашы у ёй тып сюжэтна-разгорнутага сац.-псіх. апавядання. Бяспрэчнай заслугай Гарэцкага з’яляецца і тое, што ён уве у нац. прозу новага героя - вясковага інтэлігента, які ведамляе сваю адказнасць за лёс народа і будучыню роднага краю. У пераважнай большасці апавяданні ранняй пары напісаны з пазіцыяй асветніцкага рэалізму. Канфлікт у гэтых творах найчасцей будуецца на сутыкненні юнака-рамантыка з вясковым асяроддзем, дзе пануе цемната, забабоннасць, абыякавае сталенне працонага хлебароба да ласнага лесу. Гарэцкі зняся над спрошчанай трактокай вобраза інтэлігента, якога крыдзіць, не разуме цёмная веска. Гарэцкі адным з першых у бел літ пач. 20 ст. На поны голас загавары пра неабходнасць беражлівага станалення з боку народа, працонага сялянства да нац. інтэлігенцыі. У ранніх апавяданнях герой нярэдка выступа як выразнік атарскіх погляда . Але пісьменнік у адпаведнасці з патрабаваннямі рэалістычнага мастацтва імкнуся на атаясамлівасць сябе з дзейными асобамі. У сваім непрыманні негатыных бако сялянскага жыцця, кансерватынага вясковага кладу герой -асветнік часта незаважа тое каштонае, што было  жыцці працонай вёскі, у народнай этыцы і маралі. Адным з канкрэтных праялення наватарства Гарэцкага  мастацкай прозе была таксама распрацока гістарычнай тэматыкі. Апавяданнямі на тэму мінушчыны бел. народа ("Князёна", "Войт") Гарэцкі піса яскравую старонку  гіст. нац. прыгожага пісьменства.
54. Месца і роля Гарэцкага  нац прыгожым пісьменстве. Рознабаковы хар-р таленту. Пакутніцкі лёс мастака. М. Гарэцкі належыць да ліку выдатных дзеяча бел культуры. Яго творчасць уяляе змястоную і яскравую старонку  гісторыі нац. прыгожага пісьменства. Гарэцкі - асоба надзвычай шырокага творчага дыяпазону. Таленавіты мастак слова, адзін з пачынальніка бел прозы, буйны вучоны, гісторык, тэарэтык літаратуры, палымяны публіцыст, нястомны змагар за нац адраджэнне, педагог, арганізатар літ. руху, лексікограф, перакладчык, збіральнік і прапагандыст вуснай нар. творчасці. Гарэцкі - гэта гонар і сумленне бел. нацыі, яе духоны. настанік, які нёс велізарны уклад у фарміраванне нац. свядомасці беларуса.


53. Жыццёвы і творчы шлях Максіма Гарэцкага (1893-1938).
Псед.: Максім Беларус, А. Мсцісласкі, Дзед Кузьма, Мацей Мышка і інш. Нарадз. 18 лютага 1893 (6 лютага па старому стылю) у вёсцы Малая Багацькака на Магілёшчыне  сялянскай сям'і. Ме двух брато - Гарылу і Івана.
Максім закончы пачатковую школу граматы  вёсцы Вялікая Багацькака, а потым – царкона-прыходскую  Вольшы.У 1908 г. 4 гады у вучылішчы. У часопісе «Наша ніва» у 1912–13 з'явіліся спачатку карэспандэнцыі, а потым фельетоны і 1-ыя апавяданні (самае першае – “У лазні”) з подпісам "Максім Беларус". Большасць апавядання, апублікаваных у часопісе, склала змест 1-ай кнігі Гарэцкага – зб-ка «Рунь» (1914). Яго творы былі заважаны крытыкай. Багдановіч адзначы Гарэцкага як таленавітага мастака слова.
Пасля заканчэння каморніцка-агранамічнага вучылішча малады пісьменнік едзе па размеркаванні на Віленшчыну, дзе працуе каморнікам. Там завязалася сяброства з Купалам і Бядулем. У віленскі пэрыяд Гарэцкім былі напісаны драматычная аповесць «Антон», а таксама артыкулы «Наш тэатр» (1913) і «Развагі і думкі» (1914).
У гады 1-ай Сусветнай вайны Гарэцкі дзельніча у кравапралітных баёх ва Усходняй Прусіі, дзе бы цяжка паранены (мабыць паранены  правую нагу). Падлячышыся  Вільні, вучыся  Паласкім ваенным вучылішчы. Атрымашы чын прапаршчыка, праходзі службу спачатку  Іркуцку, а потым у Гжацку. Маючы вольны час, пісьменьнік ствары там шэраг апавядання пераважна ваеннай тэматыкі – «На этапе», «Генэрал», «Прысяга»і інш.
1916-17 - зно апынуся на фронце, на гэты раз на станцыі Парахонск у раёне пінскіх балот. Франтавыя ражанні і назіранні пісьменьнік акуратна заносі у дзённік, матэрыялы якога ён пазней выкарыста для напісання дакумэнтальна-мастацкай аповесці «На імпэрыялістычнай вайне».
1917 - цяжка захварэ і бы эвакуіраваны  Арол. Лячыся спачатку  Маскве, потым у Жалезнаводску. Рэвалюцыю пісьменьнік сустрэ у Смаленску, там жа  гэты час знаходзіся і Я. Купала. М. Гарэцкі захапіся журналістыкай: спачатку працава у газэце «Известия Смоленского Совета рабочих, солдатских и крестьянских депутатов», а потым – у «Звезде», рэдакцыя якой пасля абвяшчэння БНР пераехала з Менска  Вільню. У час польскай акупацыі пісьменьнік шмат працуе, займаецца грамадскай дзейнасцю і плённа піша. Гарэцкі бы выкладчыкам Віленскай бел гімназіі, чыта лекцыі на бел настаніцкіх курсах, рэдагава газэты «Наша думка» і «Бел ведамасці». 1919 -  Вільні пабрася шлюбам. Жонка, Леаніла ѕсьцінана Чарняская-Гарэцкая, працавала настаніцай у I-ай Віленскай бел гімназіі, працавала над складаннем чытанак «Родны край». 1-ае, напісанае ёй апавяданне - «Мікітка» (Вільня), стала атарам малога зборніка «Дзяціныя гульні».
Дзеці: Сын Леанід, загіну у баях пад Ленінградам (1944). Дачка Галіна.
1919–23 напіса больш за 20 твора: апавяданні, аповесць «Дзве душы», крытычныя артыкулы, першы падручнік «Гісторыя беларускае літ-ры» і «Хрэстаматыю беларускае літ-ры: XI ст. - 1905 г.».
1922 за антырадавую дзейнасць бы арыштаваны польскімі ладамі. Адбыва пакаранне  адзіночнай камеры Лукішскай турмы, затым бы высланы  Кона.
1923 пераязджае  Менск. Займася пераважна выкладчыцкай і навуковай дзейнасцю. Выязджа у Сібір і на Далёкі Усход вывучаць жыцьцё беларуса-перасяленца. Гэта стала асновай для напісання цыкла «Сібірскія абразкі».
1930 бы рэпрэсіраваны на падставе несправядлівага абвінавачання  «контррэвалюцыйнай» дзейнасці і высланы  Вятку. У ссылцы Гарэцкаму давялося папрацаваць чарцёжнікам, далакопам і тэхнікам-калькулятарам. Нават у такіх невыносных умовах пісьменьнік не страчва аптымізму, працягва займацца сваёй любімай справай. У гэты час ён апрацова мат-лы да дакумэнтальна-мастацкага твора «Камароская хроніка», працава над раманам «Віленскія камунары», які завяршы у пасёлку Пясочня (цяпер знаходзіцца  Калужскай вобласці, Расея) дзе яму пашчасціла ладкавацца на працу настанікам.
1936 Гарэцкі наведа родныя мясьціны, мары здаць экзамэны за поны курс педінстытута. Але надзеям пісьменьніка не суджана было збыцца: праз год ён зно трапі пад новую хвалю арышта.
1938 Гарэцкі бы расстраляны  Вязьме. Яго апошнім творам сталі незавершаныя «Скарбы жыцьця», дзе пісьменьнік паказа трагізм становішча мастака  таталітарнай дзяржаве.
65. Алегарычны змест казкі Змітрака Бядулі “Сярэбраная табакерка”.
Сюжэт твора будуецца на барацьбе, што вядуць Дзіда-Дзед і яго добраахвотныя памочнікі супраць сіла Зла. Апошнія імкнуцца завалодаць сярэбранай табакеркай, каб выпусціць адтуль Смерць і выкарастаць яе  якасці зброі для агідных мэта: пасеяць у свеце страх, пакору, наогул, знішчыць усё лепшае  чалавеку, зрабіць яго нявольнікам.
У гэтай напружанай барацьбе дзвюх спрадвечных сіла – дабра і ліха – ЗБ адлюстрава не толькі драматызм чалавечай гісторыі  часы таталітарных улада, калі падаляліся паліт правы і духоная свабода чалавека (быццам раскрыжоваецца сама чысціня, носьбітамі якой былі лепшыя людзі), але наогул – бясконцае змаганне  сферы чалавечага духу, што вядзецца спрадвеку. Бо спрадвеку існуюць у чалавечым грамадстве святло і цемра, дабро і ліха, радасць і пакута. Яны існуюць як еднасць і глабальная супярэчнасць, у барацьбе якіх, як гэта ні сумна канстатаваць, і развіваецца свет. І надзвычай важна, на думку ЗБ, да чаго імкнецца сам чалавек, які полюс яго больш прыцягвае.
У творы падымаецца тэма мастака і мастацтва (дыялогі Паэта і Дзіды-Дзеда:
Кучаравы Паэт – “Нягледзечы на тое, што вы схавалі Смерць у табакерку, мае творы уміраюць Парайце мне як знайсці і схаваць у табакерку Смерць мастацтва”
Дзіда-Дзед – “Смерць тваіх песня знаходзіцца  тваім уласным сэрцы і  тваёй уласнай галаве. Гэта смерць строгая, але справядлівая. Яна забівае песні фальшывыя і не чапае песня шчырых”.).
ЗБ у казцы прама не гаворыць пра тое, як трэба абуджацца да дзейснага духонага жыцця: жыцця на зроні душы, калі цеплыня, спагада і вага чалавека да чалавека іх аб’ядновае. Ён раіць гэтаму вучыцца  прыроды: “Гэтыя пралескі – першы парашок супраць сну, які цёплы ветрык, як цар скамароха, да панюхаць зямлі, каб разбудзіць яе ад зімовага сну. Хутка-хутка сонца знішчыць апошні снег па лясах. Смерць зямлі схавана  табакерцы-сонцы. Спявае жаранак. Прылятаюць буслы, шпакі”






57.Аповесць Гарэцкага “Дзве душы”. “Блуканне па пакутах” Ігната Абдзіраловіча.
Аповесць "Дзве душы", напісаная па гарачых слядах вызначальных для Беларусі падзей 1918-19 гг, адносіцца да філасофскіх твора. Гал. герой аповесці Ігнат Абдзіраловіч - армейскі афіцэр, у мінулым студэнт з дэмакратычнымі поглядамі. Ён жыве  рэвалюц. эпоху, і неакрэсленасць яго пазіцый у многім вытлумачваецца неакрэсленасцю паліт. сітуацыі  краіне. Яго душэны стан адлюстровае адпаведнае становішча бел народа на канкрэтным этапе яго развіцця. Адной з прычын душэнай раздвоенасці Ігната з'яляецца і блытаніна з паходжаннем. У 27-гадовым узросце герой твора даведася ад маці Маланні, што ён ад нараджэння - Васіль - селянін па паходжанні. Малання, узятая калісьці  двор памешчыка Абдзіраловіча да нечакана асірацелага дзіцяці, падмяніла панскага сына сваім. Такім учынкам яна спадзявалася забяспечыць багатае і шчаслівае жыццё свайму роднаму сыну. Дзве душы (сялянская і панская) не маглі жыцца разам: "Душа дваілася. Адна палова несказанна плакала і жалілася на другую, нашто яна мучыць яе падманкамі. І калі ён троху выстагнася, казала: "Уцячы... уцячы...". Супярэчлівымі з'яляюцца не толькі думкі, душэныя разважанні Абдзіраловіча, але і яго паводзіны, учынкі: прызнаецца Алі Макасеевай у каханні, але за яго ніяк не змагаецца; знаходзіцца  гушчы рэвалюц падзей, але дзелу  іх не прымае; заяляе перад ворагамі беларушчыны, што ён беларус, а перад змагарамі за Бацькашчыну сцвярджае, што яго радзіма - Расія. Душа Ігната дваіцца, калі неабходна акрэсліцца  адносінах да чырвоных і белых, трэба вызначыцца па пытаннях класавай барацьбы. У канцы твора ён быццам адоле хваробу дваістасці, пераста быць пабочным назіральнікам і "ціхім думаннікам" і прызнася сабе: "Я з-за непаразумення трапі у панскія сыны, я сын гэтай чорнай грамады і хаце бы павесці яе ляпей за сіх да шчасця". У аповесці нямала іншых вобраза, якія  пэнай ступені дапамагаюць раскрыць асн. ідэю твора. Перш за сё звяртае на сябе вагу Іван Карпавіч Гаршчок – палітычны авантурыст, які, адчушы  "бальшавізме нешта блізкае, роднае і любае", бязлітасна забівае і катуе нявінных людзей. Лозунгам яго жыцця з'яляецца дэвіз "Сячы трэба да карэння". Антыподамі Гаршчка, змагарамі за бел. ідэю, носьбітамі адраджэння  аповесці выступаюць Мікола Канцавы, Іра Саковіч, Сухавей. У іх паводзінах многа рамантыкі і знёсласці, і таму яны больш займаюцца самасведамленнем, агітацыяй за "беларускі спісак", чым канкрэтнымі дзеяннямі, адраджэнскімі справамі.
!!!! Чаму дваілася душа Абдзіраловіча? 1) паходжанне (мужык ці пан?); 2) адукацыя (цемны народ ці адукаваная эліта?). Адукацыя – галоны прынцып. Таму як ён і не просты селянін, але і не эліта; 3) каханне (кахае ці ненавідзець?); 4) нац. пытанне (беларус ці расеец?); 5) сац. пытанне (бальшавік ці не?).
56. Дакументальны жанр у тв-ці Гарэцкага (“Люстрадзён”, “На імперыялістычнай вайне”, “Камароская хроніка”) (2 на выбар).
Трагедыя бел. народа  гады 1-й сусветнай вайны раскрываецца  аповесці "На імперыялістычнай вайне". Яна напісана на аснове дзённікавых запіса і заметак, якія вё Гарэцкі  кароткіх перапынках паміж баямі, і адкрывае новую для тагачаснай бел літ тэму - тэму вайны. Гарэцкага засёды цікавіла не вайна сама па сабе, а яе спрыняцце асобным чалавекам. Так, дакументальна-мастацкія запіскі "На імперыялістыянай вайне" аб'яднаны не толькі асобай галл. героя - салдата Лявона Задумы, - але гуманным сталеннем атара да чалавечай асобы, антываенным пафасам. Вайна  аповесці паказана праз прызму яе спрымання радавым салдатам. Праз душу і сэрца салдата-байца прайшла цэлая гама чалавечых пачуцця, ад самых высакародных да самых ганебных. Ён бачы забітых, параненых, смерць батарэйца, чу лозунгі ра-патрыёта і шавініста, шкадава безабаронных пехацінца і ездавых бежанца, спачува немаладым немцам, што шукалі свайго 15-гадовага сына, якога павезлі з сабой рускія салдаты, адчува агіду ад рабавання і амаральных паводзін Шалапутава, ганарыся высакароднасцю, высокім маральным узронем рускага афіцэра... Прайшошы цяжкімі ваеннымі дарогамі і добра ведаючы цану вайне і міру, Лявон выступае супраць братазабойства, марыць пра вызваленне свайго народа.
У незакончаным рамане "Камароская хроніка" праследжваецца лёс бел сялянства на працягу цэлага стагоддзя (19-пач. 20 ст). Праз апісанні канкрэтных падзей, індывідуальных хар-ра, складаных лёса, пісьменнік паказа цяжкі, марудны, але няхільны рух бел вёскі з мінулага  будучае, ствары вобраз эпохі, калектыны партрэт народа, праспява гімн нязломнаму чалавечаму жыццю. "Браму скарба сваіх" хаце адкрыць Гарэцкі чытачам. На жаль, гэтаму перашкодзіла крывавая хваля сталінскіх рэпрэсій, якая на догія гады выкрасліла з нашых духоных набытка амаль усе творы пісьменніка. Сёння ж спадчына Гарэцкага стала часткай класічнага фонду бел літ-ры.
«Скарбы жыцця» напісаны як часткі аднаго цэлага, кампазіцыйна складаюцца з асобных абразко, замалёвак, нататка. Рэаліі знешняга свету  іх пераплаляюцца страсным пачуццём і адыгрываюць ролю своеасаблівых штуршко для яго далейшага развіцця. А таму з поным правам мы можам назваць гэты твор лірычным, спавядальным. На гэтыя яго рысы працуюць і пераважна трагедыйныя вобразы, сімвалы, і рытміка, блізкая да рытмікі верлібра (свабоднага верша). Учытаемся, услухаемся хоць бы  заключны кавалачак тэксту гэтага выдатнага твора: «Браму скарба сваіх зачыняю. Цану рэча пазна. Людзей да самых глыбінь уведа. Жыццём даражыць навучыся. I да смерці сябе рыхтаваць я мею. Каб прыняць яе меч хоць калі, і без пары, і без усякай патрэбы. Дык слава жыццю! Слава і смерці!». Атару-апавядальніку са «Скарба жыцця» Гарэцкага не засталося нічога іншага, як кінуць выклік абставінам і захаваць сваю чалавечую годнасць нават выпрабаваннем смерцю. Мастак прадчува свой блізкі канец (яго расстралялі  Вязьме, пад Масквой), свядома рыхтавася да яго, годна пакіну свет, якім кіравалі трапёныя налпы і  якім жылі абкрадзеныя духона, запрыгоненыя налпынявольнікі. А нам, чытачам, ён пакіну запавет-роздум пра так і не адчыненую ім да канца браму скарба.
«Скарбы жыцця» напісаны  манеры сур'ёзнай лірыка-філасофскай прозы, сведчаць пра высокі патэнцыял мыслення пісьменніка, пра яго менне супроцьстаяць ідэалагічнаму дыктату і абараніць права пісьменніка на самавызначэнне, на Праду, якой бы горкай яна ні была.










59. Аналіз аповесцей Гарэцкага “Меланхолія”, “Ціхая плынь”, “У чым яго крыда?” (1 на выбар). Аповесць «Ціхая плынь» Гарэцкі піса на працягу 13 гадо. Канчатковы яе варыянт выйша у 1930 г. «Ціхая плынь» - аповесць-даследаванне. Расказваючы пра свайго героя, апісваючы яго кароткае цяжкае жыццё, Гарэцкі даследуе сацыяльныя мовы, у якіх рос хлопчык Хомка. Адначасова з гэтым атар нібы загляну у таямніцы жыцця і адкры для сваіх суайчынніка незлічоныя духоныя скарбы народа, адметныя народныя хар-ры, сціплыя, прасякнутыя дабрынёй і вераю  яе.
У аснове твора - складанае, гаротнае жыццё сялянскага хлопчыка Хомкі. Нярадасным было яго дзяцінства. Не адзін раз, не меючы яшчэ гаварыць, даводзілася Хомку аднаму бавіць час, часта галоднаму, бо маці не было калі з ім сядзець: трэба было ісці на поле працаваць. 3 гадамі радасці  хлопчыка не прыбалялася, крыдзілі се, хто толькі мог: школьны настанік, гаспадар, у якога парабкава, ды і ці мала хто яшчэ.
Пісьменнік нібы сам праходзіць з Хомкам па жыцці: даследуе кожную хвіліну, кожную думку свайго героя. I як вынік гэтага даследавання перад намі пастае характар беларуса, сціплага чалавека, безадказнага працаніка з чулым, добрым сэрцам, з душою, понаю паэзіі, з любою да жыцця і з гатонасцю несці на сабе весь цяжар гэтага жыцця.
Гаротны лёс Хомкі - не выключэнне. Такіх лёса цэлае Асмолава, такія лёсы скрозь і пасюль. Ды хіба якім іншым лёсам можа адарыць гаротная Беларусь» а менавіта такой - спустошанай і абяздоленай - бачыцца Радзіма атару. Разам з тым пісьменнік не прамінае прыгадаць сівую велічную мінушчыну сваёй краіны, той час, калі Беларусь яшчэ не была прыдаткам Расіі, а мела сваю самастойнасць. Ды гэта толькі ва спамінах. Сённяшняе Асмолава, як і ся Беларусь, гаротнае, жабрацкае, забыты Богам край. Царскі рэжым звярну на яго вагу толькі тады, калі спатрэбіліся смяротнікі. Бел моладзь вымушана была ісці на імперыялістычную вайну, гінуць у чужым далёкім полі невядома за што.
Трапляе на чалавечую бойню і маладзенькі, ціхі, безабаронны Хомка. Трапляе - і  першым жа баі гіне, не зразумешы нават за што.
Праз лёс Хомкі Гарэцкі выкрывае антынародную сутнасць вайны. Ён сцвярджае, што народ заслуговае шчасця і свабоды, самастойнага нацыян. развіцця, што адраджэнне можа вярнуць народу пачуццё нацыянальнай і чалавечай годнасці.
61. Старонкі біяграфіі Змітрака Бядулі.
Змітрок Бядуля, сапр.: Самуіл Яфімавіч Планік (23 красавіка 1886, в. Пасадзец (цяпер Лагойскі р-н Мінскай вобл.) - 3 лістапада 1941, каля Уральска, Расія; Псед.: Саша Пл-ік; Ясакар; Зьмітро Бядуля).
Нарадз.  небагатай ярэйскай сям'і. Бацька яго бы арандатарам, дробным гандляром, любі музыку - ігра на скрыпцы. Дзед, адзіны  мястэчку каваль і меднік, ме уласную бібліятэку. Вучыся  пачатковай ярэйскай школе, у школе равіна, якую ён не скончы і вярнуся  Пасадзец, дзе працава некаторы час хатнім настанікам, пасля – канторшчыкам.. Веда ірыт - старажытна-ярэйскую мову, ідыш, ням., бел., рус. і крыху польскую мовы. Яшчэ хлопчыкам Бядуля склада вершы на старажытна-ярэйскай мове, але пачаткам яго літ. дзейнасці лічыцца 1907, калі ён пача пісаць вершы на рус. мове і пасылаць іх у пецярбургскія часопісы. Там вершы хвалілі, але не друкавалі. 1-ы мастацкі твор на бел мове будучага пісьменніка бачы свет у газеце «Наша Ніва» у 1910 г. – літ. абразок “Пяюць начлежнікі...”.
Знаёмства з рус. паэзіяй 19 ст. - штуршок напісання на рус. мове верша і апавядання лірыка-сентымент. хар-ру. Асобныя друкаваліся у рускіх часопіса для пачынаюч. пісьменніка “На берегах Невы” (Пецярбург) і “Молодые порывы” (Вільня) 1911-12. У 1912 Бядуля пераеха у Вільню, працава у канторы лесапрамыслоца, затым у рэдакцыі "Нашай Нівы" разам з Я. Купалам. Апавяданні напісаныя Бядуляй  тыя гады сталі класікай бел літ-ры. У 1913 апублікава зб-к лірычных імпрэсій «Абразкі» (Пецярбург).Летам 1915 з Вільні вярнуся  в. Пасадзец, а незабаве пераеха у Мінск, дзе працава у бел бежанскім камітэце. Пазнаёміся з М. Багдановічам, жы з ім на адной кватэры. Кастрычніцкую рэвалюцыю спачатку не прыня, што і выявілася  яго літ. дзейнасці перыяду грам. вайны, ням. і польскай акупацыі. Пасля выгнання акупанта з тэрыторыі Беларусі ста на пазіцыі Савецкай лады і ключыся  грамадскае і культ. жыццё краіны. Пасля Кастрычніцкай рэвалюцыі некалькі год працава у газ. «Савецкая Беларусь» і інш. газетах, бы рэдактарам 1-га бел савецкага дзіцячага часопіса «Зоркі». 1922 - 1-шы паслякастрычніцкі зборнік “Пад родным небам”. Пашырылася тэматыка тв-ці, выявілася імкненне да эпічнага адлюстравання новых з’я рэчаіснасці (паэмы “У Ясных Крушнях”, 1921; “Беларусь”, 1923). На смерць Леніна адгукнуся глыбока эмацыянальнай паэмай “Чырвона-чорная жалоба”. Ста членам літ. аб’яднання “Маладняк”, адкуль у 1926 перайшо ва “Узвышша”. У 1926 пача працаваць у Інстытуце бел. культуры, рэдагава краязнача-этнаграфічны часопіс «Наш край». На пачатку ВАВ вымушаны пакінуць Беларусь і  тым жа 1941 г. памёр па дарозе  эвакуацыю.
У паслярэвалюцыйны час выйшлі кнігі паэзіі «Пад родным небам» (1922), «Буралом» (1925), «Паэмы» (1927), зборнікі апавядання «На зачарованых гонях» (1923), «Апавяданні» (1926), «Выбраныя апавяданні» (1926), «Танзілія» (1927), «Дэлегатка» (1928), «Тры пальцы» (1930), «Незвычайныя гісторыі» (1931), «Па пройдзеных сцежках» (1940), аповесці «Салавей» (1928, экранізавана і пасталена  1937, аднайменны балет у 1939), «Набліжэнне» (1935), «У дрымучых лясах» (1939, часопіс «Полымя»), двухтомны раман «Язэп Крушынскі» (1929-1932), «Выбраныя творы» (1934). Для дзяцей выдадзены кнігі «Качачка-цацачка» (1927, казка), «Вясной» (1928, вершы), «Гаспадарка» (1930, вершы), «Мурашка-Палашка» (1939, вершаваная казка), «Люцік» (1940, верш).
Перакла з ірыта на бел мову аповесць Шолама-Алейхема «Хлопчык Мотка» (1930), раман С. Годынэра «Чалавек з вінтокай» (1933), кнігу С. Каган «Апавяданні» (1940), паасобныя вершы Т. Шачэнкі, Ю. Будзяка. Шмат твора і зборніка выйшлі пасля смерці і  пасляваенныя гады: «Апавяданні» (1947), «Мае забавы» (1949, вершы), «Сярэбраная табакерка» (1958, казка і апавяданні), «Дзень добры!» (1979, вершы, казкі, апавяданні), асобныя вершы, казкі. У 1951-1953 выйша Збор твора у 4-х, у 1985-1989 - у 5 тамах.
Узнагароджаны ордэнам Працонага Чырвонага Сцяга.









62.Ранняя творчасць З. Бядулі. Бядуля і мадэрнізм. Зборнік “Абразкі”.
Зб.выданы  выдавецтве “Загляне сонца і  наша аконца”, лірычныя празаічныя мініяцюры. Імпрэсіі, якія вайшлі  зборнік, будаваліся на прынцыпе першаснага пачуццёвага вобраза.
Асаблівасці, адметнасці твора:
герой у зб-ку пастае пакутнікам або чалавекам, які спачувае галодным, абяздоленым. Пазіцыя героя - пазіцыя інтэлігента, але ён блізка стаіць да народа, народныя нягоды і беда кранаюць яго сэрца;
большасць замалёвак звернута да прыроды;
веска забітая, цёмная, размешчаная нібы на краю света;
трагічнае нярэдка пастае як камічнае, а камічнае  якасці “смех скрозь слезы”;
шмат выдатных карцін наваколля, бел. прыроды;
навэлы “нешырокія”: 1-2 героя, 1 падзея, 1 псіх.-эмац. настраёвасць.
Асноныя матывы “Абразкі” – матывы пакутлівага шукання прыгажосці пры адмаленні сацыяльнага гора, неладкаванасці жыцця чалавека на зямлі. Пра «Абразкі» можна сказаць, што лірычны герой пастае  іх пакутнікам, або чалавекам, які востра спачувае бедным, галодным, абяздоленым. Пазіцыя лірычнага героя - пазіцыя інтэлігента, ва сялякім выпадку не чалавека сялянскага, мужыцкага асяроддзя, але ён блізка стаіць да народа і ягоныя нягоды кранаюць яго чулае сэрца. У гэтым асаблівасць бел літ-ры. Я. Купала таксама часам запазычва мадэрнісцкую форму, нават мадэрнісцкія ідэі, але заставася паэтам глыбока народным.
Хар-най асаблівасцю абразко з’я-ца слабаразгорнуты сюжэт, шырокі дыяпазон пачуцця, назірання, зварот да нутранага свету чалавека, асацыятынасць разважання. У гэтым сэнсе абразкі блізкія да верша у прозе.
Зборнік Бядулі “Абразкі” склалі лірычныя імпрэсіі-мініяцюры. У іх праглядваецца выдатнае менне атара занатаваць на паперы першаснае ражанне аб людзях, падзеях, рэчах і аформіць яго  выглядзе пачуццёва вобразнай, выразнай дэталі.
Большасць імпрэсій хар-ца рамантычным успрыманнем жыцця, паэтызацыяй бел вёскі, захапленне родным краем, асуджэннем несправядлівасці.
Сацыяльным зместам вылучаюцца імпрэсіі “Не пячы гэтак, сонейка”, “Ля вапеннай гары”, “Жальба”, лірычны герой якіх востра адчувае се супярэчнасці жыцця, спачувае бедным і абяздоленым, перажывае за людскія пакуты. І толькі  свеце прыроды ён знаходзіць зладжанасць, гармонію, спакой.
Шчырая прада выражана пісьменнікам у яго імпресіі “На што мне”, дзе ён сцвярджае: “Кожнае слова маё – шчыры успамін убогай вёскі. Кожны радок маёй песні – малюнак перажытка гаротнага, простага беларуса”. Шчырасць і спагадлівасць, аднак, ніколі не з’яляліся  мастацтве поным гарантам прадзівасці паказу, і што гэта так, сведчыць, напрыклад, імпрэсіі “Кветка” і “Чырвоная казка”. У першай Бядуля паказвае, як мужык, ледзь паспяваючы з залітымі потам вачамі за плугам, топча пралеску. І вось ідзе маральгалашэнне над мужыком: “Ты зямной бруднай карыснасцю сваёй затапта, знішчы кволыя расліны неба, і быццам не радзілася кветка  душы тваёй Чалавеча! Шкада мне цябе”. Такім чынам, хаце таго пісьменнік ці не, але, пашкадавашы растаптаную пралеску і мужыка, ён як бы зрабі агульны вывад, быццам працонае бел сялянства вогуле з-за працы не бачыла нічога вакол сябе, было сляпым, як крот, пазбаленым любога эстэтычнага пачуцця, духонасці. Сваёй імпрэсіяй Бядуля прывё да скажэння  паказе рэальнага мужыка-беларуса пач 20 ст. Падобным чынам атрымалася і  “Чырвонай казцы” – імпрэсія пра пажар  вёсцы. Тут, каб раскрыць жахлівасць пажару, пісьменнік паказвае сялян толькі разгубленымі: “Падурнелі людзі, акамянелі людзі Забегалі, прытоптываючы на адным месцы, нібы авечкі між вако. Кожны пабег да свайго двара”. Гэта зно жа вяло да скажэння на гэты раз псіхалогіі калектынай – народнага хар-ру, вёскі як грамады з яе традыцыямі талакі (толпы)
63.Рэалістычна-бытавыя апавяданні Змітрака Бядулі.
Многія апавяд. Б. сталі хрэстаматыйнымі: “Пяць лыжак заціркі”, “На каляды к сыну”, “Велікодныя яйкі”, “Малыя дрывасекі”. Большасць з іх заснавана на драмат. сюжэце з паэтызацыяй незвычайных абставін і незвычайных героя, з трагічным фіналам.
“Пяць лыжак заціркі”. Для Агаты і Антося – героя апав. – вясной, калі няма чым і муху накарміць, мерка найвялікшага шчасця – фунт пазычанай на зацірку мукі. А мерка няшчасця? Калі жо зацірка – гатовая – дымілася  місцы, у хату пастукалася суседка Сцёпчыха. На яе “Дзень добры!” і “Хлеб ды соль!” гаспадары адказваць запросінамі да стала: яны не могуць парушаць народнага закону гасціннасці. Але колькі адчаю, скрухі, нянавісці да няпрошанай, нечаканай госці стрымліваюць гаспадары у сваіх грудзях! Адно пяць лыжак заціркі, перш чым развітацца, з’ела суседка, таксама галодная, а свята  беднай сямейкі “папсулася”. Спахмурнелі твары. Кожны дума: “Ого! Каб лепей я з’е гэтыя пяць лыжак заціркі”. І зно, як нечаканы выбух, нібы знаёмая жо і разам з тым да балючага завостраная атарская філософскі-лірычная сентэнцыя: “Няшчасце не мае сваёй асобнай меркі для сіх людзей на свеце, але кожны чалавек маець сваю асобную мерку да няшчасця і свой асобны погляд на самое няшчасце”. Гэтым сваім завастрэннем мерак шчасця і няшчасця ЗБ сапрады раскры такі прадзіва-жахлівы малюнак народнага жыцця.
У апав. “Велікодныя яйкі” дзіцянё, якому рупіць маляваць, а грошай на фарбы маці даць яму не можа, рэжа сабе руку, каб толькі  чырвоны колер памаляваць святочныя пісанкі. Навела “Ліст” гора непісьменнай маці, што не можа прачытаць пісьма ад сына, які служыць у салдатах. У цэлым сац.-бытавыя апав. Бядулі даюць даволі панарамны паказ жыцця гаротнай вясковай і местачковай Беларусі.
“На каляды к сыну” – гэта больш сац.-псіх. твор, які развівае тэму больш не тэму гаротнага сялянскага жыцця, а тэму бел літ пач 20 ст. – патрыятычную, “родных каранё”, рэнегацтва нац. інтэлігенцыі. Ларук, сын Цыпрука, узяты на выхаванне панамі, сташы у горадзе вядомым адвакатам Ларэнціем Кіпрыянавічам, замест таго, каб абараняць правы народа, не прызнае, гоніць з парога  калядны марозны вечар родную маці, абзываючы яе “жабрачкай шалёнай”. Наздагон ёй ён высылае, прада, таго ж лёкая, што выгна яе, з некалькімі рублямі. Лёкай крычыць старой: “Ад пана!.. Яна нават не чула, як з акалелых пальца выпа гасцінец роднага, догажаданага сына. Некалькі трохрублёвак” – трохрублёвак, якімі родны сын хаце як бы адкупіцца ад маці, змыць з сябе чорныя плямы забыцця свайго роду і племені, сваіх абавязка перад народам. Высокім, знішчальным маральным пафасам напонена апав. ЗБ – пафасам асуджэння рэнегацтва, з-за якога народныя слаі  дакастрычніцкі час заставаліся і безабароннымі і бяспранымі.
У шэрагу апавядання Бядулі сялянскае, вясковае жыццё – цяжкае невыноснае, без ніякай надзеі на прасветліну  будучыні. Да ліку такіх апав. адносяцца “Малыя дрывасекі”, “Сымон”, “Злодзей”, “Ашчаслівіла”.





64.Ідэйны змест фальклорна-рамантычнай аповесці З. Бядулі “Салавей”.
У фальклорна-рамантычнай аповесці "Салавей" (1927) З. Бядуля выкарыста гістарычны сюжэт з часо прыгоннага тэатра. Гал. героя твора Сымона празвалі Салаём з-за незвычайнай здольнасці падрабляць гукі прыроды і жывых істот. Гэты талент хаце выкарыстаць дзеля ласнай забавы пан Вашамірскі. Але Сымону невыносна быць пацехай для пана  яго маёнтку. Ён бачы фізічныя катаванні акцёра, жудасныя расправы над іншымі прыгоннымі і цяжка пакутава ад гэтага. Пасля трагедыі  сям'і Каспара, смерці Зоські Сымон вырашае быць не панскім салаём, а мужыцкім заступнікам. І яму далося, як гэта бачна са зместу твора, адпомсціць панам за здзекі над сялянамі. Паказваючы драматычны лёс мастака ва мовах прыгоннага тэатра, З. Бядуля сцвярджае, што асновай сапраднай тв-ці з'яляецца духоная свабода і незалежнасць чалавека.
“Салавей” - твор, прысвечаны мінушчыне, у дадзеным выпадку дзікаму часу прыгонага права. Паны  аповесці чужыя, польскія. Яны абсалютна пэнены  сваёй “вышэйшасці” перад тутэйшым быдлам. Пісьменніку найбольш удаліся вобразы пано-езуіта Марцэвіча, Курачковіча.
У вобразе Сымона васоблены лепшыя рысы працонага народа: таленавітасць, духоная моц і сардэчная шчырасць, спрадвечнае імкненне да волі.
Сымон і пан Вашамірскі – прадстанікі двух варожых, непрымірымых сац. стана, і размежаванне паміж гэтымі станамі  аповесці праведзена выразна і рэзка.
Аповесць “Салавей” мае глыбокія фальклорныя вытокі. Бядуля вё у аповесць вядомыя фальклорныя матывы, напрыклад, маты народнай барацьбы за волю.
Выразны фальклорны каларыт мае і галоны вобраз аповесці – Салавей. У яго вобліку ёсць шмат ад казачных героя – ад асілка, якія змагаюцца з панамі.
Рамантычны хар-р аповесці выя-ца ва сёй яе мастацкай сістэме: сюжэце, стылі і г.д. Салавей – герой рамантычнага складу. І  дзяцінстве, і  сталыя гады ён не толькі сваім артыстычным талентам, але і думкамі, пачуццямі падымаецца над сваім асяроддзем. Усе астатнія прыгонныя артысты складаюць агульны фон. Такое рэзкае сюжэтнае вылучэнне галонага героя з масы іншых – рамантычная рыса творчасці.
У аповесці вырашаецца праблема народнага мастацтва. Пісьменнік праводзіць думку, што народнае мастацтва тады дзейснае і грамадска карыснае, калі яно вольнае. Паны хацелі б “запрыгоніць” і народнае мастацтва – важнейшы сродак умацавання самасвядомасці працоных мас. Але народ імкнецца абараніць сваю духоную незалежнасць.
Галоная праблема аповесці яшчэ шырэйшая – гэта праблема народнай волі, свабоды чалавека  эксплуататарскім грамадстве.
Аповесць “Салавей”, напісаная на тэму мінулага, па сваёй праблематыцы гучала вельмі рэвалюцыйна і таму спрымалася як твор сучасны і надзённы. Сапрады, калі народ у мінулым вё непрымірымую барацьбу з прыгнётам, то Кастрычніцкая рэвалюцыя з’яв-ся такой падзеяй, якая спрадзіла данія чаканні народа.
Паводле аповесці “Салавей”, Бядуля напіса аднайменную п’есу , затым рэжысёрам Крошнерам па матывах аповесці бы пасталены балет “Салавей”.
Тыповая “маладнякоская” аповесць (Бядуля ваходзі у аб’яднанне “Маладняк”), але больш глыбокая;
Але друкаваць “Салая” пачынае “Узвышша” у 1926 г., куды ен перайшо з “Маладняка”. Пісьменнік уносіць папракі  два выданні, адкідае “прадмовы”. 1932 - трэцяе выданне. Але перапрацока не пайшла на карысць твору. У аповесць уведзена новая гераіня – дзячына Марылька.
67. Жыццёвы і творчы шлях Ц. Гартнага, грамадска-палітычная дзейнасць.
Сапр.: Зміцер Хведаравіч ЖЫЛУНОВІЧ. Бел пісьменнік і публіцыст, дзеяч бел нац-вызваленчага руху, дзяржаны дзеяч БССР. Удзельнік рэвалюцыі 1905-07.
Нарадз. 23 кастрычніка 1887, мяст. Капыль Слуцкага пав. Мінскай губ. (цяпер Мінская вобласць) у сялянскай сям'і.
1905 - скончы двухкласную пачатковую школу  Капылі і працава у гарбарнай майстэрні  Капылі, Літве, Украіне. Займася рэвалюцыйнай і палітычнай дзейнасцю, удзельніча у рэвалюцыйных падзеях 1905-07 г. Друкавацца пача з 1908 у газ. "Наша ніва". 1-ая кніга "Pie
·ni" выйшла  1913. У 1910 і 1911 гг. прыязджа у Капыль і бра удзел у рабоце мясцовай арганізацыі РСДРП, у выданні рукапісных часопіса. Удзельніча у стварэнні Беларускай ССР, з’яляецца атарам маніфесту аб яе абвяшчэнні. У трані 1913 г. ста працаваць на заводзе «Вулкан» у Пецярбургу. Газета «Правда»  1912-1913 гг. змясціла шэраг яго верша і нарыс пра гарбаро. Бы сябрам рабочага культурна-асветнага таварыства «Знанне». У 1914 г. перайшо працаваць на завод «Айваз». Праводзі прапагандысцкую дзейнасць сярод беларуса-бежанца у Расеі, працава палітрабтнікам у штабе арміі. Пасля кастрычніцкага перавароту ста сакратаром Бел нац камісарыята пры радзе РСФСР.
Акрамя таго актына займася гістарычн. і публіцыст. дзейнасцю, праяві сябе як пісьменнік. Некаторы час з’яляся галоным сакратаром, загадчыкам выдавецкага адзела Белнацкама. Рэдактар 1-й савецкай газеты на бел мове "Дзянніца" (1918). З дня тварэння БССР (01.01.1919) да 03.02.1919 г. бы старшынёй Часовага рабоча-сялянскага Савецкага рада Беларусі. У 1921 у Берліне наладзі выданне бел кніг. Працава рэдактарам і сакратаром газеты "Красная заря" у Харкаве, рэдактарам газеты "Савецкая Беларусь", часопіса "Полымя", дырэктарам Дзяржанага архіва БССР, загадчыкам Галомастацтва і намеснікам народнага камісара асветы БССР. З 1934 г. член Саюза пісьменніка БССР і прэзідыума Інбелкульта.
Займася навуковай і гістарычнай дзейнасцю. ѕ 1928 г. абраны акадэмікам Акадэміі Навук БССР. Працава у Інстытуце гісторыі і загадва выдавецтвам АН БССР.
Бы выключаны з партыі у 1931 г.  сувязі з абвінавачваннямі  "нацыянал-дэмакратызме", і арыштаваны у 1936 годзе. У турме праз катаванні страці здарое, бы абвешчаны псіхічна хворым, і пераведзены  Магілё, у псіхіятрычную лячэбніцу, дзе незабаве і памёр 11 красавіка 1937 г. ад гангрэны легкіх (па некаторых звестках – скончы жыццё самагубствам). Пахаваны на скраіне Пячэрскага парку  Магілёве. На выяленым месцы пахавання 11.4.1989 устанолены помнік.
15 кастрычніка 1955 г. пастановай Пракуратуры БССР за недаказанасцю складу злачынства была спынена крымінальная справа па абвінавачванню Жылуновіча, ён бы рэабілітаваны  грамадска-прававых адносінах.
Поная палітычная рэабілітацыя адбылася 10 верасня 1987 г.
Літ. дзейнасць пача у 1908 г. у «Нашай ніве». Выда зборнікі паэзіі «Песні» (1913), «Песні працы і змагання» (Берлін, 1922), «Урачыстасць» (1925). У 1967 г. выйшлі «Вершы».
Актына выступа як празаік. Атар кніг апав. «Трэскі на хвалях» (1924), «Прысады» (апавяданні і п'есы, 1927), «Гаспадар» (1930), аповесцей «На новым месцы» (1930), «Зялёны шум» (1931), рамана «Сокі цаліны» (ч. I-III, 1922-1930).

66.Публіцыстыка Зм.Бядулі. Сваю публіцыст. дзейнасць пача с допіса у “НН”. Сярод артыкла нашаніскай пары 1913-14 гг.напісана “Не адным хлебам ...”, “Купальская ноч”, “К жыццю”, “Жыла, жыве і будзе жыць”. У полі зроку Б. знах. пытанні эстэтыкі, мінулае, праблемы развіцця і узбагачэння роднай мовы, актынага станалення да жыцця, абарона агульначалавечых каштонасцей. У ранні перяд яго публіцыст. дзейнасці стаяць адраджэн. матывы. Лірыч. прырода яго таленту выявілася  артыкуле “Не адным хлебам...”, у якім Б. сфармулява эстэтыку прыгожага, узвышанага. Засяроджваючы увагу людзей на харастве, прыгажосці роднай прыроды, на сац. праблемах. Яго публіцыстыка вобразная, асацыятыная, па-сапраднаму лірычная. Яна стаіць на мяжы прозы і паэзіі. Выяленчыя сродкі гэтых 2-х рода літ-ры спалучаюцца  тв-ці Б. Вызначальнымі асаблівасцямі паэтыкі публіц. твора Б. з’ял-ца лірызм, эмацыянальнае успрыманне рэчаіснасці, павышаная вага да асабістага, перавага светлай танальнасці над змрочнымі фарбамі, фрагментарнасць.
У артыкуле “Купальская ноч” (1913) Бядуля заклікае беларуса шматмільённай грамадой ісці наперад па сваім шляху, шукаць “загубленую сваю душу, душу свайго народа”. Старэйшае пакаленне, настойвае пісьменнік, павінна перадаваць свой духоны, эстэтычны, гістарычны вопыт і веды маладзейшым. Няхай дзяды пры купальскіх агнях, сімвалах жывой памяці продка, раскажуць унукам дзіныя казкі сівой даніны, калі народ жы вольна і годна. Атар метафарычна-знёсла выказвае сваё запаветнае жаданне, каб у душах бел моладзі запала “агонь змагання за сваё роднае”. Бядуля падказвае, што для бел народа пошукі купальскай кветкі шчасця – гэта пошукі сваёй душы, бязмернага скарбу, які можна знайсці толькі на “бел шляху”, на шляху “нашага нац адраджэння”.
Верай у маладую Беларусь, у сілу і розум моладзі, якой пад сілу ратаваць свой народ ад фізічнага і духонага вымірання, прасякнуты артыкул “Падмогі” (1914). Як асветнік, як добры знаца бел вёскі разважае Бядуля аб прычынах “народнага п’янства”. Народ п’е, бо цёмны, а цёмны, бо п’е. Але ёсць выйсце з гэтага зачараванага кола – даць народу асвету. “Ён (народ) цёмны – ён не ведае, якой другой гульнёй насыціць сябе пасля цяжкой працы, як выпіка. Яму патрэбна нейкая гімнастыка, рух, сувязь з людзьмі і ён ідзе  карчму, бо другога месца няма. Тут настае яго душэнае жыццё, пачынаючы шчырымі пацалункамі добрага прыяцеля і канчаючы бурнымі бойкамі”. Бядуля настойліва пераконвае, што народ трэба ратаваць, хутчэй ісці селяніну на дапамогу: “Трэба даваць страву, рух і новае жыццё яго мазгам і душы”. Ён звяртаецца да народнай інтэлігенцыі шчыра зяцца за асветніцкую работу, каб ратаваць свой народ ад выраджэння. “Не дачакаемся мы – ад “лепшых” брато сваіх ніякай падмогі – мы самі павінны ратавацца!” “Болей светлыя, свядомыя сыны бацькашчыны, цяпер пара брацца за працу! Цяпер рука аб руку з народам! Гэта праца дасць у скорым часе багатае жніво і народная душа выгоіцца з тых глыбокіх ран, каторыя спрадвеку ка-раніліся  яго душы, дзякуючы варункам, у якія бы пасталены народ”.
У артыкуле “К жыццю!” (1914) Бядуля абазначы шэраг праблем, што стаялі  той час перад бел народам і краем, каб, нарэшце, змяніць жыццё да лепшага, да павышэння зроню жыцця і асветы працонага народа. Гэты артыкул – непасрэдны зварот да бел інтэлігенцыі і да заможных людзей, хто, кіруючыся сумленнем, спачуваннем да цёмнага і пакутнага жыцця народа, павінен вывесці беларуса на шляхі сапраднага годнага чалавечага жыцця.
Артыкул “Святло” (1914) – арыгінальны ідэйна-эстэтычны трактат. Гэта метафарычна-філасофскі роздум мастака аб уласнай творчасці і яе прызначэнні, аб вялікім творчым патэнцыяле народнай душы, аб тым, што духоная праява, творчасць, урэшце мае практычную мэту –“чын-дзела”. Творчасць, слушна даводзіць Бядуля, павінна быць рухавіком грамадскага жыцця, скіроваць народ да прагрэсу. Пісьменнік, па сутнасці, робіць бліскучую спробу тэарэтычна асэнсаваць прыроду і прызначэнне мастацтва, хараства. У артыкуле пісьменнік вылучае тры складнікі, тры мовы, пры якіх літаратурная творчасць становіцца сілай. Гэта – думка, слова і справа. Думку-страсць, думку-імкненне, што нараджаецца  душы творцы, Бядуля парановае з вулканам, які дрэмле  глыбокіх нетрах да пары. Але  свой час гэты вулкан прабівае “сю душу, усё нутро, усе пачуцці. Кіпіць, ірвецца, выходзіць наверх і фармулюецца словам”.
У артыкул “Чакайце сваіх” (1914) праводзіцца думка аб захаванні Беларусі, бел народа і яго самабытнага нац духонага жыцця. Артыкул пачынаецца зваротам да бел народа чакаць з вайны сваіх сыно, брато, мужо, бацько. Атар перакананы, што вайна - вялікае няшчасце і сапраднае выпрабаванне для народа, веры, што яна нарэшце адкрые бел народу вочы на крывадушную палітыку самадзяржая і падштурхне нерашучых беларуса да самавызначэння, бо се войны рана ці позна заканчваюцца і народу трэба думаць аб будучыні свайго краю. Імперыялістычная вайна чужая і непатрэбная для беларуса. Пісьменнік спадзявася, што народ, нарэшце, усвядоміць гэта. У Бядулі была надзея, што, выпакутавашы і гэта, народ зразумее, што няма іншага шляху як самастойнасць, незалежнасць, самабытнасць Беларусі. А тыя, хто ваявалі за імперскія далёкія інтарэсы, у першую чаргу павінны зразумець гэта: “Яны вам скажуць, што сіла – у злучэнні вялікім, у адвазе і праваце сваёй Яны вам скажуць, што кожнаму народу трэба стаяць за сваё, толькі за сваё”.
У гэтым кароткім, ды вельмі змястоным артыкуле Бядуля робіць філасофскае абагульненне аб сутнасці жыцця і смерці, як асобнага чалавека, творцы, так і цэлага народа: “ трэба пужацца не жыцця  смерці, а смерці  жыцці, бо яшчэ больш небяспечна смерць духу”.



















69. Праблематыка апавядання Цішкі Гартнага.
Ц. Гартны (Зміцер Хведаравіч Жылуновіч) увайшо у літ-ру “песняром працы і змагання”, “1-ым пралетарскім паэтам беларусі”.
Апавяданні. Найбольш яскрава талент ЦГ выявіся  прозе. Як апавядальнік ён пакіну у гісторыі бел літ-ры значны след. 1-ыя друкаваныя апавяданні пісьменніка на роднай мове бачылі свет у газеце «Наша ніва»  1909-10 («На сходзе сонца», «Думкі», «Адвячоркам», «Думка беларуса», «Скошаны луг» і інш.). У іх перададзены глыбокія душэныя перажыванні героя, іх роздум над уласным лёсам і лёсам блізкіх ім людзей. Гэтыя апавяданні спалучаюць у сабе сацыяльва-бытавыя і лірычныя эл-ты і сведчаць пра зараджэнне лірычнай прозы  бел. літ-ры.
У 1918 былі надрукаваны некаторыя апавяданні Гартнага: «Лайдак», «Расдусніца», «Велікодная каробка», «Шукаючы працы», «Штрэйкбрэхер» і інш. У гэтых замалёках (сказах, як называ іх пісьменнік) паказваецца суровая капіталістычная рэчаіснасць, напоненая драматызмам сацыяльных канфлікта, у барацьбе з якой людзі працы вымушаны ісці на амаральныя чынкі, а часам трагічна гінуць («Велікодная каробка», «Лайдак»).
Апавяданнем «Штрэйкбрэхер» Гартны пача асвойваць у бел. прозе рабочую тэматыку. Рабочы Анупрэй у разгар забастокі пайшо да гаспадара прасіць грошай, бо не мог больш бачыць, як пакутуюць ад голаду яго дзеці. Гартны раскрывае складаны і супярэчлівы працэс абуджэння  героя чалавечай годнасці і пачуцця грамадскага абавязку. Тэмы “Трэсах на хвалях”: рэвалюцыя, грамадзянская вайна. Трэскі на хвалях - становішча людзей падчас рэвалюцыі. “Дойдзем, сынок”, “На руінах”: жудасныя рэаліі разбурэння, маральныя і фізічныя пакуты, якія давялося перажыць людзям у час грамадзянскай вайны і акупацыі Беларусі. “Дойдзем, сынок” - гераіня разам з сынам вымушана пакінуць мястэчка, якое вось-вось зоймуць польскія войскі. “Спатканне” - супярэчлівыя думкі. Дачка заможных сялян Агапа кахае камандзіра Чырвонай арміі, бальшавіка Костуся Акрайца. Бацькі супраць, яна ж хоча нават паехаць за ім на фронт, стаць “чырвонаю сястрою. Яна не адчувае сумнення, што ен забівае, бачыць яго толькі камандзірам гарнізона. Тут прыглушаецца жаночае жаданне спыніць вайну. Гэта - вобраз дзячыны-патрыёткі.
70.Раман Гартнага “Сокі цаліны”. Гісторыя напісання. Ідэйна-тэматычны змест. Жанравыя асаблівасці. Вобраз Рыгора Нязвычнага.
У творчай спадчыне Ц. Гартнага раман «Сокі цаліны» і па актуальнасці тэмы і па маштабнасці апісаных падзей, якія панярэднічалі Вялікаму Кастрычніку, займае асобнае месца. у 20-я гады гэты твор карыстася вялікай папулярнасцю  чытача і асабліва сярод моладзі. Яго чыталі і перачытвалі. Мэта стварэння - стварыць вобраз станочага героя свайго часу, працонага. Зварот да жанру рамана адпавяда патрэбе літ-ры, якая шукала подступы да эпічнага асэнсавання нац. рэчаіснасці. Гартны апярэджва час, пракладва дарогу новаму сац.-псіх. тыпу. Глабальная задача. Тут шлях мастацкага асэнсавання чалавека рэвалюцыі. Праблемы: грамадска-палітыч, сац.-быт., маральна-этычныя.
1-я квадра рамана «Бацькава воля» была напісана яшчэ да рэвалюцыі (19141916 рыкамі друкавалася  газ. «Дзянніца» (1916), выдацом 1-ым рэдактарам якой бы сам Гартны). Понасцю «Бацькава воля» бачыла свет у 1922 годзе. Яе сюжэт заснаваны на сутыкненнях - характара двух пакалення бацько і дзяцей. У аснове канфлікту маты сацыяльнай няронасці. Местачковы хлопец, а пасля рабочы рыжсскага завода Рыгор Нязвычны любіць Зосю Прыдатную. Бацькі Зосі заможныя сяляне і слухаць не хочуць пра «галадранца» Рыгора, якога кахае Зося. Яны хочуць выдаць замуж сваю дачку за багацея Васіля Берага. Зося знаходзіць у сабе сілы і кідае выклік дамастроешчыне. Яна змагаецца за свабоду пачуцця, супроць бацькавай волі. у пратэсце Зосі адчуваюцца павевы новага, рэвалюцыйнага часу. у гэтым сэнсе слушную завагу зрабі Ю. С. Пшырко у сваёй працы «Эпас рэвалюцыі» (Мн., 1975), што «Зосю можна назваць папярэдніцай Ганны Чарнушкі э «Палескай хрокікі» I. Мележа. Гэта першы раманны герой у нашай літ-ры, а значыць, важнае мастацкае адкрыццё не толькі атара аповесці, а і сёй тагачаснай літ-ры», Справядлівасць выказанай думкі засведчы і сам Мележ, які аднойчы  размове з атарам гэтых радко сказа, што бытапісанню ён вучыся і  Ц. Гартнага. «Бацькава воля» - першы буйны празаічны твор дакастрычніцкай пары, які вызначаецца кампазіцыйнай зладжанасцю, выразнай і дакладнай хар-кай местачковага асяроддзя, у якім жывуць і дзейнічаюць героі. Атар ствары запамінальныя вобразы кулако і прадстаніко духавенства, выяві уменне характарызаваць героя праз іх мову. Асабліва даліся пісьменніку вобразы жанчын: Стэпы Нязвычнай - маці Рыгора, Зосі Прыдатнай, Тадосі Бераг. Аднак ва сіх квадрах-кнігах рамана «Сокі цаліны» цэнтрал. вобразам з'я-ца вобраз Рыгора Нязвычнага - прадстаніка новага пакалення, якое фарміравалася  гады рэвалюц падзей у Расіі. Яшчэ  1905 г Рыгор са сваімі местачковымі сябрамі Сёмкам і Янкам «запісвася»  дэмакраты, спява рэвалюц песні, хава лістокі, пракламацыі і забароненыя кніжкі. Пасля Рыгор апынуся  вялікім горадзе, папрацава у гушчы заводскага калектыву і, зразумела, набы пэны вопыт падпольнай работы. Прада, у дарэвалюц варыянце «Бацькавай волі» Рыгор Нязвычны не зняся да рэвалюцыянера пралетарскага тыпу, але і ён закліка да актыунай працы с самаладствам, са светам прымусу і гвалту. На думку Рыгора, «няма большага грэху, калі бачыць няпрауду і мачаць, патвараць ёй...». «Хто спа - прачынаецца; хто мача - пачынае гаварыць», - заяля Рыгор. Яго баявым дэвізам стала: «Лепш памерці  змаганні, чымсь жыць у няволі...» У савецкі час пад уплывам ленінскай партыі Гартны прайшо даволі складаную эвалюцыю  сваім светапоглядзе. і працягваючы працу над раманам, ён па-новаму асэнсава і падышо да стварэння вобраза гал. героя «Бацькавай волі» з пазіцыі савецкага пісьменніка. У наступных кнігах рамана «Сокі цаліны» - «На перагібе», «Крыжавыя дарогі» і «Чырвоныя зарніцы» - атар значна змацні класавыя пазіцыі Рыгора Нязвычнага, надашы яму рысы пралетарскага рэвалюцыянера. Гэтым творам Гартны адкры у бел. сав. літ. новую тэму, новага героя і новы жанр - сацыяльны раман. Сам Рыгор перанёс турэмнае зняволенне, адміністрацыйную высылку і загіну на вуліцах Пецярбурга  дні Лютаскай буржуазна-дэмакратычнай рэвалюцыі са словамі: «Дало самаладства», «Няхай жыве рэвалюцыяі» Па-іншаму спрымаецца 4-ая кніга - «Чырвоныя зарніцы», дзе ёсць удалыя гарадскія замалёкі рэвалюцыйнага Пецярбурга і апісанні грамадскіх падзей. Адзначаючы недахопы і слабасці творчай манеры Гартнага-празаіка, раман «Сокі цаліны» бы і застаецца цікавай старонкай у гісторыі бел. сав. літ., у якім асвятляецца барацьба рабочага класа і сялянства Расіі, у тым ліку і Беларусі, супраць царызму паміж 2-юма рэвалюцыямі – 1-й рускай рэвалюцыяй 1905-07 і Лютаскай буржуазна-дэмакратычнай рэвалюцыяй 1917 г. У гэтым сэнсе раман Гартнага «Сокі цаліны» мае не толькі літаратурна-мастацкае, але і гісторыка-пазнавальнае значэнне.













Приложенные файлы

  • doc 18160399
    Размер файла: 479 kB Загрузок: 0

Добавить комментарий