3.Hojalyk isinin analizi


Чтобы посмотреть этот PDF файл с форматированием и разметкой, скачайте его и откройте на своем компьютере.

Hojalyk işiniň analiziniň
nazaryýeti
TürkÖen döwlet neşirýat gullugy
TÜRKMENHSTANKç PREZHGENTH
GURBANGULY
BERDIMUHAMEDOW
TÜRKMENHSTANKç GÖJIET TUGRASK
TÜRKMENHSTANKç GÖJIET BAÝGAGK
TÜRKMENHSTANKç GÖJIET
SENASY
JanyÖ gurban saňa, erkana ýurduÖ,
Mert
pederleň ruOy bardyr köňülde,
Bitarap, garaşsyz topragyň nurdur,
Baýdagyň belentdir dünýäň öňündeB
Gaýtalama:
Halky
ň guran Baky
beýik binasy,
Giriş
Çuňňur HorÖatlanýan TürkÖenistanyň Prezidenti Gurbanguly
BerdiÖuOaÖedowyň ýiti zeOini bilen dolandyrylýan ykdysadyýetiÖiz barOa batly
gadamlar bilen ösýär.
Ýaşulularyň
Gaşoguz ÖaslaOatynda “Halka
daýanyp, Oalkyň
Oatyrasyna” diýen şygar astynda TürkÖenistanyň ykdysady strategiýasynyň 2011
2030
nji ýyllarda ýurduÖyzyň ykdysadyýetini ösdürÖegiň ÖeýilnaÖasy
kabul
edildiB Bu taslaÖa ýurt baştutanyÖyzyň jöwOer paýOasynyň
esasynda
TürkÖenistanyň ykdysady
ýetini diwersifikasiýa
ýoly bilen Oalkyň Oal
ýagdaýyny
Oas ýokarlandyrÖaga gönükdirilendirB Şu döwrüň içinde Oalkyň ortaça aýlyk iş
haky 2030
nji ýyla garanyňda 13,7 gezek ýokarlanarB Kkdysadyýetiň ösüşi barada
dogry çözgütleri kabul etmek üçin ykdysady taýdan analiz geçirmeli.
Bu ugurda
ykdysady ylyÖlaryň arasynda esasy
orunlaryň biri ykdysady analiziň nazaryýetine
degişlidirB Şu nukdaýnazardan siziň dykgatyňyza Oödürlenýän “Kkdysady analiziň
nazaryýeti” diýen okuw kitaby kärOanalaryň
, birleşikleriň, pudaklaryň,
hojalyk
işlerini
analiz geçirÖekligiň usullaryny, usulyýetini, olary eÖele getirýän dürli
düzüm bölekleri
öwrenÖäge bagyşlanandyrB Analiz geçirÖek üçin ÖagluÖat
çeşÖelerini saýlaÖaklygyň, olaryň ygtybarlylygyny üpjün etÖekligi
we
gazanÖaklygyň ägirt uly äOÖiýeti aýdyň
görkezilýär.
Şu ders boýunça eliňizdäki okuw kitabynyň ilkinji
ýazylýandygy
sebäpli
onda säwlikleriň, ýetÖezçilikleriň we bärden gaýytÖalaryň bolÖagy ÖüÖkindirB
Şonuň üçin awtor geljekde okuw kitabynyň Oas OeÖ käÖil bolÖagynda okyjylaryň
belliklerini göz ö
ňünde tutar
Okuw kitaby
awtorlar topary tarapyndan taýýarlanyldy.
Okuw kitabynyň
baplaryny ýazan awtorlar:
Kertiýew A.
, y.y.k., dosent
(2,
njy
baplar
Annaorazow A.A., y.y.k., dosent
(giriş
nji bap
1.3
, 1.4)
Ataýew O.G.
uly mugallym (
nji bap
(1.1
, 1.2
Bap
Hojalyk işiniň analiziniň predÖeti, ÖazÖuny, äOÖiýeti we wezipeleri
1.1.
Hojalyk işiniň analiziniň predÖeti
Kkdysady analiz pudaklaryň Oojalyk işiniň ykdysadyýetini özüne ÖaOsus
bolan görnüşde çuňňur jikÖe
jik öwrenip, kärOananyň işindäki ýetÖezçiliklerini
ýüze çykarýar, onuň gelejekde iş ýüzünde keÖçilige ýol berÖezlikde aÖatly şert
döredýärB Şeýle
de üstünlikl
öňde baryjy usullary, beýleki kärOanalara
ornaşdyrÖakda ÖüÖkinçilik döredýärB
Analiz ylyÖynyň ösÖegi bilen birlikde başgada birnäçe pudaklaýyn
ýkdysadyýeti öwrenýän ylymlar ýüze çykdy. Olar aýry
aýry pudaklaryň
ykdysadyýetine bagyşlanyp, olaryň guraÖaç
ylyk we dolandyryş işine bagyşlanan
ylÖy işlerdirB Bulara Oalk Oojalygyny ÖeýilnaÖalaşdyrylyş, kärOananyň
ykdysadyýetini dolandyrmak we guramak, ykdysady statistika we pudaklaýyn
statistika we beýlekilerB Kkdysady analiz OeÖ kärOananyň ykdysadyýetine
selj
erÖe berýän aýratyn ugur görnüşinde ýüze çykdyB
Kkdysady anaiziň predÖeti diýip kärOanada Oojalyk işini alnyp barÖak,
ony öwrenmek, esasy görkezijiler boýunça meýilnamany ýerine ýetirmek,
buOgalter Oasabynyň we Oasabatynyň, statistiki Oasabatyň Öeýil
naÖalaşdyrÖak
barada ÖagluÖatlar esasynda öwrenÖegine aýdylýarB Bu işleriň OeÖÖesi
kärOananyň ykdysady ÖagluÖatlary esasynda alynýarB
KesgitleÖeden görnüşi ýaly ykdysady analiz kärOanalaryň,
assosiýasiýalaryň, birleşikleriň Oojalyk Öaliýe işleriniň netije
lerini seljerme bilen
ÖeşgullanýarB
Şonuň ýaly
da ykdysady analiziň predÖeti diýip (bolup) Oojalyk işiniň iş
prosessi we onuň aOyrky netijesine aýdylýarB
Hojalyk işiniň analizi kärOananyň takyk ÖagluÖatlaryna Oasap, Oasabat we
beýleki maglumatlara esaslan
ýar we onuň analiz geçirýän kärOanalarynda,
birleşiklerinde ÖagluÖatlaryň özara baglanşygyny OäsiýetlendirýärB
Şeýlelikde ykdysady
analiz toplumlaýyn häsiýete eýe bolup, kärhanada
önüÖçilik prosesinde bolup geçýän ýagdaýlary olaryň biri
biri bilen
baglanyşygyny öwrenýärB
Analiz geçirilende onuň obýekti bolup dürli kärOanalar, birleşikler, aýry
bölümler bolup biler we analiz etmekligi
ň esasy wezipesi önüÖçiligiň netijeliligini
ýokarlandyrmak bolup durýar.
Analiziň netijesi boýunça kärOananyň iş şertlerini, Oojalyk işiniň netijesini,
zäOÖet Öaterial we Öaliýe resurslarynyň ulanylşynyň derejesini ýüze çykaryp,
olary käÖilleşdirÖek üçin t
eklip bermek bolup durýar.
Şonuň ýaly
da analiz geçirilende kärOananyň işiniň guraÖaçylyk tarapy we
önüÖçiligiň teOniki teOnologiýa babatda geçirilýän işlerine üns berilýärB
Analiz geçirilende dürli çeÖeleşÖeler bolup biler, olaryň OeÖÖesi, öňde
goýulýan m
aksatlaryň ýerine ýetirilÖegini üpjün etÖelidirB Maliýe ykdysady
analiz özüne ÖaOsus bolan wezipäni, ýerine ýetirÖeli, ýagny kärOananyň uÖuÖy
işine töwerekleýin adalatly baOa berÖeliB Analiz geçirilende kärOananyň önüÖçilik
maliýe ýagdaýyna doly baha beri
lýär, jeÖi goýberilen önüÖe, onuň düzülişine,
görnüşine we önüÖiň Oiline, zäOÖet resurslarynyň netijeli ulanylyş derejesine,
zäOÖet öndürijiligine, oňa täsir edýän sebäplere, önüÖçilik fondlarynyň netijeli
ulanylÖagyna, önüÖiň düşýän gyÖÖatyna, düşewüntlil
ige, maliýe ýagdaýyna we
beýlekiler.
KärOananyň ÖeýilnaÖasy bilen Oasabaty biri
birine bagly bolup esasan
şondan ugur alyp, deňeşdirilip analiz edilýärB Şol baglanyşyk OeÖÖe taraplaýyn
kärOanada Öaliýe ykdysady analizi geçirÖäge ÖüÖkinçilik berýärB Şu ýer
de
analiz geçirilende kärOananyň ÖeýilnaÖasy baza görnüşinde Oasaplanyp, onuň
Oojalyk işiniň ýerine Oakykatdan ýetirilişine baOa berilýärB
Şeýlelikde kärOananyň OeÖÖe ÖeýilnaÖasyna esasy orun degişlidirB
Kkdysady dersleriň arasynda Oojalyk işiniň analizi
ne aýratyn orun degişlidirB
Kkdysady analiz kärOanalaryň we birleşikleriň bütin işine Oasap we Oasabatyň
esasynda dogry we netijeli dolandyrmaga gönükdirilendir.
Analizi dogry we netijeli geçirmek üçin, ony geçirýän hünärmen
analitik
buhgalter hasabyny
, ykdysadyýeti hasap
Oesibiň alyp barÖaklygyň tertip
düzgünini gowy bilÖelidirB Sebäbi analiz geçirÖek üçin onuň esasy çeşÖesi,
ulanylýan maglumat buhgalter we statistiki hasap we hasabat bolup durýar.
Giňe ýokarda aýdylan şertler ýerine ýetirilende
täsirli, netije berýän analizi
durÖuşa geçirip bolarB
Hojalyk işiniň analizi ykdysady dersleriň OeÖÖesi bilen özara baglydyrB
Ýatlanan derslerden başy çykýan OünärÖenler üçin, ykdysady analizi özleşdirÖek
köp Oalatda beýlekilere garanyňda ýeňil düşerB Şon
uň ýaly
da ykdysady analiz has
OeÖ “Audit” we “Gerňew barlag” dersleri bilen özara baglydyr, sebäbi, ulanylýan
obýekt kärOanadyrB Munuň aýratynlygy diňe audit we derňew
barlag,
operasiýalaryň dogrulygyny, kanuna laýyklygyny, Oojalygy alyp barÖakda
düzgüni
bozÖagyň öňüni alÖak bolsa, ykdysady analiz ulanylÖadyk
ÖüÖkinçilikleri ýüze çykarÖak we ony durÖuşda ulanÖakda teklip işläp
düzmelidir.
Analiz geçirilende Oer bir ýagdaýda geçirilýän işiň Öanysyna uly üns berip
onuň Oakykatdan dogrulygyna göz ýetirÖeliB
Mysal üçin, kassa amallary analiz
edilende esasy Öesele bankdan alynýan pul serişdeleriniň doly Ööçberde kassa
girdeji edilenligini, onuň çykdajylarynyň dogry düzgüne laýyklygyny anyklaÖalyB
Şonuň üçin pul çeginiň doly Ööçberde girdeji edilenligini anyklaÖ
ak üçin
OökÖany suratda çegiň, koreşogyny girdeji edilen pul serişdesiniň Ööçberini,
bankdan berilýän sçýotyň göçürÖesi bilen deňeşdirÖeli, diňe şondan soň geçirilen
kassa aÖalynyň dogrulygyny anyklanýarB
1.2.
Hojalyk işiniň analiziniň ÖazÖuny we wezipeleri
Kkdysady analizi geçirÖek birinji nobatda onuň usulyny, näOili tertipde
geçirilýänligini göz öňünde tutÖalyB Şonuň ýaly
da analiz geçirmek bilen, haýsy
we näOili Öaksady göz öňünde tutýanlygyÖyzy belleÖeliB Kkdysady analiz
kärOananyň önüÖ goýberÖek boýunça
ÖeýilnaÖasynyň ýerine ýetirilişini,
ÖeýilnaÖanyň düzülşiniň dogrulygyny (
обоснованность
) kärOananyň aýry
aýry
bölüÖçeleriniň işleýşiniB Şeýle OeÖ bütin kärOana boýunça onuň çig Öal, zäOÖet
resurslary, we beýleki zerur bolan serişdeler bilen üpjünçiligini
takyklamaly. Eger,
kärOananyň üpjünçiliginde ýetÖezçilik ýüze çykan ýagdaýynda, ýa
da çig mal sarp
edilende önüÖiň birligine tapawut (+,
) ýüze çyksa onuň sebäbini anyklap, iş
ýüzünde düzetÖekligiň çäresini işläp düzÖeli, teklip berÖeliB
Eger, analiz şu te
rtipde aÖala aşyrylsa, kärOanany dolandyrÖakda onuň
täsirliligi güýçlenip, netijelilik ýokarlanýar.
Şeýlelikde, ykdysady analiziň Öanysy kärOananyň ykdysadyýetiniň çuňňur
ylÖy tarapdan öwrenip, ýerinde onuň bölüÖlerinde, bölüÖçelerinde ÖeýilnaÖada
bar bol
an (
) tapawudy ýüze çykaryp, işde goýberilýän keÖçilikleri düzedip
ulanylÖadyk serişdeleri tapyp topluÖlaýyn analiza ýardaÖ etÖek bolup durýarB
Şeýlelikde, ykdysady analiz bütin kärOana boýunça ykdysadyýeti ösdürip,
önüÖçilik prosesiniň ösÖegine, önüÖiň
Öukdarynyň köpelÖegine, Oiliniň we
netijeligiň ýokarlanÖagyna ýardaÖ berýärB
KärOanalarda ykdysady analiziň netijeleri dogry ulanylsa, onuň netijesi
kärOananyň önüÖçiligine, ykdysadyýetiniň ösÖegine, işiniň käÖilleşÖegine uly
goşÖaça peýda berýärB
Analiziň
netijesinde kärOananyň döwlet tarapyndan esasy görkezijisiniň
ÖeýilnaÖasynyň ýerine ýetirilÖegine gönükdirilÖelidirB
Kkdysady analiz özbaşdak ylyÖ bolup ýörite biliÖ görnüşinde özara bagly
bolan aşakdaky öwrenýärB
KärOanalaryň ylÖy tarapdan esaslandyry
lan ÖeýilnaÖalarynyň,
borçnaÖalarynyň ýerine ýetirilişini we olara adalatly baOa berilşiniB
KärOananyň işinde (+,
) položitel we otrisatel faktorlaryň önüÖçilige edýän
täsirini ölçemek.
Hojalyk işinde, önüÖçilikde ulanylÖadyk içki serişdeleri takyklaÖakB
Pudak boýunça öňde baryjy kärOananyň iş tejribesini netijeli dolandyryşda
ulanyp, beýleki kärhanalara ýaýratmak.
Kkdysady analiz geçirilende Oojalyk işi biri
biri bilen baglylykda we biri
birine garaşlylykda geçirilýärB
Soňra Oojalyk işine täsir edýän düý
pli, esasy deliller öwrenilýär.
Kkdysady analiz geçirilende, onuň öňünde durýan esasy wezipelere üns
berip takyklaÖalyB Olara şu aşakdakylar degişlidir:
KärOananyň önüÖçilikde, Oojalyk işlerinde esasy görkezijileriniň
ÖeýilnaÖasynyň ýerine ýetirilişini Oasaplap, baOa berÖekB Onuň (+,
ýagdaýlarynyň sebäbini anyklap, düzetÖeklige teklip berÖekB Onuň
kärOananyň Oojalyk işini düýpli öwrenip ulanylÖadyk
seriş
deleri
ýüze
çykaryp, täsir edýän sebäpleri anyklap düzetmeklige teklip bermeli.
KärOananyň Öaterial, Öaliýe zäOÖet resurslarynyň, ykdysady tarapdan
netijeli ulanylşyny takyklaÖakB
KärOananyň ulanylÖadyk içki
serişdelerini
ýüze çykaryp onuň gelejekde
önümi
näçe möçberde köpeljegini hasaplamak.
KärOanany dolandyrÖakda geçirilýän çözgütleriň netijeligine baOa berÖekB
Birinji wezipesine kärOanada Oasap Oasabatyň esasynda ÖeýilnaÖalaryň
ýerine ýetirilişine önüÖiň birligine berilýän norÖalaryň, liÖitleriň, onuň
umumy
Ööçberi, düzülişi, Oili boýunça ÖeýilnaÖanyň ýerine ýetirilişini takyklaÖakB
Senagat kärOanalaryň önüÖçilik ÖaksatnaÖasynyň ýerine ýetirilişi analiz
geçirilende, onuň düzüÖi, assortiÖenti, Oili, önüÖ goýberilişiniň sazlaşygynyň we
şuňa Öeňzeş Öeýilna
Öasynyň aÖal edilişi OasaplanylýarB
Ikinji wezipesine
kärOananyň önüÖçilik prosesinde ulanylýan Öaterial,
zäOÖet resurslaryny Öaliýe resurslarynyň ykdysady netijeliligi kesgitlenilýärB
Bular boýunça senagat kärOanalarynda Oojalyk işiniň analizi geçirilen
de
aýratynlykda giňişleýin esasy serişdeleriň,
Öaterial resurslarynyň,
işçi güýjiniň
düzüÖi, zäOÖet öndürijiligi, önüÖiň düzüÖi, onuň sazlaşykly goýberilşi,
düşewüntligi we Öaliýe ykdysady ýagdaýy we Öuňa Öeňzeşler doly giňişleýin
analiz geçirilýär.
Üçünji
wezipesine senagat kärhanalarynda ulanylýan zähmet,
material we
maliýe resurslaryny netijeli ulanylmagyny kesgitlemeli. Analiz geçirilende t
akyk
ÖagluÖatlaryň esasynda görkezilÖelidirB Hşçileriň düzüÖi analiz
edil
ende, o
lary
hünärine, esasy we kömekçi
rsonalyna
üns bermeli.
Gördünji wezipesine kärOananyň içki ulanylÖadyk rezerwlerini ýüze
çykaryp işe girizÖekB
Kkdysady analiz ylyÖ görnüşinde diňe geçirilýän işden netije görkezip,
kärOananyň ykdysadyýetine goşant görkezen ýagdaýda netijeli we täsirli
saplanýarB Onuň netijeliligi, analiz wagtynda kärOanada bar bolan ulanylÖadyk
rezerwleri
ýüze çykaryp, önüÖiň köpelÖegine, Oiliniň ýokarlanÖagyna, önüÖiň
özüne düşýän gyÖÖatynyň peselÖegine, ykdysady Öaliýe ýagdaýynyň
gowulanmagyna täsir etse hasaplanylý
Hojalyk işiniň analizi diňe ýokarda agzalanlar bilen çäklenÖeýärB ÖnüÖçilik
analiziň öňünde onlarça çözülÖeli wezipeleri goýýarB Bazar ykdysadyýetinde ol
wezipeleri çözÖek Oojalyk işiniň esasy gaýra goýulÖasyz wezipesi bolup durýarB
1.3.
Hojalyk işiniň ana
liziniň beýleki ylyÖlar bilen arabaglanyşygy
Hojalyk işiniň analizi öz içine OeÖÖe ykdysady dersleri alýar we anyk
kärOananyň önüÖçilik Öaliýe işlerini dolandyrÖakda esasy wezipäni ýerine
ýetirýärB Analiziň köÖegi bilen, kärOananyň esasy görkezijileri boý
unça
ÖeýilnaÖanyň ýerine ýetirilişi, oňa täsir edýän (+,
faktorlar,
onuň Ööçberi Oasap
edilýär.
Kkdysady analiziň ylyÖ görnüşinde käÖilleşÖegine ykdysady nazaryýetiň
teoriýanyň orny ulydyrB Kkdysady nazaryýetde geçilýän teÖalardan önüÖçilik
gatnaşyklary
, esasy dolanyşyk serişdeleri barada düşunje we beýlekiler ykdysady
analiziň aýrylÖaz bölegi bolup durýarB
Kkdysady pudaklaýyn dersleriň arasynda Oojalyk işiniň analizi buOgalter
Oasabyna Oas OeÖ baglydyrB Sebäbi, buOgalter Oasaby ilkinji resÖinaÖalaryň
es
asynda Oojalyk işleriniň ýazgylaryny sintetiki, analitiki Oasaplary ulanyp
buhgalter
hasabatyny
düzýärB Şonuň üçin Oasapçylaryň we Oasap işgärleriniň
ilkinji bolup kärOananyň Oojalyk işiniň analizini geçirÖekligi tötänden däldirB
Her bir Oasapçy kärOananyň Oasabaty düzülende balans taýýar bolanda
kärOananyň Oojalyk serişdeleriniň, olaryň eÖele gelýän çeşÖeleriniň ýagdaýy bilen
gyzyklanýarlar, şonuň ýaly
da bar bolan ulanylmadyk
rezerwleriň,
önüÖiň
mukdaryny peýdany köpeltmäge, mali
ýe ýagdaýyny gowylandyrmaga, olara täsir
edýän (+,
) faktorlary anyklaÖaga çalyşýarB Şonuň ýaly
da pudakda haýsy
sebäplere görä bir kärhanada meýilnama artygy bilen ýerine ýetirilip, beýleki
birilerinde ýerine ýetirilÖän galýarB Şunuň ýaly analiz geçirÖekl
ik hasapçylary
durÖuş Öejbur edipdir, şol sebäpli irki wagtlarda ilkinji peçat edilen işler analiz
balans diýip atlandyrylypdyr we olary düzüp neşir edenler Oasap işgärleri
bolupdyr.
Kkdysady analiz Oalk Oojalygyň ykdysadyýetini ÖeýilnaÖalaşdyrÖak ,
dolan
dyrmak, maliýe
karz pul dolanyşygy, audit, zäOÖetiň ykdysadyýeti we başga
dersler bilen baglanyşyklydyrB Has OeÖ baglanyşyk ykdysady statistika bilen
baglanyşyklyB Ol baglanyşyk statistiki Oasap we Oasabat, buOgalter Oasaby we
Oasabaty bilen deň derejede
analiz geçirÖek üçin esasy ulanylýan çeşÖe
görnüşinde OyzÖat edýärB
Kkdysady analiz, ykdysady statistika ýaly deň derejede ýokary ÖateÖatika
bilen OeÖ baglydyrB Onuň baglylygy analiz bilen ÖateÖatika ylyÖ dünýäsinde
sanlaryň gatnaşygyny öwrenýärlerB
Aýrat
yn ykdysady anliziň OeÖÖe ykdysady we ykdysady däl ylyÖlar bilen
baglylygyny belläp, onuň ylyÖ görnüşinde baýlaşýanlygyny belleÖeliB
Birinji nobatda aýratyn ykdysady analiziň ykdysady nazaryýet bilen
baglylygyny bellemeli, sebäbi ykdysady nazaryýet, ykdysa
dy kanunyň
onuň
nazary tarapdan OeÖÖe ykdysady dersleriň ösüşini öwredýärB Analiz geçirilende
şol kanunyň işleýşini Oasaba alÖalyB Analitiki gözlegler köp sanly ÖagluÖatlary
toplaýar, şolaryň esasynda öňden ÖäliÖ bolÖadyk önüÖçiligiň netijesini
ýokarlandyr
mak täze pikirlere esaslandyrmaga, teklipleri taýýarlamaga
mümkinçilik we esas döredýär.
1.4.
Hojalyk işiniň analiziniň görnüşleri
Kkdysady analiziň önüÖçiligi dolandyrÖakdaky orny baradaB ÖnüÖçiligi
dolandyryş ulgaÖy özara baglanyşykly dört wezipäni öz
içine alýar.
MeýilnaÖalaşdyrÖakB
Hasaba almak.
Ykdysady analizi geçirmek.
Golandyryş çözgütlerini kabul etÖekB
MeýilnaÖalaşdyryşyň we Oasaba alÖagyň ÖagluÖatlarynyň esasynda
ykdysady analiz geçirilýär. Kärhanada bolup geçýän prosesler öwrenilýär,
dolandy
rylýan obýektiň ösüş kanunalaýyklyklary, ýitgiler we olaryň sebäpleri ýüze
çykarylýar, önüÖçilik rezerwleri kesgitlenýärB Kkdysady analiziň netijesi boýunça
alnan ÖagluÖatlar dolandyryş çözgütlerini işläp düzÖek üçin baza bolup OyzÖat
edýär. Netijede, dola
ndyryş çözgütleri kabul edilýär we aÖala aşyrylýarB
Kkdysady analiz şu aşakdaky alaÖatlar boýunça görnüşlere bölünýärB
Wagt alamaty.
Giňişlik alaÖatyB
Golandyryş obýektiB
Obýekti öwrenÖegiň ÖetodikasyB
Subýektler alamaty.
Öwrenilýän obýekti öz içine almak
alamaty.
MaksatnaÖanyň ÖazÖunyB
Birinji alaÖat boýunça ykdysady analiz iki görnüşe bölünýär:
Deslapky analiz.
Soňky analizB
Analiziň bu görnüşleriniň ÖazÖunyna 7
nji sapakda serederis.
Hkinji alaÖat boýunça OeÖ ykdysady analiz iki görnüşe bölünýär:
Içerki hojalyk analizi.
Hojalygara /deňeşdirÖe/ analiziB
Hçerki Oojalyk analizi geçirilende, kärOananyň we onuň
seOleriniň,
uçastoklarynyň, brigadalarynyň
işi öwrenilýärB
Hojalygara analizi geçirilende, iki we ondan köp kärOanalaryň iş netijeleri
deňeşdir
ilip öwrenilýär.
Üçünji alaÖat boýunça ykdysady analiz ýedi görnüşe bölünýär:
Tehniki
ykdysady analizB Analiziň bu görnüşi geçirilende, teOniki we
ykdysady görkezijileriň arabaglanyşygy kesgitlenýär OeÖ
de olara
faktorlaryň täsiri öwrenilýärB
Maliýe
ykdys
ady analiz. Bu analiz maliýe we kredit edaralary tarapyndan
aÖala aşyrylýarB KärOananyň Öaliýe boýunça ÖeýilnaÖasynyň ýerine
ýetirilişi, onuň Öaliýe netijeleri we Öaliýe ýagdaýy aýratynlykda
öwrenilýär.
Auditor analiziB Bu analiz kärOananyň Öaliýe
ýagdaýyna we maliýe taýdan
durnuklylygyna ekspertleriň beren baOasydyrB
Sosial
ykdysady analiz kärhanadaky sosial prosesleri hem
de bu prosesler
bilen baglanyşykly Oarajatlary öwrenýärB Sosial
ykdysady analiz geçirilende,
ýaşaýyş jaýlarynyň, Öekdebe çenli
ýaşly çagalar edaralarynyň, dynç alyş
öýleriniň gurluşygy, bu obýektler bilen kollektiwiň üpjün edilişi OeÖ
de bu
çäreleri aÖala aşyrÖaga sarp edilen Oarajatlar öwrenilýärB
Ykdysady
statistiki analiz statistika edaralary tarapyndan aÖala aşyrylyp,
kärhana
lardaky, ministrliklerdäki, pudaklardaky jemgyýetçilik prosesleri
öwrenilýär.
Ykdysady
ekologik analiz daşky gurwawy goraÖak boýunça ýörite edaralar
tarapyndan aÖala aşyrylýarB Bu analiz daşky gurwawy gorap saklaÖak we
gowulandyrÖak bilen baglanyşykly Öes
eleleri öwrenmek üçin geçirilýär.
Marketing analizi çig Öal bazarlaryny, taýýar önüÖleri ýerleşdirÖek üçin
bazarlary, önüÖleriň konkurent başarjaňlygyny, islegleri we teklipleri we
şuňa Öeňzeş Öeseleleri öwrenÖek üçin alnyp barylýarB
Dördünji alamat boýunç
a analiz şu görnüşlere bölünýär:
GeňeşdirÖe analiziB
Faktor analizi.
Ykdysady matematiki analiz we beýlekiler.
Bäşinji alaÖat boýunça ykdysady analiz içerki analiz we daşarky analiz
diýen görnüşlere bölünýärB Hçerki analiz kärOananyň öz güýji bilen geçiril
ýär.
Gaşarky analiz Oasabatyň esasynda dolandyryş, Öaliýe
kredit edaralary we şuňa
Öeňzeş tarapyndan geçirilýärB
Altynjy alaÖat boýunça ykdysady analiz tutuşlaýyn we bölekleýin analiz
diýen görnüşlere bölünýärB
Ýedinji alamat boýunça ykdysady analiz toplum
laýyn analiz we tematik
analiz görnüşlerine bölünýärB
TopluÖlaýyn analiz geçirilende obýekt tutuşlygyna OeÖÖetaraplaýyn
öwrenilýär.
Tematik analiz geçirilende, obýekt belli bir tema boýunça öwrenilýär.
Kkdysady analiziň ýedi alaÖat boýunça görnüşlere bölün
ýändigini, ol
alaÖatlaryň birinjisi bolan wagt alaÖaty boýunça analiziň deslapky we soňky
analiz görnüşlerine bölünýändigini 6
njy sapakda belläp geçipdik.
Deslapky analize
perspektiw
analiz OeÖ diýilýärB Kkdysady analiziň bu
görnüşi Oojalyk operasiýalary
aÖala aşyrylÖazyndan öň geçirilýärB Bu analiz
dolandyryş çözgütlerini we
meýilnama
tabşyryklaryny
esaslandyrmak üçin,
kärOananyň iş görkezijileriniň geljek döwürdäki ýagdaýyny çaklaÖak üçin OeÖ
de
islenilÖeýän netijeleriň öňüni alÖak üçin zerurdyrB
Wagt
alaÖaty boýunça geçirilýän analiziň ikinji görnüşine soňky analiz
diýilýändigini ýokarda belläp geçipdikB Soňky analiz Oojalyk operasiýalary aÖala
aşyrylandan soň geçirilýärB Analiziň bu görnüşi planlaryň ýerine ýetirilişine
barlagy alyp barmak üçin, kärha
nanyň iş netijelerine obýektiw baOa berÖek üçin
we önümçilik
rezerwlerini
ýüze çykarÖak üçin ulanylýarB Öz gezeginde soňky
analiziň iki topara bölünýändigini belleÖek gerekB Olaryň birinjisine netije analizi
diýilýär. Netije analizi häzirki döwürde, ýagny
şu günlerde geçirilýändigi üçin, oňa
gündelik analizi hem diýilýär.
Gündelik analizi hasabat döwri boýunça, ýagny kwartal, ýarym ýyl, ýyl
boýunça aÖala aşyrylýarB KärOananyň işi Oasabat we ÖeýilnaÖa
ÖagluÖatlarynyň esasynda öwrenilýär we onuň işine doly
baha berilýär.
Soňky analiziň ikinji görnüşine operatiw analiz diýilýärB Operatiw analiz
operatiw Oasabyň we operatiw Oasabatyň ÖagluÖatlary boýunça OeÖ
de
önüÖçilik prosesi aÖala aşyrylan badyna onuň netijeleri boýunça geçirilýärB
Operatiw analizi geçir
ip, sÖenanyň, bir günüň, bäş günüň, Oepdäniň, on
günüň we bir aýyň ÖagluÖatlary boýunça kärOananyň işine baOa berilýärB
Operatiw ykdysady analiziň esasy Öaksady öwrenilýän görkezijiler boýunça
näsazlyklary öz wagtynda ýüze çykarmakdan we öwrenmekden hem
olar
barada ÖagluÖatlary kärOananyň ýolbaşçylaryna ýetirÖekden ybaratdyrB Operatiw
ykdysady analiziň netijeleri boýunça operatiw kararlar kabul edilýärB Bu operatiw
maglumatlar önümçilige täsir etmäge, içerki rezerwleri ýüze çykarmaga hem
de
önümçilik pro
sesine zerur bolan düzedişleri girizÖäge ÖüÖkinçilik berýärB
Bap
2B Hojalyk işiniň analiziniň usuly we usulyýeti
2.1.
Hojalyk işiniň analiziniň usuly, onuň aýratynlyklary
Hojalyk işiniň analiziniň usuly diýip ylyÖyň
giňişleýin düşünjede predÖetiň
öwrenilişine aýdylýarB KlÖy tarapdan esaslandyrylan usul islendik ylyÖy
öwrenÖek üçin zerur bolup durýarB Hojalyk işiniň analiziň özüne ÖaOsus bolan
usuly deňeşdirÖedirB Geňeşdirilende kärOananyň esasy, önüÖçilik prosesinde b
bolan görkezijileriniň ÖeýilnaÖasy, Oasabat bilen deňeşdirilýär we tapawut (+,
kesgitlenilýär, ÖeýilnaÖanyň ýerine ýetirilişi göteriÖ (%) görnüşinde Oasaplanyp,
bar bolan tapawudyň sebäbi görkezilýärB
GeňeşdirÖe usuly Oojalyk işiniň analizinde iň bir
köp ulanylýan usuldyr.
Mysal üçin, önüÖ goýberÖek boýunça ÖeýilnaÖanyň aÖal edilşi, önüÖ
goýberÖekde sazlaşykly goýberilişi we onuň ortaça göteriÖ Oasabyna ýerine
ýetirilişi, kärOananyň esasy serişdeler bilen üpjünçiligi, onuň düzüÖi we görnüşleri
boýunça
ÖeýilnaÖanyň ýerine ýetirilişi, goýberilýän önüÖiň Oili boýunça
ÖeýilnaÖanyň ýerine ýetirilişi, onuň ortaça sortlylygyny OasaplaÖak we aÖal
edilşini kesgitleÖekB Ýokarda getirilen Öysallar diňe ÖeýilnaÖa bilen Oasabat
deňeşdirilip netijä gelinýärB
Geňeşdir
Öe usuly Oojalyk işiniň analizinde iňbir giň ýaýran usuldyr we
onuň ykdysady analizda we beýleki pudaklarda ulanylyş derejesi ýokarydyrB
GeňeşdirÖe usuly ulanylanda diňe bir ÖeýilnaÖa bilen Oasabat deňeşdirilÖän,
kärOananyň Oasabat ýylyndaky netijeleri geç
en ýylkylar bilen ýa
da pudak ara
kärOanalaryň, öňde baryjy kärOanalaryň Oasabatlary bilen deňeşdirilýärB Bu
deňeşdirÖäniň esasy wezipesi, analiz geçirilýän kärOananyň ykdysadyýetde
beýleki kärOanalaryň arasynda tutýan ornyny kesgitleÖek üçin geçirilýärB
MagluÖatlary deňeşdirÖe ylÖy usulyýet edebiýatlarda, pudaklaryň
köpisinde ulanylýar. Ýöne ykdysady analizde ol usul esasy hasaplanyp hojalyk
işiniň analize şondan OeÖ başlanýarB GeňeşdirÖäniň birnäçe görnüşleriniň
barlygyny ýokarda belläp geçdik. Ýöne ykdy
sady analiziň esasy wezipesi
kärOananyň döwlet tarapyndan berilen ÖeýilnaÖasyny ýerine ýetirÖegi,
ÖeýilnaÖanyň düzülşiniň bar bolan ÖüÖkinçiliklerini öz içine alynyp düzülşi
deňeşdirÖe usulynyň özeni bolup durýar we ÖeýilnaÖa bilen Oasabatda getirilen
magl
uÖatlar deňeşdirilip netije çykarylýarB MeýilnaÖa bilen Oasabat
ÖagluÖatlarynyň deňeşdirÖe esasynda takyklanan tapawudy (+,
) möçberi
analiziň esasy dowaÖ etdiriljek obýekti bolup durýarB Şol bir wagtyň özünde
ÖeýilnaÖanyň düzülende Oil tarapdan onuň goryl
ygy barlanýar, ýagny kärOananyň
ykdysady mümkinçilikleri doly hasaba alynypmy.
GeňeşdirÖe şonuň ýalyda geçen döwürdäki ÖagluÖatlar OeÖ ykdysady
analizda ulanylýar. Analiz 1 günlik, 10 günlik, bir aý, bir çäriýek, 1 ýyl
deňeşdirilýärB
Hojalyk işiniň anal
iziniň usulyýetiniň ýene
de bir aýratynlygy ol ýeke bir
sebäpleri takyklaÖan Oojalyk işiniň alnyp barylyşynda Öukdar tarapdan
OäsiýetnaÖa berÖän, eýseÖ täsir edýän faktorlaryň Oaýsy Ööçberde kärOananyň
ahyrky netijesini edýän täsirini hem kesgitleýär.
Umum
y kärOananyň Oojalyk işi alnyp barylanda uÖuÖy ÖagluÖatlar
boýunça zäOÖet öndürijiligi pes derejede ösýär, esasy serişdeleriň ulanylşynyň
netijeliligi berilen tabşyryklardan pes ýa
da alynýan kärOananyň peýdasy
meýilnamadan pes
derejede, ýöne bu bellilikle
r, görkezijileri ýokarlandyrÖagyň
sebäplerini alynÖaýar we düzelÖegine takyk teklip berip bilÖeýärB Şol sebäpli
uÖuÖy ykdysady ýagdaýy kadalaşdyrÖak üçin, uÖuÖy görkezijileri böleklere
bölüp, önüÖçiligiň netijelerini gowylandyrÖak üçin, oňa täsir edýän fak
torlary
saýlap alÖalyB Şol işleri aÖala aşyrÖak üçin OeÖ ykdysady analiziň äOÖiýeti
bimöçberdir.
Analiz geçirilende kärOananyň önüÖçilik prosesinde içki peýdaly we
zyýanly gapma
garşylyklarynyň Oer bir Oojalyk prosessine edýän täsiri öwrenilýärB
Şularyň Oe
ÖÖesi Oojalyk işiniň analiziniň ykdysady ylyÖlaryň arasynda
aýratynlyklarynyň biridirB Bu aýratynlyklar barada ykdysadyýete edýän täsiri
barada birnäçe takyk mysallary getirip bolar. Mysal üçin, ylmy
teOniki prosessiň
önüÖçilige, onuň Öukdarynyň köpelÖegin
e, Oiliniň ýokarlanÖagyna, zäOÖet
öndürijiliginiň ösÖegine peýdanyň, düşewintliligiň ýokarlanÖagyna, esasy
serişdeleriň ulanylanda netijeliliginiň ýokarlanÖagyna edýän täsiriniň netijesiniň
ýokarydygy bellidirB Şol bir wagtyň özünde onuň ýaraÖaz täsirlerin
i hem ýatdan
çykarÖaly däldirB Ýagny onuň daşky gurşagy OapalaÖagy, ýaraÖaz jisiÖleri,
gazlary ýaýradyp, howany zäherlemegi.
Analiz geçirilende şularyň OeÖÖesi Oasaba alynyp, ylÖy tarapdan
esaslandyrylan kanunlar esasynda iş alyp barÖalydyrB
Analiz geçen
wagtlar bilen deňeşdirilende belli kynçylyklar ýüze çykýarB
Sebäbi wagtyň geçÖegi bilen deňeşdirÖe şertleriniň düzgüni bozulýarB Mysal üçin,
uÖuÖy, jeÖi, Oaryt önüÖi, satylan önüÖiň baOasyny Oereket edýän baOalarda,
birnäçe ýylyň dowaÖynda deňeşdirÖe
ýalň
yş bolarB
Anakiz geçirilende kärOananyň Oojalyk işleriniň OeÖÖesiniň biri
biri bilen
baglylygyny Oasaba alÖaly we şol nukdaý nazardan Oojalyk işiniň analizini aÖala
aşyrÖalyB Hojalyk işiniň analizinda geçirilen şol arabaglanyşygy we soraglaryň
özara dahy
llylygyny hasaba alman, olary aýratynlykda seretmeklik nädogry bolar.
Mysal üçin, analiz geçirilende kärOanada ylÖy teOniki (progressiň) täzelikleriň
önüÖçilige ornaşdyrylanda onuň, önüÖiň önüÖçilige düşýän gyÖÖatyna edýän
täsirini diňe göniden
göni hasaba
alÖak eýseÖ onuň gytaklaýyn täsirini Oasaba
alÖalydyrB ÖnüÖçilikde Oer bir täzelik, döwrebap teOnikany ornaşdyrÖak belli bir
derejede, çykdajylar bilen baglydyr we önüÖiň özüne düşýän gyÖÖatyny
ýokarlandyrýarB Şol bir wagtyň özünde kärOanada işçileriň zäO
met öndürijiligide
artýar.
ZäOÖet önürijiliginiň artÖagy öz nobatynda işçileriň töleg fondunyň
tygşytlanÖagyna we kärOananyň uÖuÖy Öaliýe ýagdaýynyň durnuklylygyna
ýardam edýär. Ykdysadyýetde eger
zäOÖet öndürijiliginiň ösüş derejesi önüÖçilik
çykdajylaryndan ýokary bolsa, önüÖiň özüne düşýän gyÖÖaty peselýär we
tersineB Şonuň üçin senagat kärOanalarynda, onuň ykdysadyýeti analiz edilende
soraglaryň biri
biri bilen baglylygyny, garaşlylygyny önüÖçi
ligiň OeÖÖe
görnüşinde, soraglarynda Oasaba alynÖalydyrB Şularyň OeÖÖesi bilelikde Oojalyk
işiniň analizi geçirilende analiziň esasy usulyýeti we usuly bolup durýarB
2.2.
Hojalyk işiniň analiziniň usulyýeti
Hojalyk işiniň analiziniň usulyýeti döwlet gurlyşynyň
ykdysady
gatnaşyklaryny öwrenÖegiň esasy guraly bolup OyzÖat edýärB KärOanalarda bolup
geçýän ykdysady görkezijileriň üýtgeýşini ykdysady nazaryýet dersi görkezýärB
Kkdysady kanunlary kärOanalarda öwredýän, ykdysady nazaryýet dersi, şol ýerde
umumy hadysa
lary jeÖläp döwletiň ösüşini görkezýär, Oer bir aýratyn görkeziji
ÖagluÖat onuň san görnüşinde OäsiýetnaÖasyny, özboluşlylygyny aňladýarB
Görkezijileriň Ööçberi analiz geçirilýän ýeriň kärOananyň çalşyrylÖagyna,
üýtgeÖegine garaşly bolup ulanylýan usulyýet
e bagly bolup durýarB Şu ýerde
ulanylýan usulyýet analiz geçirilýän kärOanada onuň OeÖÖe taraplaýyn
(kompleksleýin) ykdysady analizi geçirmäge mümkinçilik döredýär.
Analiz görkezijileri iki bölege bölünýär, pul görnüşde we natural Oaryt
görnüşindeB
Birin
jisine görkezijiler ykdysady obýekt pul görnüşinde görkezilýär, ikinji
görkeziji, ölçeg birligi (Öeýdan kw/Ö, görnüş, kuwwatlylyk we şBÖB) şonuň ýalyda
zähmet görkezijileri adam
gün, adam sagat.
Öz gezeginde natural we pul görkezijileri absolýut we otnosit
el görkezijiler
bölünýär.
Ykdysady analiz geçirilende kärhanalarda görkezijiler öz manysy boýunça
san we hil görkezijilerine bölünýär. San tarapdan görkezijilere analiz geçirilýän
kärOananyň işçileriniň sany, esasy serişdeleriň, jeÖi önüÖleriň Öukdary,
ýerleşdirilen önüÖiň Öukdary we şBÖB
Analiz geçirilende belleÖeli zadyň biri görkezijileriň san we Öukdar
tarapdan bölünÖegi şertlidir, sebäbi ÖagluÖatlaryň Oaýsy bir görkezijiniň
bölüÖine gönükdirilÖesi geçirilýän analiziň ykdysady ugruna bagly bolup dur
ýar.
Hojalyk işiniň analizi geçirilende nazary tarapdan Oil we Öukdar tarapdan
geçirilýän analize düşünje berilse artykÖaçlyk etÖezB
Mukdar tarapdan ykdysady analiz diýip kärOananyň Oojalyk işiniň ýüze
çykýan mukdar tarapdan kesgitlenýän görkezijilerinde
san görkezijilerine
aýdylýar.
Şonuň ýaly analiz işlenilen usulyýetli bolup, onuň esasyny düzýän
matematiki modeldir. Hil ykdysady analiz köplenç ýagdaýda kärhanalarda belli bir
sebäplere görä Öukdar san görnüşinde ulanyp bolÖaýan ýagdaýlarda ulanylýarB
lar ýaly ykdysady analiz, ýüzleý häsiýete eýedir.
Soňky wagtlarda ykdysady analiziň usulyýeti gün
günden käÖilleşýär,
şonuň netijesinde görkezijileriň sany köpelýär we onuň Oil tarapdan analiz
edilmegini belli bir derejede çäklendirýär.
Hojalyk işiniň anal
iziniň usulyýetinde esasy wezipe kärOanada birnäçe
sebäpler önüÖçilige, onuň Öukdaryna täsir edýänligi sebäpli olary ýüze çykaryp
täsir edýän sebäpleri boýunça önüÖiň göwrüÖine edýän täsirini kesgitleÖeliB
Kkdysady analiziň esasy wezipesi önüÖçilige onuň Ö
öçberine täsir edýän
sebäpleri ýüze çykaryp analiziň usulyýetine duýdyryş berÖekdirB Analitiki
ÖagluÖatlar işlenende onuň alyp barÖanyň usulyýeti köp sanly çylşyryÖly we
ýönekeý faktorlary, sebäpleri ýüze çykarýarB KärOananyň ykdysadyýetiniň
öwredilşi ýal
y eger ýönekeý sebäpler (faktor) bir sebäbiň täsiriniň esasynda ýüze
çykýan bolsa, ony takyklaÖak çylşyryÖly bolÖaýar, Öunuň tersine çylşyryÖly
sebäpleriň
önümçilige täsirine köpsanly sebäpleri öwrenip netije çykarmaly bolýar.
Munuň özi analitiki işi belli
bir derejede çylşyryÖlaşdyrýarB Sebäbi önüÖçilige
täsir edýän çylşyryÖly faktorlar biri
birine bagly bolup, özara biri
birine garaşly
bolup durýar.
Hojalyk işiniň analizi geçirilende, onuň önüÖçilik ÖeýilnaÖasynyň esasy
görkezijileriniň ýerine ýetirilişin
e düýpli baha berilýär. Doly baha bermek üçin
Oojalyk işine, önuÖçiligiň OeÖÖe tapgyrynda, oňa täsir eden (+,
) gowy, ýaramaz
sebäpleri aýdyňlaşdyrylÖalyB Ol sebäpleri anyklaÖak üçin, analiz geçirilýän
kärOananyň Oaýsy önüÖçilik bilen Öeşgul bolýanyna gara
mazdan täsir edýän
sebäpler iki bölege bölünýär.
Obýektiw (analiz geçirilýän kärOananyň önüÖçiligine bagly däl)
Subýektiw (kärOananyň Oojalyk işine bagly)
Şonuň üçin kärOanalarda Oojalyk işiniň analizi geçirilende takyk önüÖçilige
täsir edýän sebäpleri
ýüze çykaryp, ony ölçemek üçin birnäçe toplum,
ýöriteleşdirilen iş usulyýeti ulanylýarB
Hojalyk işiniň analiziniň usulyýeti pudaklaýyn kärOananyň işinde, olaryň
önüÖçilik tejribesinde zerurlyk bolany üçin ýüze çykýan Oojalyk işiniň analiziniň
taryOy, onuň
usulyýeti barada şuny öwrenýän alyÖlar, ylyÖ görnüşinde köp
ýyllaryň dowaÖynda, öwerenilip onuň ýyl
ýyldan käÖilleşýänligini belleýärB
Şonuň netijesinde Oojalyk işiniň analizinde öwrenilýän, analiz geçirilýän
soraglaryň köpelÖegi we analiz döwründe onuň u
sulyýetiniň käÖilleşÖegi adaty
ýagdaýdyr.
Hojalyk işiniň analizi pudaklaýyn kärOanalaryň OeÖÖesinde onuň
usulyýetiniň, käÖilleşÖeginiň netijesinde, analiz geçirilýän soraglaryň artÖagy
bilen, onuň оперативность (çaltlylygy) artýarB Şonuň netijesinde anali
geçirilende diňe ÖagluÖatlar geçen ýylky bilen deňeşdirilÖän, önüÖçiligi
dolandyrÖagyň usulyýeti, günlük, Oas az wagtyň, deslapky analiz etÖek zerurlygy
ýüze çykýar we şonuň esasynda Oil tarapdan ykdysady işleriň ýokarlanÖagy
sebäpli ykdysady analiz ýüze
çykýar.
Häzirki zaÖanada ykdysady ylyÖlaryň ösÖegi bilen, analiziň usulyýetinde,
birnäçe usullaryň ýüze çykÖagy bilen, görkezijileriň käÖilleşdirilÖegi, Oojalyk
işiniň analizi täze görnüşde, analiz geçirilýän kärOananyň ykdysadyýetini
ösdürÖekde, onuň dol
andyrylyşyny käÖilleşdirÖekde esasy gural bolup durýarB
Hojalyk işiniň analizi düşünjesi onuň usulyýeti barada doly OäsiýetÖana
berÖeýärB Şol sebäpli ykdysady analiziň usulynyň aýratynlyklaryna gysgaça
düşünje berÖeliB
Ykdysady analiza hemmetaraplaýyn, ö
nüÖçiligiň Öeseleleriniň biri
biri
baglanyşyklygyna nazara alyp, çeÖeleşÖekB Hojalyk işinin analizi geçirilende,
koÖpleksleýin kärOana çylşyryÖly sisteÖadyr we onuň işiniň netijesi barada dogry
netije çykarÖak diňe önüÖçiligiň soraglarynyň biri
birine bagl
anşygyny, olaryň
özara daOyllylygyna Oasaba alÖagyň netijesinde aÖala aşyryp bolarB Käbir Oalatda
Oojalyk işiniň analizi geçirilende ýokarda getirilen düzgün berjaý edilÖeýär,
netijede kärOanany dolandyrÖakda kabul edilýän çözgüdiň kärOana üçin ýaraÖaz
täs
irine alyp barýarB Mysal üçin kärOananyň önüÖ goýberÖekde, onuň belli bir
böleginiň zaýa bolÖagy ÖüÖkinB Onuň netijesi göniden
göni önüÖiň önüÖçilige
düşýän gyÖÖatyna ýaraÖaz täsir edýär, ýagny ony gyÖÖatladýarB Hş ýüzünde
zaýa önüÖi, kärOananyň işiniň aýr
atynlygyny Oasaba Oasaba alÖan ony iş ýüzünde
aýyrÖan gelejekde önüÖiň özüne düşýän gyÖÖatynda rezerw Oasap edilýärB
Şu ýerde kärOanalarda, dürli pudaklar olaryň önüÖçilik aýratynlyklaryny Oasaba
almaýarlar. Senagat kärhanalarynda käbir ýagdaýda zaýa önüm
goýbermezden
işleÖek ÖüÖkinçligi ýokB Mysal üçin aýna
zawodlary, metallurgiýa, farfor
faýans
zawodlary, gök önüÖleri gaýtadan işleýän kärOanalar we şBÖB Bu kärOanalaryň
ÖeýilnaÖasynda zaýa önüÖiň Ööçberi udel agraÖynda (%) görkezilýär we analiz
geçirilen
de Oasabat boýunça goýberilen zaýa önüÖiň Ööçberi Oasabat bilen
deňeşdirilip netije çykarylýarB
KärOanalaryň beýleki bir görnüşinde eger zaýa önüÖ goýberÖezden önüÖçilikde
şert bar bolsa, onuň ýaly kärOanada zaýa önüÖ ÖeýilnaÖalaşdyrylÖaýarB Oňa
garamazdan
zaýa önüÖ goýberilýär, şonuň üçin analiz geçirÖeli bolýarB Olar ýaly
kärOanalarda goýberilen zaýa önüÖiň Ööçberi, uÖuÖy önüÖiň näçe göteriÖini
tutýanlygyny Oasaplap, Oasabat ýyly geçen ýylky bilen deňeşdirilip netije
çykarylýar, we zaýa önüÖiň Ööçberi önü
Öiň önüÖçilige düşýän gyÖÖatyny
peseltmek üçin rezerw hasap edilýär.
Hkinji analiz geçirilende kärOananyň Oasap
Oasabatlarynyň OeÖÖesi, kärOananyň
önümçilik maliýe meýilnamasy, hasapda durmaýan maglumatlar, maliýe salgyt,
statistiki we gözegçilik gullugyny
ň, banklaryň we edaralarynyň barlag geçirip
ýazan resÖinaÖalary, şonuň ýaly
da önümçilik boýunça geçirilýän ýygnaklary
protokollary ulanylýarB KärOananyň çylşyryÖly Öaliýe önüÖçilik Oojalyk işi köp
görnüşli ÖagluÖatlara Öätäç bolýarB Köplenç ýagdaýda anal
iz geçirilen
kärOananyň ýyllyk Oasabaty ulanylyp, onuň ÖeýilnaÖasyny Oasabat bilen
deňeşdirip ýerine ýetirilişi kesgitlenerdiB Munuň özi ýüzleý analiz bolup, işi
gowylandyrÖak üçin operatiw çözgüdi işläp düzÖäge ÖüÖkinçilik berilÖeýärdiB
Onuň bilen birlikd
e kärOananyň ÖeýilnaÖasy, onuň önüÖçiligi alynyp barlyşyny
öz içine alÖaýarB Bulardan başgada kärOananyň ÖeýilnaÖasy OeÖÖe önüÖçilikde
bolýan işleriň aýratynlyklaryny öz içine alÖaýar, kärOananyň onda görkezilýän
maglumatlary doly däldir.
Bizi belli bolşy
ýaly ýyllyk buOgalter Oasabatynda, goýberilýän önüÖiň Oili barada
Oiç Oili ÖagluÖat ýokdyrB Şonuň ýalyda kärOananyň önüÖ goýberÖegiň, onuň
sazlaşykly goýberilişiniň ÖeýilnaÖalarynyň berjaý edilişi, bar bolan tapawutlaryň,
azalmagy ýa
da köpelmegi barada hi
ç Oili ÖagluÖat berilÖeýärB Şonuň ýaly
da
işçileriň zäOÖet öndürijiligi baradaky ÖagluÖatlar, olaryň iş ukyplylygy,
kwalifikasiýasy, olaryň biliÖleri işleýän Oünäriniň dowaÖlylygy Oasaba alynÖasa
analiziň netijesinde dogry we dürs ÖagluÖatlary alyp bolÖazB
Bularyň OeÖÖesi
ÖagluÖat görnüşde diňe kärOanada operatiw Oasaby gurnaÖagyň esasynda alynyp
biliner.
Kärhanada umumy görkezijileri böleklere bölüp, has beter takyklap
geçirip, ýeri
we wagty boýunça öwrenmek.
Analiz kärOananyň uÖuÖylaşdyrylan görkezijisin
e baOa berÖekden başlanýar,
ýöne onuň ýaly analiz ýönten, bolup ýeterlik ÖagluÖaty berÖeýärB KärOanada
uÖuÖy görkeziji bolup, onuň işçiler bilen üpjünçiligi bolup durýarB MeýilnaÖa
bilen Oasabaty deňeşdirip diňe kärOananyň işçiler bilen üpjünçiligini kesgi
tleýäris.
Şonuň üçin ol görkeziji Oas takyklanýar, ýagny Oünärleri boýunçaB
Şonuň ýaly
da kärOanada işleýän dürli Oünärli işçileriň sanyny takyk görkezÖeliB
Şeýle edilende işçileriň sany boýunça ilkinji alnan ÖagluÖatyň ýüzleýligi anyk
görünýär we ilkinji
işçiler baradaky düşünjäniň Oas käÖilleşÖegine alyp barýarB
Analiz geçirilende uÖuÖy görkezijileriň bölekleýin takyklanÖagy ykdysady analiz
geçirilende giňden ulanylýan usulyň biri bolup durýarB
Analiz geçirilende önüÖçilikde bagly bolan görkezijileriň bi
birine baglylygy
we özara garaşlylygynyň önüÖ goýberÖek boýunça ÖeýilnaÖanyň ýerine
ýetirilişine edýän täsirini, içki ulanylÖadyk rezerwleri ýüze çykarÖakda orny
ulydyrB KärOananyň görkezijileriniň biri
birine baglylygyny we biri
birine
dahyllylygyny, o
nuň tutuş önüÖçilik, Oojalyk we Öaliýe işlerine degişliligini
geçen temalardan has bize mälim.
Mysal üçin, kärOananyň önüÖi satÖak boýunça
ÖeýilnaÖany berjaý etÖegi önüÖ goýberÖekden, onuň assortiÖentine, Oiline,
önüÖ goýberÖegiň sazlaşyklylygyna, ugradylş
yna we alyjynyň Öaliýe ýagdaýyna
baglydyr.
Öz gezeginde kärOananyň önüÖ öndüriş ukyby, onuň gerek bolan serişdeler bilen
üpjünçiligine bagly.
Bulara zerur bolan Öaterial serişdeleri, çig Öal, ýangyç, köÖekçi Öateriallar,
olaryň bökdençsiz
öz wagtynda gelÖegi zerurdyrB Bu ýerde kärOananyň zäOÖet
resurslary bilen üpjünçiligi, onuň geografiki ýerleşişine OünärÖenleri OünärÖenleri
taýýarlaÖak üçin geçirilýän taýýarlyk işlerinden, olaryň işleÖegi üçin zerur
OyzÖat ediş infrastruktura bilen bag
lydyr.
Analiz geçirilende diňe özara baglanyşygy bilÖek ýeterlik däldir, ol baglanyşygyň
netijesinde önümçilige haýsy möçberde (peýda ýa
da zyýan) ýetirilipdir.
Analiziň jeÖini jeÖleÖekB Geçirilen analiz boýunça netije çykarÖalyB Netijäni
analitik tablisa
görnüşinde ýa
da ýazÖaça guwanaÖa görnüşinde aÖala aşyrylýarB
Netijede kärOananyň gazanan üpjünçiligi, goýberilen keÖçilikleri we olary iş
ýüzünde düzetmäge anyk teklipler berilýär.
2.3.
Özara baglanyşykly analiz görkezijileriň ulgaÖyny kesgitläp
düzmeklik
Senagat kärOanalarynda Oojalyk işiniň analizi geçirilende ykdysady
görkezijileriň topluÖynyň OeÖÖesi biri
biri bilen özara baglanyşykly we islendik
ykdysady görkezijini aýratynlykda analiz geçirip bolÖaýarB Şol sebäpli ykdysady
analiz geçirilende, analiziň
maksadyna laýyklykda görkezijileri düýpli seljerip,
olary geçirilýän pudaga görä Öaksada laýyk toparlara bölüp ÖeýilnaÖasyny işläp
düzmeli.
Bu iş aÖala aşyrylanda şol ugurda geçirilen ylÖy tejribäni giňden ulanÖaly,
Öuňa çözgüdi gözlenýän çylşyryÖly (teO
niki, ykdysady, sosial
ykdysady we şBÖB)
degişlidirB Şonuň ýaly analiz gurnalanda dürli
dürli hereket edip sistem
analiz
ulanylýar
we onuň esasy wezipesi uÖuÖy öňde goýylan Öaksady ýerine
ýetirmekdir.
Bazar ykdysady gatnaşyklarynda ykdysady analiziň äOÖi
ýeti günsaýyn
artýar.
Kkdysady analiz özara baglanyşykly geçirilende şu aşakdaky tapgyrlar
boýunça aÖala aşyrylýarB
Birinji tapgyrda analiz geçirilýän kärOana üçin onuň iş Öaksady we işleniş
şerti kesgitlenilýärB
KärOananyň Oojalyk işini üç sany biri
bir
i bilen baglanyşykly ulgaÖ
görnüşinde seredip bolar: resurslar, önüÖçilik prosessi, taýýar önüÖB
Bu ulgaÖda giriş
çig Öal, Oarajatlar we beýlekiler, resurslar (serişdeler we
zäOÖet enjaÖlary) we zäOÖet resurslarynyň akyÖy, aOyrky çykyş
material haryt
akymy
taýýar önüÖ Oas takygy önüÖçilik prosessiniň netijesinde önüÖçilik
resurslary birleşip, go
şulyşyp taýýar önüÖe öwrülýärB Senagat kärOanasynyň
işleýiş şerti onuň esasy görkezijiler boýunça, önüÖ goýberÖek boýunça
meýilnamasyny ýerine ýetirmek bolup durýar.
KärOanada arabaglanyşyk görkezijiler boýunça ykdysady analiz geçirÖek
üçin kärOananyň ykdy
sady işini Oil tarapdan käÖilleşdirÖek we oňa OäsiýetnaÖa
bermek bolup durýar.
KärOananyň Oojalyk işinde esasy görkezijileriniň uÖuÖy düzüÖiniň
analiziniň sOeÖasyna seredeliňB
KoÖpleksleýin ykdysady analiziň uÖuÖy sOeÖasy
KärOanada önüÖçilik resurslarynyň ulanylşynyň netijeliligi şu aşakdaky
ýaly aňladylýar:
1.Blok
JeÖleýji görkezijileriň
çaklamasy
2.Blok
Tehniki guramaçylyk, önümçilik
we sosial şertleriň analizi
12. Blok
Hojalyk işiniň düşewüntliliginiň
analizi
11. Blok
Maliýe ýagdaýynyň we töleg
ukyplylygynyň analizi
6.Blok
ÖnüÖiň göwrüÖiniň
düzüÖiniň, Oiliniň we edilýän
OyzÖatlaryň analizi
5.Blok
ZäOÖetiň we zäOÖet Oakynyň
ulanylşynyň analizi
4.Blok
Material serişdeleriň
ulanylşynyň analizi
3.Blok
Esasy serişdeleriň we desgalaryň
ulanylşynyň analizi
8.Blok
Fontlaryň
awansirowat edilen
Ööçberiniň we
düzüÖiniň analizi
9.Blok
Önümçilik
fontlarynyň
aýlanşygynyň
analizi
10. Blok
Peýdanyň we
düşewüntliligiň
analizi
13. Blok
Netijeliligiň jeÖleýji we
ykdysady OöweslendirÖegiň
analizi
7.Blok
ÖnüÖiň önüÖçilige
düşýän gyÖÖatynyň
analizi
KärOananyň öndüren we ýerleşdiren önüÖiniň Oili we Öukdary (önüÖiň Oili
näçe ýokary b
olsa, şonça
da önüÖiň Öukdary ýokarlanýar, kärOananyň
lomaý
söwda bahasynda).
ÖnüÖçilikde sarp edilen Oarajatlaryň Ööçberine ýa
da önüÖiň önüÖçilige
düşýän gyÖÖatynaB
Kärhanada ulanylan resurslar ýa
da Oojalyk işi üçin esasy we aýlanşyk
serişdeleriniň Ööçb
eri.
KärOananyň ykdysady önüÖçilik gatnaşyklary, ykdysady ylyÖlaryň
öwrenýän wezipesi bolup durýar we öndüriji güýçler bilen ýakyn
aragatnaşykdadyrB Onuň Öany ÖazÖuny kärOananyň önüÖçilik teOniki şertlerini
Oäsiýetlendirip, kärOananyň öndüriji güýçlerine
we onuň ykdysady kuwwatyna
baglydyr.
Bap
3B Hojalyk işiniň analizinde ulanylýan ykdysady
matematiki usullar
3.1.
Ykdysady
ÖateÖatiki usullaryň ykdysady analizde ulanÖagyň
ähmiýeti
Hojalyk işleriniň analizinde ykdysady
matematiki usyllar hem ulanylýar.
Şu usullar
integral usuly, grafik usuly, paýlamak usuly, simpleks usuly, matrisa
usuly, korrelýasiýa nazaryýetiniň usullary we beýleki ykdysady
matematiki
usullardyrB Bu usullaryň ykdysady analizde ulanylÖagynyň örän u
ly ähmiýeti bar.
Sebäbi, olaryň ulanylÖagy öwrenilýän faktorlary giňeltÖäge, kabul edilýän
dolandyryş çözgütlerini esaslandyrÖaga, önüÖçilik resurslaryny ulanÖagyň
optimal wariantyny hem
de önüÖçiligiň rezerwlerini ýüze çykarÖaga ÖüÖkinçilik
berýär. Bulary
ň Oasabyna bolsa ykdysady analiziň netijeliligi ýokarlanýarB
Ykdysady
ÖateÖatiki usullaryň tejribede ulanylyşyna Öysal OökÖünde
paýlaÖak usuly bilen dükanlaryň aÖÖarynda aÖatly berkidilendiginiň
öwrenilişine seredeliňB
IoÖaý bazalaryň aÖÖarlary dükanlary
ň onlarçasyny we ýüzlerçesini
Oarytlar bilen üpjün edýärB AÖÖarlary dükanlara ýük daşalanda tejribede OeÖişe
iň gysga aralyk saýlanyp durulÖaýarB Şonuň üçin ýükleriň aÖatly daşalýandygyny
barlaÖak zerurlygy ýüze çykýarB Bu soragy çözÖek üçin ýükleriň daşal
yşynyň
hakyky ýagdaýyndan ugur alnyp, 1
nji tablisa düzülýär we ýük dolanyşygynyň
Oakyky Ööçberi kesgitlenilýärB Soňra ÖateÖatiki deňleÖeler we deňsizlikler
görnüşinde Öeseläniň çäklendirÖeleri düzülýärB Maksat funksiýasy ÖateÖatiki
forÖada aňladylýarB 1
ji tablisanyň ÖagluÖatlary boýunça Öaksat funksiýasynyň
birinji bahasy kesgitlenýär. Birinji tablisadan ikinji tablisa geçmek üçin, ýagny
Öeseläniň çözgüdini gowulandyrÖak üçin birinji tablisanyň boş öýlerine baOa
berilýärB Tablisanyň boş we eýeli öýlerini
ň arasyndaky baglanyşyk köpburçlugyň
köÖegi bilen aňladylýarB Onuň bir depesi boş öýde, beýleki depeleri bolsa eýeli
öýlerde bolÖalydyrB Köpburçlugyň boş öýdäki depesi + alaÖaty bilen, beýleki
depeleri bolsa yzygiderli
we + alamatlary bilen bellenilýär.
Eger
de aralyklaryň
algebraik jeÖi otrisatel sana deň bolsa, ýagny noldan kiçi bolsa, onda Öunuň özi
Öeseläniň çözgüdini gowulandyryp boljakdygyny görkezýärB
Hkinji tablisa geçip, Öeseläniň çözgüdini gowulandyrÖak üçin birinji
tablisanyň otrisatel alaÖaty
öýlerdäki ýükleriň iň kiçi baOasyny (ululygyny)
otrisatel alaÖatly öýlerden aýyrÖaly, položitel alaÖatly öýlere bolsa goşÖalyB
Netijede ikinji tablisany alýarysB Bir tablisadan beýleki tablisa geçiş prosesi şunuň
ýaly dowaÖ etdirilýärB Soňky tablisalaryň
Oaýsy OeÖ bolsa birindäki boş öýleriň
OeÖÖesiniň baOalary položitel sana deň bolsa, onda bu ýagdaý şol tablisada
Öeseläniň optiÖal çözgüdiniň alnandygyny görkezýärB Hň soňky tablisanyň we
birinji tablisanyň ÖagluÖatlary boýunça ýük dolanşygynyň Ööçberiniň
näçe
azalandygy kesgitlenýär.
Ykdysady analizde ykdysady
matematiki usullar ulanylanda öwrenilýän
prosesiň Öodeli düzülýärB Kkdysady
matematiki usullary we modelleri ulanyp,
prosesler mukdar taýdan ölçenilýär hem
de olaryň Öundan beýläkki ösüşiniň
optimal
çözgüdi kesgitlenilýär.
Ykdysady analiz geçirilende faktor ulgamlaryny modelirlemek hem
ulanylýarB ModelirleÖegiň ÖazÖuny öwrenilýän görkeziji bilen faktorlaryň
arasyndaky baglanyşygy ÖateÖatiki deňleÖeleriň üsti bilen aňlatÖakdan
ybaratdyrB Şeýlelikde, öw
renilýän obýektiň Öodeli döredilýärB
Kkdysady analizde faktor Öodeliniň dört görnüşi ulanylýarB Faktor
Öodeliniň birinji görnüşinde netije görkezijisi faktor görkezijileriniň algebraik
jeÖi görnüşinde aňladylýarB Faktor Öodeliniň ikinji görnüşinde netije
görkezijisi
faktor görkezijileriniň köpeltÖek Oasyly görnüşinde aňladylýarB Faktor Öodeliniň
üçünji görnüşinde netije görkezijisi faktor görkezijisiniň biriniň ululygynyň olaryň
beýlekisiniň ululygyna gatnaşygy görnüşinde aňladylýarB Faktor Öodeliniň
dördü
nji görnüşi birinji, ikinji we üçünji faktor Öodelleriniň dürli
koÖbinasiýalarynyň utgaşygy görnüşinde aňladylýarB
Analiziň dowaÖynda faktor Öodelleri yzygiderli detallaşdyrylýarB
Faktor Öodeliniň üçünji görnüşini özgertÖek üçin şu aşakdaky usullar
ulanyl
ýar:
Faktor ulgamyny uzaltmak usuly.
Faktor ulgamyny formal dagatmak usuly.
Faktor ulgaÖyny giňeltÖek usulyB
Faktor ulgamyny gysgaltmak usuly.
UzaltÖak usuly ulanylanda faktor Öodeliniň üçünji görnüşinde sanawjynyň
uzaldylÖagy göz öňünde tutulýarB Bu
özgertÖäniň netijesinde faktor Öodeliniň
üçünji görnüşi faktor Öodeliniň birinji görnüşine eýe bolýarB
ForÖal dagatÖak usuly ulanylanda faktor Öodeliniň üçünji görnüşinde
Öaýdalawjynyň uzaldylÖagy göz öňünde tutulýarB
GiňeltÖek usuly ulanylanda faktor
Öodeliniň üçünji görnüşinde sanawjyny
we maýdalawjyny bir ýa
da birnäçe täze görkezijileriň ululygyna köpeldip, berlen
faktor Öodeli giňeldilýärB Bu özgertÖäniň netijesinde faktor Öodeliniň üçünji
görnüşi faktor Öodeliniň ikinji görnüşine eýe bolýarB
Gysga
ltÖak usuly ulanylanda faktor Öodeliniň üçünji görnüşinde sanawjyny
we Öaýdalawjyny şol bir görkezijiniň ululygyna bölýärlerB Bu özgertÖäniň
netijesinde berlen faktor Öodeline Öeňzeş başga faktor Öodeli alynýarB
Faktor modelini özgertmek üçin birnäçe usull
aryň yzygiderli
ulanylýandygyny OeÖ belleÖek gerekB Mysal üçin, fondlaryň özüni ödeýşi
görkezijisini özgertÖek üçin uzaltÖak we giňeltÖek usullaryny yzygiderli ulanyp,
bu görkezijä şu aşakdaky üç faktoryň täsir edýändigi anyklanýar:
Esasy serişdeleriň düş
ewüntliligi.
Esasy we dolanyşyk serişdeleriniň gatnaşygyB
Golanyşyk serişdeleriniň aýlanyşyk koeffisiýentiB
Bu faktorlaryň täsirini kesgitleÖek üçin yzygiderli çalşyrÖalar usuly ýa
da
onuň görnüşleri bolan absolýut we otnositel tapawut usullary ulanylýarB
3.2.
Ykdysady
ÖateÖatiki usullaryň toparlanyşy
Senagat kärOanalaryny dolandyrÖakda we ykdysady analiz geçirilende şu
aşakdaky usullar ulanylýar:
Matematiki programmirowaniýa
lineýnyý, nelineýnyý, dinamiki;
Ähtimallyk nazaryýeti we matematiki
statistika
korrelýasiýa analiziniň
nazaryýeti we regressiý,
disporsion analiz, köpçilikleýin OyzÖat ediş,
ätiýaçlyklar, ygtybarlylyk, statistiki çözgütler,
raspisaniýe statistiki
modelirlemek;
Balanslar
pudakara balans, tehniki senagat maliýe meýilnamasy
nyň
Öatrisa görnüşinde düzülşi;
Ekonomometriki
önümçilik funksiýasy milli hasapçylyk;
Grafiki
usul, matrisa, setewoý;
Ykdysady kibernetika
sistemleýin analiz, imitasiýa metody, okuw metody;
Grafliki usul. Graflar nazaryýeti
setleýin ÖeýilnaÖalaşdyr
ylmak, transport
Öeseleleriniň setlerde çözülşi we şBÖB ;
MateÖatiki ÖeýilnaÖalaşdyrylyşynyň nazaryýeti, ekstreÖal tejribe doly
drob faktor tejribesi we şBÖB;
Çaklama
intuitiwnyýe, gözlegçilik norÖatiw garşylyklaýyn aragatnaşykB
Ýokarda görkezilen usull
aryň ulanylşy adaty çeÖeleşÖekden aýratynlykda
tapgyrlaýyn aÖala aşyrylýarB Etaplaryň sany ulanylýan ÖateÖatiki usullara bagly
bolup köpsanly ýa
da az sanly bolup biler. Mysal üçin, korellýasion analizda
usulynda birnäçe önümçilikde biri
biri bilen bagly b
olan meseleler etaplaýyn
öwrenilýär, öwrenilýän Öaksadyň taslaÖasy düzülýär, analiziň Öaksady
aýdyňlaşdyrylýar, çözülÖeli Öesele ÖateÖatiki forÖula getirilýärB
Esasy faktor saýlanyp alynýar, esasy faktorlary saýlap täsirini analizi
geçirilýän obýektde kesg
itlemek, habarlary ýygnap, toparlara bölüp ilkinji
taýýarlaýyş işini geçirÖek; deňleÖe görnüşini düzÖek, takyk analitiki garaşlylygy
takyklaÖak, korellýasiýanyň koeffisiýentini OasaplaÖak, faktorlaryň
OäsiýetnaÖasy olaryň biri
birine garaşlylygyny takyklap
we alynan netijeleri
ykdysady analiz geçirmek.
Korellýasiýa usuly bilen ykdysady analizda, ykdysady Öeseleleriň çözülşi,
olaryň etaplaýyn kabul edilýän çözgütler bilen Öeňzeşliligini görkezýärB
Beýleki ykdysady matematiki usullar bilen çözülýän meseleleri
ň aÖala
aşyrylyşy takÖynan şular ýalydyrB
Senagat kärOanalarynda Oojalyk işiniň analizi geçirilende galapyn, köp ýerde
Oas giňişleýin ulanylýan ekonoÖoÖetriki, äOtiÖallyk nazaryýeti, ÖateÖatiki
programmirlemek usulydyr. Sebäbi ýokarda agzalan usullar ulany
landa
kärOananyň Oojalyk işini käÖilleşdirÖekde uly orna eýedirB
3.3.
Ykdysady
ÖateÖatiki usullaryň ÖazÖuny we olaryň Oojalyk işiniň
analizinde ulanylyşy
Senagat kärhanalarynda ykdysady analizda matematiki metody ulanmak,
onuň netijeliligini
ýokarlandyryp, analiziň ugrunyň käÖilleşÖegine ýardaÖ edýärB
Munuň özi ykdysady analiziň geçirilýän wagtyny gysgaltÖaga, Oojalyk işine täsir
edýän faktorlaryň topluÖyny doly alÖaga, Oasaplaşygy takyk alÖaga ýardaÖ
edýärB Bu işleri, tejribede el güýji bilen
aÖala aşyrÖak uly kynçylyklary we köp
zähmet talap edijiligi bilen tapawutlanýar.
Kkdysady analizda ÖateÖatiki usuly ulanÖak, Oojalyk işinde şu
aşakdakylary talap edýär:
KärOananyň ykdysadyýeti öwrenilende, bu işe sisteÖaleýin çeÖeleşÖegi,
bar bolan görk
ezijileriň özara baglanşygyny Oasaba alÖagy talap edýär;
KärOanada ykdysady ÖateÖatiki Öodeliň koÖpleksleýin düzüp onuň
ykdysadyýetiň öňünde goýulýan Öeseleleri analiziň üsti bilen çözülÖegine
ýardam etmek;
KärOananyň ykdysady ÖagluÖatlaryny käÖilleşdirÖek
Kärhanany döwrebap hasap
tehniki kompýutorlar bilen üpjün etmek we
ykdysady analiziň ýokary derejede geçirilÖegine ýardaÖ etÖek;
KärOanada ýöriteleşdirilen analitikleri, ykdysadyýetçileri ykdysady
ÖateÖatik ÖodelirleÖekden başy çykýan OünärÖenleri
taýýa
rlamaly.
Hojalyk işleriniň analizi ykdysady
ÖateÖatiki usyllar OeÖ ulanýarB Şu
usullar
integral usuly, grafik usuly, paýlamak usuly, simpleks usuly, matrisa
usuly, korrelýasiýa teoriýasynyň usullary we beýleki ykdysady
matematiki
usullardyr. Bu usull
aryň ykdysady analizde ulanylÖagynyň örän uly äOÖiýeti barB
Sebäbi olaryň ulanylÖagy öwrenilýän faktorlary giňeltÖäge, kabul edilýän
dolandyryş çözgütlerini esaslandyrÖaga, önüÖçilik resurslaryny ulanÖagyň
optimal wariantyny hem
de önüÖçiligiň rezerwlerini
ýüze çykarmaga mümkinçilik
berýärB Bularyň Oasabyna bolsa ykdysady analiziň netijeliligi ýokarlanýarB
Ykdysady
ÖateÖatiki usullaryň tejribede ulanylyşyna Öysal OökÖünde
paýlaÖak usuly bilen dükanlaryň skladlara aÖatly berkidilendiginiň öwrenilişine
sere
deliňB
IoÖaý bazalaryň aÖÖarlary dükanlaryň onlarçasyny we ýüzlerçesini
Oarytlar bilen üpjün edýärB AÖÖarlardan dükanlara ýük daşalanda praktikada
OeÖişe iň gysga aralyk saýlanyp durulÖaýarB Şonuň üçin ýükleriň aÖatly
daşalýandygyny barlaÖak zerurlygy ýüze
çykýarB Bu soragy çözÖek üçin ýükleriň
daşalyşynyň Oakyky ýagdaýyndan ugur alnyp, 1
nji tablisa düzülýär we ýük
dolanyşygynyň Oakyky Ööçberi kesgitlenilýärB Soňra ÖateÖatiki deňleÖeler we
deňsizlikler görnüşinde Öeseläniň çäklendirÖeleri düzülýärB Maksat
funksiýasy
ÖateÖatiki forÖada aňladylýarB 1
nji tablisanyň ÖagluÖatlary boýunça Öaksat
funksiýasynyň birinji baOasy kesgitlenýärB Birinji tablisadan ikinji tablisa geçÖek
üçin, ýagny Öeseläniň çözgüdini gowulandyrÖak üçin birinji tablisanyň boş
öýlerine ba
Oa berilýärB Tablisanyň boş we eýeli öýleriniň arasyndaky baglanyşyk
köpburçlugyň köÖegi bilen aňladylýarB Onuň bir depesi boş öýde, beýleki depeleri
bolsa eýeli öýlerde bolÖalydyrB Köpburçlugyň boş öýdäki depesi + alaÖaty bilen,
beýleki depeleri bolsa yzy
giderli
we + alamatlary bilen bellenilýär. Eger
de
aralyklaryň algebraik jeÖi otrisatel sana deň bolsa, ýagny noldan kiçi bolsa, onda
Öunuň özi Öeseläniň çözgüdini gowulandyryp boljakdygyny görkezýärB
Hkinji tablisa geçip, Öeseläniň çözgüdini gowulandyr
mak üçin birinji
tablisanyň otrisatel alaÖaty öýlerdäki ýükleriň iň kiçi baOasyny (ululygyny)
otrisatel alaÖatly öýlerden aýyrÖaly, položitel alaÖatly öýlere bolsa goşÖalyB
Netijede ikinji tablisany alýarysB Bir tablisadan beýleki tablisa geçiş prosesi şun
ýaly dowaÖ etdirilýärB Soňky tablisalaryň Oaýsy OeÖ bolsa birindäki boş öýleriň
OeÖÖesiniň baOalary položitel sana deň bolsa, onda bu ýagdaý şol tablisada
Öeseläniň optiÖal çözgüdiniň alnandygyny görkezýärB Hň soňky tablisanyň we
birinji tablisanyň Öagl
uÖatlary boýunça ýük dolanşygynyň Ööçberiniň näçe
azalandygy kesgitlenýär.
Bap 4B Faktor analiziniň usulyýeti
4.1.
Faktor analiziniň usulyýeti
Kkdysady analiz geçirilende Oojalyk işiniň kärOanalarda biri
biri bilen
baglylygy,
olaryň birinden garaşlylygy, ykdysadyýet ylyÖynda ÖäliÖdirB Hojalyk
işiniň analizi kärOanalarda geçirilende duýulýar we ony Oasaba alÖak ykdysady
analiziň esasy wezipesi bolup durýarB Bu baglylygyň birileri gönüden
göni önüÖiň
mukdaryna täsir etse beýlekil
eri gytaklaýyn täsir edýär. Mysal üçin, senagat
kärOanalarynda önüÖiň Öukdaryna gönüden
göni işçileriň sany we olaryň zäOÖet
öndürijiligi täsir edýär. Beýleki birnäçe faktorlar gytaklaýyn täsir edip, ýokarda
getirilen faktorlaryň içine goşylýarB
Getirilen
faktorlar öwrenilende we netije çykarylanda olary sebäp ýa
da
kärOananyň netijesi görnüşinde Oasaba alynýarB Mysal üçin, zäOÖet öndürijiligini
kärOananyň önüÖiniň köpelÖegi, önüÖiň özüne düşýän gyÖÖatynyň derejesiniň
üýtgeÖegi görnüşinde ikinji tarapdan k
ärOanada önüÖçilik prosessiniň täze
stanoklar bilen käÖilleşdirilÖegi, zäOÖediň ylÖy tarapdan gurnalýanlygy bilen
düşündirilýärB
Hojalyk işiniň analizi geçirilende öwrenilýän soraglaryň biri
biri bilen
baglylygy sebäpli onuň jeÖi birnäçe faktorlaryň täsiri
astynda bolup geçýär. Has
beter OeÖ eger geçirilýän analiz düýpli OeÖÖe taraplaýyn çuňňur aÖala aşyrylsaB
Şulardan ugur alyp analiziň usulyýetinde öwrenilýän soraglaryň OeÖÖesi
kärOananyň ykdysadyýetine ýardaÖ edip önüÖçiligi ösdürÖäge gönükdirilÖelidirB
Çuňňur OeÖÖe taraplaýyn önüÖçiligi öwrenÖek kärOananyň ykdysadyýetini
öwrenÖek usulyýetiň esasy wezipesidirB Sebäbi OeÖÖe taraplaýyn kärOananyň
Oojalyk işiniň analizi faktorlaryň täsirini Oasaba alÖazdan täsirli analiz geçirÖek
mümkin däldir we ony dolandy
rmak we ulanylmadyk rezerwleri takyklandy.
Faktor düşünje koÖpleksleýin analiz geçirilende birnäçe analiz edilýän
görkezijileriň analiziň analiziň jeÖiniň Ööçberine edýän täsirine aýdylýarB
Faktor analiziniň usulyýetiniň öňünde şu aşakdaky wezipeler durýa
Kärhanada analiz geçirilende netije beriji faktorlary
saýlap almak.
Faktorlary ulgaÖlaşdyryp, tertibe getirip analiza çeÖeleşÖek
Gorkezijileriň garaşlylygynyň görnüşleri boýunça jeÖleýji görkezijilere
baglylygyny takyklamak.
Faktorlaryň Oer biriniň kä
rOananyň işiniň jeÖine edýän täsirine baOa berÖek
Analiziň faktor usulyýetiniň, görnüşiniň (tejribede we kärOanany
dolandyrmakda ykdysady görkezijilere täsiri)
Kärhanada analiz geçirilende netije beriji faktorlar saýlap alynanda tejribede
we nazaryýetde a
lynan biliÖleriň esasynda alynýarB Analiz geçirilende täsir edýän
faktorlar näçe köp bolsa analiziň netijesi şonça takyk bolýarB Eger şol tutuş
faktorlar olaryň biri
birine baglylyk garalÖasa analiziň netijesi ýalňyşlyga alyp
bararB Hojalyk işiniň analizin
de soraglaryň biri
biri bilen baglanşykda öwrenilÖeli,
olaryň kärOananyň işine görkezijileri tertipleşdirip Oatara getirÖek bilen aÖala
aşyrylyp usulyýetiň ylyÖ görnüşinde esasy usul bolup durýarnlygy görkezýärB
Faktorlary ulgaÖlaşdyryp, tertibe getirip a
naliza çeÖeleşÖekB
Analiz geçirilende faktorlaryň analizde esasy usulyýeti soraglaryň biri OeÖ
faktorlaryň özara baglanyşygynyň görnüşi bolup durýar we onuň işiniň netijesinde
görkezýärB Bu iş aÖala aşyrylanda nazary we tejribe ulanylýar we şonuň ýaly
da
eňeşdirÖe, dinaÖiki Oatarlar
we analitiki toparlama ulanylýar.
Hojalyk işiniň analizi esasy usulyýeti bolup faktorlaryň kärOananyň
önüÖçiligine täsir edýän, önüÖçiligiň aOyrky netijesine täsir edýän birnäçe usullar
ulanylýarB Ol usullary Oojalyk işiniň ana
liziniň beýleki teÖalarynda giňişleýin
seredip geçeris.
4.2.
Ykdysady analiz
da faktorlaryň ulgaÖlaşdyrylyşy
Hojalyk işiniň analizi geçirilende faktorlaryň ulgaÖlaşdyrylyşy, analiziň
netijeliligini ýokarlandyrÖagyň esasy bir bölegi bolup durýarB Faktorlaryň
ulgaÖlaşdyrylyşy diýip, olaryň uÖuÖy görnüşler boýunça toparlara bölünşine
aýdylýarB Onuň netijesinde önüÖçilikde bolýan üýtgeşikleriň sebäbini anyklaÖaga,
Oer bir faktoryň takyk ýerini anyklaÖaga we onuň netije beriji görkezijilere edýän
täsirini anyklama
ga ýardam edýär.
Hojalyk işiniň analizinde öwrenilýän faktorlar dürli görnüşlere görä şu
aşakdakylara bölünýärB KärOananyň Oojalyk işiniň netijesine täsiri boýunça olar:
esasy we ikinji derejeli, içki we daşky obýektiw we subýektiw, uÖuÖy we
ýöriteleşdiril
en, OeÖişelik we üýtgeýän, ekstensiw we intensiwB
Esasy faktorlara Oojalyk işiniň netijesine aýgytlaýjy täsir edýän görkezijiler
degişliB
Hkinji derejeli faktorlara Oojalyk işiniň netijesine aýgytlaýjy täsir ýetirÖeýän
görkezijiler degişliB Analiz geçirile
nde käbir faktorlaryň bir wagtda OeÖ esasy we
ikinji derejeli bolÖagy ÖüÖkin, Öunuň özi kärOananyň görkezijileriniň ykdysady
ýagdaýyna bagly bolýar. Analiz geçirilende faktorlary esasyna ýa
da ikinji
derejeliligine degişliligini dogry takyklaÖak analiz net
ijesi barada dogry pikir
ýöretÖegiň esasy bolup durýarB
Kkdysady analiz geçirilende teOniki progressiň ösüş depginiň netijesinde
kärOanalarda önüÖçilik gatnaşyklarynyň ösen döwründe, olaryň iş netijeliligine
gatnaşykda bolan gaýry kärOanalaryň täsiri OeÖ b
olýarB Mysal üçin, çig Öallaryň
kadaly ugradylşy, gelşi, olaryň Oili, wagtynda ugradylşy, assortiÖenti, çig Öalyň
baOasy, bazaryň konýukturasy,
inflýasionnyý ýagdaýlar we şBÖB
Bulardan başga kärOananyň işiniň netijesine, pudakda geçirilýän üýtgeşikler,
sializasiýa, önüÖçilik kooperasiýasyB Bu faktor daşarky
hasaplanylýar we
kärOananyň işini olaryň bitiren işi OasaplanylÖaýarB
KärOananyň işine doly dogry baOa berÖek üçin faktorlary obýektiw we
subýektiw toparlara bölmek maslahat berilýär.
Obýektiw faktor
adaÖlaryň islegi boýunça döreÖeýär we oňa garaşly OeÖ
däldir. Mysal üçin, tebigy betbagtçylyk. Obýektiw faktorlardan tapawutlylykda
subýektiw faktorlar aýry
aýry kärOanalaryň, edaralaryň adaÖlaryň iş netijesi
boýunça ýüze çykýar.
Hojalyk işiniň analizi geç
irilende önümçilige täsir edýän faktorlar umumy
we ýöriteleşdirilenlere bölünýärB
UÖuÖy faktorlar pudaklaryň OeÖÖe kärOanalarynyň ykdysadyýetinde ýüze
çykýarB Ýöriteleşdirilen faktorlar kärOananyň ýa
da pudagyň aýry bir alynan
böleginde ýüze çykýarB Şular
ýaly faktorlaryň bölünşigi aýry
aýry pudaklaryň,
kärOanalaryň önüÖçilik birleşikleriniň aýratynlyklaryna olaryň Oojalyk işlerini
doly, takyk baha bermäge önümçilik döredýär.
KärOananyň işiniň netijesini, önüÖçiligiň alnyp barlyşyna täsiri boýunça
faktorlar
OeÖişelik we üýtgeÖeýäne bölünýärlerB HeÖişelik faktorlara kärOananyň
işine yzygiderli birnäçe ýylyň dowaÖynda täsir edýän faktorlara degişliB
Üýtgeýän faktorlaryň täsiri wagtal
wagtal ýüze çykýar. Mysal üçin,
kärOanada täze teOnikanyň özleşdirilişi, täze
önüÖiň özleşdirilişi, önüÖçiligiň täze
teOnologiýasy we şBÖB
4.3.
Faktor ulgamyny modelirlemek we özgertmek
Senagat kärOanalarynda faktor analizi geçirilende esasy görkezijileriň
netijesini görkezýän, olaryň netijesiniň arabaglanşygyny ÖodelirleÖek esasyn
da
aňladylýarB
Modelirlemek
ylÖy tarapdan esaslandyrylan esasy usuly görkeziji, şunuň
köÖegi bilen analiz geçirilýän kärOananyň Öodeli düzülýär (şertli obraz)B Onuň
many
ÖazÖuny analiz geçirilýän kärOananyň görkezijilerini faktorlar bilen
bilelikde takyk
ÖateÖatiki deňleÖede işläp düzüp analiza geçirýän OünärÖene
hödürlemek.
Faktor analizinda determinirowannyý model (funksionalnyý) we
stoOasiýetiçeşkiý (korellasionnyýe) saýgarylýarB
Şu faktor Öodeliniň köÖegi bilen kärOanada jeÖleýji görkezijileriň
araba
glanşygy (funksiýasy) we faktorlaryň arguÖenty barlanylýarB
Faktor sisteÖasy Öodelirlenende şu aşakdaky şertleri ýerine ýetirÖeliB
Modele goşulýan faktorlar we Öodeliň özi görnüşi boýunça takyk görnüşli
Oäsiýeti Oakyky durÖuşda Oereket edýän, toslanan gör
keziji ýa
da ululyk
bolmaly däldir.
UlgaÖ goşulýan faktorlar diňe forÖula zerur eleÖentlar bolÖan, şol bir
wagtyň özünde öwrenilýän görkeziji bilen (sebäp netijeli gatnaşyklar)
bolmaly .
Has takygy gurylan faktor sistemasy ugur görkeziji öwrediji häsiýete
eýe
bolmaly.
Причино
следственный
отношения
görkeziji faktor Öodeliniň
görkezijileri ÖateÖatiki abstaksiýa ugry bilen düzülen Öodelden Oas düşnükli
häsiýete eýedir.
Hojalyk işiniň analizinda ulgaÖlaýyn çeÖeleşÖe faktorlaryň özara
baglanşygyny Oasaba
alÖak bilen öwrenÖegi analiz etÖegi talap edýär we şol bir
wagtyň özünde faktorlaryň içki
daşky täsirlerini Oasaba alÖaly we bu işler
sisteÖatizasiýanyň köÖegi bilen aÖala aşyrylýarB SisteÖatizasiýa
ulgaÖlaşdyrÖak uÖuÖan öwrenilýän Oadysalary ýa
da obýek
tlary belli bir
derejede, tertipde ýüze çykaryp olaryň arabaglanşygyny, garaşlylygyny
aňlatÖakdyrB
Faktorlary ulgaÖlaşdyrÖagyň esasy ugry bolup, faktor
ulgamyny
deterÖinileşdirÖekdirB
Faktor
sistemasyny
ulgaÖlaşdyrÖak diýÖek
öwrenilýän ýagdaýy
algebraik
i baOada göz öňüne getirip birnäçe faktorlaryň, olaryň jeÖiniň bir
funksional garaşlylykdadygyny subut etÖekdirB Mysal üçin, senagat kärOanasynyň
jeÖi önüÖini, göwrüÖini esasy iki faktoryň täsiri sebäpli; işçileriň ýyllyk ortaça
sany we olaryň zäOÖet öndür
ijiligi bilen kesgitleýäris, bu görkeziji öz gezeginde
bir işçiniň bir ýylda ortaça işlän iş gününden we şonuň ýaly
da bir işçiniň bir
sagatlyk zäOÖet öndürijiligi bilen bagly we şoňa gönüden
göni garaşlydyrB
Ýokarda bellenen arabaglanyşyk şu aşakdaky şeki
shemada görkezilýär.
JeÖi önüÖiň faktorlaýyn sisteÖasynyň görkezijileri
GeterÖinileşdirilen faktor ulgaÖynyň ösüşi OakykatdanaÖ diňe
koÖpleksleýin faktorlary Oas çuňňur bölekleýin takyk analiziň netijesinde
gazanylýarB EleÖentleşdirilenleri (biziň ÖysalyÖyzda
işçileriň sany, işçileriň işlän
iş günleri, iş gününiň dowaÖlylygy)
bu görkezijileri özboluşlylygy sebäpli
böleklere bölmek mümkin däl.
Faktor ulgaÖynyň ösÖegi sebäpli, koÖpleksleýin faktorlar ýuwaş
ýuwaşdan
has beter böleklere bölünip, takyklanyp analiz geçirilýär,
bu öz gezeginde
ykdysady analiziň ulgaÖlaşdyrylyşynda Oas çuňňur ykdysady gözlege ýardaÖ
edýär.
Bir işçiniň ortaça ýyllyk
öndüren önümi
Jemi önüm
Bir işçiniň bir ýylda işlän
iş güni
Bir işçiniň ortaça bir
günde öndüren önümi

gününiň ortaça
dowamlylygy
Bir işçiniň ortaça bir
sagatda öndüren önümi
Hşçileriň ortaça ýyllyk sany
Ýöne şol bir wagtyň özünde faktor ulgaÖynyň ösÖegi belli bir derejede
analiziň usulyýetinde kynçylyk döredýärB Şol sebäpli adaty ýagdaýda
deterÖinileşdirilen u
lgaÖ uÖuÖy faktorlary öz içine alýarB Şol bir wagtyň özünde
Oas takyk faktorlar analiz edilende Oojalyk işiniň analizi onuň äOÖiýeti we Öanysy
has ulydyr.
Ýokarda aýdylanlardan ugur alyp faktor ulgaÖyny analiz etÖekde onuň
esasy güýji takyk görkezijileri,
faktorlary çuňňur analiz etÖeklige gönükdirilen
bolmalydyr.
Hojalyk işiniň analizi usulyýetinde esasy eleÖent bolup teOniki usul
ulanylýarB Gysgaça bu usula ykdysady analizi geçirÖegiň guraly diýip
atlandyrylýar.
Bu usul Oojalyk işiniň analizinda dürli
etaplarynda ulanylýar; musal üçin:
Ýygnalan ÖagluÖatlaryň ilkinji işlenilende sisteÖa getirilende, toparlara
bölünende;
Faktorlaryň, kärOananyň işine edýän täsiriniň kesgitleÖesi;
KärOanada ulanylÖadyk ätiýaçlyklary ulanyp, onuň netijeliligini
ýokarlandyrm
ak.
KärOanada geçirilen Oojalyk işiniň analiziň
netijesine ulylykda baha
bermek.
KärOananyň ykdysady sosial ösüşiniň ÖaksatnaÖasyna teOniki
ykdysady
delillendirip baha bermek.
Hojalyk işiniň analizi geçirilende birnäçe usul ulanylýarB Olaryň arasynda
adat
y usul bolup köp ulanylýany (deňeşdirÖe, grafiki, balans, orta we otnositel
sanlar, analitiki toparlamak).
Hojalyk işiniň analizi faktorlaryň, kärOananyň önüÖçilikdäki gazanan
üstünliklerine edýän täsirini kesgitlemek üçin zynjyrlama usuly, absolýut we
otn
ositel tapawut, integral usul, lineýnaýa prograÖirowaniýa we şBÖB
KärOanada agzalan usullaryň ulanylşy, analiziň Öaksadyna laýyklykda
ulanylýar, onuň düýpli çuňňur geçirilşine, analiz geçirilýän obýektiň teOniki
ÖüÖkinçilikleri we şBÖB
Hojalyk işiniň anali
zi ylÖy tarapdan käÖilleşdirilÖegi uly äOÖiýete eýe
bolup, ykdysady analiziň netijeliligini ýokarlandyrÖakda esasy gural bolup OyzÖat
edýärB KlyÖda işleýän Öeşgul bolýan bilerÖenler, Öeşgul bolýan işlerine näçe
çuňňur aralaşsa, şonça OeÖ analiziň netijelil
igi ýokarlanýarB Munuň özi diňe
ykdysady analiza degişli bolÖan, eýseÖ ylyÖlaryň OeÖÖe pudagyna degişlidirB
Soňky ýyllarda ylyÖyň OeÖÖe pudaklarda usuly
usulyýeti has takyk öwrenilýär.
Häzirki wagtda ykdysady ylyÖlarda giňden ÖateÖatiki Öetodlar ulanylýar,
giňden
ÖateÖatiki Öetodlar ykdysady analizda ulanylýar, netijede analiziň takyklygy,
çuňňurlygy gazanylýarB
Hojalyk işiniň analiziniň OeÖÖe obýektleri öz ÖazÖunyny ÖeýilnaÖa,
Oasap, Oasabat we beýleki çeşÖelerde görkezýärB
Her bir ykdysady özgerişlik, ýe
ke bir resminamada görkezilmän özara
baglanşykly görkezijilerde görkezilýärB Mysal üçin, esasy serişdeleriň ulanylşynyň
netijeliligi, onuň önüÖ berijiligi, fond talap edijiligi bilen Oasaplanylýar,
düşewüntliligi, zäOÖet öndürijiligi we şBÖB
Bap
5.
Hoja
lyk işiniň analiziniň gurnalşy we ÖagluÖatlaryň

barlanylyşy
5.1.
Analiz işleriň ÖeýilnaÖalaşdyrylşy we ony aÖala aşyrÖagyň
yzygiderliligi
Hojalyk işiniň analizi kärOanalaryň
hasap
bölüÖiniň ÖeýilnaÖalaşdyryş
bölüÖleriniň OünärÖenleri, Öaliýe edaralarynyň etrap bölüÖinden başlap,
Öinisrtlikleriniň işgärleri tarapyndan bank ulgaÖynyň işgärleri tarapyndan we
döwlet statistiki edaralary tarapyndan geçirilip biliner, eger zerurlyk bolsa
beýleki
edara
guraÖalar tarapyndan geçirilip bilinerB Maliýe Oojalyk işiniň analizini etrap,
welaýat we Öaliýe Öinistrliginiň işgärleri OeÖişe yzygiderli aÖala aşyrýarlarB
Häzirki wagtda Göwlet Öaliýe guraÖalaryndan ykdysady işleri ýokary
derejede alyp ba
rmagy talap edýär.
Hojalyk işiniň analiziniň täsirli bolÖagy üçin, kärOananyň degişli
bölüÖlerinde işi ýokarlandyrÖak üçin ykdysady analiz OeÖişe yzygiderli
geçirilmelidir. Bular barada maliýe edaralary öz meýilnamalary boýunça hereket
edýärler we onuň ber
jaý edilşi degişli guraÖalar tarapyndan gözegçilikde bolýarB
Bulardan başga ýylyň dowaÖynda kärOanalarda işiň aýry
aýry görnüşleri
teÖalar analiz edilýärB Mysal üçin, kärOananyň töleg fondunyň ulanylşy, işçileriň
zäOÖet öndürijiligi, önüÖiň Oili, assort
iÖenti, kärOananyň döwlet býujetine tölegi,
kärOananyň alýan peýdasynyň ÖeýilnaÖasynyň ýerine ýetirilişi we şBÖB
Hojalyk işiniň analizi kärOananyň önüÖçilik prosessinden başlap tä Öaliýe
ýagdaýyna çenli öz içine alýar we analiz belli bir tertipde, yzygide
rliligi talap
edýärB Şonuň üçin OeÖÖe analitiki işi 3 tapgyra bölseň aÖatly bolýar:
Hasap barlagy (
счетная проверка
SisteÖa getirÖek we statistiki tarapdan işleÖek
Ykdysady analiz
Kkdysady analiz başlanÖaka ulanyljak çeşÖeler, Oasabatlar, kärOananyň
bal
ansy sowatly barlanylÖalyB Hasabat forÖalarynyň ÖagluÖatlarynyň biri
biri
bilen gabat gelýänligi, özara baglanyşygyny Oasabatyň jeÖi boýunça barlanylýarB
Hasap barlagynyň esasy wezipesi, analiz geçirilýän kärOananyň Oasabatyndaky
ýalňyşlygy näsazlygy, Oasa
batyň Öanysynyň ýoýulÖagyny, önüÖ goýberÖek
boýunça ÖeýilnaÖanyň ýerine ýetirilişiniň dogrylygyna aÖal etÖekB
Analiz geçirilende alynýan ÖagluÖat şol görnüşde ulanÖak belli bir
derejede kynçylyk döredýärB Şol sebäpli ÖagluÖatlary statistika täzeden işlä
sistema getirmeli bolýar. Mysal üçin, debitor bergileri dörän wagty boýunça, önüm
goýberilişi
bölüÖler boýunça we şBÖB Bulardan soň ortaça ululyklary
OasaplaÖaga girişilýär (ortaça bir işçiniň zäOÖet Oaky, bir işçiniň zäOÖet
öndürijiligi) we otnositel u
lulyklar (önüÖ goýberÖek boýunça ÖeýilnaÖanyň
ýerine ýetirilişi göteriÖ Oasabynda, esasy serişdeleriň ulanylyş koeffisiýenti we
şBÖB)B Analiz geçirilende ÖagluÖatlar Oas düşnükli bolar ýaly, olary görkezýän
şekiller ýerleşdirip görkezÖeklik ÖaslaOat beril
ýär.
MagluÖatlar Oasabatlaryň statistiki ugurdan işlenilenden soň, ykdysady
analizi geçirÖeklige girişilýärB Gäp bolşy ýaly kärOananyň esasy görkezijileriniň
Oasabaty, onuň ÖeýilnaÖasy bilen, deňeşdirilýärB Geçen ýylyň Oasabaty analiz
geçirilýän ýylyň Oasa
baty bilen, Oasabatlar öňde baryjy kärOanalaryň Oasabaty
bilen şonuň ýalyda kärOananyň Oasabaty pudak boýunça pudaklara ortaça
görkezijiler bilen deňeşdirilýärB
Maliýe Oojalyk işiniň analizi birnäçe dürli
dürli, özara baglanyşykly, birine
garaşly soraglar
y öz içine alýarB Şol sebäpli Oojalyk işiniň analizi degişli soraglar
biri
birine baglylykda öwrenilýär, ýagny analiz edilýän görkezijileri aýratynlykda
öwrenmek, geçirmek bolmaýar.
KärOanalarda Oojalyk işiniň analizi geçirilende ony aÖala aşyrÖak üçin
ana
liziň yzygiderliligi berjaý edilÖelidirB
Senagat kärOanalarda Oojalyk işiniň analizi geçirilende yzygiderliligiň tertibi
şu aşakdaky görnüşde geçirilýär:
ÖnüÖçilik ÖeýilnaÖasynyň ýerine ýetirilişi
ÖnüÖiň özüne düşýän gyÖÖatynyň ýerine ýetirilişi
ÖnüÖiň
ýerleşdirilişiniň we peýdanyň ÖeýilnaÖasynyň ýerine ýetirilişi
KärOananyň Öaliýe ýagdaýy:
Her bir ýagdaýda kärOanada analiziň öňünden, ony geçirýän OünärÖeniň,
ykdysatçynyň, buOgalteriň, Öaliýe bölüÖiniň işgäriniň, analiz geçiriljek obýektiň
düzüÖi, iş pr
osessi bilen tanyşÖagy, önüÖçilik, üpjünçilik, dolandyryş we önüÖ
goýberÖegiň teOnologiýasy bilen tanyşÖag analiziň netijeli bolÖagyna ýardaÖ
ederB Eger kärOananyň işi bilen düýpli tanyşylÖasa, onuň işi barada çuňňur takyk,
önüÖçiligi käÖilleşdirÖek barada
anyk teklip işläp düzÖek ÖüÖkin dälB
Hojalyk işiniň analizi düzülen ÖeýilnaÖanyň esasynda aÖala aşyrylýarB
MeýilnaÖa tejribeli, Oasap, Oasabatdan önüÖçilik prosessinden gowy başy çykýan
OünärÖene düzÖäge tabşyrylýarB
Analiziň ÖeýilnaÖasy düzülende onuň
maksady we esasy wezipeleri,
bölüÖleri, Oaýsy OünärÖenlere tabşyrylýany, işleriň Oaýsy ÖöOletde ýerine
ýetirilÖelidigi grafik görnüşinde görkezilýärB
Bulardan öň Oaýsy edara
kärOana analizi aÖala aşyrýar we esasy Öaksady
näme?
Analiz Oojalyk Öaliýe işini k
äÖilleşdirÖek üçin, kärOanalarda önüÖçilik
Öaliýe işleriniň ÖeýilnaÖasyny düzÖek üçin ýa
da başga Öaksatlar üçin düzülýär,
olary takyk bellemeli.
Hojalyk işiniň analizi kärOana, guraÖalar geçirip biler, olaryň öz
aýratynlyklary bolup aÖala aşyrýan işlerine
bagly bolup öz takyk maksatlary
bardyrB Mysal üçin, bank ulgaÖy analiz geçirende olaryň esasy wezipesi, alynýan
pul serişdeleriniň, karzlaryň Öaksada laýyk ulanylşy, olaryň üpjünçiligi we
başgalar bolup bilýarB Senagat kärOanalaryna analiz geçirilende, ol
aryň esasy
wezipesi, Oojalyk işiniň alnyp barylşy, önüÖ goýberilşi, onuň Oili, assortiÖentiniň
ÖeýilnaÖasynyň ýerine ýetirilişi, oňa täsir edýän faktorlary ýüze çykaryp
gelejekde, keÖçilikleriň gaýtalanÖazlygyna takyk teklipleri işläp düzüp
hödürlemek we o
laryň iş ýüzünde düzedilÖegini gazanÖak bolup durýarB
Hödürlenýan teklipler takyk bolup, onuň ýerine ýetirilişine kärOana tarapdan berk
gözegçilik edilÖelidirB Kkdysady analiz geçirilende onuň netijeliligine, täsirli
bolmagyna esasy üns berilýär, gözegçili
k kärOana tarapdan aÖala aşyrylsa ýokarda
agzalanlar aÖala aşyrylýarB
5.2.
MagluÖatlaryň esasy çeşÖeleri, olary barlaÖak we analitiki taýdan
işläp taýýarlaÖak
KärOananyň Oojalyk işiniň analizi ony dolandyrÖakda esasy gural bolup
durýarB Onuň esasy wezipesi gö
rkezijileriň ÖeýilnaÖasynyň ýerine ýetirilişini, bar
bolan tapawudy (+,
) kesgitleÖek, bar bolan serişdeleriň ulanylanda tygşytlylygy
berjaý etÖek, kärOananyň işinde ulanylÖadyk rezerwleri ýüze çykaryp,
goýberilýän önüÖiň Öukdaryny köpeltÖäge ýardaÖ we şBÖ
B Hojalyk işiniň analizi
geçirilende, analiz geçirÖek üçin esasy çeşÖe bolup şu aşakdakylar ulanylýar
KärOananyň önüÖçilik Öaliýe ÖeýilnaÖasy Oer bir kärOananyň ýyllyk
Öaliýe Oojalyk işi, onuň Göwletiň öňünde alan borçnaÖalarynyň
ÖeýilnaÖasynyň ýerine
ýetirilişi bilen, kesgitlenilip baOa berilýärB
KärOananyň tutuş OeÖÖe esasy görkezijileri
onuň ýyllyk önüÖçilik Öaliýe
meýilnamasynda görkezilýär.
Hasabat kärhanada ýyllyk buhgalter statistiki we operatiw hasabat düzülýär
we ol Oasabat kärOananyň OeÖÖe tar
aplaýyn Oojalyk Öaliýe işini
OäsiýetlendirýarB KärOananyň Oasabaty döwür boýunça bölünýär (aýlyk,
çärýek) we ýyllyk.
Analitiki Oasap Oojalyk işiniň analizi geçirilende eger Oasabatda gerek bolan
ÖagluÖatlaryň ýetÖezçilik edýän Oalatynda, analitiki Oasap ulanylýarB
Mysal üçin, debitor, kreditor bergiler barlananda ýyllyk hasabatda bergiler
umumy jemde görkezilýär. Analiz
geçirilende olaryň düzüÖi, dörän wagty
we jeÖini takyklaÖak zerur, şol sebäpli analitiki Oasaby ulanylýarB Analiz
geçirilende analitiki Oasaby ulanylşynyň kärOana üçin uly äOÖiýeti bardyr,
sebäbi bergili algyly raýatlary başga ýurda gitÖegi, dünýeden öten
bolmagy,
olaryň ýuridiki taýdan wagtynyň geçen bolÖagy ÖüÖkin we şBÖB
Hlkinji resÖinaÖalar, Oojalyk işiniň analizi geçirilende kärOanada edilýän
işleriň buOgalter Oasabynda ýöredilýän prowodkalar boýunça, olaryň kanuna
gabat gelýänligini ýa
da gelmeýänlig
ini takyklamak üçin ilkinji
resminamalar ulanylýar. Mysal uçin, ilkinji resminamalar boýunça debitor
bergileri, Öaddy serişdeleriniň tükelleÖe esasynda Oatardan çykarylÖagy,
çykdajylaryň önüÖçilige düşýän gyÖÖatynda düzgüniň berjaý edilşi
takyklanýar.
sapda ýok maglumatlar.
Hojalyk işiniň analizi geçirilende kärOanada Oasap Oasabat
ÖagluÖatlaryndan başga eger zerurlyk çyksa Oasapda ýok ÖagluÖatlar OeÖ
ulanylýar. Olara kärhana barlananda ýazylýan delilnamalar, önümçilige
bagyşlanyp geçirilýän ýygnaklaryň
beýanlary, maliýe, bank, statistiki
guraÖalaryň we köptaraply kärOananyň Giwar gazeti ulanylyp bilinerB
Bulardan kärOananyň işini görkezýän, Oäsiýetlendirýän san görkezijileri,
faktorlary ulanylýar.
MagluÖatlary kärOananyň işini (+,
) häsiýetlendirýän gör
kezijileri ulanylyp,
şondan ugur alyp, analize baOa berÖeliB
Hojalyk işiniň analizi geçirilende ony geçirÖek üçin esasy çeşÖe bolup
kärOananyň buOgalter Oasabaty bolup durýar, Oasabat kärOanada 1 aýlyk, 3 aýlyk, 1
ýyl ÖöOlete düzülip degişli guraÖalara
tabşyrylýarB
KärOananyň Oasabaty birnäçe ýöreteleşdirilen topluÖ, forÖalardan
(görnüşlerden) durýarB
Hasabatlardan dolysy ýyllyk buhgalter hasabatydyr. Olar senagat, söwda,
daýOan birleşigi ýa
da oba Oojalyk kärOanasy we şBÖB
Hasabat görnüşleriniň sany, Ö
azÖuny, görkezijileri, onuň doldyryş tertibi
Maliýe Öinistrligi bilen Öerkezi statistika dolandyryş tarapyndan tassyklanylýarB
Senagat kärOanasynyň ýyllyk buOgalter Oasabaty şu aşakdaky düzüÖden
görnüşlerden durýarB
KärOananyň (guraÖanyň) Öaliýe Oasabatyn
yň düzüÖi:
№1 Öali
ýe görnüş “KärOananyň Oasabaty”
№2 Öaliýe görnüş “Maliýe netijeler we olaryň ulanylşy barada Oasabat”
№4 Öaliýe görnüş “Pul serişdeleriniň Oereketi barada Oasabat”
№5 Öaliýe görnüş “KärOananyň balansyna goşundy”
Maliýe hasabatyny
aýdyňlaşdyrýan ýazgy;
Auditorlyk netije
OökÖany auditorlyk barlagyna degişli bolan kärOanalar
(guraÖalar) üçin (ýyllyk Öaliýe Oasabatyň düzüÖinde berilýär);
Bergidarlar we algydarlar barada maglumat;
TürkÖenistanyň Statistika baradaky döwlet koÖitetiniň ta
ssyklanan №5
KärOananyň önüÖ (iş OyzÖat) öndürÖeklige eden Oarajatlary barada Oasabaty
görnüşiB Bulardan başgada, döwlet eýeçiligindäki kärOanalar we guraÖalar;
Pudak işi algy
bergiler barada maglumat;
Özara algy
bergileriň, Oasaplaşygynyň geçirilişi ba
rada maglumaty
goşýarlarB
Bulardan başga ýyllyk buOgalter Oasabatyna, kärOananyň ýolbaşçysynyň we
baş Oasapçysynyň goly bilen ýazylan düşündiriş ýazgysy çatylýarB Güşündiriş
ýazgysynda ýyllyk buhgalter hasabatynda ýetmezçilik edýän maglumatlar
görkezilýär.
Mysal üçin, kärOanada önüÖ goýberÖegiň sazlaşygyny görkezýän
ÖagluÖat, ÖeýilnaÖasynyň ýerine ýetirilişi kärOananyň çig Öallar bilen
üpjünçiliginiň ÖeýilnaÖasynyň ýerine ýetirilişi, önüÖiň Oilini görkezýän
ÖagluÖatlar we şBÖB Oasabatda görkezilÖeýär we gör
kezip hem bolmaýar, sebäbi
agzalan maglumatlary görkezip bolýan hasabat formaly ýok.
Şonuň üçin, ÖagluÖatlaryň ýetÖezçiligi, kärOananyň ýyllyk buOgalter
Oasabatyna goşundy görnüşinde berilýärB
Bulardan başgada düşündiriş Oatda, analiz edilýän kärOananyň e
sasy
görkezijiler boýunça ÖeýilnaÖasynyň artykÖaç ýerine ýetirilişi ýa
da onuň
ýerine ýetirilÖedigi görkezilýärB MeýilnaÖanyň artygy bilen ýerine ýetirilişi,
da onuň ýerine ýetirilÖedigine täsir sebäpler görkezilÖeliB Analiziň
dowamynda kemçilikleri ar
adan aýyrÖak boýunça takyk teklipler işlenip
düzülmeli.
Şunlukda ýokarda aýdylanlaryň esasynda kärOananyň ýyllyk Oasabatyndan
ugur alyp, Oasabata gysgaça OäsiýetnaÖa berip, onda kärOananyň Öaliýe Oojalyk
işini dolandyrÖakda gözegçiligi aÖala aşyrÖak üçin ÖüÖkinçiligiň barlygy
görünýär.
Analiz geçiril
ende ulanylýan maglumatlary barlamak we olary analitiki
taýdan işläp taýýarlaÖak analiziň ÖöOüÖ etapy bolup durýarB
Hojalyk işiniň analizi geçirilende ulanyljak ÖagluÖatlaryň analiz geçirÖek
üçin taýýarlanşy esasy işiň bir bölegi bolup durýarB Ulanylýan Oa
sabat hil tarapdan
ýokary derejede düzülen bolmaly. Hasabat analitik tarapyndan barlanyp
meýilnama hasabat, doly möçberde görkezilipdirmi, we maglumatlar hakykatdan
dogry gelýärmi, arifmetiki tarapdan dogrylygy barlanýar.
Bulardan başga Oasabat we Öeýilna
Öa ÖagluÖatlarynyň biri
biri bilen
birnäçe özara forÖalaryň baglanşygy, sifrleriň özara gabat gelşi barlanylýarB Bu
barlaglar teOniki görnüşine garaÖazdan işde uly äOÖiýete eýedirB
Geçirilýän analiziň Oili, ulanylýan ÖagluÖatlaryň dogrylygyna, düzülşine
glydyrB Gogry we dürs, sowatly düzülen Oasabat, analiziň ýokary Oilli
bolÖagynyň birinji şertidirB
Hojalyk işiniň analizini geçirÖek üçin ulanylýan ÖagluÖatlaryň
dogrylygyny barlaÖak üçin esasy taýýarlyk işi geçirilÖeliB
Geçirilýän analiziň Oili gönüden
ni ulanylýan hasabata bagly. Dogry
ýokary Oilli düzülen Oasabat täsirli analiz geçirÖekligiň esasy şertidirB
KärOananyň Oasabatyndaky keÖçilikler dürli sebäpler bilen düşündirilýärB
Mysal üçin, Oasabat bölüÖiniň işgärleriniň Oünärleriniň pes derejede bolÖa
gy,
Oasap we Oasabatyň gündelik edilÖeli işleriniň gijä galdyrylyp Oasabyň öz
akyÖyna goýberilÖegi, Oasap bölüÖiniň işgärleriniň ýetÖezçiligi we başgada
birnäçe sebäpleriň bolÖagy ÖüÖkinB Güzülen Oasabatda arifÖetik ýalňyşlyklaryň
bolmagy mümkin. Islendik
ýagdaýda analizi geçirýän hünärmen kemçiligi tapyp,
düzetÖäge borçlydyr we diňe keÖçilikler düzedilenden soňra analiz geçirÖäge
girişÖelidirB
KärOananyň Oasabatynyň dogrylygy nukdaý nazardan, onuň Öanysy
ÖazÖuny şu aşakdaky tapgyry öz içine alýarB
KärOananyň esasy görkezijiler boýunça berilen ÖeýilnaÖasynyň
Oasabatdaky bilen gabat gelşiB
KärOananyň Oasabatda ÖeýilnaÖa görkezijileri onuň tassyklanan Ööçberi
bilen gabat gelÖelidirB KärOana üçin ýokary edaranyň tassyklanan
meýilnamasy, maksatnamasy, no
rÖasy, liÖiti we şBÖB
KärOananyň Oasabatda tükelleÖäniň netijesiniň görkezilşiB
Hasabatyň köp ýagdaýda dogrylygy, dürsligi tükelleÖäniň netijesi
boýunça aýdyňlaşdyrylýarB Mysal üçin, kärOananyň Öaterial
gyÖÖatlyklarynyň, pul serişdeleriniň, inwentarlarynyň
, esasy
serişdeleriniň we şBÖB
TükelleÖe kärOananyň Oasabat görkezijileri boýunça eÖläginiň
Öukdaryny, şonuň ýalyda eÖläkleriň artykÖaçlygyna, kärOana üçin
käbirleriniň gereksizligini görkezýärB
TükelleÖe kärOananyň, uÖuÖy Göwletiň eÖläginiň bütewiligini
oramakdan uly ähmiýete eýedir.
TükelleÖäniň netijesi kärOananyň Oasap bölüÖinde, Oasabat boýunça
Öukdaryny deňeşdirip (сличительный ведомость) düzÖek esasynda
takyklanýar.
Kärhanada hatardan çykarylýan çykdajylar we ýitgiler dogry we dürs
degişli OasapnaÖa
laryň Oasabyna ýazylÖalydyrB Sebäbi eger şol tertip
berjaý edilÖese kärOananyň goýberýän önüÖiniň önüÖçilige düşýän
gyÖÖaty ýoýylýar we ýalňyşlyga alyp barýarB Şunuň netijesinde onuň
täsiri gönüden
göni kärOananyň Öaliýe ýagdaýyna we Öaliýe netijesinde
alý
an peýdasyna, zyýanyna täsir edýär.
Analiz geçirilende önüÖçilikde bolýan çykdajylaryň, Oatardan çykarylýan
Oarajatlaryň we ýitgileriň kärOananyň OasapnaÖalaryna ýazylşyna uly üns berip
dogry bölünşini aÖala aşyrÖalyB
Bap
6.
Önümçilikde ulanylmadyk ätiýaçlyklary ýüze çykarmak we olary

peýdalanmak
6.1.
Hojalyk ätiýaçlyklary barada düşünje we olaryň ykdysady ÖazÖuny
KärOanalarda önüÖçilik ätiýaçlyklary onuň işini käÖilleşdirip, zäOÖetiň
guralşyny käÖilleşdirÖegiň, tä
ze iş usullaryny ornaşdyryp gazanylýan netijä
aýdylýar.
Bu çäre kärOananyň uzak ÖöOletli düzen ÖeýilnaÖasy, ylÖyň, teOnikanyň
gazanan üstünliklerini ulanÖak bilen, täze döwrebap enjaÖlary işe girizÖek bilen
gazanylýarB Ätiýaçlyklary ulanyp işe girizÖek kär
Oananyň içinde ulanylÖadyk
ÖüÖkinçilikleri işe girizip önüÖ goýberÖegi artdyrÖak, önüÖiň Oilini, zäOÖet
öndürijiligini ýokarlandyrmak, önümçilik çykdajylaryny azaltmak, peýdany
artdyrÖak, düşewüntliligi ýokarlandyrÖakB
Şonuň ýalyda kärOanada stanoklar işle
Öese, işçileriň iş wagtynyň ýitgisi,
zäOÖet öndürijiliginiň, düşewüntliligiň peselÖesi, onuň netijesinde Oojalyk işine
edýän ýaraÖaz täsiri ätiýaçlandyryş OasaplanylýarB
KärOananyň ätiýaçlygy diýip geçirilýän analitiki gözlegleriň netijesinde
netijeliligi
ýokarlandyrÖagyň esasynda, täze Oas öndürijiligi ýokary bolan iş
Öaşynlaryny, stanoklary ornaşdyryp gelejekde önüÖi goýberÖäge, köpeltÖäge
ýardaÖ etjek çärelere aýdylýar we Oasap edilýärB Şol ýokarda görkezilen
keÖçilikleri iş ýüzünde düzedip kärOananyň ön
üÖini köpeltÖek onuň
ätiýaçlandyryşynyň Ööçberi bolup durýarB
KärOananyň işiniň önüÖçilik netijeliligi onuň gündelik işinde ýüze
çykarylan ätiýaçlyklaryň iş ýüzünde aÖala aşyrylşy, Oarajatlarynyň tygşytly
ulanylşyna we beýleki çykdajylaryň ýerlikli sarp ed
ilşine gönüden
göni bagly
bolup, şoňa garaşly bolup durýarB
Ätiýaçlandyryş köp görnüşde bolýar we ony böleklere bölÖegi talap edýärB
Olar önüÖçilik prosesinde öz täsiri boýunça üýtgeşik bolup, biri
birine bagly
bolup, hasaba alynanda we analiz geçirilende
onuň netijeliligini Oäsiýetlendirýän
esasy görkeziji görnüşinde çykyş edýärB
Bize ÖäliÖ bolşy ýaly ätiýaçlandyryş ÖeýilnaÖalaşdyryş pursatda ýüze
çykarylyp, ölçenilýär, takyklanýar, ÖeýilnaÖanyň ýerine ýetirilýän wagtynda OeÖ
iş ýüzünde aÖala aşyrylýarB Mysal üçin, kärOanalaryň uzak ÖöOletli önüÖçiligi
ösdürÖek, giňeltÖek ÖeýilnaÖa
synyň taslaÖasy düzülende zäOÖet öndürijiliginiň
ösüş depgini, önüÖiň özüne düşýän gyÖÖaty teOniki ykdysady faktorlar boýunça
ätiýaçlygyň ulanylyp onuň netijesiniň esasynda gazanyljak üstünlik onuň Ööçberi
ÖeýilnaÖa bilen Oasabat deňeşdirilip tapylÖan, sar
p edilen çykdajylar esasynda
kesgitlenÖän, geçirilen täzelikleriň, önüÖçiligiň iş usulyny käÖilleşdirÖegiň,
dolandyryşy, zäOÖetiň ylÖy taýdan gurnalÖagy esasynda aÖala aşyrylýarB
KärOanalarda iş ÖeýilnaÖasy düzülende diňe ýakyn wagtda ýüze çykaryljak
ätiý
açlyklar (ýyl, çärýek, aý, ongünlik, sutka) uzak wagtlaýyn
iki ýyllyk, üç
ýyllyk we bäş ýyllykB
Ätiýaçlyklar önüÖçilik kärOanalaryň iş durÖuşynda we beýleki analiz
geçirýän edaralary tarapyndan üç bölege bölünýär:
Halk hojalygynda
(Oalk Oojalygynyň dola
ndyrylyşyny käÖilleşdirÖek, aýry
aýry pudaklarda ylÖy teOniki progressi öwrenÖek, pudaklaryň ösüş depgini
dogry alyp barÖak, we şonuň netijesinde ätiýaçlyklaryň OeÖÖe görnüşlerini
tygşytlaÖak, Oarydyň eÖele getiriji sebäplerini käÖilleşdirÖekB)
Pudaklaýyn,
pudagy dolandyrÖak bilen bagly, önüÖçiligi ýöriteleşdirÖek,
giňeltÖek, birleşdirÖek, Oil taýdan teOnikany, teOnologiýany, önüÖçiligi we
zähmeti ylmy taýdan guramak.
KärOananyň içindäki, bölüÖleriň we bölüÖçeleriň ätiýaçlyklaryny teOniki
guramaçylyk
çäreleri geçirÖegiň esasynda ulanÖagy gowylandyrÖakB
Ýokarda getirilen ätiýaçlyklaryň bölünÖeleri (klassifikasiýa) uÖuÖy
düşünje bolup ätiýaçlyklary ulanÖakB Onuň ulanylşyny ýola goýÖak üçin ýardaÖ
edýär.
KärOanada önüÖçiligiň netijeliliginiň üýtgeÖegine
köp sanly sebäpleriň
täsir edýänligi, serişdeleriň, zäOÖetiň üýtgeÖegi we şBÖB bölünşik ýokarda
bellenen tertipde geçirilÖeliB ZäOÖetiň zada öwrülen tygşytlylygy işçi wagtynyň,
sarp edilen serişdeleriň, netijede kärOanada, pudakda zäOÖet öndürijiliginiň
rişdeleri öndürýän, onuň kuwwatyny doly ulanylýanlygyny aňladýarB
KärOananyň işiniň netijeliliginiň ýokarlanÖagy onuň OeÖÖe
ätiýaçlandyryşlarynyň (işçi güýjüniň, serişdeleriniň, Oakyky zäOÖet)B Şol sebäpli
önüÖçilik bölünşik:
a)
Ätiýäçlyklaryň görnüşi boýunç
a, zäOÖet we Öaterial ätiýaçlyklaryň
netijeli ulanylşy boýunça, esasy önüÖçilik serişdeleri we şBÖB
ÖnüÖçiligiň netijeliliginiň jeÖleýji görkeziji boýunça: önüÖiň
Öukdarynyň köpelÖegi; önüÖiň özüne düşýän gyÖÖatynyň peselÖegi;
peýdanyň we düşewüntliligiň ý
okarlanmagy.
Sanawy getirilen ätiýaçlyklar ykdysady analiz geçirilende ýyllyk buhgalter
Oasabatynyň we beýleki ýöriteleşdirilen Oasabat görnüşleriniň geçen ýylkysynyň
esasynda hasaplanylýar.
Geçirilen klassifikasiýa
bölünşik kärOanada ýüze çykarylan ulany
lmadyk
ätiýaçlyklar ulanylyp tygşytlylyga ýardaÖ etse geçirilen iş, çäre ýerlikli we dogry
OasaplanylýarB Ýokarda aýdylanlary Oasaba alyp ätiýaçlandyrylyşy şu aşakdaky
tertipde toparlara bölmek maksada laýyk hasaplanylýar.
KärOanada janly zäOÖetiň tygşytl
ylygyny, zäOÖet öndürijiliginiň
ösÖeginiň, we beýleki çäreleriň Oasabyna üpjün etÖegiB
ÖnüÖçilikde ulgaÖlary, önüÖiň çig Öal talap edijiligini peseltÖek,
aýlanyşyk serişdeleriniň aýlanyşygyny çaltlandyrÖak, şonuň esasynda
çig mal sarp etmegi, ýangyjy, ener
giýany tygşytlaÖakB
KärOanada stanoklaryň kuwwatyny doly ulanyp, olaryň önüÖ berijiligini
ýokarlandyryp, zäOÖeti dogry gurap tygşytlylyk gazanÖakB
KärOananyň Oarajatlaryny keÖeldip önüÖ öndürÖegi, peýdany,
düşewüntliligi ýokarlandyrÖakB
Pudaklaryň
islendik kärOanalarynda önüÖçiligiň netijeliligi intensiw we
ekstensiw faktorlaryň täsiri astynda aÖala aşyrylýarB
Ätiýaçlandyryşyň çykdajylary
kemelip, netijeli häsiýete eýe bolýar diýip
hasaplanylýar.
Munuň özi birinji nobatda önüÖçilikde ylÖyň, teOnikan
yň gazananlaryny
ornaşdyrylşyna tebigy şertleriň üýtgeÖegine durÖuş ykdysady faktorlara degişliB
Hntensiw faktory ätiýaçlyklara bölýärisB Hşçileriň iş wagtyny ulanÖagy
käÖilleşdirÖek, önüÖiň zäOÖet talap edijiligini azaltÖak, zäOÖet öndürijiligini
ýokarlan
dyrÖak we şBÖB
Hntensiw ätiýaçlyklara degişli: esasy serişdeleriň ortaça ýyllyk kuwwatyny
ýokarlandyrÖak, Öaterial talap edijiligi peseltÖek, önüÖiň düşýän gyÖÖatyny
peseltmek we peýdany köpeltmek
önüÖçiligi önüÖi köpeltÖegiň, sarp edilýän
materiallary tyg
şytly ulanÖagyň OasabynaB
Ekstensiw ätiýaçlyklara önüÖçilik faktorlarynyň Ööçberini köpeltÖek, işçi
gullukçylaryň sanyny köpeltÖek netijede önüÖiň Öukdarynyň köpelÖegine alyp
barýar.
6.2.
Ätiýaçlyklaryň Ööçberini kesgitleÖegiň we olary jeÖleÖegiň usulyýeti
jalyk işiniň analizi geçirilende Oer bölüÖe degişli netije çykarylýar we
onuň Oer bir soragynda ulanylÖadyk, ýüze çykarylÖadyk ätiýaçlygyň Ööçberi
görkezilýärB Olaryň Ööçberini Oasaba alyp şol bölüÖ boýunça kärOananyň işine
umumy baha berilýär. Baha berile
nde edilen işe Oakyky dürs ÖagluÖatlaryň
esasynda dogry we doly, OeÖÖe taraplaýyn berilýärB Analiziň netijesinde takyk
ÖagluÖatlar ulanylÖalyB Mysal üçin, senagat kärOananyň önüÖçilik
ÖeýilnaÖasyny ýerine ýetirilişi boýunça analiziň soňynda şu aşakdaky gör
nüşde
jeÖleýji netije çykarylýarB Getirilýän ÖagluÖatlar şertli we kärOanada analiz
geçirilende bolup biljek dürli önümçilik
situasiýalary
öz içine alýar.
KärOanada geçirilen analiziň netijesinde, işlenen tablisalaryň, Oasaplaryň,
Oasabatlaryň esasynda, go
şÖaça ÖagluÖatlaryň, ýyllyk Oasabata goşundy bolan
düşündiriş Oatynyň esasynda onuň işi barada şu aşakdaky netijäni çykarýarysB
Analiz edýän kärhanamyz umumy önüm goýbermek boýunça meýilnamany
artygy bilen ýerine ýetirip jemi artyk 2.520,0 mln. manatlyk ö
nüm artykmaç
öndürip, göterim hasabynda 5,5% artyk we haryt önümi meýilnamada artyk
2.400,0 mln. manatlyk, ýa
da göterim hasabynda 5,4% artyk öndüripdir.
KärOana jeÖi önüÖ goýberÖegiň ÖeýilnaÖasyny artygy bilen ýerine
ýetirşine garaÖazdan, önüÖiň assortiÖe
nti boýunça meýilnamany berjaý
etmändir. Birinji önüm boýunça hasabat boýunça goýberilen önüm
meýilnamada görkezilenden 9,5% göterim az, gaýry önümler boýunça
ÖeýilnaÖadan 21,1% göteriÖ azB Şunlukda assortiÖentiň ÖeýilnaÖasynyň
ortaça göterim hasabynda ýer
ine ýetirilişi 92,8% deňdirB
KärOananyň önüÖ goýberilişinde Oil tarapdan kanagatlanarly dälB Hasabat
ýylynda geçen ýylky bilen deňeşdirilen zaýa önüÖiň Ööçberi azalan OeÖ
bolsa onuň 0,8%
udel agraÖy ýaraÖaz faktor görnüşinde bellenilÖeli,
sebäbi kärhanad
a zaýa önüÖ ÖeýilleşdirilÖeýär we gowy işleÖäge OeÖÖe
mümkinçilikler bar.
KärOananyň önüÖçilik prosessinde önüÖ goýberilende onuň sazlaşygy
bozylypdyr, we OowlukÖaç işleÖäge ýol berilipdirB ÖnüÖ goýberÖek
üçünji ongünlikde 42% göteriÖe deň bolup, birinji o
ngünlikden 1,9 esse köp
goýberilipdirB Netijede önüÖiň Oili peselýär, onuň önüÖçilige düşýän
gymmaty ýokarlanýar.
ÖnüÖ goýberÖegiň ÖeýilnaÖasynyň artyk ýerine ýetirilÖegi kärOanada
işçileriň zäOÖet öndürijiliginiň ösÖegi 2,4% göteriÖ, işçileriň sanynyň
köp
elÖeginiň Oasabyna 3,1% göteriÖ aÖala aşyrylypdyrB
KärOanada işçileriň zäOÖet öndürijiligi, Oasabat görkezijilerinden Oas
ýokary OeÖ bolup bilerdi eger, işçileriň iş wagty ýetirilÖedik bolsa, onuň
netijesinde jeÖi önüÖ kärOana boýunça 1968,0 Öüň Öanatlyk
azalypdyr ýa
da kem goýberilipdir.
KärOanada önüÖiň görnüşi boýunça ÖeýilnaÖanyň ýerine
ýetirilÖeýänliginiň sebäbi üpjünçilik bölüÖiniň işiniň näsazlygy bilen
düşündirilýärB Üpjünçilik bölüÖiniň uÖuÖy ÖeýilnaÖany ýerine
ýetirilenligine garaÖazdan №1 önüÖ ü
çin we gaýry önümler, çig mal
ýetmezçilik edipdir.
Analiz geçirýän kärhanamyzda gelejekde önümçilikde önüm goýbermek
boýunça ulanylÖadyk ätiýaçlyklary Oasabyna goýberip boljak önüÖlere şu
aşakdakylar degişliB
Önümçilikde goýberilen 359,0 m.m. zaýa
önümi ýok etmek.
KärOananyň işinde önüÖ goýberilende onuň sazlaşykly goýberilişini bozup
3952,0 m.m. önüm kem goýberilipdir. Kemçiligi düzedilen wagtda, önüm
3952 m. manatlyk köpeler.
KärOana işleýän wagtynda, işçiler iş wagtyny ýitiripdirler,
ol ýitirilen iş
wagty aradan aýrylsa, önüm 1988 m.m. köpeler.
Ätiýaçlyklary doly ulanylan wagtda kärhana boýunça jemi 6279 m. manatly
önüm köp goýberilip biliner.
Hojalyk işiniň analiziniň netijesinde kärOanada ýüze çykarylan keÖçilikleriň
esasynda, olar
y düzetÖek boýunça takyk teklipler işlenilip düzülýär we
kärOananyň degişli jogapkär işgärlerine tabşyrylýarB Berilýän teklipler takyk
Oäsiýete eýe bolÖalydyr we onuň ýerine ýetirilşi gözegçilik saklanylÖalydyrB
Bap
Senagat kärOanalarynyň ykdysady görkezijileriniň analiziniň

aýratynlyklary
7.1.
ÖnüÖ öndürÖegiň we ýerleşdirÖekligiň analiziniň aýratynlyklary
Senagat kärOanalarynyň esasy wezipesi Oalky ýokary Oilli el ýeter baOadan
gerek bolan harytlary yzygid
erli, OeÖişe bökdençsiz, sazlaşykly üpjün etÖek
bolup durýarB ÖnüÖ öndürÖegiň ösüş depgini, onuň Oil görkezijisi gönüden
göni
onuň önüÖçilik çykdajylaryna, alýan peýdasyna, kärOananyň düşewüntlilik
derejesine täsir edýär.
Şol sebäpli senagat kärOanalaryny
ň analizi, onuň önüÖ goýberişiniň
görkezijilerinden başlanýarB Olar şu aşakdakylardan ybaratB
Onuň esasy wezipeleri:
KärOananyň önüÖ goýberÖek ÖeýilnaÖasynyň ýerine ýetirilşi we
dinaÖikasyna, önüÖiň ýerleşdirilişine baOa berÖekB
Şol görkezijileriň üýtgeÖ
egine (+,
) täsir eden faktorlary kesgitlemek.
ÖnüÖçilikde önüÖiň Öukdaryny, ony ýerleşdirÖegiň görnüşini köpeltÖegiň
kärOananyň içki ulanylÖadyk ätiýaçlyklaryny ýüze çykaryp ulanÖakB
KärOanada analiziň netijesinde ýüze çykarylan ätiýaçlyklary ulanÖak üçin
teklipleri işläp düzüp, olary önüÖçilige ornaşdyrÖakB
Goýberilen önüÖiň Öukdary natural görnüşde we pul görnüşinde
ölçeginde
görkezilip bilinerB JeÖleýji görkeziji bolup önüÖiň Öukdary loÖaý söwda
baOasynda görkezilýärB KärOanada önüÖçiligiň esasy görkez
ijisi bolup goýberilýän
haryt we jemi önüm bolup durýar.
Ylmy önüm
OeÖÖe öndürilen önüÖ, ýerine ýetirilen beýleki işler we
gutarylmadyk önüm.
Haryt önüÖiň, uÖuÖy önüÖden tapawudy, onuň sanawyna,
gutarylmadyk
önüm
goşulÖaýarB
Senagat kärhanalary
nyň
hemmesinde
gutarylÖadyk önüÖiň ýok
halatynda
uÖuÖy önüÖiň jeÖi bilen Oaryt önüÖiň jeÖi deň gelýärB GutarylÖadyk önüÖiň
jeÖi önüÖiň düzüÖine goşulýanynyň sebäbi, ony Öaterial, çig Öal, zäOÖet Oaky
we beýleki çykdajylar goşulýarB
Ýerleşdirilen önüÖiň göwrüÖ
i hereket edýän lomaý söwda bahasynda
(loÖaý söwda, ylalaşyk) kesgitlenilýärB Ol öz içine satylan önüÖiň, ugradylan we
tölegi edilen önümleri
alýarB KärOananyň önüÖçilik ÖeýilnaÖasynyň ýerine
ýetirilşi kesgitlenende önüÖiň uÖuÖy göwrüÖi analiz geçirilende
natural
görkezijileri ulanylýar (birlik, Öetr, tonna we şBÖB)B Bu görkezijiler önüÖiň bir
Öeňzeş topary analiz edilende ulanylýarB Şertli natural görkezijiler, baOa
görkezijisi ýaly önüÖiň göwrüÖine OäsiýetnaÖa berÖek üçin ulanylýarB Mysal
üçin, konserw za
wodlarynda, Öüň şertli banka, Öaşyn gurluşyk zawodlarynda
şertli san abatlandyryşB ÖnüÖi goýberÖek boýunça we ýerleşdirÖek boýunça
analiz geçirilende ulanylýan esasy çeşÖe bolup kärOananyň ykdysady we sosial
ösüş ÖaksatnaÖasy, ösüş we özgeriş barada opera
tiw maglumatlar hyzmat edýär.
KärOanada uÖuÖy, jeÖi önüÖiň ykdysady analizi geçirilende birinji nobatda jeÖi
we Oaryt önüÖiň bazis zynjyrlaÖa görkezijisi OasaplanylýarB Biziň analiz geçirýän
kärOanaÖyzda Oaryt önüÖiň dinaÖikasy görkezilenB
Haryt önüÖiň d
inamikasy
Ýyllar
Haryt önüm,
mln.manat
hasabyna
Ösüş teÖpy, % Oasabyna
Bazis
Zynjyrlama
2006
900 000
100
100
2007
924 000
102,7
102,7
2008
958 000
106,4
103,6
2009
941 000
104,5
98,2
2010
008 000
112,0
107,1
7.2.
Önümçilik
gyÖÖatlyklaryny ulanÖagyň analiziniň aýratynlyklary
Senagat kärOanalaryň OeÖÖe gyÖÖatlygy bolan serişdeleri onuň özüne
degişlidir we aktiwi OasaplanylýarB KärOananyň balansynyň aktiwinde, onuň
ygtyýarynda bar bolan serişdeleriň (kapital) OeÖÖesi görkezilý
är, material
96
100
Haryt önümiň dinamikasy 2006
gyÖÖatlyklary, kärOananyň önüÖçilikde we ony ýerleşdirÖek üçin edýän
çykdajylary, şonuň ýaly
da ulanylÖagy pul serişdeleriB KärOananyň kapitalynyň
ýerleşdirilişi, onuň düzüÖiniň üýtgeýşi strukturasyny analiz geçirip düýpli
öwrenmeli we baha be
rÖeliB BaOa berilende analiz geçirilýän kärOananyň eÖlägi,
ýylyň
aýyň başyna, pul görnüşinde, tutýan orny % göteriÖde, edil şol görkezijiler
ýylyň
aýyň aOyryna we şonuň ýaly
da ösüşi pul görnüşinde, % göteriÖde
aňladylÖalyB Biziň analiz geçirýän kärOanaÖy
z şu aşakdaky ÖagluÖatlar barB
KärOananyň balansynda aktiwleriň toparlara bölünşinde, onuň esasy alaÖaty
bolup likwidnost derejesi (çalt pul görnüşine öwrülÖegi) bolup durýarB
KärOananyň serişdeleri onuň içki önüÖçiliginiň aýlanşygynda we şonuň
ýaly
da daşky aýlanyşygynda ulanylyp biliner (debitor bergiler , gyÖÖat baOaly
kagyzlary satyn alÖak, aksiýalar, obligasiýalary beýleki kärOanalaryň
obligasiýalaryny satyn almak ) .
Kärha
nanyň aýlanyşyk kapitaly onuň önuÖçiliginde ulanylyp biliner
(gutarylÖadyk önüÖleriň galyndysy, gelejekdäki önüÖçilik çykdajylary) şonuň
ýaly
da aýlanşykda (aÖÖarlardaky taýýar önüÖler, satyn alyjylara ugradylan
harytlar, pulhanadaky pullar, banklardaky ha
saplaşyk sçýotlaryndaky pul
serişdeleri, dürli Oarytlar we şBÖB)
KärOananyň aýlanyşyk kapitaly pul we Öaterial görnüşde Oereket edip bilerB
Hnfilýasiýa bolýan döwletlerde kärOananyň kapitaly pul serişdeleri görnüşde
goýulsa, onuň zyýan çekÖegi ÖüÖkin, seb
äbi onuň, pulyň alyjylyk ukyby pese
düşýarB KärOananyň eÖläklerini dürli dogry ugurlarda ýerleşdirilÖegi onuň
Oojalyk Öaliýe işinde uly äOÖiýete eýe bolup onuň netijeliligini ýokarlandyrýarB
ÖnüÖçilikde kärOananyň işine Oaýsy Ööçberde esasy, aýlanyşyk seri
şdeleri, pul
Öaterial görnüşinde, onuň optiÖal Ööçberinden köp ýagdaýda onuň önüÖ
öndürÖek boýunça ÖeýilnaÖasynyň ýerine ýetirilişi we onuň Öaliýe ýagdaýy
garaşly bolýarB KärOana gerek bolan önüÖçilik serişdeleriniň diňe zerur bolan
möcberinde ulanmalydyr,
ýetmezçilik etse ýa
da artykmaçlyk etse, ýagdaýlary
ikisi onuň Öaliýe
önümçilik görkezijilerine ýaramaz täsir eder. Mysal üçin, çig
Öal Öateriallaryň ýetÖezçiligi önüÖçiligi togtatÖaga alyp barýarB Munuň tersine
çig Öal Öateriallar çenden aşa köp Öukdarda
bolsa, bu ýagdaý onuň
zaýalanÖagyna, ulanylyş netijesiniň peselÖegine, serişdeleriň işledilÖän doňup
galÖagyna alyp barýarB Şol sebäpli kärOananyň aktiwlary dürli ugura optiÖal
Ööçberde ýerleşdirilÖeli, sebäbi şondan gönüden
göni onuň Öaliýe Oojalyk
ýagda
ýyna bagly.
Şularyň netijesinde kärOananyň kapitaly Oereketsiz doňup galýar, aýlanyşyk
serişdeleriniň aýlanyşygy peselýär, onuň netijesinde Öaliýe ýagdaýy
ýaraÖazlaşýarB Şonuň ýaly
da kärhana durnukly güýçli maliýe ýagdaýynda,
düşewüntliligiň ýokary derej
esinde kärhana maliýe ýagdaýyndan ýetmezçilik,
kynçylyk çekip biler, eger ol maliýe mümkinçiliklerini ýerlikli, netijeli ulanyp
bilÖese, çenden aşa köp aýlanyşyk serişdelerini Öateriallary alyp goýsa, ýa
da köp
möçberde debitor bergisini ýol berse.
Şonun ü
çin analiz geçirilende birinji nobatda kärOananyň aktiwleriniň
düzüÖiniň üýtgeýşini öwrenÖeliB

KärOananyň aktiwleriniň düzüÖi
KärOananyň eÖläkleriniň görnüşi
Kärhanany
ň eÖläkleri
Aýyň başyna
Aýyň aýagyna
Ösüş depgini (+,
ÖüňBÖa
udel
agramy
ÖüňBÖa
udel
agramy
ÖüňBÖa
udel
agramy
Uzak
wagtlaýyn
aktiwler
131 750
39,9
143 500
32,2
+ 11 750
7,7
Gündelik
aktiwler
Şol sanda:
198
60,1
302
67,8
+103
450
+7,7
Önümçilikd
e
5 000
1,5
36 250
8,1
+ 31 250
+ 6,6
Aýlanşykda
193 800
58,6
266 000
59,7
+ 72 200
+1,1
Jemi
330 550
100,0
445 750
100,0
+115 200
Tablisadan görnüşi ýaly, kärOanada Oasabat aýynda onuň aktiwiniň düzüÖi
üýtgäpdir:
esasy kapitalyň udel agraÖy azalypdyr, aýlanşyk köpelipdir
7,7%, şol
sanda önümçilikde
6,6 % we aýlanyşykda
1,1 %B Şol sebäpli kapitalyň düýpli
gurulşy üýtgeÖe sezewar bolupdyrB Aýyň başyna esasy kapitalyň aýlanşyk kapitala
gatnaşygy 0,66% aýyň aOyryn
a 0,47 Öunuň özi kärOanada aýlanşyk serişdeleriniň
çalt aýlanmagyna ýardam eder.
Aktiwleriň toparlara bölünşiginde onuň esasy alaÖaty bolup, çalt nagt pul
görnüşine geçişdirB Şonuň üçin aktiwlaryň OeÖÖe görnüşi uzak ÖöOletli esasy
kapitala ýa
da gündelik
(aýlanşyk) aktiwlara bölünýärlerB
KärOananyň çäginden
daşyndan ulanylýan
serişdeler
Esasy
serişdeler
Uzak
möhletli
maýa
goýumlary
Material däl
aktiwler
Ätiýaçlandy
ryş gory
Debitor
bergiler
Gysga
möhletli
maýa
goýumlary
Pul
serişdeleri
Uzak möhletli kapital
Gündelik aktiwler
KärOananyň serişdeleri içki aýlanyşykda we onuň daşky aýlanyşygynda
(debitor bergileri, gyÖÖat baOaly kagyzlary satyn alÖak we şBÖB)
KärOananyň aýlanyşyk kapitaly onuň önüÖçiliginde (ätiýaçlyklar,
gutarylmadyk önüm, ge
lejekdäki önüÖçilik çykdajylary) aýlanyşykda
(ambarlardaky taýýar önümler, satyn alyjylara ugradylan, kassadaky nagt pul
serişdeleri, banklardaky Oasaplaşyk sçýotlary, Oarytlar we şBÖB)
Bank ulgaÖy we beýleki inwestorlar kärOananyň eÖlägini öwrenende onuň
esasy serişdeler bilen üpjünçiligine, onuň teOniki ýagdaýyna, öndürijiligine,
ykdysady netijeliligine, fiziki we Öoral tarapdan könelşine üns berýärler we
şondan esasy netijäni çykarýarlarB
Analiz geçirilende şonuň ýaly
da kärOananyň aýlanyşyk serişdeler
iniň
düzüÖine üns berilýärB Biziň analiz edýän kärOanaÖyzda aýlanşyk serişdeleriniň
düzümi tablisada görkezilýär.
KärOananyň aýlanyşyk serişdeleriniň düzüÖi
Serişdeleriň
görnüşleri
Serişdeler ÖüňBÖanat
hasabynda
Serişdeleriň udel agraÖy
Aýyň
başyna
Aýyň
aýagyna
Tapawu
t (+,
Aýyň
başyn
Aýyň
aýagyn
Tapawu
t (+,
Pul serişdeleri
163 800
171 000
+7 200
82, 4
56,5
25,9
Gysga möhletli
maliýe goýumlary
35 000
+ 35000
11,6
+11,6
Debitorlar
30 000
60 000
+30 000
15,1
19,9
+4,8
Ätiýaçlandyryş
000
30 000
+25 000
2,5
9,9
+7,4
Gutarylmadyk önüm
6 250
+ 6 250
2,1
+2,1
Taýýar önüm
Jemi
198 800
302 250
+103450
100,0
100,0
Tablisadan görnüşi ýaly analiz edýän kärOanaÖyzda aktiwlaryň esasy
bölegini pul serişdeleri tutýarB
Onuň paýyna aýyň başyna 82,4 % duşýärB Aýyň
aOyryna onuň absolýut suÖÖada köpelip onuň paýy 25,9 % barabar bolupdyrB
Munuň sebäbi pul serişdeleriniň bir bölegi aksiýa, ýene bir bölegi önüÖçilik
ätiýaçlyklaryna, ýene
de bölegi tölenmedik debitor bergilerin
de bolup, hasabat
döwürde köpelipdir.
Pul serişdeleriniň bank Oasaplaşyk sçýotynda bolÖagy onuň Öaliýa
ýagdaýynyň berkeÖegini aňladýarB Pul serişdeleri kärOananyň birinji nobatdaky
borçlaryny üzÖäge etÖeli, üpjün etÖeliB Nagt pul serişdeleri ulanylÖaýan b
olsa
olary önüÖçilige gönükdirip ony ulanÖagyň netijeliligini ýokarlandyrÖalyB
7.3.
ÖnüÖçilik Oarajatlarynyň we önüÖleriň özüne düşýän gyÖÖatynyň
analiziniň aýratynlyklary
Bazar ykdysadyýetinde senagat kärOanalarynda önüÖiň özüne düşýän
gymmatyny yzygiderli
OeÖÖe peseltÖek, onuň Öaliýe ýagdaýyny güýçlendirÖek
üçin esasy wezipe bolup durýarB ÖnüÖiň özüne düşýän gyÖÖatyny peseltÖek
kärOananyň alýan peýdasyny köpeltÖek üçin esasy faktorlaryň biri bolup durýarB
ÖnüÖiň özüne düşýän gyÖÖaty diýip dürli OyzÖatlaryň
pul görnüşinde,
önüÖ öndürÖek üçin sarp edilýän çykdajylarynyň OeÖÖesine ýangyç, çig Öallar,
energiýa, zähmet, suw,
par
, işçileriň zäOÖetini goraÖaga edilýän çykdajylar we
şBÖB
ÖnüÖiň özüne düşýän gyÖÖaty, önüÖ öndürÖek üçin OeÖÖe çykdajylary
öz içine al
yp, onuň çykdajylaryny, girdejilerini görkezýän esasy görkeziji bolup
durýarB ÖnüÖiň özüne düşýän gyÖÖaty kärOananyň uÖuÖy jeÖleýji netijesini
aňladýan intensifikasiýa we çig Öallaryň ulanylşynyň netijeliligini görkezýän
esasy görkezijidir.
ÖnüÖiň özüne d
üşýän gyÖÖatynyň önünde şu aşakdaky wezipeler durýar:
KärOananyň önüÖiň özüne düşýän gyÖÖatynyň ÖeýilnaÖasynyň
dogrylygyna, dartgynlylygyna baha bermek
ÖnüÖiň özüne düşýän gyÖÖatynyň ÖeýilnaÖasynyň ýerine ýetirilişiniň
dinamikasyny düzmek.
ÖnüÖiň özüne
düşýän gyÖÖatynda ÖeýilnaÖanyň ýerine ýetirilÖegine
täsir edýän faktorlary takyklap, onuň edýän täsiriniň Ööçberini ölçeÖekB
Aýry
aýry önüÖleriň özüne düşýän gyÖÖatyny analiz etÖekB
KärOanada önüÖiň özüne düşýän gyÖÖatynda ýüze çykarylÖadyk
ätiýaçlyklary t
akyklap, olary ulanmaga teklip bermek.
ÖnüÖiň özüne düşýän gyÖÖaty analiz edilende kärOananyň önüÖçilik
Öaliýe Oojalyk işleriniň OeÖÖe tapgyrynda, bar bolan ulanylÖadyk ätiýaçlyklary
ýüze çykaryp, olaryň gelejekde ulanylÖagy üçin takyk teklipleri OödürleÖe
k bolup
durýar. Has takyk aýdylanda pul, material, üpjünçilik zähmet ätiýaçlyklaryny
netijeli ulanÖak bolup durýarB KärOanada önüÖiň özüne düşýän gyÖÖaty dogry
Oil tarapdan ýokary analiz edilende, onuň alýan peýdasynyň, düşewüntliligiň
görkezijilerine dogr
y baha bermäge esas döredýär.
ÖnüÖiň özüne düşýän gyÖÖaty Oas çuňňur analiz geçirilende kärOanada bir
man. haryt önüme edilen çykdajy meýilnama we hasabat boýunça hasaplanyp
deňeşdirilýärB Bulardan başga kärOanada goýberilýän deňeşdirip bolýan we
deňeşdiri
p bolÖaýan Oaryt önüÖleriniň özüne düşýän gyÖÖaty analiz edilýärB
Geňeşdirip bolýan Oaryt önüÖe kärOanada OeÖişe goýberilýän önüÖler
degişliB Bu önüÖler analiz geçirilende ÖeýilnaÖa bilen Oasabat deňeşdirilende
ullakan tapawut bolmaýar. Sebäbi bu önümler t
anyş, OeÖişe goýberilýän önüÖ,
çykarylýan çykdajylary hem mälim.
Geňeşdirip bolÖaýan Oaryt önüÖleriň özüne düşýän gyÖÖaty analizi
geçirilende ÖeýilnaÖa bilen Oasabat ÖagluÖatlarynda uly tapawudyň bolÖagy
mümkin (+,
). Sebäbi bu önümler kärhana üçin täze öz
geşdirilÖedik önüÖ, şol
sebäpli bu analize hemme taraplaýyn üns berip dogry netije çykarylmaly.
ÖnüÖiň önüÖçilige düşýän gyÖÖatynyň dinaÖikasy düzülende, ony
OeÖÖe taraplaýyn Oäsiýetlendirýän görkeziji deňeşdirip bolýan Oaryt önüÖdirB Ol
görkeziji hemme
goýberlen önüÖ boýunça tygşytlanan serişdäni görkezýärB
Senagat kärOanalarynda önüÖin özüne düşýän gyÖÖatynyň Ööçberi ÖeýilnaÖada
kärOananyň özi tarapyndan işlenilip düzülýär we Öinistrlik, assosiasiýa tarapyndan
tassyklanylýar.
KärOanada önüÖiň özüne düşý
än gyÖÖaty ÖeýilnaÖalaşdyrylanda ondan
alynýan tygşytlylyk şu aşakdaky faktorlar boýunça Oasaplanylýar
ÖnüÖçiligiň teOniki taýdan ýokarlanÖagy;
ÖnüÖçiligiň we zäOÖetiň guraÖaçylygynyň ýokarlanÖagy;
ÖnüÖçiligi ýerleşdirÖegiň onuň göwrüÖiniň, Öukdarynyň düz
üÖiniň
üýtgemegi;
Tebigy baýlyklary netijeli ulanmak;
Önümçiligi ösdürmek;
7.4.
Maliýe netijeleriniň analiziniň aýratynlyklary
KärOananyň Öaliýe netijelerini Oäsiýetlendirýär görkezijileri esasylarynyň
biri alýan peýdasy we onuň düşewüntlilik derejesidirB Peý
da kärhanany
dolandyrÖak üçin esasy çeşÖe bolsa, beýleki tarapdan döwlet býujetini dolÖak
üçin esasy çeşÖedirB
Göwlet pudaklaryň OeÖÖesinde OeÖişe peýdanyň köpelÖegine, önüÖ
goýberÖek boýunça ÖeýilnaÖanyň artykÖajy bilen dolandyrylÖagyna, goýberilip
önüÖiň
Oiliniň, assortiÖentiniň ýokarlanÖagyna uly alada edýär we olaryň
artykmajy bilen ýerine ýetirilmegine bar tagallany edýär.
KärOananyň alýan peýdasy, önüÖiň özüne düşýän gyÖÖatynyň derejesi
bilen deňeşdireniňde, onuň işini Oas doly OäsiýetlendirýärB Şonu
ň bilen birlikde
kärOananyň diňe alýan peýdasynyň köpelÖegine baOa berÖän, onuň düşewüntlilik
derejesine OeÖ üns berÖeli, Oas takygy kärOanada Oer bir Öanat esasy fondlaryň
paýyna näçe Öanat peýda düşýärB Munuň özi kärOanada esasy fondlaryň netijeli
ulanyl
şyny OeÖ OäsiýetlendirýärB
KärOananyň alýan peýdasyna, düşewüntlilik derejesine bir näçe faktorlar
täsir edýär we bu görkezijiler jeÖleýji, Oäsiýetlendiriji, onuň işine baOa berýän
görkeziji bolup durýar.
Hojalyk işiniň analizi esasy wezipesi alynýan peýda
we düşewüntlilige täsir
edýär daşky we beýleki faktorlaryň ýaraÖaz täsiriniň öňüni alyp, Öaliýe
ýagdaýyna ýardam etmek bolup durýar.
KärOananyň Oojalyk işiniň netijesi (balans peýdanyň Ööçberi) satylan Oaryt
önüÖiň, gaýry satylan önüÖleriň we satuwa degiş
li däl netijelerden durýar.
Şularyň birinji we ikinjisi goşulanda kärOananyň peýdasyny ýa
da zyýanyny
görkezýär.
KärOanada Öaliýe netijeleriniň analizi geçirilende ony debitor kreditor
bergilerine, töleg ukyplylygyna hem üns berilýär we olary analiz geçir
ip, onuň
maliýe ýagdaýyna baha berilýär.
KärOananyň Öaliýe Oojalyk ýagdaýy gowy bolan ýagdaýynda, işçi,
gullukçylar, Öaliýe bank ulgaÖy, Oaryt ugradyjylar bilen öz wagtynda Oasaplaşyp
bilýärB Şonuň üçin kärOananyň Öaliýe netijelerine analiz berilende, onuň
töleg
ukyplylygyna analiza aýratyn ÖöOüÖ işdirB
Maliýe netijeleriniň, kärOananyň Öaliýe ýagdaýynyň esasy wezipeleri bolup,
onuň Oususy aýlanşyk serişdeleriniň, olara deňeşdirilýän serişdeleriň saklanşy,
işleýşi bolup durýarB Olardan başga bank karzlarynyň
normadan artyk ätiýaçlyk çig
Öallaryna ulanylşy, debitor
kreditor bergileriň ýüze çykyşyna, olaryň sebäplerini
anyklaÖak we kärOananyň töleg ukyplylygyny anyklaÖak bolup durýarB
Mysal üçin, biziň analiz edýän kärOanaÖyzyň töleg ukyplylygy şu aşakdaky
tabl
isada görkezilýärB MagluÖatlar şertli we önüÖçilige, kärOananyň Öaliýe
ýagdaýyna ýakynlaşdyrylan kärOananyň töleg ukyplylygynyň balansyB
KärOananyň töleg balansy



(Öüň Öanat)
T/b
Emläkler
Ýylyň
başyna
Ýylyň
aýagyna
T/b
Borçlar
Ýylyň
başyna
Ýylyň
aýagyna
2.
Kassa
Bankdaky
Oasaplaşyk sçýoty
Gaýry pul
serişdeleri
Ugradylan
harytlar we
tabşyrylan işler
töleg möhleti
dolmadyk
Taýýar önüÖleriň
normadan
artykÖajynyň
galyndysy
EÖläkleriň jeÖi
Bergileriň
serişdelerden
artykmaç gelmegi
Balans
13

10

11

-


24

6 090

31 050
18

380

13

260

32

32 670
2.

3.

4.


5.


6.
Töleg fondy
boýunça bergiler
Çig mallar we
gutarylmadyk
önüm üçin alynan
karzlar
Ýolda gelýän
harytlar üçin karz
Haryt ugradyjylar
Oasaplaşyk
dokuÖentleriniň
töleg möhleti
dolmadyk
Haryt ugradyjylar
fakturlary
ugradylmadyk
Maliýe edaralary
dürli tölegler
boýunça
Borçlar
yň jeÖi
Serişdeleriň
bergilerden
artykmaçlygy
Balans

1

9

4

960

4

31

-



31 050


910

10

4

690

4

31

1

32 670
Analiz
irlende
lege
ukyplylygyny
takyklamak
gelejekde
leg
hasapla
ygyny
mille
dirmek
mali
agda
yny
gowulandyrmak
in
leg
balansyny
hmi
eti
bardyr
rhanany
lege
ukyplylygyny
islendik
wre
hasap
etmek
mkindir
. Ý
agny
belli
bir
sen
ä
ä ý
yly
yna
agyna
seri
delerini
bergileri
bilen
dirip
netije
ykarmaly
Bizi
analiz
rhnamyzda
leg
balansyndan
aly
onu
eml
24 960
manat
bolup
bergileri
yly
yna
31 050
manada
bolupdyr
agny
onu
pul
seri
deleri
bergileri
lem
ukypsyz
bolup
6 090
manatlyk
seri
etmez
ilik
edipdir
analiz
rhanamyz
yly
yna
lege
ukypsyz
bolupdyr
yly
ahyryna
rhanany
seri
deleri
32 670
manat
bolup
onu
bergileri
31 400
manada
bolupdyr
Has takygyny aýtsak onuň pul
serişdeleri ýylyň aOyryna bar bolan bergilerden 1 270 Öüň Öanat artyk bolupdyrB
Munuň özi kärOananyň ýylyň dowaÖynda Öaliýe Oojalyk işlerini käÖilleşdirip bar
bolan serişdeleri tygşytly ulanyp kärOanany tölege ukyply edara öwür
ipdirB Munuň
özi kärOananyň Oasabat ýylynda gowy işlänligine güwä geçýärB Analiz edýän
kärOanaÖyzyň gutarnykly töleg ukyply diýip netije çykarÖaga birnäçe faktorlary
anyklamaly. Ýagny töleg resminamalara wagtyny, senesini kesgitläp ol pul
serişdeleriniň Oa
ýsy wagtda kärOananyň Oasaplaşyk sçýotyna geljek wagtyny
kesgitleÖeliB Şu işde ýalňyşlyk, säwlik goýberÖek bolÖaýarB Bu ÖagluÖatlary
ýagny tölegleriň senesini kärOananyň gündelik Oasabyndan alÖak ÖüÖkinB Eger
tölegiň ÖöOleti öňe gidýän bolsa bu ýagdaý kärO
ananyň Öaliýe ýagdaýyny
gowulandyrýar we tersineB Eger serişdeleriň kärOananyň sçýotyna gelÖeli ÖöOleti
gijä galsa kärOananyň Öaliýe ýagdaýynda kynçylyk döreýär we şonuň netijesinde
onuň tölege ukypsyzlygna alyp barýarB Tölege ukyplylygyny ýokarlandyrÖak ü
çin
kärhanada derege ýaramaýan uzak möhletli ulanylmadyk çig mallar ýa
da
serişdeler bar bolsa olary gerek bolan ýerlerine satÖalyB Munuň özi kärOananyň
Öaliýe ýagdaýynyň gowylanÖagna ýardaÖ ederB Bulardan başga alyjylara
ugradylan taýýar önüÖiň töleglerin
i çaltlandyrylÖaly we şonuň ýaly
da taýýar
önüÖleriň Öüşderlere ugradylÖagny gazanÖalyB Bu çäreleriň OeÖÖesi
goýberilýän önüÖiň Oiline onuň assortiÖentine, sazlaşykly goýberilşine we
komplektnystyna bagly.
7.5.
KärOananyň Öaliýe ýagdaýynyň analiziniň
aýratynlyklary
KärOananyň Öaliýe netijesini onuň önüÖçilik Oojalyk işleriniň netijesinde
alýan peýdasy alaÖatlandyrýarB Onuň özi iş ýüzünde aÖala aşyrylan, kärOananyň
işçileriniň goşÖaça zäOÖetiniň esasynda gazanylan arassa girdejidirB
Senagat kärhanalary
nda balans peýdasynyň Ööçberi ÖeýilnaÖalaşdyrylýarB
Peýdanyň ÖeýilnaÖalaşdyrylÖagynyň esasy äOÖiýeti birinji tarapdan
kärOanalaryň, birleşikleriň OeÖÖesiniň uÖuÖy önüÖçiligiň netijeliligini
ýokarlandyrÖak bolsa, ikinji tarapdan kärOanalaryň işiniň Oilini ý
okarlandyryp,
işçi kollektiwiň önüÖçiligi ýokarlandyrÖak üçin Oöwesini galdyrÖak bolup
durýar.
Kkdysady analiziň esasy wezipesi kärOana
birleşiklerde peýdanyň
ÖeýilnaÖasynyň düzülşinde onuň dogrulygyny, düzülende OeÖÖe
ÖüÖkinçilikleriň Oasaba alynanlygyny,
onuň dartgynlylygyny, ýerine ýetirilende
ÖeýilnaÖa bilen Oasabatda ýüze çyksa tapawudyň, Oaýsy sebäplere görä we olary
gelejekde düzetÖegiň ýollaryny, düzetÖäge takyk teklipler berilÖelidirB
KärOananyň balans peýdasynyň düzüÖi satylan Oaryt önüÖden gelen
peýda,
satylan gaýry önüÖlerden alynan netije we satuwa degişli bolÖadyk girdejiler,
ýitgilerden durýar.
Balans peýdanyň eÖele gelşi we düzüÖi
Halk Oojalygynyň dürli pudaklarynda balans peýda we Oaryt önüÖi
ýerleşdirÖekden alynýan peýda (OyzÖat)
birÖeňzeş däldir, olaryň öz
aýratynlyklary bardyr. Mysal üçin, senagatda, oba hojalygynda peýda satylan
önüÖlerden gelýän pul serişdeler bilen, önüÖiň doly özüne düşýän gyÖÖatynyň
tapawudy esasynda kesgitlenilýär.
Söwda kärhanalarynda umumy girdeji bilen o
ny ýerleşdirÖek bilen bagly
bolan koÖÖersiýa çykdajylarynyň tapawudy esasynda kesgitlenilýärB ÖnüÖçilige
degişli däl kärOanalarda (Oojalyk Oasaplaşygyndaky kärOanalar) peýdany Oasap
etÖek üçin önüÖ satÖakdan, OyzÖatdan alan girdejisinden onuň önüÖçilige
şýän gyÖÖatynyň tapawudy, ÖeýilnaÖasy boýunça zyýan çekýän kärOanalarda
Haryt önümden alnan
peýda
Haryt önümiň
galyndysyndan we
görkezilen
hyzmatlardan alnan
peýda
Satylmadyk haryt
önümden, görkezilen
hyzmatdan alnan
peýda
Satylan hatyr
önümden we
görkezilen hyzmatdan
alnan peýda
Satylan gaýry
önümlerden alnan
peýda
Satuwdan daşary
geçirilen
operasiýalardan alnan
peýda (zyýan)
Balans peýda
Oasabat boýunça çekilen zyýanyň we ÖeýilnaÖa boýunça çekÖeli zyýanyň
tapawudy esasynda hasaplanylýar.
Senagat kärOanalarynda alynýan peýdany analiz geçirÖegiň öz
aýratynlyklary we oňa
mahsus bolan yzygiderliligini berjaý etmeli.
Peýdanyň ÖeýilnaÖasynyň düzülşiniň dogrylylygy
Onuň ÖeýilnaÖasynyň ýerine ýetirilişine baOa berÖek (çärýek, ýyl we şBÖB)
Balans peýdanyň düzüÖini öwrenÖek
Peýdanyň paýlanşynyň analizi
Peýdada ulanylmadyk
ätiýaçlyklary ýüze çykaryp onuň Ööçberini jeÖleÖek
Balans peýdanyň ÖeýilnaÖasynyň ýerine ýetirilişi, Oasabat bilen ÖeýilnaÖa
deňeşdirilip kesgitlenilýärB
Biziň analiz geçirýän kärOanaÖyzda balans peýda şu aşakdaky tablisada
görkezilýär.
Peýdanyň
ÖeýilnaÖasynyň ýerine ýetirilişi we onuň dinaÖikasy
Görkezijiler
Geçen
ýyl
Öüň
manat
hasab
ynda
Hasabat ýylynda
Meýilnamadan
tapawudy
Meýilnama
Hasabat
ň
ma
nat
Meýi
lnam
Meýil
nama
balan
peýda
Müň
man
en
ýyl
ka
Bal
ans
peý
da
ň
ma
nat
en
ýyl
ka
Bal
ans
peý
da
Haryt önüÖiň
ýerleşdirÖek
den alnan
peýda
72 100
200
109,

95,1

470
114,

95,5

+32

+4,1

3,93
Gaýry
satuwdan alnan
peýda (+)
zyýan (
170
0,20
+18

0,21
+10
+5,8

0,01
Satuwdan
daşary zyýan
0,09
0,10
Satuwdan
daşary alnan
peýda
3 930
3 860
98,2

4,64
+3
710
94,1

4,30
150
3,88
0,18
Balans peýda
76 030
230
109,
100
280
113,
100
+3
050
3,66
3,66
Her bir senagat kärhanasy döwlet tarapyndan önümçilik üçin zerur
bolan
aýlanşyk serişdeleri bilen üpjün edilýärB Şol serişdeleriň ulanylyş derejesi,
kärOananyň dolandyrylyşy onuň Öaliýe Oojalyk işini OäsiýetlendirýärB
KärOananyň önüÖçilik işi pul görnüşinde aňladylyp, onuň pul aýlanşygy
bilen we Öaliýe işi bilen baglydy
rB KärOana işçi gullukçylar bilen Oasaplaşyk
göçürÖäge, Öaliýe bank ulgaÖynyň öňünde öz borçnaÖalaryny ýerine ýetirÖäge ,
Oaryt çig Öal ugradyjylara töleg etÖäge belli bir Ööçberde pul serişdeleri bilen
üpjün bolmaly.
Kärhanada önümçilikde önüm öndürmek üç
in edilýän işler, ony
ýerleşdirÖek boýunça aÖala aşyrylýan tagallalar kärOananyň Öaliýe ýagdaýyny
eÖele getirýärB KärOanany birleşiginiň Öaliýe pul serişdeleriniň eÖele gelÖegi,
Öaliýe serişdeleriniň paýlanÖagy pul serişdelerinde durýarB Ol serişdeler saty
lan
haryt önümlerden, edilen hyzmatlardan, bank karzlaryndan emele gelýär.
KärOananyň Öaliýe ýagdaýyna onuň Oususy serişdelerini ýerleşdirilişinden
we sarp edişi boýunça OäsiýetnaÖa berilýärB KärOananyň Oasaplaşyk geçirýän
edaralarynyň öňünde alan borçlar
yny wagtynda ýerine ýetirÖäge onuň Öaliýe
ýagdaýy durnukly hasaplanylýar.
KärOananyň Öaliýe ýagdaýynyň derejesi, onuň Oasabyna dürli çeşÖelerden
gelýän pul serişdelerini Oasaba alÖak bilen baOalanÖaýarB Ol dereje kärOananyň öz
ygtyýaryndaky serişdeleri net
ijeli we tygşytly ulanyşyna baglyB Serişdeleri netijeli
we tygşytly ulanyşy ykdysady analiziň esasy wezipesi bolup durýarB
Analiziň esasy wezipesi kärOananyň Öaliýe ýagdaýyna uÖuÖy OäsiýetnaÖa
berÖek, gelýän serişdeler bilen onuň çeşÖeleriniň arabaglanşygy
, maliýe karz,
Oasaplaşyk düzgünleriniň berjaý edilişini anyklaÖakB
Analiz geçirilende kärOananyň Oususy aýlanşyk serişdeleriniň ätiýaçlyklary
Ööçberi, Oarajat we taýýar önüÖleri; aýlanşyk serişdeleriniň aýlanşy; onuň
üýtgeÖeginiň sebäpleri; bank karzlaryn
y ulanÖaga bolan Oukugyň ulanylşy we
onuň üpjünçiligiB
KärOananyň Öaliýe ýagdaýyny görkezýän görkezijiler
KärOananyň Oususy we oňa deňeşdirilen aýlanşyk serişdeleri, olaryň
artykmaçlygy (+), ýetmezçiligi (
Aýlanşyk serişdeleriniň artykÖaçlygy(+)
onuň ýetÖezçiligi (
) (bu
görkezijiler, aýlanşyk serişdeleriniň ýagdaýyny görkezýär);
Aýlanşyk serişdeleriniň aýlanşygynyň koeffisenti ;
Töleg ukyplylygy.
Analiz edýän kärOanaÖyzda getirlen tablisadan görkezilişi ýaly balans
peýdanyň ýerine ýetirilişi Öeý
ilnaÖa bilen Oasabat ÖagluÖatlaryny deňeşdirÖek
esasynda takyklanýarB Biziň tablisaÖyzdan görnüşi ýaly kärOananyň balans
peýdasy ÖeýilnaÖa bilen Oasabat deňeşdirilende 3050 Öüň Öanat artykÖajy bilen
ýerine ýetirilipdir ýa
da 3,66% ýokaryB Onuň ösÖegine esa
sy sebäp bolan
kärOananyň Oaryt önüÖi ýerleşdirÖekden alan artykÖaç peýdasy bolup durýarB
Şonuň ýaly
da satuwdan daşary we gaýry önüÖleri ýerleşdirilşinden alnan zyýan
kärOananyň balans peýdasyny 80 Öüň Öanatlyk keÖeldipdirB Satuwdan daşary
alnan peýda kär
Oanada 3710 Öüň Öanatlyk bolupdyr ýa
da balans peýdanyň
4,3%
e deň bolupdyrB Getirlen ÖagluÖatlar kärOananyň deslapky balans
peýdasynyň ÖeýilnaÖasynyň ýüzleý OäsiýetnaÖa berÖek üçin esas bolup durýarB
Şonuň üçin gelejekdäki balans peýdanyň analizi oňa tä
sir eden faktorlaryň Oer bir
görnüşi boýunça balans peýda eden täsirini takyklaÖak üçin ugrukdyrylÖalyB
Bap
8B Kkdysady görkezijiler çaklananda analiziň esasy wezipeleri
8.1.
Kkdysady çaklaÖa barada düşünje we onuň
usullary
Bazar gatnaşyklary şertinde ykdysady ylyÖlaryň öňünde önüÖçiligiň
öňünde, onuň ösÖegine täsir edýän we täsir edip biljek sebäpleri takyklaÖak we
olary aradan aýyrÖak üçin degişli çäreleri işläp, düzüp aradan aýyrÖaklyk esasy
wezipe bolup durýar.
Has takygy kärOananyň ösÖegine onuň bar bolan ÖüÖkinçiliklerini netijeli
ulanylÖagyna (önüÖçilikde zäOÖet çekýänleri we şBÖB)B Soňra takyk teklipler
işläp, düzüp kätOananyň ykdysady ösüşini çaltlanÖagyna ýardaÖ etÖeliB Şu çäre
aÖala aşyrylanda artykÖaç Oar
ajat sarp etÖän, kärOananyň içki
ulanylmadyk
ätiýaçlyklaryna sarp etÖeliB ÇaklaÖa ykdysady analiz pudaklaryň OeÖÖesinde
ýokarda görkezilen çäreleri aÖala aşyrÖak bitirýän işleri bilen analiziň aýratyn bir
görnüşi ýaly kabul edilýärB
Çaklama analizi öz için
e kärOananyň esasy görkezijileri boýunça çaklaÖany,
gelejekdäki ösüşe baOa berÖek, dolandyryş çözgütleri işläp düzÖek, täze
çaklaÖanyň Oasaplaryny, onuň ösüş ýoluny saýlap alÖak we onuň esasynda
berilýän ÖaslaOatlary iş ýüzünde aÖala aşyrÖak bolup durýarB
Çaklama analizinde
soňky resÖinaÖa dolandyryş çözgüdi bolup, kärOananyň öz işgärleri tarapyndan
işlenilip düzülýär we önüÖçiligiň OeÖÖe görnüşinde (eksport baOalary berÖek;
teklipler işläp düzÖek) olaryň öz jogapkärçiliginde aÖala aşyrylýarB
Çaklama analiz
inde esasy gural bolup hyzmat edýän, ulanylýan ykdysady
ÖateÖatiki ÖodelirleÖek bolup durýarB Bu işi aÖala aşyrÖak üçin diňe täze,
döwrebap Oasaplaýyş teOnikasynyň esasynda, şonuň köÖegi bilen aÖala aşyrÖak
ÖüÖkin we şonuň esasynda kärOanany dolandyrÖakda
çaklaÖa analiziniň öňünde
uly mümkinçilikler döreýär.
Kkdysady analiziň öňünde goýulýan wezipeleriň OeÖÖesi, olaryň netijeleri,
aOyrynda aýgytlaýjy we onuň ösüşinde ykdysady analiziň nazaryýetiniň
käÖilleşÖegi
ösüş bolup durýarB
ÇaklaÖa analiziniň esasy we
zipeleriniň bir önüÖçilikde onuň ösÖeginde
gelejekde aýgytlaýjy orny tutýan, önüÖiň Ööçberini köpeltÖäge ýardaÖ etjek
görkezijileriň çaklaÖasyny işläp düzÖek we ony esaslandyrÖak bolup durýarB
ÇaklaÖa analizi kärOananyň aýratyn bir soragyna, onuň Oojalyk i
şiniň bir
bölegine, şonuň ýaly
da uÖuÖy bütinleý Öaliýe Oojalyk işine bagyşlanyp bilerB
Häzirki wagtda kärOanalarda çaklaÖa analizi diňe aýry
aýry böleklerde,
bölümlerde geçirilýär (zähmet resurslary bilen üpjünçilik, önümçilik, hojalyk
çykdajylarynyň eÖel
e gelmegi, peýda) çaklama analizi geçirilende, mesele hemme
taraplaýyn öwrenilen bolmaly, bir taraplaýynlyga ýol bermeli däl. Häzirki wagtda
kärOanalaryň Öaliýe görkezijileri önüÖiň önüÖçilige düşýän gyÖÖaty ýeterlik
derejede çaklama etmek üçin öwrenilmedi
ÇaklaÖa ykdysady analiza, önüÖçiligiň bazar gatnaşyklarynda uly ÖöOüÖ
ýokarlandyrylan talap bildirilýärB MagluÖatlara esaslanyp kärOanalaryň geçen
ýyllardaky uÖuÖy ýagdaýynyň ösüş depginleri, ykdysady ösüşi görkezilýärB Muňa
garamazdan çaklama ykdysady
analiziň esasy wezipeleriniň biri bolup kärOanada
goşÖaça ulanylÖadyk ätiýaçlyklary ýüze çykaryp, olary ulanyp, sosial ykdysady
ösüşi çaltlandyrÖak bolup durýarB
Bulary aÖala aşyrÖak üçin, pudagyň ösÖegi üçin, onuň jikÖe
jik manyly
ÖazÖunly iş ÖeýilnaÖasyn
y düzüp, oňa täsir edýän ýaraÖaz faktorlary aradan
aýyrmaly.
ÇaklaÖa ykdysady analiz kärOananyň ýeke bir ulanylÖadyk ätiýaçlyklaryny
tygşytly ýüze çykarÖak bilen çäklenÖän, olary ulanÖak, onuň esasynda
kärOananyň önüÖini köpeltÖek üçin takyk teklipleri Oö
dürleÖeli we olaryň berjaý
edilişini gözegçilikde saklaÖalyB Mysal üçin, gözlegleriň esasynda kärOanada
işçileriň iş wagtynyň ýitirenligi takyklandy, ýöne iş wagtynyň gelejekde OeÖ
kemelmegini
ýitirilÖegini öňünden takyklaÖak ÖüÖkin däl, eger onuň sebäbi
anyklanÖan, ony düzetÖek üçin çäreler görülÖedik bolsaB ÇaklaÖa analiziniň
esasy ulanylýan guraly bolup ykdysady matematiki modelirleme bolup durýar. San
analizini üpjün edip onuň täsir edişini dolandyryşa, ykdysady analiz edilýän
kärhana, çaklama analizin
iň görnüşine täsirini (onuň baOa berlişine iş ýüzünde
takyklaÖak, Öuňa baOalar, tariflar, işçilere dürli goşÖaça tölegler, norÖa we
normatiwler).
Ýokarda getirilen çaklama analizina bildirilýän wezipeler pudakara
kärOanalarynyň ösüşiniň global Öeselelerin
e we dolandyrylyşy käÖilleşdirÖegiň
gözlegine ugrukdyrylmalydyr.
Şu ýagdaýda pudak OeÖ düzüşsiz (
безструкный
) obýekt görnüşinde
seredilip bilinerB ÇaklaÖa analizinda pudagyň çäkli önüÖçilik görkezijileri
ulanylýar, ýöne olar kärOananyň esasy görkezijilerid
ir.
Şunlukda, uly ykdysady kärOanalar, birleşikler, Öinistrlikler üçin analiziň
wezipeleri ÖazÖuny, esasy görnüşleri doly degişlidir we aÖala aşyrylýandyrB
Analiz geçirilýän kärOananyň işiniň çylşyryÖlylygy analiz geçirÖegiň
usulyna
usulyýetine hem
baglydyrB Köp sanly, uly ÖagluÖatlar (operatiw analiziň
diagnostiki görnüşi) ýa
da çylşyryÖly zäOÖet talap edijiligi ýokary, el güýji bilen
aÖala aşyryp bolÖajak OasaplaÖalar, Oasaplar (çaklaÖa analizi) ykdysady
analizda Oasaplaýyş teOnikasyny ulanÖaga Öe
jbur edýärB Analiziň netijeliligi onuň
çaltlygyny, Oilini, analiziň çuňňur aÖala
aşyranlygyny, oňa edilýän Oarajatlaryň
keÖeldilÖegi, analiz geçirÖegiň käÖilleşdirilÖegi, onuň aÖala aşyrylanda
Oasaplaryň, güýçli Oasaplaýyş Öaşynlarynda aÖala aşyrylÖagy geç
irilýän analiziň
hiline we çaltlylygyna, dogrylylygyna ýardam edýär.
8.2.
Görkezijiler boýunça çaklaÖalaryň analizde ulanylşy
Häzirki wagtda pudaklaryň islendik böleginde, onuň uzak wagtlaryň
dowaÖynda pajarlap ösÖegi üçin çaklaÖa analiziniň z
erurlygy tebigy zatdyr.
ÇaklaÖa analizi ykdysady görkezijileriň ÖodelirlenÖegi esasynda işlenilip
düzülip, gözleg geçirilende esasy gural görnüşinde OyzÖat edýärB
Gogry we ulanÖaga aÖatly bolan Öodeli işläp düzÖek üçin, oňa birnäçe
talaplar bildirilýär (an
aliz geçiriljek kärOana barada doly OäsiýetnaÖa, işleriň özara
baglanyşygy, Oasabat çeşÖeleriniň Öany ÖazÖunyna düşünip, ony ykdysady
tarapdan okatÖagy başarÖak we analiz etÖek we şBÖB)
Kkdysady görkezijileriniň biri
biri bilen baglylygyny nazara alsaň, o
laryň
Oer birini aýrylykda ÖodelirleÖek zerurlygy ýok diýseň OeÖ dogry bolarB Köplenç
ýagdaýda soraglaryň Oaýsy biri aýrylykda Öodelirlän OeÖ bolsa ol käbir
ýagdaýlarda soragy belli bir görnüşe getirÖegiň kynçylygy bilen düşündirilýärB
KärOanalaryň ykdysad
y görkezijileriniň biri
biri bilen baglylygy, olaryň özara
daOyllylygy, garaşlylygy çaklaÖa analizini işläp düzÖäge we ony aÖala aşyrÖaga
şert, ÖüÖkinçiligi döredýärB
Şonuň özi esasy ÖöOüÖ analiz geçiriljek kärOanalaryň özara baglanyşygyny
öwrenip pudakda,
esasy görkezijileriň ösüşini çaklaÖa görnüşinde işläp düzüp
pudagyň ösÖegine, onuň ykdysadyýetiniň käÖilleşÖegi ýardaÖ ederB
Pudaklaryň OeÖÖesinde ykdysadyýeti ösdürÖek, önüÖçiligiň netijeliligini
ýokarlandyrmak esasy wezipe bolup durýar.
Bu işe kärOanala
ryň OeÖÖe işgärleri döredijilikli gatnaşyp önüÖçiligiň bar
bolan görnüşlerinde eýeçiligine seretÖezden elinden gelen tagallalary etÖelidirB
Bu işleri aÖala aşyrÖakda ykdysady analiziň orny uludyrB Analiz dürli görnüşde
aÖala aşyrylyp onuň esasy wezipesi kä
rOanany dolandyrÖagyň usulyna
gönükdirilýär, onuň islegine, zerurlygyna baglylykda aÖala aşyrylýarB Analiz
geçirÖeklik ÖeýilnaÖalaşdyrylyp, şol ÖeýilnaÖanyň esasynda OeÖ analiz
geçirilýär. Düzülen meýilnamada kärhanany doly ýa
da aýry bir soragyny analiz
tÖelidigi görkezilýärB Muňa gündeki ýa
da nobatdaky ykdysady analiz diýilýär
we ony aÖala aşyrýanlar köplenç Oasap ýa
da ÖeýilnaÖalaşdyrylyş bölüÖiniň
işgärleri bolýarB
Halk Oojalygynyň giňden ýaýran döwründe, analiziň bar bolan
görnüşlerinden başga,
ýakyn, orta, uzak gelejekde kärOanalaryň ösüş depgini
öňünden çaklaÖa esasynda öwrenÖek we onuň esasynda takyk teklipleri işläp
düzmek zerurlygy ýüze çykýar.
Bu Öeseleleri dogry we doly çözÖek çaklaÖa analizine degişli bolup
durýar. Çaklama analizi, hojal
yk işiniň analizinde täze ugur bolup, soňky
wagtlarda giňişleýin ulanylýarB
ÇaklaÖa analizini uly Ööçberde (döwlet, welaýat, etrap, şäOer, pudak we
şBÖB) ylÖy ÖeýilnaÖalaşdyrylyş institutlary işläp düzýärler we döwletiň
garaÖagyna tabşyrýarlarB Makullanan
gününden soň resÖi ýagdaýda ýol görkeziji
kanun görnüşinde, Oalk Oojalygynyň pudaklaryna ýaýradylýarB
KärOanalar OeÖ öz gezeginde diňe öz Oojalygy üçin ýakyn gelejek üçin
çaklaÖa analizini işläp düzüp bilerB ÇaklaÖany düzÖek üçin analiz geçirilýän
kärhana
nyň Oojalyk işiniň analizi doly Ööçberde geçirip, onuň Oojalyk önüÖçilik,
işleriniň OeÖÖesiniň Oäzirki ýagdaýyna doly dogry we takyk baOa berilÖeliB BaOa
berilende kärOananyň ulanylÖadyk ätiýaçlyklaryny işe girizÖek barada ylÖy
takyk iş geçirip, ony çaklaÖ
a analizinde ulanylÖalydyrB Mysal üçin, kärOananyň
önüm goýbermek boýunça önümçilik meýilnamasy ýerine ýetirilende ätiýaçlyklara
çaklaÖa düzülende: (gutarylÖadyk önüÖler, önüÖiň sazlaşykly goýberilşini
berjaý etÖek eÖele gelen ätiýaçlyklar, önüÖiň Oiliniň
peselÖegi, önüÖiň
düzüÖiniň üýtgeÖegi, zaýa önüÖler we şBÖB) goşulyp çaklaÖa görnüşinde
gelejekde ulanyp boljak, önüÖçiligiň Öukdaryny artdyrÖak üçin ätiýaçlyk
Oasaplanyp bilinerB Bulardan başga OeÖ goýberilýän önüÖi artdyrÖak üçin
çaklama meýilnamasynda t
akyk ulanyp boljak ÖüÖkinçilikler esasy serişdeleriň
netijeliligini ýokarlandyrÖagyň, onuň köpelÖeginiň, kärOananyň çig Öallar bilen
üpjünçiligiň, onuň önüÖçilikde ulanylşynyň netijeliliginiň Oasabyna, işçileriň
zäOÖet öndürijiliginiň, oňa täsir edýän dürl
i faktorlaryň (iş gününiň, işçiniň iş
wagtynyň bir sagatlyk zäOÖet öndürijiliginiň Oasabyna önüÖ goýberilişiniň
möçberini çaklamak bilen gelejekde belli bir möçberde çaklama düzüp hödürlemek
ÖüÖkin we onuň ykdysady analizini aÖala aşyrÖalyB)
Bap
Hojalyk işiniň analiz
iniň taryOy we ösüşiniň depgini

(perspektiwalary)
9.1.
jalyk işiniň analiziniň döreýşi
Kkdysady analiziň döreýşiniň anyk ýylyny kesgitleÖek çetin iş, ýöne onuň
ykdysadyýetiň döreÖegi bilen zerurlyk bolany üçin ylyÖ görnüşinde ýüze
çykypdyr diýip pikir ýöretÖek dogry OasaplanylýarB Onuň döreýşi jeÖgyýetiň
ösüşi, öndüriji güýçleriň we önüÖçili
k gatnaşyklarynyň ýüze çykÖagy, ösüşi bilen
gönüden
göni baglydyr.
Kkdysady analiziň ýüze çykÖagy esasanaÖ buOgalter Oasabynyň,
statistikanyň, senagaty dolandyrÖak ýaly ylyÖlaryň ösÖegi bilen baglanşyklydyrB
Kkdysady analiziň ylyÖ görnüşinde aýratyn ýüze ç
ykmagy
ýakyn
döwüre
degişlidirB Şonuň üçin onuň döreýşini buOgalter Oasabynyň we statistika bilen
baglanyşdyrÖalyB
Bu ylyÖlar ykdysady analiziň döreÖegine, ýüze çykÖagyna esasy sebäp
bolup durýarlar.
JeÖgyýetiň ösüşiniň taryOy birnäçe ykdysady
formasiýalar
bilen
OäsiýetlendirilýärB Olaryň Oer birine taryOy ösüş döwrüne ÖaOsus bolan ykdysady
ylym zerurlygy ýüze çykýar.
Döwletde
synplaryň
döreÖegi bilen ilat, Öateriallar, pul serişdeleri barada
maglumat zerurlygy ýüze çykýar.
Döwlet
apparatynyň
ýüze çykmagy b
ilen birnäçe dolandyryş institutlary
eÖele gelýärB Göwlete ÖaOsus bolan gurluşyga (goşun, aýratyn bölüÖlere jogap
berýän döwlet gullukçylary, salgyt, pul aýlanyşygy, döwlet girdejisi, döwlet
çykdajysy we şBÖB)B Şu sebäpli döwlet Ööçberinde, dürli wezipeler
de işleýän
döwlet işgärleriniň işine gözegçilik zerurlygy ýüze çykýarB Şonuň netijesinde
kärhanalarda hasap bölümi emele gelýär. Döwletde dürli maglumatlary toplamak
üçin statistiki edaralary döretÖegiň zerurlygy ýüze çykýarB
Göwletde öndüriji güýçleriň, ö
nüÖçilik gatnaşyklarynyň ösÖegi netijesinde,
ÖagluÖatlaryň zerurlygy ýetÖezçilik edýärB Hlatyň, onyň eÖläginiň Ööçberini
Oasaba alynandan soňra, Oasap statistika öz Oasabyny söwdada senagatda, oba
Oojalygynda we Öaliýe guraÖalaryna ornaşdyrylýarB
Döwlet ho
jalyklary bilen birlikde hasapçylyk hususy hojalyklarda hem
ornaşdyrylýarB
Uly senagat kärOanalarynyň, söwda guraÖalarynyň ýüze çykÖagy Oasap
bölümlerinde
goşa ýazgynyň,
buOgalter Oasabynyň käÖilleşÖegine ýardaÖ edýärB
XIX
asyryň 90
njy ýyllarynda dünýäde
buOgalter Oasaby bilen statistika öňe
gidişlik gazanyp onuň ulanylýan kärOanalary köpelýärB Şol wagtlar önüÖçilik
prosesleri çylşyryÖlaşyp başlaýar we şonuň netijesinde fabrik
zawodlaryň
eýeleriniň arasynda “
коммерческая
тайна
” (telekeçilik syry)
ýüze çy
kýar.
Statistika, buhgalter hasaby haýsy ýollar bilen kärhanalarda köp möçberde
peýdany alyp boljagyny, Oaýsy sebäplere görä alynýan peýdanyň Ööçberiniň
azalýanlygyny, önüÖiň özüne düşýän gyÖÖatyny peseldip boljaklygyna jogap
berÖeýärdiB Şol wagtlar zawodl
aryň, fabriklaryň, kärOanalaryň balanslary
çylşyryÖlaşyp ykdysady analiz zerur ylyÖ görnüşinde ýüze çykyp Oojalyk
işlerinde ornaşdyrylyp başlandyB
Şunlukda kärOanalaryň işini gündelik gözegçilige alÖak, kärOanalaryň
özara bäsleşigi şertlerinde durÖuşyň öz
i ykdysady analiziň döreÖegine onuň ýüze
çykÖagyna alyp barýarB Kkdysady analiziň ýüze çykyşy köp Oalatda kärOanalaryň
birleşÖesiniň esasynda olaryň bäsleşiginiň esasynda ýüze çykandyrB
Kkdysady analiz kärOananyň balansynyň esasynda geçirilýärB Onuň sebäbi
analiz geçirilýän kärOana bilen baglanşykly dürli birnäçe edaralar boýunça balansy
okap
pikir ýöretmek mümkinçiligi döreýär (paýdarlar, haryt ugradyjylar, bank
ulgamy, karz saklaýanlar (
держат
займы
.) ).
Şonuň ýalyda balansyň analizina gyzyklanýa
nlaryň sebäbi il döwlet
maliýesini häsiýetlendirýär, (kärhana salynýan salgytlar, peýda
zyýan, we şBÖB)B
Kkdysady analiz kärOananyň balansynyň esasynda peýda
zyýan Oasabynyň köÖegi
bilen, analiz geçirilýän ýerde diňe oňa baOa berÖek bilen çäklenÖän, eýse
m analiz
geçirÖegiň usuly bilen tanyşýarB
Analiziň ýüze çykÖagy, kärOanalaryň ykdysadyýetiniň ösÖegi, bäsleşigiň
güýjeÖegi bilen bagly bolup, döwüriň, ykdysady gatnaşyklaryň ösÖegi esasynda
zerurlykdan ýüze çykýar we käÖilleşip ugraýarB
Kkdysady analiziň
taryOyndan, buOgalter Oasabynyň taryOyny öwrenip XHX
asyryň aýaklarynda ykdysady analiziň aýratyn ylyÖ görnüşinde ykrar edilÖeginiň
esasy sebäbi, onuň usulynyň, usulyýetiniň ýeterlik derejede işlenilÖeýänligi täsir
edendir.
Şol döwürde esasy ýykgyn edilip
ulanylýan we öwrenilen ylym buhgalter
Oasaby bolup, ykdysady analiz onuň bir bölegi görnüşinde ulanylypdyr we analiz
balans diýip atlandyrylypdyr.
Ýokarda aýdylan düşünjäniň ýagny ykdysady analiziň, atlandyrylyşy şol
döwürde dogry hasap edilip edilýän tala
ba laýyk bolup, ykdysady analiziň aýratyn
ylyÖ görnüşinde ykrar etÖeklige ýeterlik ÖüÖkinçilik berÖändiB
Şol döwüriň ykdysady ugurdan bilerÖenleri, alyÖlary, görnükli
Oasapçylary, balansyň alynyp barylyşy, balansyň analizi, balansy analiz etÖek
diýen düşün
jeleriň OeÖÖesini buOgalter Oasabynyň bir bölüÖi OasaplapdyrlarB
Şulara Öeňzeş bir ylyÖyň başga bir ylyÖa garaşly edilÖegi, şol döwüre
ÖaOsus bolan aýratynlyklaryň biri bolup, ykdysady we beýleki ylyÖlarda kabul
edilen ýorelgeleriň biridirB
AdaÖzadyň biliÖ
i, ukyby, pikir ýöredişi bütin öÖrinde, ýaşaýşyň
dowaÖynda ösýär we käÖilleşýär, ozalky biliÖiň üsti doldyrylýarB
BiliÖiň, ylyÖyň ösÖegi günsaýyn täzelikler bilen baýlaşdyrylýarB Özi OeÖ
ylyÖyň, biliÖiň ösÖegi diňe belli bolan
dine
köne ylymlar bilen baýla
şÖan
(fizika, OiÖiýa, biologiýa, ÖateÖatika we şBÖB) şonuň ýalyda ozal ÖäliÖ
bolÖadyk täze ylyÖlar ýüze çykýar we käÖilleşýär (kibernetika, ykdysady analiz,
dolandyryş çözgütlerini kabul edýän ylyÖlar we şBÖB)B Şularyň netijesinde täze
özbaşdak aýry
aýry y
lymlar ýüze çykýar, olar öz nobatynda hil tarapdan takyklygy
we Öeseläniň düýp Öanysyny aňladyp görkezýärlerB
KlyÖlaryň arasynda, ykdysady analiziň aýratyn ylyÖ görnüşinde ýüze
çykmagyna has itergi beren senagat statistikasydyr.
Hojalyk işiniň analiziniň
döreýşi barada, taryOy ÖagluÖatlara laýyklykda
XIX
asyryň ortalarynda senagat kärOanalarynyň kuwwatlanÖagy bilen, olar
döwletde aÖala aşyrýan işleri barada Oasabat berÖäge borçly bolup döwletiň
kanunçylygyna görä möçberini görkezmeli bolýar.
Bu maglumatlar
döwletiň Öaliýe Öinistrligine we söwda
senagat
Öinistrliklerine tabşyrylýarB
Şol wagtlar ýygnalan ÖagluÖatlar birinji nobatda Öaliýe Öinistrliginde
düýpli analiz edilip dürli žurnallarda, ýygyndylarda, kitap we monografiýa
görnüşinde çap edilipdirB Soňra
ykdysady statistiki ÖagluÖatlar senagatyň ösüşini
görkezýän ÖagluÖatlar Öaliýe Öinistrliginiň ýyllyk Oabarlarynda kitap görnüşinde
1916 ýylda çap edilip okyjylaryň köpçiligine ýetirilipdirB
Bulardan başga
da şol döwürlerde görkezilen çap edilen statistiki
ÖagluÖatlardan başga dürli çeşÖelerde ykdysady görkezijiler ulanylyp, düýpli
analiz geçirilip döwlet edara
guraÖalarda, birleşikde şonuň ýaly
da iri hususy
edara kärhanalarda öwrenilip, analiz edilip çap edilip köpçülige ýetirilipdir. Bu
işleri aÖala aşyra
n senagatyň iň uly ösen pudaklaryna dag
senagat magdan
öndürijileri, nebit
gaz ýangyç öndüriji dürli senagat kärOanalary we birleşikleri
degişlidirB Ýokarda agzalan kärOanalar we beýlekiler ykdysady analiziň ylyÖ
görnüşinde ösÖegine, esasy itergi beren pud
aklardyr.
Statistiki ÖagluÖatlaryň ilik
düwÖe öwrenilşi döwletde nazary tarapdan
ÖagluÖatlaryň täzeden işlenilşiniň usulyny, usulyýetini käÖilleşdirip netijede
ykdysady analizde ulanÖaga aÖatly şert döretdiB Senagatyň ösüş depginini analiz
etÖek, oňa
täsir edýän faktorlary ýüze çykaryp, olary düzetÖegiň usulyny işläp
düzÖek, şol zaÖanada käÖilleşdirilÖegine Öätäçligi onuň özüne ýetik birnäçe
keÖçilikleri bardyB Ol işler barada az alada edilýärdi, we käÖilleşdirilÖegi talap
edýärdi.
Şol döwürde iri sen
agat kärOanalarynyň eÖele gelÖegi, bank we karz
ulgamy döremegi, karz
Öaliýe edaralaryň ýüze çykÖagy, önüÖçilik
gatnaşyklarynyň we prosesleriniň çylşyryÖlaşÖagy netijesinde ylyÖyň özbaşdak
aýratyn ugry bolan, kärOananyň Oojalyk işini öwrenip, ulanylÖadyk ä
tiýaçlyklary
ýüze çykaryp, olary ulanÖagyň usulyýetini anyk görkezýän täze ykdysady analiziň
döremegine zerurlyk dörändir diýip umumy netije çykarylsa dogry bolar.
Bu ylyÖyň özi senagat kärOanalaryny dolandyrÖak boýunça esasy
wezipeleri ýerine ýetirmäge u
kyply bolar.
Kkdysady analiziň döreýşini onuň ösüşiniň senesini Rossiýada XHX
asyryň
ahyry we XX
asyryň başy OasaplaÖak bolarB KlyÖyň şol döwürde ýüze çykyp,
ösüşine esasy goşandy bolan alyÖlara ABBBProkafýow, PBÝaB BeýsuÖan,
HBSBArinuşkin, PBNB Hudýakowy
we başgalary goşÖak bolarB
Kkdysady analiziň ir döwürdäki döräp
ösüşine, buOgalter balansyň analizi
diýip atlandyrylýardyB Onuň Oas özüne ÖaOsus bolan aýratynlygy we sebäbi bardyB
Balans senagat kärOanasynyň işiniň netijesini görkezýän, esasy çeşÖe we
doku
ment hasaplanylýar.
asyryň başlarynda Rossiýada paýdar kärOanalaryň balansy atly kitap
neşir edildi we onda diňe balansy böleklere bölüp öwrenilÖegi ÖaslaOat berilýärB
Şu kitapda giňişleýin balansy dogry düzÖek barada düşünje berilýär we onuň käbir
bölü
mlerine baha bermek barada aýratyn usuly aýratynlyklar beýan edilýär.
Bulardan başga balansy düzÖek, onuň bölüÖlerini käÖilleşdirÖek, ony çuňňur
analiz etÖek barada giňişleýin düşünje berilýärB Şu işleriň özi kärOananyň gazanan
önüÖçilik derejesini, onuň n
etijeliligini ýokarlandyrmaga edilýän tagallalara
ýardan etmeli.
KärOananyň balansyny wagtynda düzüp, analiz etÖek zerur iş
OasaplanylýarB Onuň äOÖiýeti analiz geçirilýän kärOana üçin we şonuň ýaly
da
söwda aýlanşygynyň berkeÖegine, ygtyýarlylygyna, Oer bi
r telekeçi kärOananyň
gelen önüÖçilik iş ýolyna balansyň köÖegi bilen göz ýetirip, gelejekde
önüÖçiligiň netijesiniň ýokarlandyrylÖagyna OeÖ degişlidirB
KärOananyň balansyny analiz geçirÖek, onuň gelejekde önüÖçilik
prosessini käÖilleşdirip, önüÖ goýberÖe
gi köpeldip, meýilnamany artygy bilen
dolÖaga, önüÖiň Oilini ýokarlandyrÖaga, önüÖiň özüne düşýän gyÖÖatyny
peseltÖäge, serişdeleriň netijeliligini ýokarlandyrÖaga ýardaÖ etÖelidirB
Kkdysady ugurdan bilerÖenler, uly senagat kärOanalarynyň Oasap işgärleri
ykdysady analiziň taryOynda, onuň ösüşinde dürli terÖinologiýalary (atlary)
üýtgedip ulanypdyrlarB Olary şu aşakdaky toparlara bölüpdirler:
Balansyň alnyp barylyşy;
Balansyň analizi;
BuOgalter balansynyň analizi;
Hasap analizi;
Hasabatyň analizi;
Hojalyk
işiniň analizi;
Ykdysady analiz.
Ýokarda getirilen toparlaÖa ykdysady analiziň gysga taryOy wagtyň içinde
ösüşinde ylyÖyň dürli terÖinologiýasyna we onuň ÖazÖunyna üýtgeÖelere
sezewar bolupdyr.
KlyÖda analiza berilýän atlaryň (terÖinologiýasyna) Oas çuňňu
r öwrenip
oňa dogry Öanyly atlary berÖeklik zerurlygy ýüze çykýarB Bulary aÖala aşyrÖak
üçin analiziň ösüş etabynda, şol atlaryň OakykatdanaÖ baglanşygyny we bar bolan
kesgitleÖäniň beýleki kesgitleÖeler bilen baglanşygyna göz ýetirÖeliB
Analiziň netijesin
de 1
4 topar kesgitleÖeleriň biri
birinden mazmuny
boýunça uly tapawudynyň ýoklygy görünýärB Ýene şu ýerde belleÖeli balansyň
analizi tejribede bütin kärOananyň islegini ödäp bilÖeýärB Şonuň üçin analiziň
usulyny, usulyýetini täzeden işläp düzÖek zerurlygy
ýüze çykýar we şonuň
esasynda kärOananyň işiniň OeÖÖe taraplaýyn analiz geçirÖek ÖüÖkinçiligini
aÖala aşyrýanlygyB Analiziň döreýşinden onuň käÖilleşÖegini Oasaba alyp 1940
njy ýyla çenli birinji etapy diýip hasaplanylýar.
Onuň aýratynlyklaryna şu aşak
dakylar degişli:
Balansyň analiziniň usuly
usulyýeti epesli ösdi;
Analiz geçirilende birinji orny balansyň esasynda kärOananyň Öaliýe
ýagdaýyna gönükdirilip, ikinji nobatda ýüzleý önümçilik ýagdaýy analiz
geçirýär;
Analiz geçirÖek üçin esasy çeşÖe bolup b
uhgalter balansy hyzmat edýär;
Kkdysady analiziň nazaryýeti soraglary işlenilip düzülÖändirB
9.2.
Bazar ykdysadyýetine geçiş döwürdäki ykdysady analiz
Kkdysady analiziň kärOanany dolandyrÖak, önüÖçiligiň netijeliligini
ýokarlandyrÖakda, tygşytlylygy
gazanÖakda aÖala aşyrýan tagallalaryny inkär
etmeýärler. Kärhanada ykdysadyýeti ösdürmekde, dolandyrmagy
käÖilleşdirÖekde analiziň roly, orny biÖöçberdirB Soňky döwürde ykdysady
analiziň ulanylýan edara kärOanalarynyň sany köpelip, uÖuÖy döwlet Ööçberinde
olarda ykdysady analiz geçirýän bölümler açyldy.
Bulara pudaklaýyn Öinistrlikleriň, birleşikleriň, assosiasiýalaryň
garaÖagyndaky kärOanalar, bank ulgaÖynyň OeÖÖesi we beýlekiler degişlidirB Şu
döwürde ykdysady analiziň nazaryýeti, ykdysady analiz ylÖy epe
sli ösüşe eýe
bolup, onuň ulanylyş çägi giňeldiB Şonuň ýaly
da ykdysady analiz ylmyna uly üns
berilip, şol ugurdan işleýän bilerÖenleriň alyÖlarynyň sany köpeldiB
Kkdysady analiza bagyşlanyp ýazylan uÖuÖy
usulyýeti işlerde, analizi
haýsy tertipde geçirip,
görkezijileriň esasy üns berÖeliler görkezilýärB Analiz diňe
balansyň ýa
da Oasabatyň esasynda geçirilÖän, analiz Oas çuňlaşdyrylan pudakara
takyk ÖagluÖatlaryň esasynda teOniki ykdysady içki Oojalyklara şonuň ýaly
da
birleşdirilen uÖuÖylaşdyrylan Oasabat
laryň esasynda geçirilýärB Analiz geçirilende
giňişleýin ykdysady
ÖateÖatiki usullar we Oasaplaýyş teOnikasy ulanylýarB
Soňky wagtlarda çykan ylÖy işleri Oasaba alanyňda olaryň köp bölegi
“Kkdysady analiz” ady bilen çykarylýarB KlÖy işiň “Kkdysady analiz”
ady bilen
çykmagy tötänden däldir diýip hasap etmek dogry bolar, sebäbi “Ykdysady analiz”
diýip atlandyrylyşy “analiz bolan”, ýa
da “Hojalyk işiniň analizi” diýip
atlandyrÖakdan Oas giňişleýin düşunje berýär we analiz ugrunda işleýän alyÖlar
tarapyndan gol
lanýar.
Häzirki döwürde ykdysady analiziň, onuň nazaryýetinde, pudaklaýyn
analizda ullakan özgerişikler aÖala aşyryldyB Kkdysadyýet bazar gatnaşyklaryna
OeÖÖe taraplaýyn geçiş döwründeB Munuň özi geçirilýän analiziň ÖazÖunynda
birnäçe aýratynlyklar hasaba
almaga analiz geçirýän hünärmenleri ugrykdyrýar.
KärOanalarda operatiw we zawodara analizi käÖilleşdirÖek barada usuly,
usulyýet işlerini käÖilleşdirÖek esasy wezipe bolup durýarB
Zawodara analiz geçirilende onuň netijeliligi we täsirliligi ýokary
derejede
bolup käbir yza galak kärOanalaryň işini tijendirÖäge, önüÖçiligiň ösÖegine,
zäOÖet öndürijiliginiň ýokarlanÖagyna, önüÖiň özüne düşýän gyÖÖatynyň
peselÖegine we Oarajatlaryň tygşytlanÖagyna ýardaÖ edýärB
Zawodara deňeşdirÖe kärOanada Oakyky ÖüÖk
inçilikleri ýüze çykarmaga,
öňde baryjy tejribäni ýaýratÖaga, şonuň esasynda önüÖçilikde bar bolan
ätiýaçlyklary ýüze çykaryp, önüÖiň köpelÖegine ýardaÖ edýärB
Senagat kärhanalarynda häzirki wagtda zawodara (hojalykara) analiz baý
tejribä eýedir we bazar g
atnaşyklarynda analiziň täsirliligini aÖala aşyrÖakda
esasy gural bolup hyzmat edýär.
Häzirki wagtda bazar ykdysady gatnaşyklarynda, senagat kärOanalarynda
ylmy
teOniki progressiň pajarlap ösÖegi esasynda, uÖuÖy önüÖçilik prosessiniň
netijeliliginiň ýokar
lanÖagy öz gezeginde ykdysady analiziň doly we OeÖÖe
taraplaýyn analiz geçirÖekligi talap edýär we şonuň ýaly
da pudaklaryň
OeÖÖesinde görkezijileri deňeşdirÖe usulynda analiz geçirÖegi talap edýärB
Analiz geçirilende matematiki usullar üstünlikli ulanylýa
r. Mysal üçin,
önüÖe goýberilende, stanoklara iş paýlananda, satyn alynanda, çig Öallar biçiÖ
edilende, önüÖçilik Öeýdanlarynyň kuwwatlylygy ölçenende we şBÖB
Şunlukda bazar ykdysady şertlerinde ykdysady analiziň nazaryýeti bilen
birlikde onuň pudaklarda g
eçirilişinde OeÖ epesli käÖilleşdirÖeler bolup geçýärB
Göwlet uly ykdysady potensiala eýe bolan wagtynda, ätiýaçlandyryş
gorlaryny, olaryň netijeli ulanylÖagy barada alada edýärB Şonuň ýaly
da önümçilik
kuwwatlaryny, birinji nobatda Öaşynlary, stanoklary,
ulag serişdeleriniň
ulanylşyna uly äOÖiýet berýärB Olary aÖala aşyrÖakda ykdysady analiza birinji
orun berilýär.
Hojalyk ÖeOaniziÖini käÖilleşdirÖek, ykdysadyýeti dolandyrÖak
kärOanalarda yzygiderli uzak prosessdirB Munuň Oer bir aýry bölegi öz gezeginde
irnäçe täze wezipeleri öňde goýýar, ony çözÖek we ýerine ýetirÖek ykdysady
analiziň esasy wezipesi bolup durýarB Olary ýerine ýetirÖek, dolandyrÖak üçin
diňe keÖçilikleri görkezÖek ýeterlik däl, eýseÖ keÖçilikleri düzetÖegiň usuly
ýoly görkezilmeli.
Şol se
bäpli çaklaÖa (perspektiw) ykdysady analiziň roly artýarB Eger
deslapky analiziň netijesi Oäzirki wagtda gerek bolsa, çaklaÖa analiziniň netijesi
gelejekde, soňky ýyllarda goýberilen keÖçilikleriň gaýtalanÖazlygyna ýa
da onuň
ýaraÖaz täsiriniň azalÖagyna t
äsir edýän ýaraÖaz sebäpleriň aradan aýrylÖagyna
we şonuň ýaly
da önüÖ goýberÖek ÖeýilnaÖalaryň ýerine ýetirilÖegine ýardaÖ
etmeli.
Häzirki döwürde, bazar ykdysady şertlerinde ykdysady analiziň usuly we
usulyýeti, düýpli özgertÖelere Öätäçdir, analiziň gur
nalyşynda, aÖala
aşyrylyşynda, analiz geçirilende birinji nobatda ulanylÖadyk ätiýaçlyklary doly
ýüze çykaryp birinji nobatda önüÖçiligiň ýerine ýetirilişi göz öňünde tutulÖalyB
Analiziň nazaryýetiniň Öeselesi çözülende birinji nobatda, analizi ýuwaş
ýuwaş
dan analizi ykdysady dolandyryşa öwürÖek bolup durýarB Pudaklaýyn
Öinistrlikleriň we beýlekileriň döwrebap usuly ÖagluÖatlar bilen üpjün etÖek
pudakara analiziň usulyýet guraÖasyny döretÖeliB
Ol ýerde analiza ÖaOsus bolan soraglardan başga
da (önümçilik, m
aterial
üpjünçilik, Öaliýe işleri, zäOÖet we Öaliýe serişdelerini ulanÖak, önüÖçiligiň
netijeliligini ýokarlandyrÖak, ylÖy teOniki netijelerini önüÖçilige ornaşdyrÖak
we şBÖB)
Bap
10.
Hojalyk işiniň analiziniň usulyýeti
10.1.
KärOananyň teOniki gu
raÖaçylyk önüÖçilik derejesiniň analizi
Pudaklaryň, senagat kärOanalarynda önüÖçilik esasy fondlarynyň Oereket
edişi, olaryň önüÖçilikde işleýşi (esasy önüÖçilik fondlarynyň, işçi güýçleriniň we
aýlanyşyk serişdeleriniň) önüÖçilikde ulanylşy kärOananyň iş
inde esasy netijesi
OasaplanylýarB Esasy önüÖçilik fondlarynyň ulanylşynyň netijeliligi Oasaplananda
görkezijiler natural we pul görnüşinde ulanylýarB
Natural görnüşinde: esasy desgalaryň, stanoklaryň ekstensiw we intensiw
ulanylşy, fondlaryň önüÖ berijiligi Oasaplanda, natural ýa
da şertli natural
görnüşinde OeÖÖe esasy önüÖçilik fondlary üçin deň OasaplanylýarB
Pul görnüşinde: fonduň önüÖ berijiligi p
ul görnüşinde OeÖÖe serişdeleriň
aktiw
bölegine stanoklara;
Ýokarda ulanylýan tertip, görkeziji esasy fondlaryň diňe ykdysady
netijeliligini, onuň önüÖçilikde Oereket edişini görkezÖän, eýseÖ onuň gelejekde
ulanylşynyň ýokarlanÖagy üçin kärOananyň ykdysady işiniň käÖilleşÖegine
ýardaÖ edýär esasy serişdeleriň netij
eliligi. Analiz geçirilende umumy jemleýji
görkeziji diýip, onuň ulanylşyny, kärOanada esasy fondlaryň ortaça Oer bir
Öanadyna öndürilen Oaryt (jeÖi) önüÖ OasaplanylýarB Bulardan başga OeÖ esasy
fondlaryň netijeliligini Oäsiýetlendirýän görkezijilere: bir
stanogyň, bir sÖenada
öndürýän Öatasy, Öetr, bir pagta ýygýan koÖbaýnyň sÖena ýygýan pagtasy tonna,
bir däne ýygnaýan koÖbaýnyň bir sÖenada ýygnaýan dänesi, tonna we şBÖB)B
Ýöne tejribede, köp ýagdaýda, ýyllyk Oasabatyň netijesinde, esasy serişdeleriň
önüm
berijiligi, onuň ortaça ýyllyk Ööçberine düşýän Oaryt (jeÖi) önüÖiň
mukdary bilen hasaplanylýar.
Şu aşakdaky şekilde esasy serişdeleriň önüÖçilik ýerine ýetirýän işleri we
netijede önümçilige edýän täsiri görkezilýär.
KärOananyň görkeziji
leriniň analiziniň we zäOÖet serişdeleriniň
ulanylşy
Senagat kärOanalarynda esasy önüÖçilik fondlarynyň Oereket edişi
çylşyryÖly dolandyryş çözgütleri bilen baglydyrB Şonuň üçin analiz geçirÖek üçin
kärOananyň dürli bölüÖleriniň köp sanly işgärleriň, OünärÖenleriň Oereketlerini
uÖuÖylaşdyryp bir görnüşe getirÖek uly guraÖaçylyk çäreleri aÖala aşyrylÖalyB
Esasy fondlary netijeli dolandyrmak üçin talap edilýär:
KärOanany dolandyrÖakda tygşytlylyk, zäOÖet öndürijiligini
ýokarlandyrmaly, az harajat sarp edip esasy görkezijiler boýun
meýilnamany dolmak;
KärOanany dolandyrÖakda esasy serişdeleriň Oereketinde üýtgeşiklik çalt
operatiw çözgütleri işläp düzÖek;
Kärhanada ygtybarly dolandyrmagy üpjün etmek üçin, hasap
hasabat
ÖagluÖatlarynyň dogrylygyny üpjün etÖek;
KärOanada esasy seriş
deleriň ulanylyşynda wagtyň, onuň iş režiÖini
käÖilleşdirÖek;
Hereket edýän stanoklaryň
ulanylyş wagtynyň
koeffisiýenti
Bir manatlyk işleýän
stanogyň sagatda öndürýän
önümi
Ulanylýan
stanoklaryň ulanylyş
koeffisiýenti
Hereket edýän stanoklaryň bir
manadyna goýberilýän önüm
Stanogyň ortaça bahasy
Stanoklaryň koeffisiýenti
esasy serişdeleriň bahasyna
görä
Stanoklaryň bir manadyna
goýberilen önüm
Könelşen böleginiň ortaça
normasy
Zähmet serişdeleriniň ortaça
bahasy (esasy önümçilik fondlary)
Bir manat zähmet
serişdelerine öndürilýän
Önümiň önümçilige düşýän
gymmatynda könelşen
bölegiň bahasy
Jemi goýberlen önümiň
bahasy
Goýberilen önümiň
bahasynda könelşen
bölegiň
paýy
Esasy serişdeler analiz edilende kärOanada şu aşakda görkezilenleri analiz
etmeli:
Esasy fondlaryň düzüÖini we dinaÖikasyny;
Senagat önüÖçilik esasy fondlarynyň düzüÖini we dinaÖikasyny;
Esasy
fondlaryň täzelenşini we Oatardan çykarylşyny;
KärOananyň esasy fondlar bilen üpjünçiligini
Esasy fondlaryň düzüÖi, dinaÖikasy Oasabat ýylynda analiz geçirilende
onuň Oasabat ýylynda üýtgeýşi (+,
) ýylyň başyna ösüş depgini OasaplanylýarB Şol
bir wagtyň ö
zünde kärOanada, önüÖiň köpelÖegi, onuň esasy serişdeleriniň
köpelÖegi esasynda bolýar, şol sebäpli esasy serişdeleriň täzelenen böleginiň
koeffisiýentini OasaplaÖalyB Mysal üçin, biziň analiz geçirýän kärOanaÖyzda esasy
serişdeleriň düzüÖi şu aşakdaky tab
lisada görkezilýär.
Görkezijiler
Ýylyň başyna
Ýylyň aOyryna
Ýylyň
aýagynd
aky %
ýylyň
başyna
bahasy
Öüň
man.
hasabynd
udel
agramy
bahasy
Öüň
man.
hasabynd
udel
agramy
Senagat önümçilik
esasy serişdeleri
Hemmesi
Şol sanda
Jaýlar
Desgalar
Geçiriji gurallar
Güýç Öaşynlary
we gurallar
Şol sanda
awtoÖatlaşdyrylanlary
Hş Öaşynlary we
gurallar
Şol sanda
awtoÖatlaşdyrylanlary
Ölçeýji we sazlaýjy
gurallar
Ulag serişdeleri
Emlägi hasaba
alÖak we goşÖaça
gaýry esasy
serişdeler
Senagata
degişli däl
esasy serişdeler
740
390
320
180
560
160
550
680
420
630
690
18 970
77,9
26,1
2,7
0,2
6,5
33,3
0,5
1,9
6,7
22,1
550
630
620
870
450
840
250
980
540
040
150
23 160
75,3
26,3
2,8
0,9
3,7
36,6
0,6
1,1
3,3
24,7
105,7
110,0
112,9
483,3
62,1
158,6
120,0
162,5
128,5
63,8
55,4
122,1
Esasy serişdeleriň jeÖi
Täzeden işe girizilen
esasy fondl
IV.
Esasy serişdeleriň
könelen bölegi
710
X


25 000
100,0
X


710
290
23 110
100,0
X


109,3
X


Tablisada getirilen ÖagluÖatlaryň esasynda analiz geçirilýän kärOanada
esasy fondlaryň Ööçberi ýylyň başyna 85
710 Öüň Öanat bolan bolsa, ýylyň
ahyryna 93
710 Öüň Öanada barabar bolupdyr, göteriÖ Oasabynda 9,3 %
köpelipdir, ýa
da ýylyň dowaÖynda 800 Öüň Öa
nada çenli köpelipdir.
Senagat önüÖçilik esasy serişdeleri 381 Öüň Öanatlyk köpelipdir (70
550
Öüň Öanat
740 Öüň Öanat) göteriÖ Oasabynda 5,7 %, senagatda däl esasy
serişdeler 4
190 Öüň Öanatlyk (23
160 Öüň Öanat
970 Öüň Öanat), göteriÖ
hasabynda
22,1 % B Senagatda däl esasy serişdeleriň 419 Öüň Öanada köpelenligi,
esasy serişdeleriň düzüÖiniň üýtgeÖegine getirdi: ýagny senagat önüÖçilik esasy
serişdeleriň Ööçberiniň udel agraÖy 77,9 %
den 75,3 % azalyp, senagatda däl
esasy serişdeleriň Ööçberi 22,
1 %
24,7 % çenli, ýagny 2,6 % köpelipdir. Ýöne
esasy serişdeleriň düzüÖiniň üýtgeÖegi kärOananyň önüÖ goýberÖek ukybyna
ýaraÖaz täsir görkezÖändir, sebäbi esasy serişdeleriň gönüden
göni önümçilik
prosessine gatnaşýanlarynyň sany (iş Öaşynlary we şBÖB) 3
3,3 %
den 36,6 %
çenli köpelipdirB Bulardan başga esasy serişdeleriň düzüÖinde Oil taýdan
özgertÖeler bolupdyrB Has takygy güýç Öaşynlarynyň 6,5 %
den 3,7 %
e çenli
azalÖagy, esasy serişdeleriniň şol böleginiň Oas täze öndürjiligi ýokary bolan
awtoÖatlaş
dyrylanlary bilen çalşyrylypdyrB
Eger ýylyň başyna jeÖi işçi Öaşynlarynyň awtoÖatlaşdyrylanlarynyň
Ööçberi 3 680 Öün Öanat bolan bolsa ýylyň aOyryna onuň Ööçberi 5
980 Öüň
manada çenli köpelipdir ýa
da göteriÖ Oasabynda 162,5 % deň bolupdyrB
Gelejekde esa
sy serişdeleriň analizi geçirilende onuň teOniki ýagdaýý
anyklanÖaly, sebäbi onuň guratlygyndan netijeliligi bagly bolup durýarB
Esasy serişdeler analiz geçirilende onuň täzelenen böleginiň, könelen
böleginiň ýylyň başyna we aýagyna koeffisiýentleri Oasapl
ap, deňeşdirip netije
çykarÖalyB Şonuň ýaly
da esasy serişdeleriň düýpli bejeriş işleriniň
ÖeýilnaÖasynyň ýerine ýetirilişi barlanylýarB
Esasy serişdeleriň täzelenen böleginiň koeffisiýenti şol serişdeleriň
möçberini 20
290 Öüň ÖanatB Esasy serişdeleriň ýy
lyň aOyryna ortaça baOasynyň
jemine bölmek esasynda hasaplanylýar.
Biziň analiz geçirýän kärOanaÖyzda esasy serişdeleriň täzelenen böleginiň
koeffisiýenti
20290
100
93710
Şu Oasaplanan koeffisiýent, biziň analiz edýän
kärOanaÖyzda esasy serişdele
riň 21,7 % birinji ýyl OyzÖat edýänligini görkezýärB
Esasy serişdeleriň könelşen böleginiň koeffisiýentini Oasap etÖek üçin,
könelşen böleginiň Ööçberini, esasy serişdeleriň ilkinji baOasyna bölÖek esasynda
OasaplanylýarB Biziň analiz edýän kärOanaÖyzda es
asy serişdeleriň könelşen bölegi
ýylyň başyna 25
000 Öüň Öanat, ýylyň aOyryna
23 110 Öüň Öanat bolupdyrB Şu
ÖagluÖatlardan ugur alyp esasy serişdeleriň ýylyň başyna we aýagyna köpelÖek
böleginiň koeffisiýentini OasaplaýarysB Ýylyň başyna
25000
100
85710

ýylyň
aýagyna
23110
100
93710
MagluÖatlardan görnüşi ýaly ýylyň dowaÖynda
esasy serişdeleriň teOniki tarapda ulanylşy gowlanypdyr, sebäbi ýylyň başyna
könelşen bölegi 29,2 % tutýan bolsa aýagyna ol görkeziji 24,7 % deň bolup,
göterim hasabynda
4,5 % pese düşüpdirB
10.2.
KärOananyň esasy fondlarynyň önüÖ berijiliginiň analizi
Senagat kärOanalarynda esasy serişdeleriň önüÖ berijiligi, onuň netijeli
ulanylşy birnäçe görkezijiler bilen OäsiýetlendirilýärB Mysal üçin, bir dokÖa
stanogynda öndürilen mata
Öetr, bir ýük awtoulagynda daşalan ýük tonna
kiloÖetr, bir pagta ýygýan koÖbaýynyň ýygýan pagtasy tonna Oasabynda, bir däne
ýygýan koÖbaýynyň ýygnan dänesi tonna we şBÖB
KärOanalarda esasy serişdeleriň netijeliligi Oasaplananda esasy görkeziji
bolup, şol
serişdeleriň bir Öüň Öanadyna goýberilen Oaryt önüÖ, ýa
da jemi önüm
OasaplanylýarB HasaplaÖa geçirilende kärOanada öndürilen Oaryt önüÖiň ýa
da
jeÖi önüÖiň Öukdary, esasy serişdeleriň ýyllyk ortaça baOasyna bölünýärB
Analiz geçirilende kärhanada bar bola
n stanoklary bilen gurnalan işleýänleri
deňeşdirilýärB Mysal üçin, eger kärOanada ýylyň aOyryna 3
500 stanok bar bolsa,
olaryň 3
010 sanysy gurnalyp işleýän bolsa, Öunuň özi bar bolan stanoklaryň diňe
3010
100
500
ulanylýanlygyny aňladýarB
Şonuň ý
aly
da kärOananyň esasy serişdeleri analiz geçirilende, onuň
stanoklarynyň operatiw
teOniki Oasabyň köÖegi bilen işleýänlerini gurnalan
stanoklar bilen deňeşdirip netije çykarylýarB Mysal üçin, analiz geçirýän
kärOanaÖyzda ýylyň aOyryna gurnalan stanoklary
ň sany 3
010 deň, Oasabat
boýunça işleýänleriniň sany 2
950 sany, Öunuň özi gurnalan stanoklaryň 2 %
kärhanada ulanylmandyr (
100
950
100
010

2

%
).

Analiz geçirilende işleýän stanoklar işleýän wagty we kuwwatlylygynyň iş
bilen üpjün edilişi OeÖ
barlanylýar.
Analiz geçirilende kärOana boýunça stanoklaryň Oasabatda işlän stanok
sagatlarynyň fondy ÖeýilnaÖa boýunça işleÖeli stanok sagatlarynyň fondy bilen
deňeşdirilýärB
Stanoklaryň işleÖeli stanok sagatlary, işlän stanok sagatlary bilen
deňeşdiril
ende, işlän sagatlary az bolsa, onuň sebäpleri takyklanýar we ýitirilen
sagatlar sebäpli kärOananyň goýberen önüÖiniň näçe Ööçberde azalanlygy
takyklanýar we olary aradan aýyrÖak barada takyk teklipler işlenilip düzülýär we
hödürlenýär.
Şol sebäplere stan
oklaryň düýpli bejeriş işleriniň geçirilÖegi, dürli tebigy
betbagtçylyklar, elektro
energiýanyň ýetÖezçiligi, çig Öalyň ýetÖezçiligi, işçi
güýjiniň ýetÖezçiligi we başgalar täsir edip bilerB Mysal üçin, biziň analiz geçirýän
kärOanaÖyzda şu aşakdaky ÖagluÖ
atlar bar.
KärOanada ÖeýilnaÖa boýunça işleÖeli stanok sagadyň fondy 4B
stanok sagat, Oasabat boýunça işlenilen stanok sagadyň fondy 4B 031
500 stanok
sagat, şu ÖagluÖatlaryň esasynda işleýän stanoklar kärOanada
4031500
100
4098000
98
. Ýitiri
len stanok sagatlarynyň jeÖi 66
500 stanok sagat, şol sebäpli analiz
geçirýän kärOanaÖyz 739 Öüň Öanatlyk önüÖ keÖ goýberilipdir
455500
66500
4098000
739
Öüň ÖanB
Esasy serişdeleriň netijeliligi analiz geçirilende ýokarda belleýşiÖiz ýaly
dürli görkezijil
er ulanylýar, ýone olaryň içinde Oas köp ulanylýany, aÖatlysy,
ygtybarlylygy bilen tapawutlanýany, kärOananyň esasy serişdeleriniň Oer 1000
manadyna goýberilýän haryt ýa
da jeÖi önüÖdirB Biziň analiz geçirýän
kärOanaÖyzda Oasabat ýyly bilen geçen ýylky deň
eşdirilende, esasy fondlaryň
netijeli ulanylşynyň Oasabyna, onuň Oasabat ýylynda geçen ýylkydan
könelenliginiň Oasabyna kärOanada jeÖi önüÖiň artÖagy görkezilenB
b

Görkezijiler
Geçen
ýyl
Hasabat
ýyly
Tapawut
(+
Hasabat
ýyly geçen
ýylka %
2.



3.

Jemi önüm lomaý söwda
baOasynda (Öüň ÖanB
hasabynda)
Önümçilik esasy
serişdeleriniň ortaça ýyllyk
Ööçberi (Öüň ÖanB
hasabynda)
1000 Öanat esasy serişdä
düşyän jeÖi önüÖ
430
100
147
480
400
153
+50
700
111,8
107,9
103,6
Tablisadan görnüşi ýaly analiz geçirilýän kärOanaÖyzyň esasy serişdeleri
Oasabat ýylynda geçen ýylky bilen deňeşdireniňde netijeli ulanylypdyr, eger geçen
ýyl esasy serişdeleriň Oer bir Öüň Öanadyna 147
770
manatlyk önüm öndürilen
bolsa, hasabat ýylynda 153
090 manatlyk önüm öndürilipdir, ýa
da Oer bir Öüň
manada 5
320 manatlyk önüm köp öndürilipdir, göterim hasabynda 3,6 % artyk.
Şu ÖagluÖatlaryň esasynda analiz geçirýän kärOanaÖyzda, esasy
serişdeleriň we
olaryň önüÖ berijiliginiň artÖagynyň Oasabyna, jeÖi önüÖiň
köpelen bölegini hasaplamak bolýar.
Esasy serişdeleriň Oasabat ýylynda geçen ýylky bilen deňeşdirilende
köpelenliginiň Oasabyna jeÖi önüÖiň artÖagyny OasaplaÖak üçin esasy
serişdeleriň köpelen böle
gini 2
300 Öüň Öanady, şol serişdeleriň geçen ýyldaky
her bir manada goýberlen önümine köpeltmeli 147
770 manada.
KärOanada esasy serişdeleriň netijeli ulanylÖagynyň Oasabyna jeÖi önüÖiň
köpelenligini Oasap etÖek üçin, Oer bir Öüň Öanat esasy serişdelere
goýberilen
önüÖiň Oasabat ýylynda geçen ýylky bilen deňeşdirilendäki tapawudyny 5
ÖanB esasy serişdeleriň Oasabat ýylyndaky ortaça baOasyna köpeltÖeliB
Biziň analiz geçirýän kärOanaÖyzda jeÖi önüÖ Oasabat ýylynda geçen
ýylky bilen deňeşdireniňde 50
Öüň Öanatlyk köpelipdir ýa
da göterim
Oasabynda 111,8 %, şol sanda:
esasy serişdeleriň köpelenliginiň Oasabyna 2
300 x 147
770= 3
399;
esasy serişdeleriň ulanylşynyň netijeliliginiň Oasabyna 5
320 x
400=1671;
10.3.
ZäOÖet öndürijiliginiň analizi
KärOanada önüÖ goýberÖek boýunça ÖeýilnaÖanyň ýerine ýetirilÖegine
köpsanly dürli deliller täsir edýärB Olary şu aşakdaky esasy toparlara bölÖek
bolar:
Hşçi güýjüni ulanÖak bilen bagly bolan faktorlar;
Esasy serişdeleri ulanÖak bilen bagly bolan faktorlar
Material tehniki üpjünçilik bilen bagly bolan faktorlar;
Sanalan Oer bir topara degişli bolan faktorlar öz gezeginde birnäçe Oas
ownuk faktorlary öz içine alýar, olar biri
birine bagly we dakylly.
Analiz geçirýän wagty ol faktorlary ýüze çykarmaly, olar
yň önüÖiň
möçberine edýän täsirini hasaplamaly.
KärOananyň goýberýän önüÖiniň Öukdaryna faktorlarynyň Oer birine
aýratynlykda seredeliň:
a)
Hşçi güýjüniň ulanylşynyň analizi;
Hşçi güýjüni ulanÖak bilen bagly bolan Öesele analiz geçirilende
takyklanýar.
Kärhan
anyň sany, düzüÖi boýunça işçi güýji bilen üpjünçiligi we olary
OeÖişe işleÖek üçin görülýän çäreler;
KärOanada zäOÖet öndürijiliginiň ÖeýilnaÖasynyň ýerine ýetirilişi we oňa
täsir edýän sebäpleri takyklamak.
Birinji nobatda kärOananyň işçi güýji bilen üpj
ünçiligi barlanýarB Biziň
analiz geçirýän kärOanaÖyzda şu aşakdaky ÖagluÖatlar barB
Görkezijiler
Meýilnama
Hasabat
Tapawut
(+,
MeýilnaÖanyň
ýerine ýetirilişi
Hşçileriň ortaça sany

Jemi önüm lomaý
söwda bahasynda
(Öüň ÖanB Oasabynda)
200
455
400
480

200

+ 25
200
103,1
105,5
MagluÖatlardan görnüşi ýaly analiz geçirýän kärOanaÖyzda işçiler +2
200
adaÖ artyk işläpdi ýa
da (absolýut tapawut 73
400
71 200).
KärOanalaryň önüÖ goýberÖek boýunça ÖeýilnaÖasynyň ýerine ýetirilişi
diňe işçileriň sanyna bagly bolÖan, şeýle
de işçileriň iş stanogyndan,
ezberliginden, zäOÖet tertip düzgüniniň berjaý edilşinden, işgärleriň geldi
giderliginden we şBÖB garaşly we bagly b
olup durýar.
KärOananyň işçi güyji bilen dürli Oünärler, kwalifikasiýalar bilen üpjünçiligi
diňe kärOananyň özünde barlanylýarB
KärOananyň işçi güýji bilen üpjünçiligi barlananda, onuň diňe ortaça sanyny
takyklaÖak ýeterlik bolÖaýarB Ony doly aÖala aşyrÖak
üçin işleýänleriň
düzüÖinde ýylyň dowaÖynda üýtgeşikleri Oasaba alÖalyB Hşçi güýjiniň Oereketi,
aýlanşy koeffisiýent bilen OasaplanylýarB Hşçileriň geldi
geçerligi, kärhanada
ýaraÖaz faktor Oasaplanylýar we işe täzeden alynan işçileriň, işden çykarylanlar

sany bilen hasaba alynýar.
Koeffisiýent OasaplaÖak üçin işden sebäpsiz gidenleriň sany ortaça ýyllyk
işçileriň sanyna bölünýärB Mysal üçin
Hşçileriň ortaça sany 73
400 adam
Bir ýylda kabul edilen 6
800 adam
Bir ýylda sebäpsiz işden gidenleriň sany (zä
hmet düzgünini bozanlygy
üçin) 5
140 adam
Hşçileriň geldi
giderliginiň koeffisiyenti
5140
100
73400
=
7

%

KärOanada işçileriň geldi
giderligi ýokary bolsa, önümçilik prosessine
ýaraÖaz täsir edýär, işçileriň iş wagtynyň ýitÖegine sebäbi täze işe alyna
n işçiler,
önüÖçilige üýgynlaşýança köp wagt sarp edilýärB
Şonuň üçin kärOanada OeÖişe işlär ýaly işçileri işde saklaÖak üçin takyk
çäreler görülÖeliB Onuň üçin işçileriň Oal
ýagdaýyny gowylandyrýan çäreler
görülÖeliB Mysal üçin, ýaş çagaly eneleri birinji
çalşykda işletÖeli, olaryň ýaş
çagalaryny çagalar bagyna ýerleşdirÖeli, ýaş işçileriň işde gowy netije
görkezýänleriniň gysga ÖöOletli, Oünär derejesini ýokarlandyrýan okuwlara iberip
okatÖaly, olary okuwy taÖaÖlandan soňra orta ýolbaşçy teOnik, sÖena, br
igada
ýolbaşçylyk wezipelerine çekÖeliB
KärOanada zäOÖet öndürijiliginiň analiziB
ZäOÖet öndürijiliginiň ösüş derejesi kärOananyň netijeli işleýşini görkezýän
we ykdysady ösüşine ýardaÖ edýän esasy faktorlaryň biridirB
Zähmet
öndürijiliginiň ösüş depgininden kärOananyň önüÖçilik görkezijileriniň birnäçesi
garaşlydyr: önüÖ goýberilişi, işçileriň sany, zäOÖet Oakynyň gorlary, önüÖiň
önüÖçilige düşýän gyÖÖaty we şBÖB
Analiziň esasy ugry, wezipesi, zäOÖet öndürijiliginiň Öe
ýilnaÖaÖasynyň
ýerine ýetirilişini, oňa täsir edýän faktorlary ýüze çykaryp gelejekde olary
düzetÖek üçin takyk teklipleri işläp düzüp OödürleÖekdirB
ZäOÖet öndürijiliginiň ösüş derejesine baOa berÖek üçin, uÖuÖylaşdyrylan,
köÖekçi we şaOsy görkezijiler ul
anylýar.
UÖuÖylaşdyrylan görkezijilere bir işçiniň, ortaça ýyllyk, ortaça günlük,
ortaça sagatlaýyn öndürýän önüÖi, Öanat Oasabynda degişliB
ŞaOsy
görkezijilere
öndürilýän önüÖiň birligine sarp edilýän wagt
(önüÖiň zäOÖet talap ediligi), ýa
da öndürilýän
önüÖiň belli bir görnüşine sarp
edilýän bir adam gün, adam sagat.
KöÖekçi görkeziji Oaýsy bolsada bir iş üçin sarp edilen wagt birligini
aňladýarB
ZäOÖet öndürijiligi analiz geçirilende uÖuÖy görkeziji bolup bir işleýäne,
bir işleýäne işçä ýyl boýy düşýän
önüm hasaplanylýar.
Onuň Ööçberi diňe işçileriň zäOÖet öndürijiligine bagly bolÖan, olaryň
işlän iş günine, iş güniniň dowaÖlylygyna baglydyrB
KärOananyň işçileriniň bir ýylky öndüren önüÖiniň faktorlarynyň
özara baglanşygyB
Ýokarda belleýşiÖiz ýaly zäOÖet öndürijiligi senagat kärOanalarynda wagt
birliginde (ýyl, çärýek, aý, gün, sÖena, sagat) bir işçiniň öndüren önüÖi bilen
OasaplanylýarB KärOananyň Oasabatyndan zäOÖet öndürijiligi uÖuÖy
jeÖi önüÖiň
loÖaý söwda baOasynda işçileriň ortaça ýyllyk sanyna gatnaşygy esasynda
hasaplanylýar.
KärOanada zäOÖet öndürijiligi analiz geçirilende bir işleýäniň we bir işçiniň
öndüren önümi
hasaba alynýar we hasabat görkezijisi, meýilnama bilen
deňeşdirilýärB
Bir işgäriň
ortaça ýyllyk öndüren önümi
UÖuÖy işleýänleriň içinde
işçileriň udel agraÖy
Bir işçiniň ortaça bir ýylda öndüren
önümi
Bir işçiniň bir ýylda işlän iş güni
Bir işçiniň ortaça bir günlik
öndüren önümi
Bir işçiniň ortaça
iş gününiň
dowamlylygy
Ortaça bir sagatlyk öndürilen önümi
Önümiň bahasynyň üýtgeýşi bilen
bagly bolan faktorlar
Önümçiligi
gurnamak
Iş wagtynyň
bisarpa sarp
edilişi
Önümçiligiň
tehniki
derejesi
Zähmet talap edijiligini
peseldýän faktorlar
Kooperasiýanyň
derejesiniň
üýtgemegi
Önümiň
düzüminiň
üýtgemegi
Biziň analiz geçirýän kärOanaÖyzda şu aşakdaky ÖagluÖatlar barB
Görkezijiler
Meýilnama
Hasabat
Tapawut
(+,
MeýilnaÖanyň
ýerine ýetirilişi
JeÖi önüÖ (Öüň
manat hasabynda)
Senagat
önüÖçilikde işleýän
işçileriň ortaça sany
Şol sanda işçiler
Ortaça ýyllyk öndürilen
önüm (manat)
a)
Bir işleýäne
Bir işçä
550
050
120
5658,4
6397,4
070
190
340
5869,4
6549,0
+140
+220
+211,0
+151,6
105,5
101,7
103,1
103,7
102,4
Tablisadan görnüşi ýaly analiz geçirýän kärOanaÖyzda bir işleýäne
öndürilen önüÖiň ÖeýilnaÖasy 103,7
% bir işçä öndürilen önüÖiň ÖeýilnaÖasy
102,4 % ýerine ýetirilipdir. Bu ýagdaý analiz geçirýän kärhanamyzda hasabat
ýylynda işçileriň sany 220 adaÖa köpelip, senagat önüÖçilikde işleýänleriň sany
140 adam köpelipdir.
KärOanada öndürilýän önüÖiň Ööçberi ýo
karda belleýşiÖiz ýaly işçileriň
sanyndan we olaryň zäOÖet öndürijiliginden bagly bolup durýarB Şonuň üçin
analiz geçirilende işçileriň sanynyň üýtgeÖeginiň we zäOÖet öndürijiliginiň
üýtgeÖeginiň Oasabyna aýratynlykda kärOana boýunça näçe önüÖiň köpelenli
gini
hasaplamaly
KärOanada önüÖiň Öukdaryna işçileriň sanynyň üýtgeÖeginiň Oasabyna
goýberilen önüÖi OasaplaÖak üçin, şol görkezijiniň tapawudyny bir
işçiniň ortaça bir ýyl zäOÖet öndürijiligine köpeltÖeli 220 işçi X 6397,4 =
1407, 4 Öüň Öanat ýa
da 1
Öüň Öanat
KärOanada bir işçiniň zäOÖet öndürijiliginiň Oasabyna, önüÖiň
Öukdarynyň köpelenligini Oasap etÖek üçin, şol görkezijiniň tapawudyny
Oasabat boýunça işçileriň sanyna köpeltÖeli
151,6 man X 7
340 adaÖ = 1 112,7 Öüň Öanat ýa
da 1
113 Öüň Öanat
eÖi kärOana boýunça işçileriň sanynyň köpelÖeginiň we olaryň zäOÖet
öndürijiliginiň köpelÖeginiň Oasabyna 2
520 Öüň Öanatlyk önüÖ artykÖaç
goýberilipdir we göterim hasabynda kärhana öz meýilnamasyny 105,5 % ýerine
ýetiripdir.
Şu geçirilen Oojalyk işiniň an
alizi kärOananyň işini ýüzleý Oäsiýetlendirýär,
ýöne şol bir wagtyň özünde gelejekde Oas çuňňur analiz etÖek üçin, etÖeli işlere
ugur görkezýärB Şonun üçin kärOananyň işini Oas çuňňur analiz etÖek üçin,
goşÖaça analitiki gözlegler geçirilÖeliB
Gelejekde k
ärOanada işçileriň zäOÖet öndürjiligi analiz geçirilende, zäOÖet
öndürjiliginiň ýokarlanÖagyna, ýa
da onuň peselÖegine Oaysy faktorlaryň,
sebäpleriň täsir edenligini anyklaÖaly we ýaraÖaz faktorlaryň iş yüzünde ýok
edilmegi üçin takyk teklipleri hödür edip
, olara iş prosessinde ornaşdyrÖalyB
Senagat kärOanalarynda zäOÖet öndürjiligine esasy täsir edýän faktoryň
sebäbiň biri, işçileriň iş wagtyny ulanyşyB Eger işçiler iş wagtyny netijeli ulansalar,
ýitgi bolÖasa, zäOÖet öndürjiligini ýokarlandyrÖagyň esasy ş
ertidir. Has takygyny
aýtsak iş wagtynyň ýitgisi näçe az bolsa, zäOÖet öndürjiligi şonça ýokarlanar we
tersine eger kärOanada işçileriň iş wagty ýitirilse olaryň zäOÖet öndürjiliginiň
peselÖegi gutulgysyzdyrB Analiz geçirýän kärOanaÖyzyň ýyllyk buOgalter
asabatynyň, zäOÖet ykdysady we beýleki bölüÖleriň ÖagluÖatlaryny ulanyp,
zähmet öndürjiligine täsir edýän faktorlary aýry
aýrylykda olaryň (+,
) täsirlerine
şu aşakdaky tablisanyň esasynda analiz bereliňB
Görkezijiler
Ölçeg
birligi
Meýilnama
Hasaba
Tapawut
(+,
Meýilna
Öanyň
ýerine
ýetirilişi %
Jemi önüm
Hşçileriň ortaça
sany
Bir ýylda
OeÖÖe işçileriň
işlän günleri
Hemme
işçileriň bir
ýylda işlän iş
sagatlary
Bir işçiniň bir
ýylda işlän
ortaça iş güni
(3: 2 setir)
Hş gününiň
dowamlylygy
(4:3
setir)
Bir işçiniň bir
ýylda ortaça
öndüren önümi
(1:2 setir)
Bir işçiniň bir
günde öndüren
ortaça önümi
(1 :3 setir)
Bir adam
sagatda
Öüň ÖanB
adam
Öüň
Öüň
gün
sagat
manat
manat
550
120
858
079
261
6,5
6397,4
24,51
070
340
894
930
258
6,3
6549,0
25,38
+220
+36
149
0,2
+151,6
+0,87
105,5
103,1
101,9
98,8
98,8
96,9
102,4
103,6
öndürilen
ortaça önüm
(1:4 setir)
Bir işçiniň bir
ýylda işlän iş
sagady
manat
sagat
3,771
1 696
4,0293
1 625
+0,2583
106,9
95,8
Tablisada görnüşi ýaly analiz geçirýän kärOanaÖyzda öndürilen önüÖe
zäOÖet sarp edilşi Oasabat boýunça ÖeýilnaÖa bilen deňeşdirilende peselipdirB
Peselenligi barada kärOanada bir işçiniň ortaça günlük, ortaça sagatlyk zäOÖet
öndürjiliginiň artykÖajy bilen ýerine ýetirilişi güwä geçýär (ortaça günlük 103,6
göterim, bir sagatlyk 106,9 %).
Şol bir wagtyň özünde kärOanada işçileriň iş wagty OeÖ ýitiril
ipdir. Her bir
işçi Oasabat ýylynyň dowaÖynda ÖeýilnaÖada görkezilenden 3 gün az işläpdir
(261 gün
258 gün =
3 gün)B Şol sebäpli kärOanada bir işçiniň ortaça günlük
zäOÖet öndürjiligi ÖeýilnaÖa bilen Oasabat deňeşdirilende 3,6% ýokarlanan bolsa,
bir iş
çiniň ortaça bir ýyllyk zäOÖet öndürjiligi ÖeýilnaÖa bilen Oasabat
deňeşdirilende 2,4% ýokarlanypdyrB
Şonuň ýaly
da analiz geçirýän kärOanaÖyzda bir işçiniň sagatda öndürýän
önüÖi bilen, bir günde öndürýän önüÖiniň ýerine ýetirilişinde uly tapawut barB
Sa
gatda öndürilen önüÖ ÖeýilnaÖa bilen Oasabat deňeşdirilende 6,9% köpelen
bolsa, bir işçiniň bir günlük zäOÖet öndürjiligi ÖeýilnaÖa bilen Oasabat
deňeşdirilende diňe 3,6% artypdyrB Onuň sebäbi ýylyň dowaÖynda Oer bir işçi
işleÖeli iş wagtyndan ÖeýilnaÖa bi
len Oasabat deňeşdirilende 0,2 sagat az
işläpdirB
Şunlukda biziň analiz geçirýän kärOanaÖyzda bir işçiniň, bir ýyllyk zäOÖet
öndürjiligine gönüden
göni 3 faktor
sebäp täsir edipdir:
KärOanada Oasabat ýylynda bir işçiniň işlän iş gününiň üytgeÖegi;
Bir
işçiniň iş gününiň dowaÖlylygynyň üytgeÖegi;
Bir işçiniň ortaça sagatlaýyn öndürýän önüÖiniň üýtgeÖegi;
KärOanada analiz geçirilýän wagty bir işçiniň, bir ýyldaky zäOÖet
öndürjiligine täsir eden faktorlar her birini aýratynlykda jikme
jik hasap
hesip üsti
bilen görkezilÖeliB Analiz geçirýän kärOanaÖyzda bir işçiniň ýylyň dowaÖynda
zäOÖet öndürjiligine täsir eden sebäpleri aşakda görkezilýärB
Bir işçiniň ýylyň dowaÖynda işlän iş gününiň Oasabyna zäOÖet
öndürjiliginiň üýtgeÖegini Oasap etÖek üçin iş günün
iň tapawudyny, onuň
bir günki zäOÖet öndürjiliginiň ÖeýilnaÖasyna köpeltÖeli

3 gün x 24,51=
73,5 manat
KärOanada bir işçiniň iş wagtynyň üýtgeÖeginiň Oasabyna, onuň zäOÖet
öndürjiligine edýän täsirini OasaplaÖak üçin, ýylyň dowaÖynda ýitirile
sagatlary Oasaplap, ony bir işçiniň ÖeýilnaÖasy boýunça, bir sagatlyk
zähmet öndürjiligi köpeltmeli

(0,2 sagat x 258 gün=51,6 sagat)
51,6 sagat x 3,771 manat =
194,6 manat
KärOanada bir işçiniň zäOÖet öndürjiligine, onuň bir sagatlaýyn zäOÖe
t
öndürjiliginiň täsirini Oasap etÖek üçin, şol görkezijiniň tapawudyny bir
işçiniň Oasabat boýunça işlän iş sagadyna köpeltÖeli

(0,2588 manat x 1625 sagat=419,7 manat)
Analiz geçirýän kärOanaÖyzda tablisada görnüşi ýaly, bir işçiniň zäOÖet
öndür
jiligi 151,6 Öanada köpelipdir we oňa täsir eden faktorlaryň sanawy
getirilýär.
Ýylyň dowaÖynda iş gününiň keÖelÖeginiň Oasabyna
73,5 manat;
Hş wagtynyň keÖelÖeginiň Oasabyna
194,6 manat;
Bir sagatdaky zäOÖet öndürijiliginiň artÖagynyň Oasabyna
+419,7 manat

hemmesi +151,6 manat
Analiz geçirýän kärhanamyzda zähmet öndürijiligine täsir edýän fakt
orlar
sebäplere aýry
aýrylykda seretdik we bir işçiniň zäOÖet öndürijiligine faktorlara
täsirini hasapladyk.
UÖuÖy kärOana boýunça, goýberilen önüÖiň jeÖine ýokarda agzalan
faktorlaryň täsirini OasaplaÖak üçin, alynan netijäniň, işçileriň Oasabat boýun
ça
sanyna köpeltmeli.
Şunlukda kärOanada bir işçiniň zäOÖet öndürijiligine täsir eden 3
faktorynyň, jeÖi kärOana boýunça OasaplaýarysB
Hşçileriň işlän gününiň keÖelÖeginiň Oasabyna
540 mün manat
(73,5 manat x 7340 adam)
Hş gününiň keÖelÖeg
iniň Oasabyna
1428 Öüň Öanat
194,6 manat x 7340 adam)
Bir sagatdaky öndürilen önüÖiň köpelÖeginiň Oasabyna + 3081 Öüň
manat

(419,7 manat x 7340 adam)
Şunlykda analiz geçirýän kärOanaÖyz iş wagtyny doly ulanÖadygynyň
hasabyna 1
968 Öüň Öanatlyk onüÖi keÖ alypdyr (540+1428), işcileriň
sagatlaýyn zäOÖet öndürjiliginiň ýokarlanÖagy sebäpli goşÖaça 3
081 Öüň
manatl
yk önüm artykmaç alypdyr.

KärOanada iş wagtynyň ýitirilenligi ýüze çykan ÖaOalynda onuň Oaýsy
sebäplere görä bolýanlygyny ýüze çykaryp onuň aradan aýrylÖagyna çalyşÖalyB Hş
wagtynyň ýitirilÖegi dürli sebäpleriň bolÖagy ÖüÖkinB Mysal üçin butün
günläp
iş wagtynyň ýitÖegine (stanoklaryň döwülÖegi, çig Öalyň ýetÖezçiligi, elektro
energiýanyň bolÖazlygy, dürli tebigy betbagtçylyklar bolup biler)B Bulardan başga
işçilere goşÖaça dynç günleriniň berilÖegi, ýarawsyzlyk, sapara ugradylÖagy we
şBÖB bolup
biler.
KärOanada iş gününiň dowaÖlylygy işçileriň gysgaldylan iş günine geçÖegi
sebäpli, işçileriň iş wagty belli bir sebäplere görä işleÖän boş oturÖaklary, iş
wagtyndan artykÖaç işlenÖegi işçileriň arasynda bir böleginiň gysgaldylan iş
wagtyna ge
çirilÖegi we şBÖB
Bulardan başga işçileriň zäOÖet öndürijiligine, iş wagtynyň ulanylÖagyndan
başga, kärOanada täze döwrebap stanoklaryň ornaşdyrylÖagy OeÖ täsir edýärB
KärOanada önüÖ goýberÖek boýunça geçirilen analiz şu aşakdaky tablisada
görkezilen.

(Öüň ÖanB)
Görkezijiler
Meýilnama
Hasabat
Tapawut (+,
JeÖi önüÖ üýtgeÖeleriň
hasabyna
Hşçileriň ortaça sany
Hşçileriň ortaça ýyllyk
öndüren önümi
Şol
sanda
a)
Hşçileriň ýitiren iş gününiň
hasabyna
Hşçileriň iş gününiň
gysgaldylÖagynyň
hasabyna
ç) Bir sagatlyk zähmet
öndürijiliginiň
köpelenliginiň Oasabyna
550
070
+ 2 520
540
1 428
3 081
10.4.
Çig Öallaryň (Öat
eriallaryň) ulanylşynyň analizi
Senagat kärOanalarynda önüÖ goýberÖek boýunça ÖeýilnaÖanyň ýerine
ýetirÖek, önüÖiň önüÖçilige düşýän gyÖÖatyny peseltÖek, peýdany artdyrÖak,
düşewüntliligi ýokarlandyrÖak üçin kärOanany öz wagtynda,
ýokary Oilli, giň
assortiÖentde çig Öal, Öateriallar bilen üpjün etÖek zerur şertleriň esasydyrB
KärOananyň Öaterial resurslaryna bolan islegi ekstensiw ýol bilen
kanagatlandyrylyp biliner (köp möçberde material satyn alynyp, taýýarlanylýar)
da intensi
w ýol bilen (bar bolan Öaterial resurslaryny Oas önüÖçilikde tygşytly
ulanyp).
Birinji ugur önüÖiň birligine sarp edilýän çig Öalyň udel agraÖynyň
köpelmegine alyp barýar.
Hkinji ugur önüÖiň birligine sarp edilýän çig Öalyň udel agraÖynyň
kemelmegine we ön
üÖiň özüne düşýän gyÖÖatynyň peselÖegine alyp barýarB Çig
Öallaryň, Öateriallaryň, energiýanyň tygşytly ulanylÖagy, olaryň öndürilişini
köpeltmek diýmekdir.
KärOananyň çig Öallar bilen üpjünçiliginiň, ulanylşynyň önünde şu aşakdaky
wezipeler durýar:
Kär
Oananyň çig Öal teOniki üpjünçiliginiň ÖeýilnaÖasynyň dogrylygyny,
onuň ýerine ýetirilişini, goýberilýän önüÖiň Ööçberine edýän täsirini,
önüÖiň onüÖçilige düşýän gyÖÖatyna we beýlekilere edýän täsirine baOa
bermek.
Material serişdeleriň ulanylşynyň netije
liligine baha bermek.
Material serişdeleriň ulanylşynda içgi önüÖçilik ätiýaçlyklarynyň
ulanylyşy olaryň tygşytlylygy we olary ulanÖakda takyk teklipleri işläp
düzmek.
Analiz geçirÖek üçin esasy çeşÖe bolup Öaterial teOniki üpjünçiligiň
ÖeýilnaÖasy, şertnaÖalary, kontraktlary we şBÖB ulanylýarB
KärOananyň çig Öal serişdeleriniň üpjuçiligi analiz geçirilende birinji
nobatda onuň ÖeýilnaÖasynyň Oiline üns berilýär, ýagny k
ärOananyň işinde zerur
bolan çig Öallaryň düzüÖi, assortiÖenti, onuň sazlaşygy, Oil görkezijisi we şBÖB
KärOanada zerur bolan çig Öallaryň norÖasy, norÖatiwi, ätiýaçlyk üçin çig
Öallaryň Ööçberi we şonuň ýaly
da olar sarp edilende öňde baryjy progressiw
rma ulanylmaly.
KärOananyň önüÖ goýberÖek boýunça üznüksiz işleÖegi üçin, çig Öallar
bilen doly üpjünçiligi esasy şert bolup duýar we onuň çeşÖeleri gelýän ýerleri OeÖ
analiz üçin wajypdyr.
Çig Öallaryň çeşÖeleri içerki we daşarky ýerlerden bolÖagy ÖüÖkin
Hçerki çeşÖelere
çig Öalyň galyndylarynyň keÖelÖegi, galyndylaryň
önüÖçilikde ulanylÖagy, çig Öallaryň tygşytly ulanylÖagy kärOananyň çäginde
çig Öallaryň we ýaryÖ fabrikatlaryň taýýarlanylşy, ylÖy teOnika progressiň
ulanylşynyň netijesinde alynýan ty
gşytlylykB
Gaşarky çeşÖelere ýük ugradyjylaryň başga şäOerlerden, ýurtlardan
kontraktlar, şertnaÖalar boýunça ugradýan çig Öallary degişliB
KärOananyň Oakyky (real) çig Öallara daşardan bolan islegi
dürli çig
Öallaryň uÖuÖy isleginiň tapawudy we Oususy içk
i çeşÖeleriň jeÖi bilen
kesgitlenilýär.
KärOanada ýük ugradyjylaryň iberen çig Öallarynyň Oili, döwlet standartyna
gabat gelýänligi, düzülen şertnaÖa dogry gelişi barlanylýarB Eger ýokarda agzalan
tertibiň Oaýsy biriniň düzgüni bozulsaB Ýük ugradyja resÖi
nägilelik bildirilýär.
Analiz geçirilende Öaterial serişdeleriň ÖeýilnaÖasynyň ýerine ýetirilişinde
esasy üns berilýär.
Analiz geçirilende kärOanada uzak wagtyň dowaÖynda ulanylÖadyk çig
Öallaryň sanawy takyklanýarB Olary ýüze çykarÖak üçin kärOananyň aÖba
uçýoty ulanylýar we olaryň analiz döwründe galyndysy, kabul edileni, sarp edileni
ýylyň aOyryna galyndysy OasaplanylýarB
Biziň analiz geçirýän kärOanaÖyzda şu aşakdaky ÖagluÖatlar barB
Kärhanada, önümçilikde uzak wagtlap ulanylmaýan
çig Öallaryň we Öa
teriallaryň ýüze çykarylÖagy

(Öüň Öanat)
Önümçilikde uzak
wagtlap ulanylmaýan
çig Öallaryň sanawy
Ýylyň
başyna
galyndysy
Hasabat
ýylynda
sarp edileni
Hasabat
ýylynda
gelip
gowuşany
Hasabat
ýylynda
ýylyň
ahyryna
galyndysy
Esasy
materiallar
Material A
Material B
Jemi
Önümçilige
gerek däl
kömekçi
materiallar
45

30


75



15

-

15




30

-

30




60

30


90




Tablisadan görnüşi ýaly kärOanada uzak wagtlap ulanylÖadyk Öateriallaryň
az Öukdarda ulananlary we şonuň ýaly
da ýylyň başyndaky galyndysy ulanylÖan
ýylyň aOyryna geçýärB Mysal üçin, Öaterial A ýylyň başyna galyndysy 45 Öüň
manatlyk bolan bolsa, hasabat ýy
lynda şonuň diňe 15 Öüň Öanatlygy ulanylypdyr
we onuň üstüne ýene
de 30 Öüň Öanatlyk çig Öal goşulypdyr we ýylyň aOyryna
onuň galyndysy 60 Öüň Öanada deň bolupdyrB
Material B ýylyň başyna galyndysy 30 Öüň Öanat bolan bolsa, ýylyň
dowamynda ulanylmandyr we
şol 30 Öüň Öanatlyk galyndy ýylyň aOyryna
geçipdir.
JeÖi kärOana boýunça ýylyň başyna 75 Öüň Öanatlyk Öaterial galyndysy
bolan bolsa, onuň diňe sarp edileni 15 Öüň Öanada deň bolupdyr, şol bir wagtyň
özünde goşÖaça 30 Öüň Öanatlyk çig Öal kabul edilipdir
we onuň ýylyň aOyryna
galyndysy 90 Öüň Öanada deň bolupdyrB
ÖnüÖçilikde gerek däl köÖekçi Öateriallaryň galyndysy ýylyň başyna 60
Öüň Öanatlyk bolan bolsa, ýylyň dowaÖynda sarp edilÖän Oasabat ýylynda
goşÖaça 30 Öüň Öanatlyk kabul edilipdir we onuň ýylyň a
hyrynda galyndysy 90
Öüň Öanada çenli artypdyrB
Bu Öateriallaryň OeÖÖesi netijesiz duran aýlanşyk serişdeleri bolup,
kärOananyň Öaliýe Oojalyk ýagdaýyna ýaraÖaz täsir edýärB Şonuň üçin bu
Öateriallary gerekli senagat kärOanalaryna tabşyrÖalyB
Şonuň
ýaly
da ýokarda sanalanlardan başga Öaterial serişdeleriniň çig
Öallaryň ulanylşy, üpjün edilşi analiz geçirilende şu aşakdakylara üns berÖeli:
Çig Öallaryň üpjünçiliginiň ýetÖezçiligi;
Çig Öallaryň Oiliniň peselÖegi;
Çig Öallaryň çalşyrylşy;
Çig Öallaryň
baOasynyň üýtgeÖegi;
GelÖeli çig Öallaryň grafiginiň bozulÖagy sebäpli, işçileriň boş
oturmagy.
Ýokarda belleýşiÖiz ýaly kärOananyň Öaterial
çig Öal serişdeleriniň
üpjünçiligi we olaryň önüÖiň Ööçberine edýän täsiri analiz geçirilende
ýöriteleşdirilen
Oasabat forÖalaryň başga, ýyllyk Oasabata goşulýan düşündiriş
Oaty ulanylýarB Bu resÖinaÖalaryň OeÖÖesi kärOananyň üpjünçilik bölüÖinde
saklanylyp iş ýüzünde ulanylýarB
Analiz geçirilende diňe üpjünçilik boýunça ÖeýilnaÖanyň uÖuÖy ýerine
ýetirilişine gözeg
çilik etÖek bilen çäklenÖän eýseÖ onuň sazlaşygyna,
assortimentine wagtly
wagtynda gelmegine uly üns berilýär, sebäbi ondan önüm
goýberÖegiň ÖeýilnaÖasynyň dolÖagy we sazlaşykly goyberilşi we önüÖiň Oili
garaşly bolup durýarB
Ýokarda belleýşiÖiz ýaly, kärO
anany üznüksiz işletÖek üçin, çig Öal bilen
belli bir assortiÖentde üpjün etÖek bolýar, eger şu düzgün
tertip berjaý edilmese,
kärOanada şonuň netijesinde gutarylÖadyk önüÖiň Ööçberi köpelýär, ol öz
nobatynda haryt
taýýar önüÖiň Ööçberine ýaraÖaz täsir edý
är ýagny ony
azaldýar.
KärOananyň önüÖ goýberÖek boýunça ÖeýilnaÖasynyň ýerine ýetirilişinde
çig Öal bilen üpjün onuň Oili uly äOÖiýete eýedirB Çig Öalyň Oili pes bolsa,
önüÖiň birligine sarp edilşini ýokarlandyrýar, ol sebäpli önüÖ öndürilişiniň
mukdary h
em azalýar.
Analiz geçirilende kabul edilýän çig Öallaryň Öukdary we Oili berk
barlanmaly, sebäbi kabul edilende bar bolan ýetmezçilikler bellige alynmasa,
soňra närazylyk bildirilip bolÖaýar (ulag edaralaryna, çig Öal ugradyja we şBÖB)B
Eger kabul edilen
de ýetmezçilikler ýüze çykarylyp, günäkärler nägilelik bildirilip
çäre görülÖese, çykdajylar önüÖçilik Oarajatlaryna goşulyp, ýitgilere goşulyp
önüÖiň önüÖçilige düşýän gyÖÖatyny ýokary galdyrýarB
Çig Öallaryň netijeli ulanylşy analiz geçirilende kärOanada
diňe olar sarp
edilende progressiw norÖalaryň ulanylşy barlanÖan eýseÖ kärOanada goýberilen
zaýa önüÖiň Öukdary, Öateriallaryň Öaksada laýyk däl çäreleri ulanylşy OeÖ
kesgitlenilýär.
Analiz geçirilende kärOanalarda önüÖiň birligine ediläýjek Oaraja
tlaryň
Ööçberiniň ÖeýilnaÖasyna ylÖy ylÖy tarapdan doly işlenilip goýylan norÖalara
OeÖÖe taraplaýyn barlaÖaly we ÖeýilnaÖa boýunça bellenen çig Öalyň norÖasy
geçen ýylkylardan ýokary bolmazlygyny gazanmaly.
Kärhanada önümçilik zerurlygy sebäpli çig malla
ryň galyndysyny Oasaplap,
takyklamak, analiz üçin önüm mesele bolup durýar.
ÖnüÖçilikde eger çig Öalyň galyndysy berilen norÖadan Oas az bolsa,
kärOananyň işçileriniň işsiz boş oturÖaklaryna alyp bararB Şonuň ýaly
da çig
Öallaryň ätiýaçlyklarynyň çenden a
şa köp bolÖagy aýlanşyk serişdeleriniň,
işlenÖän doňup galÖagyna alyp barýar, şonuň üçin çenden aşa köp bolan aýlanşyk
serişdelerinden, kärOanany boşotÖak (olary satlyga çykarÖak) sebäbi Öunuň özi
kärOananyň Öaliýe ýagdaýynyň ýaraÖazlaşÖagyna alyp barýarB
KärOananyň çig Öal bilen üpjünçiligi analiz geçirilende esasy wezipeleriň
biri bolup, Öateriallar ulanylanda onuň önüÖiň göwrüÖine edýän täsirini
anyklamak esasy wezipe bolup durýar.
KärOananyň çig Öal bilen üpjünçilik ugurdan, onuň goýberýän önüÖiniň
çberine şu aşakdaky faktorlar täsir edip biler:
KärOanada kabul edilen çig Öalyň Öukdarynyň üýtgeÖegi;
ÖnüÖiň birligine sarp edilen çig Öalyň norÖasynyň üýtgeÖesi;
Kabul edilen çig Öalyň Öaksada laýyk däl ýerlere ulanylÖagy;
Çig Öalyň ýylyň başyna we
aýagyna galyndysynyň üýtgeÖegi;
Ýokarda sanawy getirilen faktorlaryň, kärOananyň goýberýän önüÖiniň
Öukdaryna edýän täsiri şu aşakdaky usulda OasaplanylýarB
KärOanada önüÖiň Öukdaryna ÖeýilnaÖa boýunça kabul edilen çig Öalyň
Oasabat bilen tapawudy ýylyň b
aşyna we aýagyna onuň galyndysyny bir önüÖiň
meýilnama boýunça normasyna bölmeli.
Bir önüÖe sarp edilÖeli çig Öalyň ÖeýilnaÖa boýunça norÖasynyň Oasabat
bilen deňeşdirilende tapawudyny Oasabat boýunça goýberilen önüÖiň Öukdaryna
köpeltmeli we alynan netijä
ni bir önüÖiň ÖeýilnaÖada görkezilen norÖasyna
bölmeli.
Görkezilen faktorlaryň kärOananyň goýberýän önüÖiniň Öukdaryna edýän
täsirini şu aşakdaky Öysalyň köÖegi bilen düşündireliň B
Görkezijiler
Meýilnama
Hasabat
Tapawut
(+ ,
Goýberilen önüÖiň
sany
Ýylyň başyna çig Öalyň
galyndysy (tonna)
Kabul edilen çig mal
(tonna)
Sarp edilen çig Öalyň
jemi (tonna)
Önümçilikde
Başga Öaksatlar üçin
Çig Öalyň önüÖiň
birligine sarp edilşi
(tonna)
Çig Öalyň ýylyň aýagyna
galyndysy
000
470
500
500
0,5
200
490
540
480
0,4
+ 200
+ 30
+ 20
+ 40
+ 60
0,1
+ 10
Biziň ÖysalyÖyzda görkezilen faktorlaryň täsir edişiniň netijesinde önüÖ
200 sany
köpelipdir, ýa
da meýilnama artykmajy bilen ýerine ýetirilipdir.
ArtykÖajy bilen ÖeýilnaÖanyň ýerine ýetirilÖegine aýry
aýry faktorlaryň täsiri şu
aşakdaky Ööçberde aÖala aşyrylypdyrB
KärOanada çig Öal bilen üpjünçiliginiň ÖeýilnaÖasynyň artykÖajy bilen
aÖal edilenliginiň Oasabyna önüÖiň 40 sanagy köpelipdir
(20 tonna
: 0,5 tonna) = 40
KärOanada önüÖiň birligine sarp edilen Öateriallaryň Oasabyna önüÖ
240 sany artypdyr, ýa
da köpelipdir
(0,1 tonna x 1
200 sana = 120 tonna; 120 : 0,5 = 240).
Çig Öalyň önüÖçilikden başga Öaksatlar üçin ulanylşynyň Oasabyna
önüm 120 sany
azalypdyr (60tonna : 0,5 tonna) = 120 sany.
KärOanada çig Öallaryň ýylyň aOyryna köpelenliginiň Oasabyna önüÖiň
20 sanysy azalypdyr
(10 tonna : 0,5 tonna) = 20 sany
KärOanada çig Öalyň ýylyň başyna galyndysynyň köpelenliginiň
Oasabyna önüÖiň 60 sanysy köpelipdir
(30 tonna : 0,5 tonna )= 60 sany
UÖuÖy kärOana boýunça täsir eden faktorlaryň Oasabyna önüÖ + 40 + 240
sany
120 sany + 60sany
20 sany
= +200 sany.
Peýdalanylan edebiýatlar
Gurbanguly BerdiÖuOaÖedow: “Halka daýanÖak, ýurduň durÖuş
ykdysady ösüşiniň esasy, kesgitleýji şertidir”, “TürkÖenistan” gazeti, 2010
njy ýylyň 15
nji maýy.
Gurbanguly BerdiÖuOaÖedow TürkÖenistanyň durÖuş
ykdysady ösüşiniň
2011
2030
njy ýyllar üçin milli maksatnamasy, 2010
njy ýylyň 14
nji
Öaýynda ýaşulular ÖaslaOatynda kabul edildiB
Gurbanguly BerdiÖuOaÖedow “TürkÖenistanyň ykdysady strategiýasy :
halka da
ýanyp, Oalkyň Oatyrasyna” “TürkÖenistan” gazeti, № 112, 2010
njy ýyly 10
njy maýy.
TürkÖenistanyň Ministrler Kabinetiniň Öejlisi “TürkÖenistan” gazeti,
№132, 2010
njy ýylyň 29
njy maýy.
TürkÖenistanda buOgalterlik Oasaba alnyşy boýunça kadalaşdyryjy res
mi
naÖalary (birinji ýygyndy)B AşgabatB,2007ýB
TürkÖenistanda buOgalterlik Oasaba alnyşy boýunça kadalaşdyryjy resÖi
naÖalary (ikinji ýygyndy)B AşgabatB,2005ýB
TürkÖenistanda buOgalterlik Oasaba alnyşy boýunça
kadalaşdyryjy resÖi
naÖalary (üçünji ýygyndy)B AşgabatB,2006ýB
AgaÖyradow PBNB we beýlekilerBAudit: ÖazÖuny we guralyşyB, Aşgabat
1998ý.
Kertiýew AB, Hydyrow AB, Ataýew JB “BuOgalter Oasaby Oünäriniň Oojalyk
işleriniň analizi dersi boýunça Öetodik ÖaslaO
at”., Mugllymlar gazeti,
1999ý, №73,74,75,78,80,81B
Kertiýew AB, Hydyrow AB,Rejepow BBRB “Pudakda Oojalyk işleriniň analizi”
Aşgabat
2001ý.
Ataýew JBJB “Audit” okuw gollanÖasyBAşgabatBKlyÖB2006ýB
A.Annaorazow,A.Annamyradow,O.Ataýew “B
Ogalter Oasabynyň
naz
aryýeti” (Meseleler ýygyndysy) Aşgabat 2009ýB
ГBВBСавицкая “Анализ хозяйственной деятельности предприятия”
учебное пособие ИП “Экоперспектива” 1998гB Минск
МоскваB
ГBВBСавицкая “Анализ хозяйственной деятельности предприятия”
Минск ООО “Новое знание” 2000г
ИBИBКаракозB, ВBИBСамборский “ Теория экономического анализа”
учебное пособие для вузовB КиевB Головное издательство издательского
обьединения “Выща школа ” 1989гB
MAZMUNY
Giriş
Bap
1B Hojalyk işiniň analiziniň predÖeti, ÖazÖuny, äOÖiýeti we
wezipeleri
1.1.
jalyk işiniň analiziniň predÖeti……………………………
……..
………3
1.2.
Hojalyk işiniň analiziniň ÖazÖuny we wezipeleri
………………………..
1.3.
Hojalyk işiniň analiziniň beýleki ylyÖlar bilen arabaglanyşygy
1.4.
Hojalyk işiniň analiziniň görnüşleri
……………………………………….
Bap
Hojalyk işiniň analiziniň usuly we usulyýeti
2B1B Hojalyk işiniň analiziniň usuly, onuň aýratynlyklary
………………….
2B2B Hojalyk işiniň analiziniň usulyýeti
……………………………………..
2.3. Özara
baglanyşykly analiz görkezijileriň ulgaÖyny kesgitläp düzÖeklik
Bap
3B Hojalyk işiniň analizinde ulanylýan ykdysady
matematiki usullar.
3.1.
Ykdysady
ÖateÖatiki usullaryň ykdysady analizde ulanÖagyň
ähmiýeti
…………………………………………………………………..
3.2.
Ykdysady
matematiki
usullaryň toparlanyşy
………………….……….
3.3.
Ykdysady
ateÖatiki usullaryň ÖazÖuny we olaryň Oojalyk işiniň
analizinde ulanylyşy
……………………………………………………
Bap
4B Faktor analiziniň usulyýeti
4.1.
Faktor analiziniň usulyýeti
…………………………………………….
4.2.
Kkdysady analizda faktorlaryň ul
gaÖlaşdyrylyşy
………………………..
4.3.
Faktor ulgamyny modelirlemek we özgertmek
…………………………..
Bap
5B Hojalyk işiniň analiziniň gurnalşy we ÖagluÖatlaryň

barlanylyşy
5.1.
Analiz işleriň ÖeýilnaÖalaşdyrylşy we ony aÖala aşyrÖagyň
yzygiderliligi.
............................................................................................
5.2.
MagluÖatlaryň esasy çeşÖeleri, olary barlaÖak we analitiki taýdan
işläp
taýýarlamak.
............................................................................
Bap
6. Önümçilikde ulanylmadyk ätiýaçlyklary ýüze çykarmak we olary

peýdalanmak
6.1.
Hojalyk ätiýaçlyklary barada düşünje we olaryň ykdysady ÖazÖuny
6.2.
Ätiýaçlyklaryň Ööçberini kesgitleÖegiň we olary jeÖleÖegiň usulyýeti
Bap
7.
Senagat kärOanalarynyň ykdysady görkezijileriniň analiziniň

aýratynlyklary
7.1.
ÖnüÖ öndürÖegiň we ýerleşdirÖekligiň analiziniň aýratynlyklary
7.2.
ÖnüÖçilik gyÖÖatlyklaryny ulanÖagyň analiziniň aýratynlyklary
……..
7.3.
ÖnüÖçilik Oarajatlarynyň we
önüÖleriň özüne düşýän gyÖÖatynyň
analiziniň aýratynlyklary
………………………………………………….
7.4.
Maliýe netijeleriniň analiziniň aýratynlyklary
…………………………..
7.5.
KärOananyň Öaliýe ýagdaýynyň analiziniň aýratynlyklary
……………..
Bap
Kkdysady görkezijiler çaklananda analiziň esasy wezipeleri
8.1.
Kkdysady çaklaÖa barada düşünje we onuň usullary
…………………..
8.2.
Görkezijiler boýunça çaklaÖalaryň analizde ulanylşy
…………………….
Bap
9B Hojalyk işiniň analiziniň taryOy we ösüşiniň depgini (perspektiwalar
9.1.
Hojalyk işiniň analiziniň döreýşi
………………………………………
9.2.
Bazar ykdysadyýetine geçiş döwürdäki ykdysady analiz
………………
TeÖa 10B Hojalyk işiniň analiziniň usulyýeti
10.1.
KärOananyň teOniki guraÖaçylyk önüÖçilik derejesiniň analizi
10.2.
KärOananyň esasy fondlarynyň önüÖ
berijiliginiň analizi
………..
10.3.
ZäOÖet öndürijiliginiň analizi
……………………………………….
10.4.
Çig Öallaryň (Öateriallaryň) ulanylşynyň analizi
………………….

Приложенные файлы

  • pdf 18121468
    Размер файла: 938 kB Загрузок: 1

Добавить комментарий