Elçin — Seçilmiş əsərləri 2


Чтобы посмотреть этот PDF файл с форматированием и разметкой, скачайте его и откройте на своем компьютере.

Redaktor:
E46
Seçilmi
(10 cildd
), 2-ci cild
«ÇINAR-ÇAP»
sinin n
riyyat
, 2005, – 523 s

3












R






4



(
Gümü
ü Furqon
)


r – bir q
ldi; bird
rind
rtlaya-ç
rtlaya cavan q
n.)
ri bir ax
Fatman
n toyu idi v
, milisioner S
rin
dikl
rinin
min q
idi. Ayd
olmu
, amma alüminium örtüklü furqonun arxas
oldu
lum deyildi v
fikrin
ccüb edib gözl
, bir müdd
t altdan-yuxar
, amma bu i
ey anlaya
min q
bir azdan alüminium örtüklü
tamam batacaqd
xacaqd
alar quruldama
ramalar
mi ba
qa k
qlar
n elektrik qatar
si bir müdd
t lap ayd
idil
nizin mavi-
lday
, amma M
rini çox görmü
n günün batmas
xmas
min gün ax
ama kimi kül
sirdi v
sirdi, amma
amça
yamanca ba
n, qumundan, qayalar
ndan olmazd
, amma a
yaman a
caqanad idi. A
ni idi, amma bu
xmas
qaraltmad
gec
idi bu
-yava
min q
ldi ki, q
lik el
bi m
lum deyil.
rara g
lib sidq-ür
«PNEVMATIÇESKIY TIR»
, çünki mü
a özü fikirl
Bu, mü
maq üçün yalandan yaz
r deyildi v
ümumiyy
yox idi. Bu mexanizmi o özü fikirl
ltmi
min dov
yilirdi, arxas
ikinci dov
an is
sol t
tirdi ki, h
rib
si M
ki kimi sahild
rin
nam
ltdiyi
piramidan
bir-bir n
diyi müdd
ri
sqal,
ldi. O heç cür ba
an ald
ki kimi onlu
sind
r vard
. Bunlar o adamlar idi ki,
rayonlardan köçüb Bak
lmi
r, kimisin
n vermi
di, kimisi d
pulla xüsusi mülk alm
rib hiss edirdi, heç kiml
tikilmi
, bir müdd
saxlay
-yava
silirdi, amma m
da at
hamamda kassir i
z, v
ri yemirl
r ki, adam bel
drini z
iyini sat
b ail
Bak
ya köçmü
indi tramvay sürücül
m bu bak
ama kimi
t taxtas
nda
nam
lum heyvana baxd
rgisi aç
min s
öz alüminium örtüklü furqonu il
attraksionla g
yyar attraksion sirk kimi bir
fikirl
irdi v
xmaq n
olmaz.
r, qa
mda c
mi birc
rim olub...
Sonra milisioner S
mir düym
oldusa, arvad
hirsl
? Milisioner S
gülüms
nmi
tutmurdu buna. Sonra
Naçalnikin üstünd
milisioner S
qonmu
mizl
tin hara, m
b gülüms
ri bilm
a milisioner S
fikirl
diyini bilmirdi, amma
fikirl
lum
deyildi; bir d
ki, milisioner S
rin el
mi bel
a bunu da bilmirdi ki, milisioner S
nda idi ki, milisioner S
lu var idi, o
ik idi v
yatlar
nda birinci d
milisioner S
aqlar Naçalnikin ad
ad qoymusunuz, Zübeyd
milisioner S
boynuna, amma o vaxt özü raz
q vermi
o vaxt milisioner S
lam
qoyma
ri heç vaxt naçalnik olmayacaq.
ad qoymaqlar
man deyildi.
la,
mirdi, adam ad
am vaxt
smalla a
sildi,
bundan sonra uzün qara barmaqlar
portsiqar
ndan bir «Pamir» ç
lir e, qa
lir. Bu saat m
m, s
elektrik lampas
. Güna
mizl
diyi bu iki yüz voltluq lampa furqonun içini el
bil, i
sqall
r heç vaxt heç kimin ür
ey kimins
rmaq idi. Indi d
yin
ri say
da var idi ki,
smal
qatlay
uzun qara barmaqlar
portsiqar
ndan bir «Pamir» ç
imam üçün
m? Pis söz demir
oxusun, böyüsün, böyük adam olsun...
aya çox adam çox söz demi
di, amma u
Süleyman
. Adamlara deyil
apalaq kimi tutur, amma bir
r ki, heç fikir vermirs
n, amma sonralar bütün ömrün boyu yad
Molla Süleyman M
sind
maq köhn
hamam, köhn
scid, yan-yana iki adam gücl
maq kimi bir
ey idi. Molla Süleyman
nda adda-budda tükü tökülmü
gümü
nmi
molla Süleyman
mlayard
nin molla Süleymandan xo
zdi. Molla Süleyman ça
lmayan
mlik vaxt
a ömründ
rma
baxd
. Molla Süleyman balaca h
tin ortas
qan a
bu gün,
ndan dama qalx
. Molla Süleyman l
liyini t
yoluna davam edirdi:
am siz
n sonra molla Süleyman yen
saxlaya bilm
manatl
yilirdi.
taxtadan
umaq
n kim is
zdi ki, molla Süleyman
rin
nda böyümü
dü. Molla Süleyman M
tini lap
tirib saralm
damc
çraya:
ydim ki, böyüy
n kim olacaqsan? Hambal
olacaqsan, hambal! Hambal Dada
dey
molla Süleyman
Molla Süleyman ac
ri il
fqulusan? – dedi.
– Yox, Qoçu N
m, amma burax u
nsursan! – Molla Süleyman bu sözl
molla
Süleyman
n qaxac barmaqlar
trini ist
land
n molla Süleyman da ç
liyini t
ldada-t
nda par-par
ldayan alüminium örtüklü furqonun yan
rinin qaba
nda ayaq saxlay
liyini qald
nmi
hmli gözl
, ma
allah! Ma
allah! Yax
çox
z edirdi:
ol, molla! Ömrün uzun olsun!
xala qorxurdu ki, molla Süleyman
mis qazanda ayr
ca bozba
rirdi molla Süleymangil
t kimi bir
Molla Süleyman
lu var idi, ikisi d
. Biri müharib
fin
keçmi
di, o birisi is
Solmaz
ah
kimi köçürmü
dü. Solmaz
iyi vard
adama rast
lmi
idi ki, adam
nmirdi ki, evl
nmirdi:
kimi yax
n qoymurdu v
lmirdi. S
xala bilirdi ki,
ail
sind
lin
r evin
upravdom K
rim özü bir-iki d
vurmu
zir. Upravdom K
rimin bütün m
yirdi, ax
am institutda oxuyurdu...
min q
n bu qumlu d
niz sahilind
mi bir saatl
iki saatl
ona el
ldi ki,
ri d
milisioner S
kimi, bu yerl
n milisioner S
tutub:
lar
ll olunmas
tdi!..
milisioner S
rs bir n
r sald
ana, tülküy
kimi!
bil
lum oldu ki, Mirzoppa onu tan
mad
, buna baxmayaraq, lap
rdi onlara, amma o yerd
tirin saçaql
da içib g
ydi, atma
a qoymazd
b taxta dov
ana baxd
lap
ik biz?
görm
biziml
k mümkün olan
deyildi, y
si kimi, furqonun qap
ti vard
ki, laz
m olanda ac
sözü
udma
sif
n sonraya. Ba
lam
am tiri.
mis
n? – Mirzoppa ar
b:
– Atmayacaqs
z! – Bunu da milisioner S
n mumla! – Bunu da Mirzoppa milisioner S
lini
na apard
m dü
ma.
, Mirzoppa, adam olmad
dura bilmirs
r indi tüf
ng atmaq?
– Puluna minn
t! Yüz güll
– Atmayacaqs
n milisioner S
rtday
sini
ya:
k bizd
n? – dedi. – N
yirs
n? Pulun yoxdu, pul
k?!
, bu söz milisioner S
hqiri idi. Hirsind
ldaya-x
ldaya dedi:
nim indiy
r dilim
haram çör
baxmam
am. H
am, düz
am. H
am!
Mirzoppa milisioner S
ri nifr
rna
am,
n? N
milisioner S
! – dedi. – Adama bir tüf
rib
bir yay
rastla
tamam yad
na salmayacaqd
aya
n?
ayam...
lar» deyirdi. Iri bir q
r tiyan
lar
nda
zirdi.
qa m
min iri q
bil, m
kiçik u
m bilmirdi ki, Mirzoppan
var v
r. Kim papiros
, Mirzoppa kimi pota olacaq, böyüm
aqlardan heç kim Mirzoppaya ox
amaq ist
mirdi, çünki Mirzoppan
heç kim ist
mirdi, ondan qorxan vard
trin ist
o idi, birinci d
an da o olmu
min kinoteatrda üç ay h
r gün «Tarzan»
rdil
n qalxan kimi
«Pobeda» - mobeda bilm
m,
mindirm
m,
Cenn ipi k
n onu dindirm
m.
Balacaxan
hur mahn
«Pobeda» - mobeda bilm
m,
«Moskviç»
minm
m,
«Zim» qap
la baxan kimi, o
fin
tutmu
di ki, minn
getdi.
am Mirzoppa özü Dar dalana g
aya göst
rib soru
du:
tirirs
n?
mir
m.
mirs
n? Silyotka ist
mirs
n? – Az qald
sin
oldu?
min gec
kef el
yirdim özümçün, h
rifl
dim bu maminkin
nimçün, üstünd
badam. M
yi gedib Yasamaldak
tövl
tirirdim.
da yeyirdim özümçün
-ya
a ömründ
rt olmam
Yasamaldak
deyildi, bunlar
dururdu, amma bu yalan
xalis maymaq kimi q
verirdi.
Dar dalan
rdi; M
kin
dedi:
lirs
n? – Sonra yava
-yava
lki Mirzoppa kimi böyük-böyük dan
: – Yax
, padumaye
nolub e? Zarafat el
n zarafat-zad da day bilmirs
silyotka var m
mçun, alay
yirs
n?
a mür
barma
iki
barma
n, heyf atam evd
m lopuva s
idi v
rini t
miz süpürmü
ki kimi, h
tirmi
lar
ltdiyi ç
si kimi yo
ldi:
pamaz
na ç
var? – bunu soru
min ifad
qiq
ni?
im var s
zibil ye
ikl
r ald
n?
m? N
n?
Mirzoppaya m
lum oldu ki, M
tin
n elektrik m
ftill
rin
qonmu
zdirdi v
dü ki, Mirzoppa bilmir hardan ba
n; ax
mçün, atam
kilk
Nizami muzeyinin qaba
prodmaqdan
duracaq, amma h
ldi; h
min gün Mirzoppa yen
bil
bunu hiss edib minn
t qoymaq ist
di:
m e,
di... Badam-zad da laz
m deyil, el
bir
yim s
ni burda?
rsin
çevrilmi
xmad
am is
si kimi yo
ldi.
lar
onunla oynama
r: «–Yek
z deyil. Öz tay-tu
b:
var? – dedi.
im var s
dan
maq ist
mirdi,
rini elektrik
ftill
rin
u «Belomorkanal»
rdli adamlar kimi bir papiros yand
mçün, olur d
nda yüz cür
im-zad
m yoxdu, q
ri v
sir el
tutmu
yaman ac
tutmu
lum olmu
du
r, lap
miz olur, lap geni
olur, amma indi Mirzoppan
qorxu götürmü
mizliyini, bu aç
ki Mirzoppa olmu
ki, heç olmasa, yar
m saat
almaq ist
, sonra dama
, ömründ
yumad
çirkli di
ram, öz can
mçun, heç kim
açmam
am ömrümd
kimi yalan deyir, indiy
çox adama a
b, min
t el
m» d
rtdi:
? Ax
m, öz can
mçun!
– Hörm
apararam s
ldi ki,
baxd
sl Mirzoppa idi,
-bel
z görmü
aqlar
düz baxa bilmirdi; qeyr
rin
ik kimi gizlic
hamam p
na dü
drini bildi;
zaman keçdikc
m balas
nda bir
ey yoxdu, amma tüf
yir.
n cingiltisi v
kinomexanik A
n) t
xmas
n udqunan milisioner S
b-en
n iri hulqumuna baxa-baxa ba
ma!
Mirzoppa da daha milisioner S
nmad
, amma dilini d
nda saxlamad
raram! Baxarsan!
ma! – Milisioner S
ri el
hml
sini ç
kimi süpürl
rgah, dünyada bir milisioner S
r varsa, bu milisioner
Naçalnikdirs
ömründ
haram bir tik
ldiyi da
yem
n elektrik qatar
si g
mir t
rin
min taqqatuq indi, el
qulaq asan M
n ömrü d
qatar kimi bir
li var, ax
əşə
xmayacaq, c
lini d
pozmayacaq, ona gör
adam ol, adam kimi ya
a, adam kimi d
sirdi v
sdikc
min q
rinlik g
di ki,
caqanad da t
tindi, kül
tindi, amma kül
nimidi v
ümumiyy
nimi var;
ni q
rib
lamas
a alüminium örtüyü ay i
gümü
kimi a
nda kimins
gördü. Kims
-ged
sidi, amma bu arvad
zdiyini ba
lar
top-tüf
, camaat
n?.. Camaat n
m, adam-zad deyil? N
in var camaatla? Yorta-yorta g
lmis
ki, adam tutdurasan?
ndan dü
sif
ldayan iri qara gözl
rin
trikotaj
baxa-baxa heç cür
ra
bilmirdi ki, bu davakar q
yir v
i var?
rdi?
oluram s
nin? Bac
m!.. Buna bir bax! Qarda
nimçün, heç x
rimiz yoxdur!.. Camaat
olmuruq, indi bac
min q
rib
yay gec
di ki, bir az da bu cür davam el
cumub üz-gözünü c
bilm
zdi ki,
slind
rib
si idi; indiy
– Camaat kimdi, kimi tutdurmu
am?
– Camaat – m
nim h
yat yolda
m!.. Bildin? Ged
n?
bir balaca süstl
s kimi dey
m?
z Mirzoppan
peyda olmu
deyildi;
rma
yoxdu?
yoxdu?
n? Çu
, divar boyu yan-yana düzülmü
qoyulmu
ampan butulkas
, fotoaparat, divardan
lum heyvan, el
n tutdurmam
am, ay bac
lmi
rinin möt
inanmay
kimi, furqonunun dörd t
n raz
halda gülüms
lmir m
nim tirim?
-raz
gülüms
cin
na mindirdi:
nin tirin? S
tin tiridi! B
atan ba
nda art
lmirdi v
söhb
bilmirdi – bu bir, ikincisi d
ey
– Atam ba
lamay
tmamaq üçün el
rdarl
, yumru topuqlar
n ayaqlar
yind
bir nigaranç
m bunlar
fikirl
na dü
yad
nha qalacaq h
min evd
pamidor, xiyar, üzüm – n
am yen
n evl
na baxacaq v
nda oturmaqdansa, Mirzoppan
-öyüy
qusma
ldaya-f
ldaya yatma
min gün d
ri girdi
n müsib
rini g
tirirmi
kimi, b
lama
32
zarm
lmi
hiss el
ona el
rsan?
maq olmur b
m? Gilavar sözl
ri apar
lan kimdir ki, ür
r bel
? Niy
m öz-özün
verdi v
ayaq saxlay
rin
z var idi, bu q
maq olur, söhb
f bir-iki add
m at
qlara baxd
tamam at
ehmall
r.
rdi:
amlar qorxard
m bu qayalardan... Söz
baxmayanda anam
baxmayan u
rlar!»
nim d
ma ü
mazd
m da ki, hara apar
rlar?
Qorxumdan büzü
üb yerimd
m... S
aql
qda?
ni? Yox...
– Heç qorxmam
n?
qorxmu
am.
m gözl
ldi ki, gilavar
nizl
day
z bu
fikirl
rin d
min ür
aça bilmirdi, t
t var ür
, el
t olmam
o çox sevinmi
di, amma, bax, bu cür bir h
rar
olmam
yamayard
n iyirmi be
rma
bir-bir
zdirib yen
rdi.
li olard
rid
n ma
sini b
rdi.
na «otkritka» keçirmi
klinin içind
bir o
sin
qoyub gülüms
öz sin
tka»n
nda dimdik-dimdiy
li yoxdu indi, amma s
linin yeri m
nim can-ciy
rim idi. Ancaq olaca
m biz
qdan dost olmu
dular, müharib
toy-zad olmur... Özü d
m ki, molla Süleyman
sümükl
n!
flatuna demi
m na
da zurnan
min gün Solmaz tez-tez soru
urdu:
ver
fikirl
sind
çox i
r olmu
ömründ
n arvad q
malar, a
lar el
ulama
tükl
n qalx
kin
a qalxd
min
r adam vard
bu adamlar el
tta ill
, bu müsib
t basd
ri il
maf
lamaya baxd
appaq duman g
bil ki, Kitabulla
gülüms
duman
n içind
l di
ldad
rind
ldi.
min ilin q
nda Bak
ya yaman qar ya
rsl
, ma
tramvaylar i
beli bükülmü
– Bizim ev
limli, gedimli dünya,
Son ucu ölümlü dünya...
xan
qumun üstünd
mlaya-add
mlaya bir
du:
oldu?
– Tamilla?
– Fatman
, Kitabullan
q, Tamilla da, Yadulla da yaz
q, Fatma da, s
kimi yad
xmay
xmayacaq da...
a bu saat bilmirdi ki, M
m da yuxusuz uzun
, ölüm bar
min yuxusuz gec
ya y
min yuxusuz
ölüm bar
fikirl
irdi v
m sehrli
min
n içind
n adamlard
m soru
nin gülüms
n gülüms
yin
m bu sual
Onda bu söz yaman tutmu
lmi
di ki, milisioner
ri il
rin
o zaman
m fikirl
lib
r olmasa da, Mirzoppadan
q adam idi. M
m yax
sözl
eyl
m heç kim
demirdi, fikirl
xarmaq olmurdu. Mirzoppa h
uluq salanda, milis idar
sin
m da onun ard
sal
ki,
rimi burax
olmal
idi; amma fikirl
xarmaq ist
min q
fikirl
mühüm bir x
r verdi:
nim ulduzum zarafat xo
rudan? – M
m bu d
min p
ist
a qolunu uzad
b barma
n bir ulduz göst
rdi.
min q
bu kims
yax
qurtarmayacaq;
olmayacaq, amma ac
qalacaq bu ulduz oyununun; bu ac
tamam yad
min ulduzun insan nisgilini M
– Adam öz ulduzunu ba
rdin?
yumru çiyinl
zri ba
gets
, corablar
qaça-qaça ay
am?
m, yaman da inan
n qum M
barmaqlar
ona el
mlay
luqda bir mülayimlik v
zinlik var idi; bel
bir mülayimlik v
r qay
lar ba
ki adam el
bil ki,
ib ba
qa adam olurdu v
min q
bir s
r nigaranç
qumdan böyük bir t
ltmi
lib bu qum t
na çatan kimi, M
m ir
qalxma
; qalxa-qalxa da a
bax
ol, a, yumbalanarsan bird
m atd
r quma bata-bata:
– Qorxma, – dedi, – g
m dal
Qumun içi
m yuxar
istidi qum?
Qumun bu istiliyi, do
ntiq
bil,
bir s
rinlik g
tirirdi.
rma
maq olmayacaq bel
find
n adamlar g
k bura!
rin sahilind
nda bir yer var! Amma hay
bu qum t
olmayacaq... Onda m
am, yad
ma
rin qumunda el
isti vard
tirirdi, el
Qum t
– Buralar ilanl
ha, bastalama.
zir?..
baxaca
am!
ilanlar çox zaman asfalta ç
eron
yollar
sürün
ilanlara rast g
lirdi. Bu ilanlar
lib-ged
n ma
n alt
, amma
r el
saxlay
rkiyirdi.
ramalar c
ldayan zeytunluqda x
rda a
ldi
m bu qollu-budaql
rini tutmu
rda yarpaqlar
çevirib
baxd
, gülüms
aca tutub buda
silk
n anam
n ilkiy
m,
qala tülküy
m,
, bu qum t
rind
rudan? – M
m lap sidq-ür
a. Kimn
m?!
kimi bir qohumlar
ist
yirdi M
sin v
zisi t
ru deyirs
n? – Bunu da o saat qara gözl
rind
mdan ba
tin çamadan sexini öz dükan
na çeviribmi
ni a
rsan! O
! Dayan bir!
Fazilov bayram yumurtas
kimi q
m...
lum m
xan
m tutun ax
landa ma
ra-qald
n itdi; Fazilov can
min gün M
xan
m bunu yad
n qumlu d
min yay gec
si ür
min süd kimi a
sumlu
tmayacaq; ill
r, el
q kimi bir
sumlu
min bataql
k bütöv idi, hamar idi, heç n
yin izi qalmam
fikirl
qumsall
rinin
bilir, u
min ça
lara ill
nda itib-batm
ey kimi bax
r; bu fa
vard
rmaqlayan d
rnaqlar
, amma bütün bunlar
slind
da dünyada heç kim bilmirdi ki, bu fa
fikirl
tamam sakitl
çay kimi
na g
m qumun üstünd
, sonra
n barmaqlar
lini açd
su barmaqlar
qumun üstü il
mlad
fikirl
n gec
damc
layanda adam s
kimi yata bilmir, amma bir bel
mir, yüngüll
dirir adam
, adam da bu sal qayalar kimi, g
mi olub
xan
m sahil boyu add
mlad
rini yumacaq v
k, amma dünyada heç kimin
ri olmayacaq, heç kimin, bunu t
bir adam bil
m –
ssalam.
pislik edibl
r? – Bunu M
vaxtlar? – Bunu da M
m soru
– Demirs
maq
yirdi, amma bu sözl
m gülüms
? Sonralar da pislik görmüs
n?
m? Bilmir
m... Pislik pislikdi d
dir, y
tsizlikdi, k
mfürs
tlikdi, simiclikdi v
eyl
di ki, pisliyi, ancaq adam adama
mir, adam
k qalma
da pislikdi, kims
pislikdi v
maq
pisliyidi.
– Adam döym
k pislikdir?
m bird
tli, hamar çiynind
min
lini
saxlayacaq v
yay gec
ki gözl
z görü
r-ist
yat
a sövq edir;
rib
r ki,
ri olmur ki,
üçün
«Bak
m birinci sinifd
n internat m
bel
olmal
, amma gün keçdi, ay
Güld
k qalmaqdan qorxmaz; M
m internat
ldi, adi u
aqlar kimi d
rini evd
aqlar
kimi d
bu zaman anas
ri h
xma
yirdi;
yirdi v
na buraxmaq
olmazd
yirdi s
nca bir parç suatan
aclar
ngini al
rind
m otaqlar
mad
mizin arxas
edirdi; bu a
ti olaraq mizin
nard
m ba
m ikinci d
rind
köçmü
kkizinci sinifd
rafiya mü
llimi
, öz açar
nda dayanan görmü
m-t
kilmi
bir müdd
ndan ç
xarmam
i çesuça kostyum geymi
töküb
r damc
land
m bu kök ki
ini evl
rind
tez-tez gördü v
lmi
q idi, bir növ, milisioner
da onunku kimi daz idi; bu o
pota idi.
min gec
inin tiyan
r daml
zmi
min evl
li, sonralar be
li üstü
ri kimi dövl
ri tikilirdi. Köhn
daml
tikilmirdi.
liabbas ki
inin ustas
idi, bir d
; mü
m bunu k
nda deyildi ki, bu qanunu pozmaq olmazd
lmam
agilin damar
min q
n tamam
nda bir adam var v
min Mirzoppan
ra bilmirdi ki,
n, ümumiyy
, kimins
lamaqdan özünü gücl
idi, indiy
ldiyi
yir Mirzoppa?
lar. Indi
biletsatand
min avtobusda...
– Dudu? S
n onu? – M
m onu. Deyirl
liymi
m bir müdd
r o
qa heç kim
m Mirzoppan
; inanm
kamal
na. Mirzoppa içmi
ki, cavan ölmü
m bütün bunlara inanm
ki,
Mirzoppa olmazd
, Dudunu? – M
m bir d
n idi?
bilirdi ki, Dudu kimil
r, amma onun
ifad
l!
n?
n kimi, o saat ölümd
m ki, g
ma al
xan
mlaya-add
mlaya:
irin
xan
n çoxbilmi
bilim?.. – M
gülüms
n ciddi hesab mü
bilim? Öz arzular
bilmirs
n?
yirs
mi ya
ldats
yirs
n ki, dünyada heç kim heç kim
arzu edirs
n?
n?
ist
n?
m.
yirs
n?
– Yem
– A - a - a!.. - M
n güldü. – Acm
san?
m ac
ldi ki, M
kimi, h
mizlik, bir s
birc
nin içind
n bu qumlu sahilini, d
nizi,
lar M
lap
mat-m
ldi ki, dama ç
-ulduzlu Ab
n bu qumlu sahilidi, bir d
ikic
r adam var, birinin ad
am e!..
ti dadl
adam da çör
yi çör
min çör
, bir az üzüm vard
a yolda heç vaxt kolbasa, sosiska, konserv yemirdi, onunku ya
z, meyv
idi – bunlar salamat
rgilin da
mba
mba
bir
iki-üç
t olmayanda m
görmürdül
ca bilirdil
n deyil, «Borjom» olsa, ba
içki içmirdi, ba
bax
hamamdan ç
ti var idi.
(Amma bunun bir i
kin
Qorxma, m
olmaz», – deyirdi v
hamamdan ç
krujkas
kin
z edirdi.)
– Üzüml
n?
– Üzüml
aram sazd
nda alüminium örtüyü
gümü
, amma bu t
mal
zizlik
kil
qoydu, üzü qurama dö
... Bir misal da var...
n utanmaz.
, bir misal da var.
sind
r.
n qonaqsan? – M
ndi; do
m bu furqonda qonaq idi?
63
sol t
rma
baxd
ti birinci d
k ist
di; ist
m idi...
xmamaqdan ötrü h
verirdi. Kiray
lmi
bir-iki ay kiray
n evind
q texnikumunu qutarm
na alm
yuyub silirdi. Camaat
mgilin p
min gün
m ikiseriyal
b filmin
b ev
lmi
di. Film M
ma o
lan bir müdd
66
min q
dan
ran
birinc
bel
kib barma
: – Burada s
s salmaq olmaz...
salmaq olard
m onun
rind
qulaq asmaq ist
slind
yini bilmirdi, t
dey
a qurultusu il
sini e
itdi v
nin
ikinci d
ccüb içind
qald
ri olmad
m bu saat qorxur, qorxur ki,
eyi tamam h
min q
ki sehrli na
mi tamam-kamal ç
Bayaq bomboz qumluqla add
mlayanda, M
qayalar idi v
olmu
bu qayalar da kimins
rind
üzm
rin suyu azal
r; Alxas b
tilin
n?
n?
m ona baxd
larda bir t
na mat qald
lirdi
k-t
lirdi bura; M
n kimi vard
lsin?
niml
ya. – Bu sözl
r öz-özün
ldi, el
ri
m, bir
l-aya
k-t
itmirs
m? Ged
niml
Yanarqayaya baxd
n Tamilla olmaz...
Yarasalar, el
n adam s
ri e
a ulduzlar
sezil
m da qayan
zdan soru
– Ulduzun day bir söz demir s
rin
– Deyim n
deyir? – dedi.
n Humay qu
fin
bu cür çör
k iyi n
ahidi olmu
rdi, n
m. Yanarqayada n
iribl
r? B
l, o vaxtlar ki, bu yerl
niz idi, ancaq t
t idi v
nimi deyildi, ov
bu qayada?..
-yava
niz görünmürdü, amma bir
o zaman t
traf
qlanacaqd
oturub üzüml
eron yollar
ssümünü, gözl
rinin ifad
ma el
min q
b. Ona el
irib, üzümü d
rib, pendiri d
min
ki, Humay qu
; amma bir
nin ömrü q
yaman – adam kölg
, Humay qu
-yava
qumlu
bir azdan s
landa Humay qu
r kimi yox olacaqd
ki, Yanarqayan
min yerin
nisgil g
nisgilin üstü aç
lmayayd
; amma buras
m da bunu çox yax
bürünmü
k yaman olacaqd
m yad
niz sahilind
alüminium örtüklü bir furqon h
qda gümü
kimi a
min
, amma bu furqon canl
m ad
z var, bu
indi h
min ulduz göyd
min furqona
min alüminium örtüklü furqon daha gümü
kimi
armayacaqd
n istisind
r damc
düzülmü
r damc
m soru
– Istidi s
, istidi bir az.
yirs
m bu saat?
m, h
m güldü, amma bu gülü
bii ki, Humay qu
?.. –
linin üstün
ki kimi sübh tezd
qurma oturub
alüminium örtüyü gün i
nda par-par
bu gün daha mü
lmayacaq...
yirdi, evi-e
orada idi. Xan
m qar
ncir, üzüm vaxt
üzüm; nar, heyva vaxt
tirirs
n bura? Görmürs
ncir, üzüm var burda?» Xan
m qar
, meyn
sini atan,
m qar
magistral yolun k
n avtobusa minirdi, yolüstü Bin
sürücül
m qar
ldi ki, bu boyda böyük ma
dolu iki tor z
b kabinkaya minm
a asfalta dü
furqon yerind
m qar
-ed
nim, q
kimi burdan vurub, ordan
m. Indi Allah
na min
bilmir
m... Yax
ngini itirmi
heyva kimi büzü
sif
xan v
fikirl
da Yanarqayan
b? M
fikirl
lib-keçdi: ill
min q
olub qalacaqd
rudan bu cür olacaqd
ki kimi, formas
mir düym
silib
mizl
r yen
raq kimi h
n bir pomidor
kimi yava
ikay
t kimi el
dim... Ikic
z pomidorlar
plastmas qaba y
lmay
minn
t qoyma.
ki pomidoru yen
çevirib:
minn
t qoymuram, – dedi v
74



D

ncir a
ac
õ
)




kallah! Ay ma
di, ay malades! Bunun da ba
lum u
verm
olma
, ay malades! B
n elektrik qatar
rini alt-üst el
ri v
min elektrik qatar
agül ömründ
min elektrik qatar
yib, ömründ
Elektrik qatar
-yava
aclar
na t
tama
«malades»l
bütün ömründ
fild
b maraqla, bir az heyr
ti,
mayan bir par
söz p
bil ki, birc
min yay
ncir, nar, heyva, badam, zeytun a
meyn
bel
sözü p
ldayan s
ldi, nar a
di, balam? N
rdi? Cin-
?! Nö
nda n
ndiyini h
min yay ax
li-aya
buz kimi soyumu
, balam, anam-bac
m, nö
camaat
... – dedi. – Heç kim
dem
ik, Zübeyd
inanmad
, amma Nis
q biz, Zübeyd
nin tar simi kimi tar
kilmi
n içind
ür, amma adama da el
r, el
di, balam,
am s
am s
? Atan s
amacan
avtobus sürür buradan Bak
qsirkar? Nö
, milisioner S
tüllah
dolu h
sir z
nbili görüb, milisioner
z olmamas
olan t
onu milis idar
aparmad
na, cavanl
qda çox
llar
ndan el
lara, l
rtla
sallanan sif
milisioner S
lar
, öz cavan sir-sif
m deyil...
Ümumiyy
bil ki, meyv
nca add
mlay
, çox zaman da
rsan? – Bunu heyr
yind
ki bütün pis adamlar
cüml
«aerodrom» papa
rhac
alvarda v
bu «aerodrom» papaqda g
m bundan
l Baladada
indi Amur vilay
i kimi g
zdirmi
nda, amma indi iç
n kimi, papa
ldatd
, pis adamlar
li yand
smalla sildi v
ama saxlad
raqlar
li mizin arxas
nda oturmu
tirdi, bir d
qoyulmu
mcan, çör
agül
qaba
bii yem
n il bitirmi
iki-üç h
, özü d
bilirdi hara: vayenkom Mürs
lov demi
Pribaltikaya, göz
l yerl
yirdi, anas
nda, u
oxumaq öyr
dirdi; yeddiillik musiqi
, qarmon çal
onlar adams
yla ev
rin
lirdi öz evl
yir ver, A
agül, qoyma m
r el
m, heç kimin gözün
m. A
dedi ki, qorxma,
qoymaram, amma bunu dem
, amma Zübeyd
kimi bir
ifrit
yummaq asan i
k Nis
nda rüsvay olmas
nda anas
olmas
yalvar-yaxar ba
r bir söz el
agül g
mda ki, q
t el
m.
k, milisioner S
r demi
n, maddi mara
miç
n tamam ya
olmu
paltar
xar
yumurtavar
qca, sallanm
yek
üb quyunun motorunu i
sald
ri el
rib apar
-el
nda
kdiyi pomidor, bad
mcan, bib
ri,
üyüdü sulama
. Ümumiyy
rmi
kmi
yin
gedib, amma,
smi sur
fiq
n Tiflis
ayaq basmazd
a dü
ürdü ki, Zubeyd
n adam idi Qeys
nd camaat
i yox idi, d
yib
nd camaat
di, «gör gedib kimi
-damaqda, Araz a
rlik el
oldu, amma yava
-yava
lad
xli yoxmu
kimi,
inin yan
nca dan
lar; kimin a
söz demirdi;
bdül incimirdi d
dyanlar
idi, amma di g
zdi. K
iqliy
iqlik, s
nd arvadlar
olmayanda,
ndir çör
tta iki-üç
iq
n adam idi r
yax
fiq
r vaxtlar, tez-tez
-yava
ri bazarda satmaqd
evd
kimi g
n onu? Zübeyd
n onu? «Gedir
m, – dedi. – Nervimi düz
b:
tin!»
!..
– Kimdi? – Soru
. – Kimdi orda?
m!
n kims
n? Allah
lusan?
m, A
tini ürp
var, nolub, balam, gec
m bel
ssafilin
idim bayaq, indi
ziz-x
f olmu
am s
ninçün?
rin
ki eyhama cavab
sini ç
xarmad
fikirl
tirdi, sonra motoru
badam a
miz a
smalla
hay
t, darvazaya yax
diyini v
ldiyini çox göz
-dü
ist
n? – soru
? – soru
im var s
in, balam, s
n kim? S
nim n
imiz?
traf
llilik elektrik lampas
rin
b daha burda çox dayanmamaq üçün v
nimçün
m, onsuz da,
m, dem
n sonra, alaciy
– H
?.. – dedi Zübeyd
. – Allah xeyir versin, alaceys
n, çox mübar
ullu-u
rik, ça
rmazsuz, nolar, yen
Allah xeyir versin, atam
atçot verirs
n, milisioner S
m ki, ya s
n? Kim kimn
? Xalx
burnumu soxuram? Söz g
nim s
tim döyül,
atam balas
bilir ki, söz g
nim aram yoxdu... – Zübeyd
rpmad
n? Dayan bir, i
im var s
r-ist
mlad
des
ndin cavanlar
r atmaca dan
lar ki... Amma, el
, yorulmu
am yaman, s
nim q
im, götür, bu
ri sula bir balaca, nolar, göy-göy
rti istinin ucbat
dim
nim d
m gedib, vay-vay
m qal
sözl
r dem
yirdi, amma bel
klifi
mirdi; bir arvada baxd
, bir ilan kimi q
n dimdiyini gözünün üstünd
yind
«Baladada
lanq
mlad
qam olsayd
, amma indi Nis
lama
ndan qorxma
ndin camaat
tapdalama! – dedi Zübeyd
rmaya qalxan taxta pill
için
mismardan tutmu
qoyun asmaq
üçün qarma
toyu
nmad
ssalam, el
bil ki, kimin
pomidor, bad
mcan l
rini d
yirdi, amma buras
ca ba
miz göy-göy
kimi bir ifrit
lmi
kimi pak, gül
ndam, a
zlar var, Nis
nin
xala kimi mehriban ba
ca mü
dünyada Zübeyd
kimi küp
m onlar üçündür, h
balaca idi, y
nin süfr
yey
na ç
b qurtarard
mcanlar
msaqlar
qoyulmu
xiyar, pomidor, bib
skiyi olmazd
fiq
rirdi dey
m üçün, Nazxan
fiq
, kimi t
, kimisinin
qal
, evl
r müdiri i
indi çox mehriban ya
lar, adam baxanda ür
lli-ba
xmam
bu axmaqda n
görüb? O
inin d
min ki
heç kim görm
sin; amma bird
buras
çirkidi, ikincisi d
heç kim heç n
z, amma Zübeyd
di? Bax, bax, bax, bu da birinci d
tutmurdu,
yirdi, lap quzu kimi t
yirdi v
da ki, ax
nda heç vecin
, o kimiydi cavanl
kimiydi?
rdi, o
r biri bir mit
Onda, o zamanlar Zübeyd
idi, camaat
idi? Plov yemirdi
88
– A-a-a... – Bu d
f
d
Zübeyd
t
ccübl
ndi v
n
d
ns
, A
agülün bu h
v
si
onun xo
una g
lm
(Quyuqazan H
amacan sovxozda i
n, istirah
!»), amma o t
l idi, pansionat
miz, s
da bu idi ki, heç kim onu tan
, bilmirdi,
larla h
msöhb
t idi, bir Izabella
Xaymovna vard
orda, mehriban arvad
miz idi, ay i
mizlik, bu sakit, sükun
mizlik Zübeyd
m hans
k simis
xatir
na sala bilmirdi; bu, vur-çatlas
rind
qa
lim-h
min yay gec
qliyini yen
bir-iki d
, el
insafs
Zübeyd
rmadak
mizin üstünd
, qurumas
n iki fal qopar
lib çör
-did
na s
yib bir müdd
t çox müdrik bir
r ki, mal yiy
amasa, haramd
kimi, Zübeyd
tini, h
bir söz-söhb
tini, yeri
ini-duru
-bili
ini, geyimini-kecimini amans
tutanlar
si gedirdi, amma bir i
min ac
maz
ayan A
rlikd
alt
zlar
bil
lu ola
rdi,
lama özünd
xarma
lama
ryas
91
Zübeyd
nin o bir anl
õ
q yaz
õ
q görk
mi indi ç
õ
x
õ
a baxd
fikirl
k? Ba
bir aya
na, ayaqlar
b, dilini a
k? Arvad i
imans
z? Arvad da toyuq k
r? Camaat yat
yuxudad
ömründ
-babadan bel
olmu
lu A
nimçün? G
ni bayaq qoymayayd
aya
lli-altm
, amma
ldilmi
r yara
olmu
müharib
vaxt
ldi
r ail
sind
) lap alt gözünün açar
iyi ir
r, cürb
tka»lar (ür
bir
zla bir o
fin
r düzülmü
güll
bir bülbül dimdiyind
ng tutmu
r yaz
Lyublyu vas i v
poverte
Koqda mne serdse qovorit.
Lyubit budu do samoy smerti
Poka oqon v qrudi qorit.
kamanda tar
m dart
kilmi
ri bükülmü
lmayan ba
laman
lamadan, sapsar
Zakir? Niy
yazayd
min yaz günü aldatm
m görü
siz sevin
bilmirdi,
adlana bilmirdi, ya
aya bilmirdi; kas
r, amma düz dem
r, acl
qla kef bir araya
z, müharib
rin, dama
laman
-sil
aya
ngiy
sind
olan atas
yamam
süpürmü
min gec
nd camaat
amma heç kim d
kimi d
oturmu
k qald
o uzaq ill
ahidi olmu
du; Zübeyd
fikirl
q, fironluq arzu-x
fitn
si yaz
r qocalm
müharib
ni
nin atas
m bütün bunlar
fikirl
tamam-kamal dayanm
oturma
ldaya-v
eyin keçib-
ram, n
yim var, bir h
m, «
livizin d
m yax
tikirdi (el
indi d
yirdi, amma öz paltarlar
na etibar el
mirdi) v
o zaman
mlar
rin h
min qo
ma paltar tikdirirdi. Zübeyd
riyl
irdi, zarafatla
ldi
zdan min a
demi
rdi Zübeyd
rdi Zübeyd
mgil
lib-ged
mlar özl
lar,
, bilirdil
gil hans
lar
rin
, utanmazl
na v
olacaq, day demirdil
ccüb el
sözl
rdi bel
m,
irinxan
ma yara
heç kimin a
zdi ki,
n dem
m da bel
m imi
demi
ni ki, Zakir kimil
m deyilik daha. Bizl
alacaqlar. El
rinin analar
n!..». Roza demi
rind
rtini sulayacaqd
meyn
rma
b üzüm y
, üzüml
liyini,
liliyini ay
rmadak
miç
rini yumacaqd
qatmaqar
q yuxular görmü
ri kimi yuxudan-yuxuya keçmi
agül gözünü açanda v
qald
ldaya-qaqq
mac
bel
m, o t
find
tülkü
lsa da yuxudan oyanmaq bilm
n, amma art
rmadak
sakitlikdi, t
qaqq
ldaya-qaqq
ldaya o ba
a dü
çil toyu
salmay
na götürmü
99
D
(Bir itin aqib
nda povest)



uva dönüm s
dim ki, yoldan öt
r. M
n bir pis söz demir
m ki, s
rdini ç
rdini ç
kmir
m ki, öz d
rdimi ç
kmir
m ki, m
m qal
yir
k, ya yox? – A
ömründ
rin
r deyirdi, qocalma
m vururdu v
min
n duran kimi, k
ri girm
sin dey
al verirdi,
qoymurdu v
, hamamda A
: « –
m ya
(amma bunu Zübeyd
r halda, A
min iki gün idi ki, A
si deyildi, evd
t edirdi v
bütün ömürl
rind
bilmirdi.
– Buzovna» mar
t-bacayla m
da meyn
sirdi, yayda ta
sulay
sair
ni mar
idi, amma, ümumiyy
l kimi, otuz iki il idi sürücü i
ni min
rx alt
ki, Allaha
barma
a keçdi v
mizin arxas
na girmi
, heç kimin sata
mad
bilmirdi; amma bird
rd-dur el
rinl
qdan, bir dumandan ba
qald
r. Sonra A
r tutmu
mana baxd
inin bird
ldi; bu
ir olma
ir idi, amma q
man
lmi
rassam ç
kmi
bir d
mzi kimi bir göy
rçin
adam g
min r
ssam klubda i
ini qurtarandan
sonra, bir xeyli müdd
ndin evl
n, kimi göy
klini
na, kimi me
mi
mid
mad
vuran Fazil bir ovçu
kdirmi
ngi aln
rmi
ssam ona bax
mirquludan sonra ba
mirqulu h
min r
ssamla dostla
mirqulu r
tlik anas
yad
na sala-sala o q
ssam Xeyransa evd
olmayanda g
mirqulugilin
kli qalmam
mirqulunun anas
klini ç
kmi
min r
iri öldür
kmi
am h
min r
ssam
mirqulu il
irin çax
r içib yen
mirqulunun da gözl
ssama bax
ababaya dedi ki, bunun kimi
da qoymurlar onu qaba
ssaml
adam
man
bilmirdin
, amma, h
r halda,
lmi
kil, amma indi nec
ldi, fikrind
mirqulu kimi bir
yaz
ssam da g
ldi, amma buras
mirquluya da yaz
ldi, el
min A
mirqulu yen
amayan s
mirqulunu söyürdü: «Köp
fikirl
bilmirdi ki, n
sin? Bu isti yay gününd
n idi?
mirqulu A
almas
yirmi
rini
mirqulu, ad
kan
irin çax
r içirdi.
mirqulunun arvad
Nersesoviçin müdir oldu
u böyük ma
t el
heç kim
mirquluya çax
r vermirdi, odur ki,
mirqulu gözün
döndüyüm d
r gün xoruz ban
yla yuxudan durub birinci mar
minirdi, gah Ma
landa iki dolu
am eyni minval il
irin çax
yirdi
mirquluya, samovar üstünd
ki çaynik kimi h
olurdu, amma el
ansa bir imkan tap
ababaya deyirdi:
, mindirm
Amma n
çox bu Ab
nda mar
mirquluyla bu cür mübariz
f demi
, ma
lib götürüb apars
nlar
liyin
nlar, amma Xeyransa, ayd
idi ki, bel
olmurdu, çünki Xeyransa da bu k
inin q
camaat
lixanaya ata bilm
ntiq
çortdayam!
Çortdayam, frontdayam!
ram plamyotlar
Vururam samalyotlar
ikinci m
mirqulu h
si bir t
rini bir anl
nim can
mçün vururam! – dedi. – Lap katyu
ram, m
n ölüm, h
amüstül
amk
vurmam
mirqulu nisb
feh mahn
, deyirdi ki, balam, s
amaq el
olmaqd
mirqulunu söym
Allah adama bel
vers
dan narahat olmaya bil
yyamda bir d
lanlar
, Nuhbalan
b gedib araq al
keç
b Gümü
Malikin kababxanas
nda qoyma
lu var idi, alt
da q
olmu
z olmu
lanlar
idi,
rlik vaxt
ki, bir müdd
rbçil
rin ali
imtahan verm
lan A
min A
agül ki, d
llal
hamamda söz yay
iki ay idi ki,
m günün i
sakitliyin
bir maviliyin
var idi v
heç kim ba
ldiyi o ya
lib
– Bu mansi-xant
itidi.
– Yox, bu komi-mansi itidi.
lday
larla zarafat el
q itl
ri h
mizdirirdi v
zisi s
fil-did
ri bir-birini yax
ri il
na ba
qa it qoymurdu, ba
rin
razil
nd camaat
, kimisinin h
t iti var idi, kimisinin
qoyun iti var idi, kimisinin d
z, heyvan saxlamaq ist
di?). Laz
m olanda, qanc
ri,
vuran Fazil kimil
ri Bak
ib sonralar
rin
q saxlayanlar yaman d
ri sat
ban
smi
smi
l yatmas
min bu Sar
ömründ
bir adam haqq
lib çatmas
yirdi v
mdair
vurub iyirmi-otuz add
m qabaqda sahil
bu minval il
adam, u
tind
tirsiz qutab kö
siçan-pi
qaça-qaça qayal
r camaat
gedirdi, amma
adam
k olmurdu; g
rin çoxu xüsusi
lirdi, xüsusi ma
olmayanlar avtobuslara dolu
min
ndin camaat
öz i
ini yax
bilirmi
kimi,
a çim
lirdi, kolbasa fal
, toyuq sümüyü, dondurma
amacan çim
am da
nda xoruz pipiyi kimi q
b, ma
na minib ç
r xeyli müdd
bii ki, bütün sümükl
r Dolçaya qism
ri
toyuq sümükl
ldada yey
itin qara gözl
rind
min il
u, çov
murdu.
rini qardan
mizl
toyuq sümüyünü ehmall
ca yer
lçalar
n bu minn
tdarl
ababa kimi ömrünü Ab
nda ya
qara-borana dü
min sonuncu yaz gec
k ancaq Ab
rdi
min sonuncu yaz gec
ki meyn
Komit
n iki n
Komit
ktub gedibmi
rir v
apar
fikirl
n iki misra:
Qoca cadugard
, aldadar s
ni,
Cavanl
q donunda qalan bu dünya
n heç x
ri olmam
ri tamam islanm
qumlu, kül
üm-ü
üm ü
kims
aq kimi fikirl
n kimi d
niz böyüklüyünün, bu yer-göy böyüklüyünün müqabilind
ti hiss el
n lap ayaqlar
. Bir müdd
tmaq ist
tmaq
lmad
ababa o vaxt bilmirdi ki, bu
küçük daha öz ömrunü h
ababagil
da Dolça olacaq.
rmaq ist
di, amma mümkün olmad
da uzaq durmurdu, ki
a-dola
ri tamam da
yla A
, kimin
nullan
mirqulunun s
mirqulunun özü göründü – el
rhac
mirsiz, göz
mirquluya t
sir edirdi:
mirqulu ziv
rilmi
paltar kimi yell
ng tutmu
mirqulu
-yava
-yell
ayaqlar
, el
an üzüyü itmi
mirqulu da bu üzüyü qumda axtar
mirquluya deyirdi: «– S
an üzüyünü barma
ma bir qara da
»).
butün bu adamlar
min sakit yay günü Alaba
milisioner S
n, milisioner S
ki kimi, günorta yem
k üçün yaxmac var imi
iti vura
rda alverçilikl
milisioner S
n qudurmu
iti milisioner S
min
vurma
ey axtaran
vuran Fazilgil
am e, m
di ki? Bu saat sovuraciy
vuran Fazilin ard
q Alaba
özü kimi çaqqal idi.
bil ki, medal ver
vurma
adam ba
kimi k
r, «uf» dem
mirqulu
-yell
ki kimi yen
xmas
dulla:
– Görmürs
qa itdi?! – q
adamlara yetirm
ymi
-zingild
bu adamlardan k
qaçma
; Tavar d
tli bir qorxu içind
n qaçma
nizi de
bu adamlar
bu zaman bütün bu t
ri adam
n it bo
mas
fi bürümü
nirtisinin t
sirind
vuran Fazilin
rin
n! –
fikirl
mirqulu bir neç
nmirdi, el
bil ki,
vermi
mirqulunu ay
mirqulu ay
dulla da bir-iki add
m qaba
rini k
rind
rin aras
n iti itl
heç hürmür d
mirqulu bir-iki add
m da qaba
rini Sar
mirquluya t
mirquludan heyvani bir ç
n, saçlar
mirqulu h
min heyvani ç
ra da qaçma
liyind
silmi
silmi
maq olard
Alaba
ri iril
mirqulu h
min heyvani s
n qudurmu
mirqulunu qovanda,
mirqulu qaça-qaça qorxudan Xeyransan
vuran Fazil gözl
-zingild
ngi dö
lma
r-ist
rmaqlad
gücü g
narlar
ng tutmu
vuran Fazil
arxas
nca zolaq sala-sala yiy
sin
ldi.
Ham
m bu t
tamam sakitlik içind
n day it olmaz! – dedi, k
aqlar
düz aln
min yay gününün sakitliyini qu
ri dal ayaqlar
vuran Fazil Dolçan
hirsind
bu iti vurub
di, amma bu itin A
n iti oldu
vurmad
vuran Fazil, ba
min sakit, t
miz yay gününün ax
bir
ey bi
layacaqd
lmi
ham
min m
mi çernild
ziz kiçik qarda
r alsan
salamatam v
-salamat olman
zlar
r. (Bu yerd
dedi.)
atam
ey fikirl
zlar
qoymu
rfin için
min
kmi
min
min sakit, t
miz yay gününün ax
agülün
paltar
kdirdiyi
nci d
min ax
arvad
ir!
114
Bu o dem
k idi ki, sabah sübh tezd
n A
ababa i
baba Hüseynovun mu
amat konsertini verirdil
rind
baba Hüseynovun s
lirdi v
m adama da el
baba Hüseynov indi d
Füzulinin sözl
m Nuhbalan
heç kimin
ri Hac
Dil verm
mi-e
ki, e
q af
ti-can oldu
r.
nd camaat
kimi, A
rar tuta bilm
di, darvazan
rda olan
var, bir az d
rd-dur el
sinl
xan kimi,
burnuna spirt iyi g
ldi, sonra
mirqulu tini burulub
-yell
qaba
yerd
bir
balaca yell
lum, A
ababa, bu saat d
yemi
durmu
am aya
n ölüm!
mis
girdi.
mirqulu özünd
ümumiyy
zdirib mü
tezi iyirmi-iyirmi be
smi
mirqulu d
bil
tamam do
ru idi, amam buras
lum deyildi
l sözl
ad
olmaqdansa, el
r, onlar heç, amma q
bir-bir g
lib A
rinin
mal
, Amal
, Dil
ad da,
m da A
kimi,
di; amma n
z olacaq bu da; q
z ya
ababa üçün f
sildi. Yarasalar ova ç
ncir, meyn
sdirdi.
min gec
ababa A
tuman
rli adamlar olsun.
fikirl
rli adam,
abac
fikirl
adam, f
rsiz adam söhb
arvad rahat bir n
xsi n
fi
qurban olum, ay A
ababa, çox sa
Bir azdan A
yay
xoruldama
isi xoruldamaqda
n yata bilmir
ni külba
mirqulunun d
qoymas
n yatma
rimin xorultusunda n
idil
olmayanda, rayona avtobus sür
bilmirdil
r; A
z idi, yiy
siz idi, bax
z idi.
find
rmada yat
yatmaq vaxt
aqlar h
fin
ayaq basmazd
rlar
talvara qalx
o talvarda indi t
rini fikirl
irin yatmaqda idi.
öldürdüyü Sar
) xasiyy
a verirmi
t edib ki, ovu tapan kimi, sahibini gözl
b yeyirmi
heç n
olmay
kimi, h
min qu
nda camaata sat
in ucbat
r ki, qu
vuran Fazilin tulas
amacan su düml
yirdi.) Milisioner S
r deyirdi ki, bax, misal
itini, do
yemi
doland
qlarla
dar Dolçan
n suçlu bir i
i var idi, el
qsirkar idi; sonra Dolça iki
min yay gec
sini zild
– Leyli! Leyli!
z ki
sin
di. M
cnun?
Sonra ikisi d
oxuma
s, biz ax
k?
Ibn-S
lam elçi g
rdi kim
k?

– Çiç
yim, m
yim,
lim m
nim, q
ng Leylam,
nsiz h
yatda ya
amaq m
olar haram!
fikirl
rdini ç
di, amma m
lum olmad
ki, kimin qaras
inl
n gözü su içmir, A
sakit el
Armud saplaqs
z olmaz, ay A
ababa...» – dedi, amma A
olmurdu v
gün idi ki, bu konsert davam edirdi, düz be
lan Leylini ça
sli q
cnun?» – deyirdi (A
yind
qara yer
soxum s
layan kimi, y
min
lib
Allah, adam bu q
r? B
mir? Bu boyda qar
sin? A
yind
rin
t yaranmas
n, amma heç
mümkün deyildl.
, amma m
bel
bir minval il
sini için
nçilik aparmaq A
di (atalar el
m, çölümü yand
r, demir
m, içimi; atalar yax
ababa evl
vermi
mzirz
mi m
balaca otaqkimiy
lar) köçmü
ababa
ndin alt
brezentl
b bütün ömürl
ni ikisi d
ola-ola, ömürl
bir-biril
rind
aqlarla bir yerd
ababan
, arada da q
gün idi ki, Nuhbala da ev
inl
rgiz Nuhbalaya demi
ömründ
qa heç kimi sevm
n can
na and içmi
kimi, ömründ
qa heç kimi sevm
da baxmayacaq, buna gör
sind
min
n soyunma
ayan dö
otaqda tumançaq g
min
mdan çox, B
hirsi tuturdu: «
söndürmür, p
olmasa?!»).
ababagilin h
t-bacas
llim idi,
olard
m qara saçl
i idi, amma sonra m
lum oldu ki,
llimin üzün
baxa bilmirdi, bir d
llimd
min
m idi, ya
rx olmazd
, yumurta kimi
xurmay
lanlar
Adil idi, Adik deyirdil
bu Adik m
zlar
keçmi
ey tamam göz qaba
mirqulunun arvad
Xeyransa
nulla demi
di ki, kim olur-olsun, kimi al
n, amma kök olsun! Q
ki tay-tu
ki
, – demi
qurmaq
mir ev
üçün mal ist
arvad olmad
kök idi, amma
r mü
llim idi v
llim d
ababagilin evind
ni ki,
inl
lirdi. Amma K
llim ar
hulqumu ç
yaman qay
r ki
z indi d
o biri mahn
lad
t-bacan
«Volqa»s
-lan, Q
ni, Q
ni!
l di
ni, Q
ni!
ma.
Çünki h
zam m
ni, Q
ni!..
-dey
!» –
-dey
-deyin
hirsl
samovar
mke
barma
yand
! – dedi
nda iki yüz manat al
am!»
Çünki h
zam m
ni, Q
ni...
vallar
bir toy m
lar v
bu cür vallar
dak
ri var idi
cibi h
m da bu vallar
tirmi
ümumiyy
min
buraxmazd
ama kimi l
qulaq asard
min c
ra-q
m, d
m olmu
am, ay göz
l,
ri xumar olmu
am, ay göz
adamlard
– dedi, – çox kulturnu adamlard
llal Zübeyd
r alm
na, amma bunlar
abac
ürcah
ki, kiray
am s
llal Zübeyd
linin d
ldi, çünki
llal Zübeyd
kimi anas
nin sözün
abac
fikirl
dedi, g
k el
in laz
m deyil biz
olmal
adamlara baxd
adamlar
milisioner S
r düz
adamlardan gözü su içm
adamlar
çevirdi, arxas
adamlar Dolçan
lamama
rdini
kmirdi v
ümumiyy
n adamlar q
dil tapmaq ist
yirdi, amma bu da mümkün olmurdu.
ababagilin q
dikl
lmam
çim
heyr
zlar tamam ba
n adamlar
Ofelya bu q
zlarla dil tapmaqdansa, sövq-t
dil tapmaq ist
maq ist
bütün mehrini salm
kotlet, kotletin üstünd
sair
r yey
iyd
miz geyinmi
daran
za fikir vermirdi, q
maq ist
min
m:¸
min
ey qoymurdu,
, bu yay bizimki d
r, amma bu müdd
min
m bir d
xmam
Adili öz aralar
am
du ki, Amerika Birl
harad
cavab vermi
ir mü
llimin harada i
lum deyildi v
gedirdi, amma bir gün Nuhbala ev
tirdi ki, u
ir mü
llim Bak
da bazar müdiridir; h
r halda, n
ababa, n
mam
ir mü
llimin harda i
xli
da öz ür
yind
hvalat n
nmi
qoymu
smi
ötmü
olmu
mar
rinin
ki, içi adamla dolu avtobusu ba
ir mü
llimin televizordan z
si
ir mü
llimin q
zet-jurnalla da aras
ir mü
llim
deyirdi ki, adam g
min avqust ax
zlar da y
rmirdi. A
bir televizor als
bil Zeyn
zri ba
lamas
yams
çatan olmaz! Bir d
inin q
r mü
llimin q
r mü
llimd
n ma
xma
r mü
llim q
ir mü
llim! Ay B
ir mü
llim! G
l gör kiml
pijama
ndan titr
llim, bu q
mayan bir c
ldlikl
rini a
dü:
lmisiniz! Ay h
siniz? Bel
tirmisiniz,
misiniz!
misiniz!
lmi
spirt v
n iyi
ababagilin h
di, bu güldü, o biri darvazan
find
kilmi
nfill
acdan xartut d
tutun
n müqabilind
yirdi
yi partlard
r mü
llimin otaqdan dart
– Igid budu? – soru
land
n sabah, bax, bu mü
tli Cabbar mü
imtahan ver
r. – Özün d
möhk
m ol, igid! – dedil
r. – Qorxma,
min
m bura köçdükl
cili manqal ist
, ma
a, kömür ist
ki,
manqal
i, ma
min
vaxt
m?
irmirsiniz?
tini v
eyl
ifad
m! – dedi. – Girmis
n e, instituta, girmis
r mü
llim Adili lap x
m el
n öl girmis
r mü
llimin gözü
bir müdd
bil ki, manqal
r mü
llimin yad
min
, manqala t
min
llim özünü
min ax
ldi ki, q
nla
isti kabab tik
na atd
baxd
, kip yumdu
raqlar
bird
rkd
, ya manqal
llimi, ya
qapar, amma yen
tin dörd
fini d
hasar boyu qaça-qaça dövr
qay
tmad
mirqulunun arvad
Xeyransa
günü hamamda k
ndan ax
amlar qap
ram e,
mirqulu yaz
q, istid
otura bilmir.
isti havalarda g
k adam
n xarici kimi, daxili d
guya onda adam
ir mü
llim çox dan
masayd
, skamyan
ir mü
ababaya deyirdi:
– Atam, – Allah öl
t el
t, gizl
t,
eydi, kimin n
yin var?! Ikincisi,
t, arvad
gizl
rini gizl
amax
t, de ki,
m, qoy s
ir mü
llimin üzün
baxa bilmirdi, çünki
dediyimiz
kimi, B
ir mü
llim ba
tir iyi
eyl
lmirdi; h
ir mü
llimin öz i
i idi, özü
rdi, amma bir i
r alan k
ydim ki, bütün külf
rdim kabab
, heç «uf» da dem
zdim, heç fikirl
a dü
a qalx
rkd
-hür
da dama yax
bilmirdi; Ofelya
kimi narahat yatd
kimi ona gör
narahat
ki, Dolçan
daman q
zarm
bir-bir Dolçaya t
n yan
sin
rin bir k
r var idi.
Ikinci tik
di, amma gör
bil ki, ömründ
sevinm
atdana-atdana
qaç
min
layaram, onda bil
ldi v
r Dolça yerd
ki iki tik
yemi
di. Dolça dal ayaqlar
n bir-bir atd
alar
ri el
tez-tez, el
tez-tez, el
ldada-x
ldada çeyn
mir yay
bir müdd
t lal-dinm
inl
n dibini yalayan Dolçaya tama
yana-yana öz-özün
«Volqa»s
yas
zam m
sli o
ki kimi, s
m, d
m olmu
am, ay göz
ri xumar olmu
am, ay göz
min günd
ltdiyi küt
, yala
heç vaxt toxunmad
kotletl
zarm
min günd
min günd
, qovdu, Dolçaya güldü, amma Dolça Ofelyadan
k verm
, yalmand
yini yum
dirdi.
r mü
llimin ayaqlar
yalmand
llimin d
ald
Dolçaya tullad
r mü
llimin atd
manqal
n istisind
r tök
r mü
llimin bu z
an
r Dolçaya t
r mü
llimin
-zingild
öz dam
, bir müdd
t orda dayan
llimin yan
llimin ona atd
iki tik
r daha Dolçan
t el
bilm
yem
ey tapmad
amlar
min
rind
r mü
llimin kabablar
rla
, damdan bay
ltmirdi, çünki, onsuz da, Dolça bunlar
vurmurdu.
olmay
bir-biril
ril
smirdil
r, amma Nuhbala ür
inl
olmurdu v
ri öz
görmürdü, amma t
inl
yalmanmas
inin ür
yind
ra-yand
di ki, ax
kabab iyi
olmaz, g
b, manqal tap
olmaz bunun ax
, amma A
bilmirdi ki, A
fikirl
q, ana b
bel
skinlik tap
min
m kimi, dem
doymu
min gün s
n bir az keçmi
ir mü
llim h
llimin qaba
na qaçmad
bil Dolça da ba
hvalat n
di; bir-iki d
gözalt
bil ki, bir balaca ri
, sonra dama girdi.
r mü
lliml
min
bu minval il
lum olurdu d
llal Zübeyd
llal Zübeyd
llal Zübeyd
maq
si olmad
li el
iki-üç d
barma
min gün çatd
bilmirdi, bilmirdi ki, sabah n
s, biz ax
k?
Ibn S
lam elçi g
rdi kim
k?
min
m bu mahn
demi
, ay maygülü, get anova de ki, Ibn Sina
lam elçi gönd
rir.)
«Jiquli» tozanaq qald
ra-qald
lib darvazan
: «– Vallah, – dedi, – adam hesab el
mirl
r! Tramvay altda qalasuz sizi! Özd
q itd
ri kimi hoqqadan
rlar camaat
birinci m
da örtdü ki, A
ahidi
olmas
llim ma
na bir
, amma o vaxt
si ba
vedr
dayanm
min avqust günü
nda quma qoyub ba
barma
lap cavan ya
llim! Ay m
llim!
n kimi, A
yi dü
rsaqlar
ababa, vay!.. Ölüm ayaqlaruvun alt
rma
livü bu
di h
qaçs
l-aya
r mü
llimin zibilin
rdi, amma
llim!
llim
qap
uzatd
r mü
llimin saçlar
an idi,
ri aç
alvar
r mü
llim gözl
niml
llimin gözl
n müqabilind
r mü
llim özünd
olmayaraq pill
llimin yaxas
llimin yaxas
b yumru
r mü
llimin bo
n damarlar
di, amma adam kimi bir söz dey
r mü
llimi dal-dala apara-apara K
r mü
llimin
rini darvazan
na ç
, amma A
r mü
llimin yaxas
n buraxmad
r mü
llimi küç
r mü
llimi q
«Jiquli»nin için
dürtdü, sonra ma
lamaq ist
di, amma bu d
ki manqal A
r mü
llimi t
b ma
manqal
r mü
llimin yaxas
lind
r mü
llim ild
manqal
qamarlay
ababa heç macal tapmad
llimin taxta dal
tozanaq qald
ra-qald
min
-ört
. – Xoruldama
Amma A
min
mizl
televizoru da qald
lar
olmu
dusa, indi d
rmada, A
ri
zlar
yat
; Nuhbala da ax
amdan g
lib rahatca
talvarda v
– A-a-a... Allah haqq
m...
xmad
«SÜRPR
Gümü
Gümü
Malik demirdil
l Malik dey
llal Zübeyd
lum idi ki, d
llal Zübeyd
qurd du
Gümü
ey idi; Gümü
Gümü
r ki, Gümü
gümü
da gümü
Gümü
na qoymurdu, on iki u
am da yeyib-iç
gümü
dirdil
r,
adam da aya
uzadar, Gümü
ri gümü
Gümü
n ad
guya, camaat bura mix
içilirdi burda, amma acqar
bilmirdi.
n yox olmas
ri tap
fikirl
da, o adamlar Dolçan
saxlamazd
nda; sonra A
üb Dolçan
aqlar
ri yoxmu
kimi, g
nda mazaqla
mazaqla
maqdan da o t
lan-q
zlara tama
a edirdi), amma bütün
ümumiyy
bil kims
deyirdi ki, Dolça buralarda deyil v
xmas
»nin için
kic-mismar götürüb, n
rdivana qalx
min gün, avqustun lap ax
rlar
ksiz yay günü uzaqda Gümü
bunu mütl
q el
balaca ota
zlara dedi:
a dü
r ki, mütl
rla
mal
rlar v
kill
kilmi
di
t-bacaya v
xan birinci adam qarovulçu
kök idi ki, uçma
bir it balas
tutmu
du: balaca, q
m tüklü, q
r idi v
nulla A
n kimi, sevincini
m! Pudeldi bunlar
, pudel! Maya meçta pudel!
-qarda
krasividi?!
ikisini bird
iti olacaqd
-qarda
m bu x
bazar günü olmad
bombo
-ged
n o gülm
, qumlu
fikirl
di ki, min-min o cür
-kül
nda, min-min o cür küçükl
niz, min-min A
ababalar görüb, min-min d
rin
adamlar
mayan i
n müqabilind
o balaca küçük kimi gülm
li bir
eydi.
Poçtalyon F
na «aerodrom» papaq qoymu
ababagill
salamla
lu idi v
n adam
mirqulu idi)
menyünü qoydu A
kababxanalarda menyü olmazd
, amma Gümü
Malikin
rqli c
t idi ki, burda menyü olurdu v
148

a
l
õ
k «Sürpriz»di d
, q
de
! – dedi, – sonra: – Nu
can! – dedi v
otaqdan
ç
õ
xd
õ
.
tnind
yir; birinci d
idi ki, qarn
pik at
min avqust günü A
-ged
mal
nin, Amal
na g
fikirl
nlar» silsil
sind
rli povest)
– Adam d
li olanda, özü bilmir ki, d
y?
inin Cümüy
) verdiyi sual.)
deyim e, qa
a? Üçr
za qurban olum! M
n ölüm, bunnan
deyim? H
y? Den
verdiyi cavab.)
yi
o zaman o h
n adam, y
əşə
rbaycan Demokratik Respublikas
ildönümün
ni may
amça
lar
Surxay
bri çatmad
çiti, sellofan
götürüb Buzovna F
qazanxanan
ki evinin (ota
, amma p
n uzanan bayraq bu yerl
dözmürdü, x
yilirdi, gilavar
mtini düz
cani-dild
gözl
evin (ota
n) p
mtin
n asacaq, amma May
maqnit kimi özün
n dözdü, amma bu ax
am daha döz
mdan bir
kilmi
m metrd
var idi v
153
bird
n-bir
d

m
lli-ba
l
õ
gözl
ri doldu, çünki Surxay – Bayraqdar bel
v
fas
õ
z
adam

deyildi.
vv
lc
Cümünün (Q
õ
z
õ
l Di
Cüm
xt Cümü – «pyanisk
olar (yax
içmir ki!) –
adam idi, onun o «remont» sözü Bayraqdar
ldi. Cümü «g
bil 2003-cü il may
am, F
mal
ldi: Surxay – Bayraq – Cümü.
zdir
m.
Cümü zarafatla:
yi d
ki kimi, ba
sulama
rkibind
xmaq ist
n teleqramlara v
s. el
bu cür – «Surxay Bayraqdar» kimi imza
atma
heç kim
t idi ki,
bülf
familini g
a camaat
si Uzun M
inin cavanl
lar
ltdi, Bazar ba
nda misg
mir ucluq düz
ltdirdi, o uclu
ngli bayra
b mitinqin önünd
n adam, el
Kuzmiçin özü idi.
nda q
158
Vasili Kuzmiç m
nda idi ki, Vasili Kuzmiç müs
lman olmu
lmanam.
a camaat
əşə
– adamlar
n say
olmayaraq, h
r ail
nin çürümü
sini möhk
tdi, kimi suva
qopmu
, kimi dö
nin sementin üstünd
kilmi
lineliumunun y
müv
ti olaraq
r ki, müv
tidi) ya
amaq üçün ota
ra salma
zaman Surxaygil üçüncü m
fini (aral
ngi il
saxlaya bilm
lams
nim günüm... – dedi.
krantda qab-qacaq yüyan
kar bir f
t) heç im
sind
bel
zet satmaqla m
ul olmaq
günlüyünü, Kamança Tanr
olan bir adam kimi, heç özün
ra bilmirdi v
yind
na
ti,
Kamança Tanr
ti kimi
ri d
deyildi, h
rçim edilmi
o camaata gör
kamançaçalan olan Tanr
verdi mü
llim (ona Kamança Tanr
llim deyirdil
a Musiqi M
bind
kamançadan d
amlar
onun o kamanças
damda, Xank
n Kamança Tanr
llimin o
istisind
ri
layanda
n (Kamança Tanr
verdigilin d
uçurub aparmaq ist
, Kamança Tanr
verdi,
amlar
a Istirah
t Evinin h
tind
fild
lirdi ki, o zaman o havalar
lar
, ab-havas
ri,
əşə
n kamanças
ri ç
xara bilmirdi. Qaçaqaç dü
Kamança
llim
mülkünd
əşə
di
kamançan
götürüb qaçma
kamança il
Kamança Tanr
verdi mü
llim indi, ancaq Kamança Tanr
verdi olmu
du, «mü
llim»
murdu, amma olan
!»ni el
bir xatirc
mlikl
dedi ki, Kamança Tanr
a qoymaq h
) itib
si e
idilmirdi: n
pir s
si g
q idi) mü
bilm
y?»dan aç
q-a
– Humanitar yard
– Humanitar yard
m onlar
bil, bir az
tirif s
Kuzmiç
Vasili Kuzmiç daha bir söz dem
yib dama girdi. Otaqda dolab yox idi v
Kuzmiç divar
166
kötükl
rd
n birinin üstünd
sind
rbaycan yaz
lar
lar ora
, yaz
lar Bak
ora g
lirdil
əşğ
q Evinin h
m komendant
rrüfat müdiri, h
tçisi, bir sözl
daimi ya
m Az
lar Ittifaq
maa
kdiyi kartofun qazanc
sini
ran bir erm
sind
lmi
ehtiyatla add
mlaya-
mlaya o q
, Güllü xala... Allah qoysa, öz elimiz
mizin,
mizin yan
Güllü xala:
– Ba?– deyirdi v
aya qay
dacaqlar
bilmirdi.
o mitinql
n, Zar
lmi
u o izdihaml
mitinql
b o mitinql
rmas
n mitinql
bin müqabilind
sginliy
, bir ümid m
si – bütün bunlar keçmi
lirdi ki, o keçmi
– çox uzaq bir keçmi
dim, tamam qocalm
keçmi
n o uzaq keçmi
ran adam
n Surxay olma
da
Yataqxanas
inci m
– misal üçün, Türkiy
nda
n uçanda, yaxud Namiq Abdullayev Sidneyd
Olimpiya çempionu olanda v
orada Az
rbaycan
lan u
n, cavanlar
sind
r – kimin h
Eysebionun futbol oynama
na tama
Gözümün i
ktub yaz
ram... Amma ist
rimi
ram...
t!.. Amma,
ki,
daca
q, amma s
futbol oynayacaqsan,
tmayacaqsan, onda
li olum... Çünki, Allah qoysa,
m,
t... Eybi
yir
n? Gec
yimd
m... S
bülf
t, bizim
n tutmas
olum... Heç kim d
bilm
am...
mil
ktubu göy mür
, amma onun ad
ni «
la yazm
t»l
bilm
n?– amma o q
yir
m ki, bütün dünya s
bir
apard
ma bir... bir... n
idi? do
ma bir... do
ma bir varl
yyar
tin içind
ti o saat g
n simas
bilmirdi, çünki
bülf
lirdi, Allah
hamam
orta m
içind
(bird
müdiri
o zamanlarda Imran
topu doldurma
na baxmaq
n sevimli u
sind
lar Evinin arxas
ndak
nlikd
raras
lar v
dolu
aqlarla bir yerd
cani-dild
komandalar
kimi hoppan
Imrana azarke
edirdi v
r il keçmi
görmü
dü, televizorun qaba
172
«Milan»
õ
n, yaxud Istanbulda «Qalatasaray»
õ
n oyunu olsun, f
futbol topu kimi do
ma bir
çevrildi v
r mat
dan
a dü
k olmurdu v
dan elektrik qatar
rkd
lmaz sözl
nda, el
ma bir
lirdi.
Bir azdan s
bil, bu meyv
zin tumunun daha Ab
a-dan
q-salxaq bir skamyada öl
r elektrik qatar
çox ayd
Surxay iki
qil Az
rbaycan
yind
rlada-f
rlada dal
aland
n çarxlar
n tukkatuku tamam e
am Cümü h
Cümü ev
bir-iki d
lmam
n iyi iç
ki,
adan sonra Cümü dü
n bir nömr
li taksi sürücüsü Q
Cüm
üd ki, plov yemirdi, b
m ya
batar, indi h
tini g
rçim ed
motorollerin (t
n müxt
tirtdirdiyi cins Quba almalar
riyind
ndan tutmu
mulas
n yay mütl
r, amma el
bils
ya Antalyada, ya Karlov
niz suyu da damc
-damc
mli-qüss
li, uzaq m
aparacaqsan o qara torpa
a? pul aparacaqsan özünl
l aparacaqsan?..
bil, penc
kimi t
!»–
ayeviçin penc
za bükülmü
on min
tirib onun mizinin üstün
qoymu
aparmam
sti el
idi. Bu on min dollara,
slind
ayeviçin heç bir ehtiyac
yox idi, amma, bax, bu gec
min d
xar
b Vasili Kuzmiç
lasayd
? o b
rdi? d
ni haçanacansa
ömrünün ax
nacan!) insan kimi ya
?– Bunu
Sürücü ma
ayeviç ist
n bir az intiqam als
fikirl
n... Vasili Kuzmiç kims
, on min
dollar
k? bundan sonra evl
n deyil ki, gedib bir ma
k? Bilg
na, bir ay
on min dollar
k. Kim
bilir, bir d
tdil
min yox, minc
dollar Vasili Kuzmiçin d
kostyum alar, ayaqqab
yi n
k alar,
xan kimi dolanar...
ki kimi, ma
oturmu
ayeviç dollar d
yinin cibind
bir balaca a
yil
rbaycan manatlar
mas
lki yerin
rini bu min dollara b
k Vasili Kuzmiçin
bil, indid
ri basan kimi, gec
man oldu. Vasili Kuzmiç darvazan
irirdi v
Vasili Kuzmiç indic
laya:
iriram da... Zavtra
utrom soyusun, verim ona...
ayeviç bütün ba
bürümü
bilmirdi, ona gör
lini t
alvar
lli min manatl
Kuzmiç
Vasili Kuzmiç
barma
nilm
ay
lliminliyi
di v
n o murdar iyd
-yava
ram, bunlar
qudurtmaq olmaz!..
mli bir tatar
mahn
siz,
ayeviç? – soru
m... – dedi. – Sür!.. – V
xar
penc
cibind
ki doqquz minin yan
inin d
fnind
brinin yan
Kolxoz
saqqal?– soru
rinin aras
n 28-i – bayram günü keçdi, 29-u, 30-u, 31-i d
rind
aparmaq ist
fikirl
satmas
mirini el
indid
lamaq laz
mir uclu
u dart
futbolist
olaceydi o b
xt?! – Sonra
xüsusi
kmi
llilik dollardan birini ç
xardaraq o
bülf
tin ölümü ham
kimi, Sonan
rsan?
mil
xmaq ist
ri il
onlara baxd
bil, kims
tamam aç
inin qula
ldad
li mü
llim), burada növb
ti öl
fil hissiyyatdan Molla F
linin (F
llimin) bütün vücudundan
ti bir ü
rmaq üçün, yerind
vurnuxub üzünü camaata qulluq el
– Yem
tirin, camaat «Bismillah» el
hlin
tin komanda yolda
bu cavan o
lanlar
cidd-c
mayan Cümü (Q
ucuz ölümün qurban
olmayayd
Kamança Tanr
verdi:
a, – dedi. – Ölümün ucuzu, bahal
olur?
iti add
mlarla camaat
rin bir qismi t
188
NOPOVESTL
R
189
bil
heç vaxt da i
xofu
di v
bil ki,
rin
darvazalara, zülm
sind
si idi.
-yava
kimi ç
ks-s
da verirdi.
sal
ki sucu
inin fikri bu yerl
bil vedr
i yerind
si bird
geni
rini d
cibind
xarma
a macal
yi, h
aclar, kollar,
n içind
bürümü
mizlik,
tamam hamar
pir yox idi v
idildi, sonra me
bir müdd
t qulaqlar
. Ayaqlar
m da ir
alt
nda qalan qar
çökmü
ssizlik içind
idilirdi v
olmu
olacaqd
bu cür t
miz, pak,
ssizliyini poza bil
min vaxt uzaqdan g
si e
qald
fi bürümü
yirdi. Cüyür yen
lum olurdu ki, parovozun s
si d
mi d
qorxurtmurdu; el
xmayacaqd
Qatar bu yerl
mayan bir sür
bil ki,
n intiqam al
kimi, bird
fit verdi. Bu parovoz fiti h
fi l
b me
si a
fil ceyran
– Ceyran idi e, mama, ceyran idi! El
l idi ki! Dayanm
nda tutdu
inanm
rsan? – dedi. – Do
m...
na dedi:
ki oynayaq, mama?
istanda iki yüz min adam ac
cibind
toza batmas
indi el
b qanmay
n, Ziba xala?
gülüms
rdi bu sözl
gülüms
könlünü almaq ist
ça mü
lsin, el
ri parlad
rudan? – Amma sonra gözl
196
rmaq ist
rimb
yli dedi:
mizin arxas
rimb
r salanda adama el
b:
dedi. – Ölüm hadis
k olar ki, yox idi. Dem
m, çünki iyirmi ild
ölüm hadis
si olub burda, namus üstd
i arvad
zind
!..
Vicdan haqq
rimin hay
bilmir
n heç
bilmirdim ki, respublika prokurorlu
undan adam g
layaq sizi?
ehtiyac var buna?
lum düz deyirmi
rimb
da
lum. Bunu bilirsiniz özünüz y
deyim: – Ad
ridi. Xüsus
inin aç
lmas
Görünür, mühüm i
rimb
n qalx
– Iyirmi yeddi ilin yaratd
intuisiya, yolda
mühüm i
Ima
ram v
hiss edir
m ki, bu,
deyir?
ram. Kassirl
dirm
rind
yoxlama aparm
am, amma saatla portmanat tap
lmay
Allah bilir!
rimb
yli gülüms
sözün
rimb
lyapas
kdi, sonra kitab ma
Kitab ma
find
cavab verdi.
ttah day
ni keçdi v
rimb
ikinci d
salamla
çox dayanmamaq üçün
lib biz
rimb
müraci
dedi:
eyx Mahmud
lyazmas
am, çox nadir
deyil! Siz
m kitabxanama baxanda.
ylinin bel
gülüms
q kimi qiym
rimb
mayan bir çeviklikl
«QAZ-69»a mindi
rimb
qap
sind
mlay
isti yerd
ri su
rini ayaqlar
kmirdi.
siyl
lini
rdi:
rimb
mkinini pozmay
yondu bizim rayonumuz. H
r ki,
torbada qalmaz. Sakit yerdi buralar, indi ilin düz vaxt
llimin babas
m...
rimb
inin göst
rdiyi yer
çatanda ayaq saxlad
trafa baxd
-iyirmi add
mdan bir r
darvazalar art
q alaqaranl
sezilirdi.
rimb
a vermis
Mühüm i
r müst
ttah day
rini e
itmirmi
kimi, dayand
biti
n darvazas
edib soru
– Bura kimin evidi?
bil bu t
idi,
– Bura?.. Bura Fatma arvad
tidi.
çidi Fatma arvad?
sümür
tçi.
rimb
gülüms
– Kiml
lunun?
rimb
maq ist
di, amma bu d
k ona
macal verm
q-a
– Soyuqlam
san möhk
rimdi, b
hava
l bir az.
rimb
yli bir-iki d
– Biri – dedi, – deyirmi
m. Deyibl
r ki, fikir el
, Allah
rimdi. Deyib m
borcluyam...
rimb
ri deyib gülüms
ttah day
mlaya-add
mlaya pis adamlar
, hava da
tamam qarald
rimb
oturub moruq mür
çay iç
rimb
, – dedi, – bu saat moruqlu çay d
rmand
ttah day
aran ikim
li evin darvaza qap
ikinci m
rimb
baxd
Bir müdd
lar v
bu müdd
getdikc
an adam s
ri e
buras
r bir-biri il
Mühüm i
r müst
rimb
lar. Sözl
rd etm
k mümkün deyildi, amma bir
lum idi: iç
ki mübahis
m ki, qorxudasan m
– Bilmir
flik el
rsaqlar
adamsan s
n? Adam dili ba
mürs
n? Niy
lmis
Mühüm i
r müst
rimb
na qulaq asma
xar
ldatd
m deyil, Ayna xala!
rimb
? – sözüyl
lmas
mad
du: – Kim laz
rimb
ynind
rx be
bax
– Fazil mü
llim sizsiniz?
im var.
Fazil mü
ri bir n
rimb
rdi.
rimb
rdiyi stula
-ged
r sal
b, Fazil mü
na vurulmu
mismardan as
lmi
am.
Fazil mü
llim t
ccübl
mühüm i
ntiqin
oxumusunuzsa, niy
ursunuz?
ma baban
Fazil mü
llim
aq kimi ba
barma
mirtl
mirtl
– Ham
demi
niml
maq ist
mirsiniz?
lini a
mir
m? Do
ma babamd
... Atam müharib
idi. Iki n
nim bac
m, daha heç kimi yox idi. Bac
da
si var. Babam t
. – Fazil mü
lini a
fnin
lmi
di?
lmi
z?
nim m
nizin?
Fazil mü
llim
kib barmaqlar
na söyk
lmam
n deyil, açmal
pamb
– Babam m
nim i
im üçün g
lmi
Mühüm i
r müst
rtlikl
iniz üçün?
Fazil mü
llim aya
yax
nla
k mümkün deyil, – dedi. – Sonra
la-s
Fazil mü
– Bilirdi! – dedi.
bilirdi?
dim.
demi
Fazil mü
– Ima
rimb
b kürkü mismardan ald
-geyin
qar
lama
taxtapu
lday
; sulu qar el
mir kir
mitli taxtapu
n su sel
kimi küç
bu kims
mi adam
daha
r müst
rimb
yli balaca elektrik plit
ftill
m qalx
m bay
ümumiyy
r müst
salm
xudmaniliyin
ri plit
ftill
rin
mizin üstünd
nd, mür
bir armudu st
fin
balaca bir torba iç
ri girdi:
– Yatmam
rimb
gülüms
dirs
mir çarpay
si bo
olmaz, – dedi. – Düzdü, bu z
man
heç kim ac
sind
umdu
r... Amma, bac
ini görm
ca! Bildim ki, sabah da bel
, o birisi gün d
. Lap ömrünün ax
, Xaliq bil
rimb
yli aya
– Bir anam var Bak
rini y
torbadan ç
nin kimil
ri az görm
m, bac
miriniz i
i qalmaz, x
r. Asta olma
na asta adama
olma
msan, ba
rimb
yli
lini uzad
ccübl
zala getmi
din?
rimb
ki cempiri ç
xara-ç
xara:
i kolleksiyaç
m, qara saçlar
dir? Biri marka y
lyan y
r, bir
r. S
sizsiniz, siz
mir çubu
un ucuna pamb
ccübl
– Tramvay ha!
ttah day
, hardasa bir milyoner var, tramvay y
. Tramvay y
maq da el
kimi bir
slind
torbadan
. – Tamam soyun, gir yerin
racam.
xmayasan e
k!
bulaya-bulaya gülüms
rimb
kli
rimb
ylinin kür
r görüm.
mayan bir
mir çubu
bat
bir-bir salma
tutur!... Bac
rimb
f tutmu
üd gülüms
rimb
rsiz?
m.
rimb
yli gülüms
ttah day
ttah day
b, gülüms
-gülüms
rimb
n?
tüstül
-tüstül
b alt
tez evl
man olmaz, deyibl
r. Yem
k heç, amma
nim kimi gec evl
kil
sultanl
keçib ömrüm. El
silib-
m, ba
ul oluram, s
nin kimi hörm
tli qonaqlara qulluq
m, gec
m.
– Yatmaq n
Ima
– Biri ki, haram çör
k yedi, gözümün dü
nidi... Dü
nidi gözümün! H
r ona, anas
t mü
adamd
çaqqals
z olmaz, – dedi. – Camaat
camaat
urlama
urlama
il yatd
mir h
urlayacaq? Adam?
ti ki
inin qan
kdi v
bir-bir qoparma
rimb
rind
yaman tutubmu
Bankalar bir-bir torbaya y
durmaq olmaz. – Guya ki, bir i
durub-durmamaq
mühüm i
ntiqinin özünd
keçirib,
a çök
nin
ldama
rimb
çevrilib qollar
di; el
nin t
mühüm i
ntiqi d
Sulu qar toxtamaq bilmirdi. Su bütün h
t-bacan
na alm
sik it s
bilib yen
dam
qap
rmaya t
b bir müdd
rmadan keçib ehmall
ca-ehmall
ca taxta pill
ri qalxma
Ayna xala ikinci m
rid
kims
mir yaylar
kimi d
ehmall
ca-ehmall
ri bir-bir a
rman
mis aftafan
ald
mas
uzun tuman
? – dedi v
nda saxla atan
rini.
Hikm
nim kimi
ttah day
ttah day
lar gedib, Süleymana qalmayan dünyad
: – D
ki yo
lib onlar
maraqla tan
mad
miy
rimb
di?
z cavab verm
– Dilin yoxdu s
rdi.
rimb
am ki, sa
ladan xilas olmaq üçün ondan imdad ist
di:
m ki, sa
lim bu olsun. – Yen
lini t
tdi.
rimb
gülüms
na baxmay
du:
l-üzünü yumusanm
lüzyuyanda yudum.
i, o yuyunmaq deyil ki... Mür
min üzünü yusun.
tin
rimb
rimb
app
ldada-
ldada:
– Bu lap qiyam
oldu!.. Borclu borclunun sa
ist
ttah day
– Borc almaq ba
borc? Öz evin bil
r ki, buradasan, gözümüz üst
yerin var. Özünü möhk
m tutasan
di...
Prokuror Dada
nda
tli sif
; sonra ma
ltdi v
r Fazil mü
llim düz
demirs
ntiqli bir yalan uydurmaq olmazd
? Olard
Fazil mü
llim
küt adama ox
nim fikrimc
sik evd
zala t
b?
Prokuror Dada
mizin orta gözünü ç
ntiq Cabbarov:
siniz. Bizi tez cala
rlar.
yen
du:
konsperasiya?
maq ist
yir
m, u
rmas
ttah day
-tüstül
n bir xoruzunu da tuta bilmirs
içi su dolu mis qazan
sin buna?
ttah day
– Qolumu aç, – dedi. – M
n tutum.
allay
n, – dedi. – Kim
– Kim
i? – dedi. – Bilmirs
z dedi:
am.
amam
undan tutdu, amma bu d
ldaya
f bomboz idi v
lardak
qalx
duman içind
taxtapu
lar da, bu dumanl
Ima
ltdiyi qap
rimb
kollar
rimb
– Olar?
Ima
tdi, y
leyküm. – Bunu da mühüm i
r müst
ntiqi dedi.
Ima
tdi, y
ssalam.
rimb
iki dizl
ri aras
na al
n Ima
keçirdi v
dedi:
maq fikriniz yoxdursa, m
n gedim.
Ima
davam ed
dacaqsan d
, naçalnik! – dedi.
rimb
am yox, sizi ça
raca
am! – dedi. – Sonra öz xüsusi
ssümüyl
gülüms
m?
Ima
am, – dedi. – Gör
n kimi tan
ram. O avçarkalar var
bir d
burnumu ç
n kimi o saat sizl
ram.
Görünür, mühüm i
ntiqi d
cibin
sal
xartd
Ima
n iyirmi be
siz halda idiniz?
Ima
– Iyirmi be
?.. N
bilim m
n, naçalnik, i
siz-gücsüz adamam, gör
nirdim...
za sal
, naçalnik, yen
urlanan var?
rimb
fsilatla t
krar etdi:
n iyirmi be
llim Fazil Q
rlinskinin babas
siz harda idiniz?
Ima
onun damarlar
n iri hülqumu
dem
yirs
n, naçalnik?
Mühüm i
r müst
rtlikl
m ki, tan
mad
z adamla «s
may
olmu
uq?
Ima
olmu
uq biz? Cavab verin!
Ima
a qalxd
Ima
rpa-ç
n iyirmi be
z?
Ima
uzun mizin arxas
üz oturmu
lana i
etdi. –
Ekspert sizi gözl
rimb
xara cavan o
-tibb eksperti Kaz
mov.
Mühüm i
r müst
t olmasa, Q
rlinskinin ölüm i
dar
ini göst
qar
rimb
burda oturub gözümüzü göy
rimb
yli bir balaca gülüms
movun
çaqla vurulub?
rimb
O, mizin arxas
meyi-hindi
m ki, yüz il bundan
l anadan
mdiyin süd indi burnundan tökül
nim n
ciy
zimdi ki, ba
ma vurursan, h
binin yük ma
nda dayanmasayd
lar.
bi ma
b salams
girdi v
Fatma arvad da t
sik
ikinci m
na
Fatma arvad dördkünc mizin üstün
rti, çör
am, – dedi. – Q
smi
ti götürmü
m. Bu saat g
yib mizin arxas
götürüb
Fatma arvad bir kasa pitini bu
lana-bu
üzü qurama dö
-çeyn
– Sözlü adama ox
Fatma arvad h
m ya
n quruyub qaxaca dönmü
barmaqlar
bir-bir mizin üstünd
-sürt
soru
– Sözünü de görüm!..
– Heç... – Fatma arvad dedi. – N
sözüm olacaq? Bayaq yen
mistan
dan
deyirdi?
k? Ziban
ma yen
na aparmaq ist
yen
bunu dedi, amma Fatma arvad y
, qalmaqal qopacaq.
Fatma arvad dedi:
Fatma arvad bir az yerind
linin o
zdan!.. Yax
, hamamda görmü
di. Araya sükut çökdü v
Fatma arvad özü
– Bizim tind
inin i
i üst
, sabaha tapacaq ki, kimdi öldür
n için
bi bir söz dem
n me
mlarla
Fatma arvad bu i
l qald
motoru i
salma
bir oldu; ma
lum olurdu ki, bir bel
qdan sonra hardasa do
rmi
saxlayan
kimi, cinay
t axtar
mlarla Daxili
pill
Bir azdan qa
qaralacaqd
o zaman indi köpükl
axan bu çay
fi bürümü
arma
unun me
sind
s-s
mir yox idi – n
si d
idilmirdi burada – h
fi bürümü
r müst
rimb
mlad
rin s
ssizliyin
mizliyin
toxunmurdu; bu d
m burada insan
rin
a bilmirdi.
rimb
rla
mlay
miz,
ey
fikirl
mizlik, safl
adam adam öldürür, niy
na bais olur?
Fazil mü
lliml
mlaya-
mlaya Gündüz K
rimb
ümumiyy
r; sonra Fazil mü
lliml
bir-birl
rin
lum deyildi, amma bu lap yax
lum idi ki, t
kims
mühüm i
rastla
malar
bii ki, salamla
lar v
yli
gülüms
ümüz tamam t
Fazil mü
llimin, n
tin onun gülüms
gülüms
yox idi. Fazil mü
llim dedi:
sadüfd
rimb
t mü
Fazil dedi:
– Onsuz da, buralarda bir-birimizd
t ikiqat art
t mü
onlardan uzaqla
Fazil mü
rimb
dem
rimb
çaya baxa-
mlama
llim d
– Heç kimi d
misiniz?
Fazil mü
z ki, heç kimi görm
siniz?
... Adam olmur rayonda bu vaxt... Y
m...
zalda heç kim yox idi?
çil
ri? Y
mad
m adamlard
mizd
olublar, fikir
boyu? Ev
Mühüm i
r müst
verdiyi suallar Fazil mü
llimi
mlad
min gec
na salma
ttah day
– qarovulçunu kitab ma
nda gördüm, salamla
diyiniz adamlardan?
bir müdd
, – dedi. – Salamla
tirdi, gördü ki, babam ç
?..
r... Sonra kimi?
Fazil mü
nilm
m siz n
fikirl
rimb
gülüms
-gülüms
n özüm öz fikirl
rimd
ram h
Fazil mü
ri d
ti bir f
lövh bilm
nim i
rimin babam
lum deyil...
Fazil mü
kimi, mühüm i
r müst
di, amma Gündüz K
rimb
na imkan verm
timiz
var?
Fazil mü
llim art
-yava
ldama
– Ima
zalda idi.
Fazil mü
mühüm i
ntiqi Gündüz
rimb
mirdi ki, dediyi bu sözl
sakit qar
rimb
dirdiniz?
mir
ti bu m
qar
mir
m onun ad
– Ima
edirdi?
– Sonra?
mizin arxas
rimb
ylinin yan
na g
ldi, birinci d
görürmü
kimi, mühüm i
ntiqinin ba
leytenant
nçi»ni oxumusan?
– Oxumu
am, yolda
lir orda?
bir balaca tutulub:
– Çoxdan oxumu
am, yolda
min Maylsa ixtiyar verilmi
krallar
rind
l saat
n tap
lmas
lli-ba
sevinc
Kiçik leytenant Bak
lmi
r sözün
verirdi v
xar
kin
– Bilirsiz, – dedi, – rayonumuz yax
li rayondu. Adamlar
adamlard
rimb
b gülüms
rdi
m.
yen
kin
kin
– Bilirsiz, – dedi, – adam özünü bir az bel
ri, bu adamlar
... Amma cani
imiz bel
rimb
nim d
z var?
– Iyirmi dörd.
lacaq, amma bir
ey olmas
k: pe
manç
man olmayasan ki, bu n
di ömrümü h
Kiçik leytenant t
rimb
s öz ma
niy
burda saxlay
r?
Kiçik leytenant cavab verm
onlar darvazaya yax
di? N
yirs
n? – soru
, ala bilmirs
n?
ma itin müsib
tini açd
? – V
mad
bir adam da görüb bir balaca ürkdü el
dedi:
rimb
maq ist
rimb
yli çiskind
rini q
– Qalxmaq olar yuxar
olmur...
a girdil
smalla b
rk ba
lam
indi ah
ndan-ufundan bel
lum
ruya
l ki, ah
da, ufu da adama el
bil,
rimb
çox almayaca
mirsiniz
özünüzü?
t dolu n
m özümü? – dedi. – Qoyurlar ki, adam qax
nda rahatca? – Sonra o, kiçik leytenanta yox, m
rimb
z?..
rimb
mizin arxas
mirsiniz?
aln
tutub:
n-ax
amacan otururam d
amacan bu
ul olma
na baxmayaraq, Gündüz K
rimb
üzb
Kiçik leytenant h
lams
nim, ay Allah, gücüm
bax! Camaat kefd
-damaqda, m
nim d
rimb
kiçik leytenant p
s! Pi
ik kimi g
n üstünü alma
n?
229
Ziba bu sözl
rd
n lap yand
õ
-yax
õ
ld
õ
:
– S
a batm
gündü... Amma
min saat
n heç bir qutusu olmay
a batm
batmam
bilm
zalda harasa tullama
z bir t
zdim?.. Özünüz dediniz d
smal
rin
lmisiniz bura? Adam öldür
ssiz!..
r müst
alt
oturmu
tüstül
m vard
görmü
dü, yüzü çoxdan keçmi
havalarda ax
amlar y
na. Bilmir
m bu arvad
si d
na kimi na
n tutmu
toxuma
asan!.. P
rimb
taxta
rini dikmi
na v
ttah day
likm
kimi bir
ey idi.
– Yaman da qorxaq idi arvad. Gec
amlar y
eydis
xmar
m ki, niy
gülüms
n dili altda
linin dili altda f
llar
m. – Bunu da Mür
!.. H
rimb
tin sual verirs
tin olur?
r ki, aç
n kimi, dünyan
tin bir
-tüstül
t susdu, sonra sulu qar
diyi p
233
Sonra C
bi iti add
õ
gülüms
... Olur d
n ki, birini Allah kimi tan
r olar, amma ham
bilirsiz?
adamd
ri il
rimb
demirdi v
yind
m, – dedi. – Zibadak
saata gör
niml
rimb
yli gülüms
m ziyar
m ticar
daha gülüms
– O, tapmay
am, vermi
m ona. Bel
olmaz?
olmur?
s? Adamsoyan olaram m
adamöldür
n olaram?
Mühüm i
r müst
ntiqi cavab verm
di; güman ki, o, C
yi laz
m bilirdis
i idi.
qurumam
yirmana t
yirman el
m köhn
liyind
daha
yaramad
nha öz ax
bu zaman el
yirman
ötüb me
mühüm i
ntiqinin n
nmad
q bir
yirmana t
rimb
q-a
kar narahat idi v
yirmana
lini qald
yib bu me
yirmanda n
bir adam göründü, n
mir g
ldi.
rimb
mlarla, sonra daha c
yirmana t
yirman
yirmandan s
r müst
ldad
lik vard
rimb
yirman
lini at
sanc
yirman
ri el
rin
mat
-qutu qurumu
kimi geni
qalm
q idi v
ndan axan qan s
rini,
taxta pill
rimb
yli birc
n içind
bu bombo
çürümü
xmaq mümkün deyildi.
rimb
ldi, diqq
lpaq a
aclar idi v
indi burada adam
axtarmaq y
z idi.
kabinkaya at
lma
salma
ri il
? – deyib gülüms
bi yoxdu ma
nda, heç olmasa, Ziba
unurdu ki, mühüm i
ntiqi Ima
-gücd
min deyildi.
çray
b ma
Ima
b qanmay
tapança tutmu
nla
çaqatan adam
s almas
bir an
n tutarl
bir
rimb
ldatma
Bu adam F
idi.
rimb
ylinin sa
mayan bir
ylinin üz
lu! – dedi. – It kimi g
mühüm i
r müst
ntiqinin bo
rimb
yli arxas
tinin damarlar
rind
t, q
, gizlinc
maq ehtiras
bird
rimb
n ata bildi; bu d
ttah arxas
rimb
lini birl
kimi, var gücü il
rimb
ylinin
rimb
rimb
ylinin qab
rimb
ylinin sin
ri il
ttah:
dirdi; Gündüz
rimb
vurma
rla
rimb
– Dayan! – dedi. – Hara qaçacaqsan?!
– Deyirdin ki, milyon-milyon f
ttahlar g
mühüm i
r müst
ntiqin
n gözüm su içmirdi s
ndan ki, cavan göründü adam, heç
ram onlar
... Amma Qurd C
rik, el
rik!... Barmaqlar
n izind
n tutmu
na. Ba
sdiyin adamlar
matd
m-matd
m gah mühüm i
r müst
rimb
gülüms
tirdiz bu camaat
? Küç
n gördüm sizi bayaq. Bel
imiz, yolda
leytenant, m
nim, sizin, ham
, kiml
lirik
n?... Müharib
deyirmi
rmi
çaq atma
huruymu
Mahmud Q
ki ikinci s
r, leytenant!.. Mahmud Q
rlinski pensiyaya ç
rimb
yli bir müdd
linin barmaqlar
ttah
zmi
tirdiyi s
r, leytenant? Qurd C
öldürüb Mahmud Q
rlinskini, h
min Mahmud Q
sini darmada
n fikirl
irdim ki, s
m, – dedi. – Sa
am m
Mahmud ki
ri onlar
n ikisinin d
lib-keçdi. Iyirmi-otuz il
m qayalar
n aras
tez-tez
arxaya çevrilib bax
Mahmud idi v
n ayaqlar
rlan
l at
Mahmud çap
keçdi v
o, bir balaca aralanan kimi, Qurd C
r tutdu
u iri b
nda Mahmuda t
lmas
Mahmudun at
si bir
sind
Qurd C
la baxd
rini
bas
b qollar
dizl
damarlar
yriy
i arxadan vurmaz!
l. – Adam izl
lu! Milsanerl
, görüm nec
Mahmud daha bu sözl
ri e
yer
l ata ya
dirib çapd
m, – Mahmud ki
i dedi, – amma el
bilirdim s
san çoxdan, amma sa
... – Mahmud ki
mlarla geri qay
kitab ma
b Mahmud ki
nca getdi v
add
m qalm
tçisi kimi cibind
kimi z
Mahmud ki
ldad
mlarla ona yax
nla
bilm
sin, sonra Mahmud ki
sik saat
lini
cibin
b portmanat
içind
binin kefli zümzüm
landa yaz olur, b
h-b
h-b
rim, q
mim az olur, b
h-b
h!
h-b
h-b
l, göz
l yar, sevir
ni!
riyl
gücl
ayaq üst
piyanlar
ltmaya?
– Qoy görüm kimdi ki, o el
drini bilmir?
, dedim s
m kimdi bu s
– Dedim ki, gir evin
– Vallah, görüm g
l saatd
am, s
di? Q
l saatd
? Bu ki, Mirpa
bini? C
ldaya-
ldaya dizl
taq
ldaya: – Bu
müsib
tdi bel
ttaha sar
ni d
ma q
ltan el
yirdin? Kim
Mühüm i
r müst
mlaya-add
mlaya buradan uzaqla
lind
mühüm i
ntiqinin ard
nca add
mlad
r ki,
ttah Ziban
a qalx
zdolusu bir lomba F
ttah s
f baxmad
lyan
tdi.
r müst
rimb
bu zaman F
ttah bir d
m tapançaya n
r sal
gülüms
nzad
ldad
– Iblisdi! Xalis iblisdi!
deyib? – soru
Kiçik leytenant cavab verm
ul olmaq hal
dedi:
di? Iblis!
Kiçik leytenant:
Mühüm i
r müst
idir, leytenant! – dedi, sonra gülüms
k mümkündürs
na g
alm
sulu qar
rimb
yli portfelini götürüb qonaq evinin
ldi.
Mühüm i
r müst
Bir müdd
t onlar bir-birin
lar.
rimb
bir-birin
lar.
rimb
mi buraxd
Mühüm i
r müst
rini Mür
lar
qsiri
siz? Atan
za sizin n
deyim m
rimb
lini qald
eyi ba
mlarla uzaqla
ssizliyini poza-poza
245
ndiyevin «Mahn
pyesinin motivl
sas

ndan Topxana me
bu me
n bir mahn
dalar
Deyirl
t imi
rmi
qoynunda m
t han
m çalma
bu mahn
kims
oxumurdu, el
bil ki, bu mahn
Topxana me
sinin mahn
idi; el
m qayalar h
min mahn
min mahn
sdiq edirdi.
Bu mahn
bu cavan q
min mahn
mirsiz yerind
dda, bütün Topxana me
o saat da
aya
f atd
atma
sin
xma
bu zaman q
fil bir
sinin sakitliyini tamam darmada
parças
rt oldu yaman, özünü gücl
ki, art
skik söz dem
am Topxana me
lib onlar
lar
lama
yim
inin o
luyam, a Solaxay...
rlana-f
rma
m Qara q
z,
Özüm qara q
itm
m söz...
bu zaman s
ahn
ra:
m! – dedi. – G
m o saat göyl
ld aya
ltdi
qaça-qaça qaya ba
na g
zlar
m el
m:
olmu
gecikdin? – dedi.
am, – dedi.
tapa bilmirdim, – dedi. – S
r Topxana me
duman id
ki, bir
m qaba
lan
qolundan tutmas
ydi?.. Ay xan
m, özün bilirs
yemir.
ma bax
b gülüms
umal o
a baxd
rind
m dedi:
ram ki, göz
ri yaqut kimi al
di:
silmi
qiq
rind
kdi.
rini ba
m dedi.
250
Nicat ucundan tutub ucuzlu
ram ki, ovçu Pirim,
yirl
m bir az t
n bu da
n maral
yam.
yam, yaral
yam,
n bu da
n, a balam, maral
yam.
yirs
n?
m.
dinc
, üç misqal dilini t
bilmirs
n?
– Ba-a? – dedi, sonra
ldib a
baxd
, Nicatla
m, daha C
klikotu qalmad
m?
mirdim, Nicat, – dedi. – M
yirl
, bir müdd
fli fikirl
m, götür-qoy
m, ba
ükür! Yuxum çin oldu, Nicat. Gec
düm ki, h
di! Bildim ki, su
! Amma Bak
? Bak
n istisin
, toz-torpa
m.
m, farsca
alma, tut, gaval
lma
tolazlad
n çilik-çilik q
k atma
ld
tolazlad
dalbadal çilik-çilik
meydana t
çilik-çilik olan bo
öz-özün
rsan, m
kdi, amma özü
him-ciml
m tüf
ldama
yilib üst-üst
bir
m Göz
, iyirmi üç-
iyirmi dörd ya
– Bax, atmaq buna dey
nin damarlar
bir-bir göy
tolazland
bir-bir çilik-çilik olub yer
lar
nda, saç
çox
geyinmi
bir adamd
rim o q
hli olmad
yir? Alt
m, amma el
bir gün olmad
adan ötrü burnumun ucu göyn
lil kimi
nd camaat
bizim
leyhimiz
m, Böyük, amma siz ziyal
m, – dedi. – M
rhum Mirz
tli adamlard
la tutmu
qlar
– Yox, – mill
n özüm d
tin
namin
avaml
tin, acgözlüyün qamç
lanmas
yam... M
mill
timizin c
m. Parisd
n tama
l fir
mlar
... Ancaq buras
u kimi,
bizim k
gets
, Böyük... Üzr ist
yir
n, amma bir az yum
z malikan
di:
m, çay haz
rin sükut çökmü
z harda is
Isaq-Musaq qu
u aramla s
nirdi.
yin malikan
lar
qab
ahnazdan al
b:
m? – dedi.
bu zaman qulluqçular ota
rini aç
b bir müdd
znini yoxlay
kimi bir-iki d
m, bu boyda ev-e
ssalam?
z malikan
ahnaz geri çevrilib:
rsan? – soru
m? – dedi. – Bundan sonra d
rdimi-
rimi kim
m, kiml
m? M
s-küy salmas
mlay
, taybatay aç
nirtisin
fikirl
dis
sald
y imar
tinin da
dincini al
at bird
bu zaman q
lar. Nicat
aq olma, ay q
nca bir adam
yollayacam.
rinin için
bil, ba
t fir
ng roman
ölümd
n gedir.
Nicat sol aya
yilib
ndmi
kimi yerind
ldamas
m!.. Xo
yas
itdi, çönüb darvazadan h
z yerind
: qaranl
sür
darvazaya yax
xan
xan
m darvazadan e
birinci sual
z? Niy
rsan?
rin
m, qoca n
m yad
ma dü
yaman çox ist
yirdi, indi ist
salmay
lama
m:
– Axma
niy
san? T
n burda? –
ki lampan
f-bu
uram? – Gülg
z içini ç
– Bilmir
m, xan
m, – dedi. – N
rim yoxdu!..
ri el
si qalmad
bir sill
ki, Gülg
zin ba
mi ba
s darvazadan çöl
olub? N
hay-küydü?
n el
bil ki, heç kimi
, heç kimi görmürdü v
rin
l qoymay
ahnaz?
aland
qaras
seçilmirdi.
k çapm
rk çapma
kmi
rk tutmu
am, b
rk tutmu
am m
dönüm s
çap ki, çap
si
m bu qayal
ks-s
idilm
Nicat cilovu sol
xartd
am... – dedi.
lmas
ikinci güll
ikinci at
bir atl
atd
– Vur, – dedi. – vur, vur, vuran
ahnaz bu ax
sözl
ri h
ra-h
laya-a
ahnaz, Qaraba
l atlar
, bilmir
n belind
ldi, az
kdi v
m yanpörtü çapa-çapa onlara
m, – dedi. – Bir da
m:
nda ayaq saxlad
si d
bir ötk
mliyi, el
ymi
kimi, saçlar
sar
nim xo
uma g
miz Xanbik
m, inan ki, s
ki hissl
r müv
qa
üçün?
lu
n Fir
ngistandan g
ndan
rliyi bizim pey
rimiz d
t oldu
çray
t darvazas
qalxma
rsin.
m buna m
l qoymad
, iki
b at
rt bir n
a hücum el
nim babam Güzd
yal
birlikd
ölümd
m. – dedi. – S
öz borcumu
qaytarram! O
lunu buraxsam, bütün mahalda biab
lar
nim ad-san
ma,
qiq
t var. M
ri g
lsiz-
m. K
rmaq üçün ma
m. Mil düzün
yir
m. Ancaq, görünür, biz bir
nc tutmal
m ki, h
fi inqilab
Atlar ki
, kimi ikinci m
rind
ldi, kimi atdan y
yin imar
vurnuxma dü
paltar
ki tüf
dalbadal atma
kçi Göz
xan
tökülmü
si g
ldikc
t! O g
t! Qoyma diri qala onu!
t! Qüdr
m özün
yer tapa bilmirdi, el
lliyini, qad
ndan ç
xarm
l-aya
si
ulanacan q
t! Qüdr
rini e
minin qap
lma
a macal tapm
si, el
minin h
rini d
lik-de
ldi v
bu zaman Nicat
minin
miy
pikl
mid
n belin
çrad
minin qaba
n qaça
l qoymad
yin imar
lar
bütün otaqlar bombo
n saxla!.. Allah, s
ldayan çör
ri b
m, – dedi. – K
rdin
am yola sald
bu zaman at nallar
si al
mi a
na götürdü. Qaçaqlardan biri
darvazadan h
yin imar
hliz
yen
Nicat imar
Qaçaq
, sonra Nicat, sonra da o biri qaçaqlar çap
darvazadan ç
rx kazak atl
ma t
qaçaqlardan, kazaklardan bir neç
rilib qald
n! Kim salamatd
sa atlan
n! – dedi. – Ham
rmaq laz
kor qoymaq laz
qovan kazaklar
Topxana me
atlar
ma daha da
ngiy
dik
ldi:
t, min q
! Min q
mir
r ki,
kazaklardan v
la bildi, ir
, dalbadal çapan
: Nicat silahs
z idi.
lar
rildi,
tin güll
si ciy
ib keçmi
di, amma Qaçaq
, sol
atd
, sa
an ald
Qaçaq Bahad
tiyi
tin ba
n geri getm
u kimi yer
Kazaklar Qaçaq Bahad
un kimi üstün
r da eyni
mkinl
qda ayaq üst
Kazaklardan biri yer
rildi, amma kazaklar da
– Nazad! – q
, kazaklar me
r.
-güd
r! Söz
– Bek, oni v tom lesu – kak r
lar
mca! Solaxay H
yim!
lar
min ayd
nin mac
n ev-e
iyinin, ba
b Topxana me
nimki bu Topxana me
r burdayam, n
at belind
r tüf
ng tutur
an seçir gözüm, at
nim dü
nimdi! – dedi Qaçaq Bahad
r. – Yax
b Topxana me
m bu t
lki kimi hardansa
min xan
si g
Deyirl
r Qaraba
bir c
rmi
qoynunda m
qüdr
t han
m çalma
ancaq birini...
find
xalça sal
lar
ahn
lib Topxana me
klikotu qoymam
m, – dedi. – Yen
rsan? Vallah, s
rin m
b qorxuya, heç yata bilmir
m gec
rini Topxana me
bil o Topxana me
m...
za bir söz dem
nmi
z içini ç
sözl
m, vallah, tay qorxumdan
bilmir
m... – Sonra Gülg
k oldu. – Bilirs
m, b
am Nicata ox
z and-aman el
m, n
min can
m!
may
blar?
may
yax
geyinmi
di ki, inanmad
m o ola...
Axmaq ki
am yax
zmi
m, sa
salamatd
am!..
m,
-salamatd
ri,
bil, Gülg
rmaq ist
igid o
batmaz! Amma niy
rmir m
r çatd
?..
– Eh... – dedi. – Allah Böyük b
lanan kimi d
rt bir ifad
ald
z? – dedi. – Indi d
nin kimisinin biri
na dan
n?
yaz
m, – dedi. – Q
dim...
ki, izim-sora
lmazd
. Amma s
evind
mdan ç
m o sözl
m, s
nim bir günüm olmas
», «Al bayraq»... Görürsünüz ki, qarda
yin imar
n yerini tutmu
sik imar
lar
ri çapd
di?
Hümm
yin at
iti add
mlarla imar
k olmaz, b
s siz onlar
layacaqs
z? Siz, Müsavat naçalnikl
ri?
m ald
mübahis
n sizinl
smi
m, bununçün da özüm
borc bildim ki, sizi
ald
siz?
lar
m sizin h
ndimiz Hac
mahmudluya.
– Sonra?
r halda, Irand
– Dem
rt bir görk
m ald
? Niy
ndlinin olmal
! Bilirsiniz bu n
dem
nda da durmaq olmaz! M
m, b
da olmaqla atl
m ba
rdi, Böyük?
qorxutmas
mülayim v
sakit dan
da. Naçalnik K
lmi
lma
ldin?
ra-q
ra:
am! – dedi. – Ax
kimi vuru
am! Bol
buraxmayaca
am Qaraba
t!
Hümm
ri girdi:
buyurursunuz?
nim ad
var, n
r yaraq-
n!
Hümm
birlikd
rsan?
lar
ib Yevlaxa ged
ri il
m. Soltan b
y min
amax
. Gürcü men
am, bel
maz! H
lmal
yerini möhk
lmi
m!..
m Böyük b
lar
m!
nin damarlar
xan
m da,
lar
b Laç
çapa-çapa Tur
tutmu
çü çapd
lar
n aras
rirdi v
na idi.
lar hücuma keçmi
rind
rtisi, s
qalxm
lar
davam g
bilmirdi.
n ayaqlar
n kim, vuran kim,
vurulan kim...
, Hümm
b at
rk-b
qaba
saxlamaq mümkün deyildi.
lu çapa-çapa
li!
rk çapma
b özünü qurtarmaq
di, amma Böyük b
zka» geymi
çirkin-pas
m Böyük b
rmal
rmal
canlanmay
n! – dedi. – Qorxmay
, qorxma. Bac
m, heç bir
ey olmay
lub olmaq deyil. M
qay
am.
si sözüm çoxdu h
bilirdim ki, m
k mümkün deyil
evikl
. Amma bu gün, indi, dün
n min d
, milyon d
toplamaq üçün!..
simizi d
keç
get
nda
seçmi
m, aparacaq sizi. M
m ayaq üst
m, Böyük! – dedi. – N
malikan
nsiz yuxumu ged
Böyük? S
mdiyin süd
n damarlar
di v
m ayaq üst
. – Böyük!..
lunlar! Ac-yalavaclar!
Evimizd
n min illik torpa
rgin sald
am! S
olacaq, adamlar
burda, s
am. Pal-
paltarlar
ib s
ni qoruyacaqlar. Laz
m olsa, tez qaç
am at belind
, bu me
nin, o me
nim g
nin kimi bir q
na
n kimi ist
n?
m deyil.
m keçin
, amma el
y geyimli-kecimli, xan
m geyimli-kecimli adam yox idi, ham
ri idi,
tkarlar
k nallay
rsaq
r düz
ldirdi, misg
xalçasatan idi,
irnisatan idi, çör
-çust satan idi, mü
yirdi.
m bütün
yirdi.
Kims
lirl
m bir-birin
ydi. Camaat
o cüml
camaata qo
n tapp
idildi, sonra
rimg
a tama
, kimi maraqla bax
, kimi m
, kimi d
paltar
rinin ifad
bilm
yin imar
ikinci m
m!..
ki kitab
ri a
di? N
olub? – soru
m!
– Kim g
m bir müdd
n, ay axmaq?
ma baxd
m, b
s, onlar bizim hökum
timizdi d
!.. Bizimkil
min t
min t
lampa i
n alt
mla Gülg
oturmu
bir sakitlik çökmü
si g
m, – dedi. – Heç gözüm al
min
z kimi,
geymi
bil, p
m, n
min can
mlar bu saat
m, vallah, l
eymi
geyim-kecim. Bayaq
gördüm, Allah haqq
min can
bil, ömür-billah qulluqçu-qarava
m e!..
ki nimda
ma xeyir... Ay arvad, s
evik olmusan?
aparanam, – dedi. – Yalanç
! Bol
evik
tini aldatmaq olmaz! – Sonra üzünü
m paltar
brilyant bil
rziyi yad
dem
di, bir söz tapma
, amma
qoymad
yam.
Ikinci o
– Bilmir
m.
olmaz...
imans
sini! – dedi. – Hökum
maq olmaz!
?..
yin imar
idildi v
yla bald
rpd
– Oy, qurban olum qa
ama! Gör nec
böyük adam olub?
r bir-birin
Nicat dedi:
mis
m diqq
Nicata baxa-baxa qeyri-
rudan?
ma baxd
-gül
mir
m daha...
m, b
rims
nim! – Sonra b
: – Gülg
ri girdi.
rmal
– Tez samovar
amlar
! Qorxma ya
m! – dedi, sonra
ccübl
Nicata baxd
olacaq?
Nicat gülüms
– Eybi yoxdu. Bizim polkda q
m:
molla? – soru
-gül
molla k
na, Mehmandar a
molla xeyir-dua versin!..
bilmirdi ki, sevinsin, ya da qorxsun.
komissar
bura onun müv
yeri idi v
sind
m zirv
si ayd
r girib-ç
sirdi, ham
güzarl
siklik, vurnuxma müqabilind
mkinli sükutu, diqq
ki camaat
yola salandan sonra, mizin üstünd
ndmi
kimi, cavan
m, yolda
komissar.
r var?
bizim hiss
ngilan?
lumat yoxdu. Hac
mahmudlu K
r tutublar. Burdad
mal-qaran
rmaq
yirmi
r o taya, iyirmi araba yükü xal
l-gümü
riyl
; islanm
a dü
i kimi apar
n maxorka kis
y komissar
di:
t üzvü olanda da maxorka?
Nicat gülüms
y?
man
man
, bu mal-qaran
z, demirdiz, b
dolanacaq
aq?
s, siz onlara ya
-bal verm
ksiz? Süd gölünd
olmayacaq! Olmayacaq bel
nin,
y iki barma
rin
m onun yolunda, «uf» dem
m!
z?!
bu zaman cavan
ri girib:
komissar, bir n
b yaraql
-yasaql
– Kimdi?
– Kim oldu
unu demir. Hündürboy, z
hmli ki
idi.
komissar, tüf
ngli-zadl
buraxaq?
xma
düm ki, s
bir tük d
lmis
ursan? Yoxsa, Gülabl
rsan?
Nicat gülüms
-salamat olma
tutmu
am. Özüm d
ha deyir
m indi ged
m, bir saatdan ged
m, h
ksinqilabla ölüm-dirim mübariz
n ölümü, bizim diriliyimiz.
oturmusan Böyük b
yin imar
tind
alm
san?
Nicat köksünü ötürüb bir müdd
tamam ayd
n idi ki,
la burada müv
ti qal
ram, ata. Ikincisi, indi bu mülk n
n bilirs
nim onun bac
tim çoxdan
hvalat
almazd
qsiri vard
, ata? Bac
y kimi bir
m vard
? Ki
n namusunu arvada satmaz!
ri! Ki
ti dan
felin
i olmaq laz
b:
bird
maraqland
sdirmis
n ona?
– Kim k
bini?
olur? Hardad
molla?
– Bizim polkda.
ükür ki, ona bizim molla k
mür
lar, da
nim, Böyük b
adamlar
izl
lar!
lan kimi çapd
t darvazas
n incimir
n... Amma ç
...Topxana me
m, el
, amma bird
fil bir s
Topxana me
yax
anda, ba
nda motal papaq, çiynind
bir qaçaq Bahad
di:
r ma
! Dost ba
r,
su
lar
yla birg
evikl
r taxtabiti kimi, eli-oban
r. Dinsiz, imans
lar! Hörm
t-izz
t aradan götürülüb! Namus,
nin, mill
tin yaman günüdü! Olub-keç
xor baxmaz! Tur
su me
divan tutmaqdan ötrü! Mill
t, namus, ki
, sonra Mirz
mlarla geri
Topxana me
milç
rdi.
üz-üz
ram s
r at
n!
Qaçaqlar bir göz q
n belin
çrad
r dedi:
milç
, Topxana me
si e
r dedi:
müsüz, gec
mürgül
misiz, ür
, inn
mir
m ki, qocal
kimi at belind
nd olmay
yimi sonra
fikirl
rimdi!
n? – soru
kimi çaqqallara qo
oldu! Ac-yalavac
evikl
z qalmad
n itdi.
bu çapaçapdan, bu vurhavurdan xilas olub sakit-sakit
n dibini otlama
bil, kims
komissar, – dedi.
ndan ç
-yava
, ehmalca add
mlay
Nicatgil
Bir müdd
t heç kim heç n
raq onu. Topxana me
si son
b duman içind
m diksinib geri çöndü v
di? N
olub? – soru
m, n
ki?
rsan?
m?
m, el
bil, bird
bil, Topxana me
si tilsim içind
– Bismillah de, xan
m. Tilsim n
di?.. Dumand
n?
deyim?
m gülüms
lak el
n?.. N
m?
gecikdi?
ccübl
yib? – soru
z çiyinl
ri d
miryol x
tmaq ist
r.
mid b
m, biri d
xalam o
rim d
gedir... Kims
m, ya
rim, h
?..
nim!..
r hücuma keçmi
yin adamlar
rmaq mümkün deyildi, h
dolu kimi ya
qumbaralar
qanl
ldi.
mid b
k Araz
riyl
m?!
mid b
n! Amma q
k olmaz bu q
camaat
ri var evd
ikd
s bizim, b
s bizim, b
s bizim gözl
rimiz yoxdu?!
bu zaman qumbara partlad
f toz-torpaq içind
idilm
-yava
torpaq yatd
idi, bir az aral
rilmi
-sürün
rinin
qoydu, bir müdd
torpaql
komissar! – q
y mühasir
Bizimkil
r onu diri tutublar!
qaranl
yin keçmi
si tamam
kims
latümü bu
mitli taxtapu
di.
ü-ba
– Kims
n?
m?
m çadran
s salma! Tez ol, a
m-t
mirsiz a
mla üzb
yla dedi, amma q
tsizliyin
mayan bir q
m bir müdd
ldi, sonra dedi:
r saat s
yir
m.
xan
m yen
mlarla h
bombo
m iki arvadla birlikd
birsizlikl
oldu? – soru
yi buraxma
olmad
olmad
?! – dedi.
malar
m:
rli bir at
rsiz, Qala türm
uçurumun yan
racaqlar onu? – soru
sik:
– Kiml
r? – F
m bir ümidl
r ald
cavabs
m iti add
mlarla bo
idi v
müdd
lki kimi h
min
si uzaqlardan e
idilirdi:
Deyirl
r Qaraba
bir c
rmi
qoynunda m
qüdr
t han
m çalma
ancaq birini...
si e
itmirdi. Nicat el
paltarl
paltarl
b yatm
un mehriban t
ssüm bu d
m, el
mal
ndan idi.
r,
lçatmaz bir b
rliyin,
lçatmaz bir
rind
bax
idilirdi:
Deyirl
r Qaraba
bir c
rmi
qoynunda m
rini...
min gec
idi.
xan
m, Hümm
qa atl
yaraql
-yasaql
nda, uçurumun yan
ngli, amma yiy
örtmü
na çap
m Qala h
mir
di.
nla
– Kimdi? – soru
– Komissar
, darvazan
sik:
am, Böyük b
lmi
m, – dedi.
tüf
n?
rzind
tamam a
inin üz-
çirkin-pas
tutmu
mlar
lki kimi s
rrast, q
m bu d
kildi, amma
r tutmu
– Bu saat qala uçurumunun yan
rli bir at s
yir, qarda
. Qaç,
xar
b ehmalca Böyük b
? – dedi, Böyük b
y. – Bilirs
qurtarmaq ist
qaç
m, yen
r bol
evik öldürüm, on be
qurban verim? Sonras
olsun? Get! Görm
mir
n vaxt
irdim s
bilirdim ki, yen
ni, amma indi
m ki, k
sib atm
am s
yimd
n! Baxa bilmir
m üzün
keçim, can
m? Qaçard
m, bol
bacarmaq mümkün deyil.
m özüm
n namussuz,
almaram o tapançan
. Bel
binamusluq yara
maz m
ni evimd
iyimd
salan bir adam
na alan bac
rind
t içind
ndan mu
mlad
komissar arvad
darvazan
ahnaz xan
m da ayaqlar
ayaqlar
a-dola
m onlara t
z? – soru
Böyük?
m, el
bil, heç n
uçuruma yax
n-bir
ki tapançaya baxa-baxa lap astadan
oxuma
Aman ovçu, vurma m
ni,
n bu da
n maral
yam.
yam, yaral
yam,
n bu da
n maral
yam...
bu zaman
m ür
tiyini
si h
min gec
m özünü atdan at
rilib qalm
un üzü gülüms
m hasar
lmas
mas
adam:
ni!
adam daha yox olmu
m sür
çapalayan Valehin cibind
adam at belind
çrad
r iki atl
gümü
kimi a
n bu da
n maral
yam.
yam, yaral
yam,
n bu da
n maral
yam...
301
sinin motivl



m çaxd
… Tufan qopmu
m qayalar
lar
m qayalar
r aç
m belind
ki adam gözl
rla çap
r, o
fil dartmadan
rtisi o çov
rtinin ard
idildi:
ikinci atl
ikinci atl
çapma
n mü
ks-s
303
B
R
NC
H
SS


1.

m deyil, general… Art
miyy
r müv
ti diplomatik gedi
qlar
r?.. Yox! Q
t imperatorun v
imperiyan
tini hiss edir
m.
dir? Tale h
r bir insan
missiyas
missiyan
ymi
inan
ram v
nim üçün d
… – Imperatriç
yim A
arxaya çevirm
dumanl
ltaql
ey yoxdu?
yim A
?– soru
n qorxursan?
n qorxmuram!
– Onda de! Var, ya yox?
sdiqi A
yim A
z oldu?
yim A
qla:
– Pah!..– dedi.– Yaman özünd
dedim!
nim k
rim n
xmazlar, a xan q
mdan qopub Da
yim A
ki bu qoçaq s
fikird
l, görüm, xan q
yim A
n ikisi d
n duman
ri il
misg
car ç
kirdi:
– Camaat!..
t hökmdar
z Ibrahimx
tin ildönümü
fvi–ümumi
n azadl
ncam verib! Camaat!..
r Bazar ba
qul olan adamlar
na bir
ma sald
ri ev
rmaq üçün biri dükan
n mal
hli xana dua edirdi:
n ömrünü uzun el
ru karvan qalx
rinin aram-aram atd
mlar, el
mkininin davam
r sald
lir!..
– Bizimkil
lir!..
Ibrahim xan
nda Axund Mirmöhsün a
r nargil
r.
deyil, Mirmöhsün a
a gülüms
man
olub ki?..
ri girdi.
lmis
n?– soru
bildik, sonra?
diyy
ccübl
rib?
Xan maraqla qap
aya.
Axund Mirmöhsün a
aya verdi.
xan kimi, üzünü Axunda tutdu:– Nam
di?
Mirmöhsün a
Ibrahim xan, el
bil, Axund Mirmöhsün a
man
man
n heç bir xeyir x
m!– dedi.
Mirmöhsün a
ni oxuma
hakimi Ibrahim xana
salam. Ibrahim xan, hökmdar
sin
bir söz demir
m, deyinir
m… Nam
cavab
k?
– Biz Iranla aç
yim A
m?!– Ibrahim xan
, amma Axund Mirmöhsün a
mkinini pozmad
rif d
a, s
ddin
qurban olum, b
sdi, qurtar m
Ibrahim xan hirsl
n, gözümün
yim A
ribçiliy
Topxana me
, Mirmöhsün a
tamam
l tirm
ngind
m bir-iki qarava
… Ibrahim xan iti add
mlarla iqam
– Kims
n?
m.
ri girm
n?
n bu buz kimi soyuq da
rin
mata
?– dey
ah n
buraxmaq ist
mir,–
dedi.– Buna heç kimin
si olmas
Mesrop Hamparsumyan:
m, c
limin «Nizami-c
– Ara, bizim can
misind
vaxt
qurtaracaq?
maq ist
q içind
b haqq
lcam olmasan, yax
lini
.– Ala, bu soyuqdan sabaha salamat
ra, at bizim ham
öz ür
tin olsa
sib atmal
kimi t
rif
fikirl
fikirl
y kimi igidl
olsun? Onlar yumruq kimi bir qüvv
r, t
k-t
öz d
rin
am? Yax
m! Sonra n
olacaq? Qaraba
na hans
müsib
k? Bizim xan
slimizin ax
t müsib
tdir, ür
yini
maq m
dir! Qoy, bel
rini! Onda
? Qaraba
a kim yiy
yim A
Ibrahim xan iti add
mlarla uzaqla
n Fransadak
r naziri Taleyran is
kresloda oturmu
Napoleon çox mehriban dan
tmir
m, c
rimin s
mimiliyin
z: m
münasib
yir
m. Xahi
edir
m, ona, el
rqind
tli olarsa,
n xeyrin
dir. Bir t
n ingilisl
nda ixtilaf yaratma
maraqlar
bu qoca, bu mühafiz
kar imperiyalar
ndan qurtarmaq laz
r! Biz – Fransa v
qlar mizinin arxas
Napoleon gülüms
rifl
diqq
r nazirinin
ni arxamca t
zim
ri, el
bil, yeri, göyü görmürdü…
m qayalar
si il
çap ki, çapasan – çap
n belind
mirdi…
yim A
nda oturmu
r.
yim A
nda oturmu
ki, ür
m deyirdi.– M
n Avar hakimi Ümm
kimi h
mda birinci d
n kiçik idim… Indi görürs
n, ma
si Tuba xan
tirdi, qad
gülüms
a yola salanda r
tlik anam Çiç
lmi
keçdi, s
n… Yax
mlar
lar aras
ri il
yara-yara ir
… A
yim A
r faytonda oturmu
a at
yim A
qald
qay
q?
a gülüms
yim A
lar
n?– soru
a:
– Kim bilir, bac
? – dedi.– Iran qüdr
tdi… B
ahbanusu kimi haçansa t
kdin?!
yim A
mir
m…– p
mir
m… Bu yerl
rin
olmaq ist
m… Bu yerl
ahbanusu olmas
idi…
m Saday b
aha tabe olmaq ist
mir. Ancaq t
aha tabe olmaq ist
mir,– dedi.– Ibrahim xan, n
st tayfas
n münasib
Yekatrinan
n, Ibrahim xan,
tli elçil
diyy
Osmanl
muram, xan c
slim olmas
min siyas
tidi ki, davam
edir. Yekatrinan
mri il
general Zubov Qafqaza yeriyib D
ndi mühasir
xmad
Ibrahim xana
gizl
?– soru
Ibrahim xan:
rbaycan torpa
na sahib olmaq Iran
Ibrahim xan iti add
mlarla saray
hlizi il
gedirdi. Axund Mirmöhsün a
mlay
Ibrahim xan ged
, Mirmöhsün a
b için
düyümüz bu
tilsimi qan tökm
ra bilm
rik. Bizim nicat yolumuz q
yimin bir parças
rdim? M
lum edir
m ki, Ibrahim xan tamamil
rusa meyillidi. Ancaq m
m, Iran
am.
Ibrahim xan:
n himay
kib, sözsüz rusa tabe olmas
am. M
mimi dost olmaq fikrind
m.
lki ötk
mliyi il
nab Ibrahim xan!– dedi.– Rus generallar
al ed
dostluq mükalim
girm
Tiflis
Üstü qarla dolu a
aclar
si idi.
meydan
ra:
qalaya!.. Qalaya!.. Xan
mridi!.. Qalaya!..
n atl
meydan
çapma
m!
ngimi
zirdi.
un qalmam
, ham
lmi
meydan
inild
yirdi:
– Pomoqite…
m…
meydan
a-dola
t içind
natvorili?! Prosti nas, qospodi!.. Prosti!..
ldaya xaç çevirirdi…
Xidm
tçi Ibrahim xan
na girib:
münt
qurub taxcadak
oturmu
Ibrahim xan qar
kdi:
ri girdi v
yara
mayan bir c
Ibrahim xana
allah, n
mxuda b
nigaran idim! Tfu! Tfu! – Vanya yüzba
yilib barma
nim gözüm yoxdu, m
Ibrahim xan:
t el
m atabaatamla,
oturaram!
Ibrahim xan diqq
rinin için
bax
Ibrahim xan
yox, Vanya yüzba
? Deyirs
di ki, camaat n
deyir?
– Camaat n
olsun? Camaat sizin q
man atan
uzun ömür arzulay
nigaran idin?
nigaran olmay
m? M
n nigaran olmay
m, b
s kim nigaran olsun? Siz
torpaq verdiz? Verdiz! M
n Banazurlu Vanyan
rini cilovlaya bilm
canla dan
– Cavad xan imperiyan
qca, biz nüfuzdan dü
traf xanlara nümun
müharib
olmayacaq, general Portnyakin! M
batalyon vermi
m! Üç eskadron vermi
m! Iki kazak yüzlüyü vermi
m! Indi o iki
b? C
mi on yeddi n
lveri
li taktika seçib. G
mtl
r, bir müdd
bir sakitlik var idi.
Ibrahim xan at belind
aramla add
iyirmi-iyirmi be
f çapan bir atl
lar
lar.
Kims
lara çatd
lardan biri – bizim tan
Saday b
y hüzurunuza buyurmaq ist
Ibrahim xan:
Xidm
Ibrahim
mlad
Ibrahim xan:
?– soru
du.– Çox amans
na tabe olmas
b edib. Iki gün möhl
Ibrahim xan bir müdd
n?
lara t
lardan ba
n olmad
da olmaqla bir d
adam G
n bürcl
rini
zirdi.
n? Qala rus toplar
kmi?
mir i
331
– Oturun, c
add
mlayaraq bürcd
keçirdi, adamlar
sin
n aya
, igidl
rim!..– deyirdi.–
t vaxt
mlarla
girir!
.– Içimizd
blar bizi!..
traf
mlar
a bürcl
a-sola i
xmaq ist
rin qala
rind
nc al
da olmaqla bir d
atl
qald
sini de
dondu. Soldat
. Hüseynqulu a
a arxas
üst
– Atam sizd
nim intiqam
f etdi v
inin bo
mlay
Sad
ndan qan axan donmu
nc ir
lmaq ist
nc
yind
ra yer
da olmaqla bir d
yuxudan oyanmam
girdi v
ampan!..– q
ampan!..
ampan süzdü.
b:
ri Yelizavettapolun
fin
hi sonuncu damlas
bir an ara verib güldü,– keçmi
da it kimi g
içib bo
tçinin uzatd
sininin
man kimi h
igidliyin qiym
yi bacarmal
rt bir ötk
mlikl
– Onlar it kimi g
bizim olmal
, bizim d
da bizim olacaq! Ir
bizim
olacaq! Bütün Gürcüstan da art
q bizimdir!
mliyi general Portnyakinin aç
q-a
kar xo
– Bizim?– soru
li, bizim!– dedi.
rid
m heç gizl
Ibrahim xan ba
çada kiçik u
aqlar
a, Gövh
a, Hac
yim,
Ibrahim xan:
Ibrahim xan güldü:
m!– dedi.
Ibrahim xan:
aya
ndlinin sözl
di:

öküz, s
n budu dil
yim,
Bir günlüyü tamam g
Ist
m ax
amad
El töhm
tin üstümüz
tök
barmaqlar
buynuz kimi gicgah
raraq s
sini

n havaxtda m
nim gördün i
imi?
Qoymay
rsan dinc saxlay
m ba
Qoyundan, keçid
n ver yolda
Gör, m
n onlar il
m!..
ah saray
sind
yirdi, amma çay deyildi v
kim bilir, o
niin k
zill
yim A
qulaq asa-asa b
fikirl
irdi?
çaya girdi:
münasib
yim?– soru
güll
ri sulamaq ist
yim A
ri m
yim A
sini bir az da ucald
krar etdi:
lmi
k qoymaqdan
si qalmad
n?
əşə
kdim.
yirs
n?
nim ür
yim t
mizdi, A
yim.
n?
rara g
yim A
Ibrahim xan onun sözünü k
nim vaxt
m yoxdu.
sin? Bu vurhavura vaxt tab g
r. O, sizsiniz ki,
sind
– Dedim, m
keç, ki
i! Vaxt
alma!
lli minlik qo
qlar
dir
– Sonra?
tim çatm
Ibrahim xan yen
r hiss edib aya
mas
n?.. De, görüm, n
rdi?
dedin?!– Ibrahim xan özünd
tirdiyim x
n?
Ibrahim xan
lini yüzba
Ibrahim xan:
nmis
n?
olur…
Ibrahim xan t
rs-t
b:
ri var?– soru
Ibrahim xan
deyildi:
q?
– Axund Mirmöhsün a
oldu?
Ibrahim xan bu d
tamam özünd
ra-ba
f it
k olmaz?! Yax
yir!..
t ed
l bir yamacdan keç
, mayor Lisaneviç, görünü
fi s
m qayal
q olan yamac
traf
Sonra mayor boylan
ana baxd
s ald
ifad
qulam…– dedi.– H
am. Ancaq…
Ibrahim xan:
ancaq? N
ancaq?– dey
sdi.
– Ancaq siz kiml
t?– dedi v
irdi, bir t
böyük qazan qaynay
si"nin s
yay

m, Qaraba

ki,
irvan, Qaraba
Tehran c
olsa,
Yaddan ç
xmaz Qaraba
yim A
n ömrünü uzun el
b?!
kir d
– Az-z-z, s
mlar
r,
rsan?
Ibrahim
xan, mayor Lisanevi
ri
cür meyv
t, ayran düzülmü
mayoru mü
Ibrahim xan:
n sizin haqq
itmi
yim
ki, zat-alil
ri c
nümay
si kimi, m
niml
ilkin dan
nab
rir, xeyli
mnun oldum.
qla:
t imperator Aleksandr
ri, o cüml
zda
itmi
n müdrik bir hakimi kimi siz
timiz var.
t imperatorun
qdim edim.
lmi
lar. Zabitl
mizin üstünd
ni götürüb mayora verdi v
mayor ehtiyatla
Bu – imperator I Aleksandr
rçiv
içind
niml
nim n
sliml
olacaq.–
Ibrahim xan bir-neç
n dünya görmü
nab mayor… Sizin gözl
m ki,
xeyirxah adams
m, xan h
ksiniz!
nda
di Ab
m girv
əşə
qarmaqdan as
Adam:
kmirs
n?– soru
əşə
m girv
di, ya yox?
ri d
mayor Lisaneviç dedi.
ri il
lmi
çaq vurmaqla
ti qram d
qiqliyi il
əşə
n özü idi – mayorun «bravo"lar
342
F
t
li
ah Pirqulu xana müraci
343
– S
n
bülf
t a
an
õ
n yan
õ
yav
xfi?– soru
m?
deyim,
bülf
a? Atad
k dözmür d
ti var…
t? F
… Ibrahim xan at belind
meydan
zar
miraslan b
çatd
aya bir
ey olmas
meydan
lar
miraslan b
sidir. Rusiya h
dayaq olacaq. Iran da, Osmanl
na salmayacaq. Buna
Ibrahim xan knyaz
n Rusiya x
zin
kkiz min çervon öd
m…
rind
hiss olunsa da, knyaz Sisianov gülüms
tli xan…
lar
qlara ba
lamal
q?– soru
Ibrahim xan:
n öz mövqeyimi
dirmi
m… Art
di.– Ibrahim xan, siz
sil siyas
z, h
tin
linin i
si il
nda qoyulmu
mizi göst
Onlar miz
tni mizin üstünd
Knyaz Sisianov Ibrahim xan
mizin arxas
za bizim hörm
timizin ifad
sidir.
ri t
n nümun
da indi biziml
imza at
r, ancaq m
n onlara da inanm
ram! Inanm
ram, mayor,
ram! Siz d
inanmay
amans
z olma
m! Qibleyi-al
min olsun ki, onun
mri m
nim üçün Quran ay
kimi bir
eydir!
Ibrahim xan hirsli gözl
ri il
böyümü
Ibrahim xan güzgüd
Ibrahim xan qaras
xacaq o gözl
ri il
rin
n kims
n?– soru
m bir-birin
rbaycanl
ri evl
xar
ri il
rini h
min evl
rbaycanl
rini ç
r bürümü
ran kim, atas
n kim, söy
n kim, döy
n kim, qar
lacs
n kim…
mlar, ev-e
iyimizi burda qoyub hara apar
z bizi?
s heyvanlar?
– Ay aman!..
zlar, heç olmasa, qoyun evin ki
lsin!
lba
rbazlar
na-bozuna baxmadan ev-e
rini qamç
laya-qamç
itmirdi. U
aqlar
rin söyü
ki qamç
n?– soru
m, baba?– dedi.–
m!..
türks
n ki, bizi evimizd
n, elimizd
i soru
mridi, baba!– s
di? Abbas Mirz
türkdü! Qibleyi-al
min özü d
rbaz
bir lomba tüpürdü:
– Tüpürüm sizin kimi türkl
inin belin
bir qamç
Bir qamç
nma
qab vurulub çiling-çiling oldu.
miz
düzülmü
bir-bir götürüb zabitin
mizin üstün
mlad
find
ki Topxana me
yla
351
– Çto on qovorit?– soru
du.
O birisi:
dayla 500
r saxlayarlar?! Ara, vallah-billah,
n söküldüm! Araq ver, donuz ver, ya
olar? Siz bizim varl
dostumuzsuz!
! Dar
xmay
xmay
m, b
edim? Kimdi Qaraba
n sahibi? Türkl
rdi, ruslard
l bir atalar misal
var.
rin bütün atalar misal
deyirsiz?
r, armud vaxt
ikay
miraslan b
traf
zabitl
n biri onun mundirinin yaxas
açmaq ist
yirdi.
m deyil, polkovnik Koryagin…– dedi.– Bu ölümcül yarad
ldi v
ldaya-x
m!..– dedi v
ldayan s
idirsiz?.. M
yir
m!.. Rusiyada…– V
sin
sin
, bir müdd
li cumdu:
– Vperyod!.. Za matu
ku Rossiyu, za imperatora, vperyod!..
… Ruslar hücuma keçmi
sind
, amma Abbas Mirz
deyildi.
a dikmi
qay
f çapan bir atl
canla:
! Naibüss
! Evimiz y
r hücuma
ldim ki, c
rdar edim, sizi xilas ed
! Aman
n bir günüdü! Siz
r toxunmas
r-süxt
ndan qamç
kib
n qamç
r-süxt
ni xilas ed
lu, it!
n kimi qaç
ni x
355
oldu? Ibrahim xan müdrik adamd
tlik qulaq asmad
nim sözl
rimi t
edirsiz, yoxsa özünüz bu adamla söhb
t edirsiz?–
lara t
kidi?– soru
rcüm
358
q
tl
Nöyüt lampas
rmalam
Sisianovun mundirinin paqonlar
ldilmi
meyitini ir
, mundirinin yaxas
Knyaz Sisianovun boynu tamam aç
llad Ibadulla iki
yind
endirdi.
miraslan b
n iki n
miraslan b
-ed
nda o iki atl
di: Ibrahim xan,
miraslan b
Ibrahim xan o iki n
ismar
niml
maq ist
oldum. Qibleyi-al
nim kür
nim deyil, o
lumdur!.. Naibüss
m kimi baxm
am. M
nim ruslara olan iltifat
bi
ksizliyim olmu
miraslan b
m ki, siz
kkürümüzü bildiririk, a
ayi-Ibrahim xan,– dedi.– Abbas Mirz
rin
rliyimizi b
Ibrahim xan:
ki müs
lman qarda
cani-dild
m göst
k üçün, bildiyiniz kimi, indi aran Qaraba
n torpaqlar
rimiz 14 minlik
sal
ri h
m Gürcüstandan, h
rimizin,
xarmaq
zmind
ruslar
leyhin
mizl
arana enib
na ç
miraslan b
n sonra mayorun
rlar, el
bil, d
n ikincisi:
– Bilirik, baba,– dedi.– Bunlar
r, bir
ayi-Ibrahim xan, biz geri
tmal
nim salam v
ehtiramlar
min gec
si h
b:
– Ara, kimdi yen
b çarpay
Kims
canl
di:
hrimar, Vanya day
b çarpay
ldi:
na ç
xacaqlar!
– Bu dünya kimi tutub saxlay
ri saxlay
b? Tiqran
saxlay
da saxlamayacaq… Bizim bu b
xt mill
lidi, ya yox?.. Yüz ill
amaq el
bizim boyumuza biçilib? –
Sonra samovar
sind
kil,– dedi.– Indi özüm od salaram…
canla mayor Lisaneviçin i
girib salams
lams
nab mayor, sizin x
r elçisi
na g
Ibrahim xanla görü
üb?
masas
nim adamlar
– Sizin adamlar
nim adamlar
m kimi bu da
mayor! Gec
miraslan b
Ibrahim xanla gizli dan
qlar apar
yirsiniz ki, m
rhum knyaz
Sisianov kimi, bu türk xanlar
sizin d
? Amma m
yimd
liml
gedim!
n heç vaxt Ibrahim xana inanmam
am! – dedi.– Bu adam
rind
sakitl
k bilmirdi:
z?.. Inanm
ramalar
tircaml
ndan x
r verirdi…
… Ibrahim xan ev libas
tind
l nargil
qoymu
m iqam
b:
?– soru
Ibrahim xan:
gülüms
m iç
mda…
– Ibrahim…
di?
rin ax
olacaq?..
Ibrahim xan yen
gülüms
fild
mi bürüdü:
– Strelyay!..
da olmaqla atl
soldatlar iqam
ni atmaq ist
miraslan b
y Ibrahim xan
Ibrahim xan:
miraslan b
in olmas
miraslan b
365
23 fevral 1806-c
õ
am tutub saray
mlay
yim A
lardan birinin qaba
nda ayaq saxlad
ikçiy
min raz
nara ç
kildi.
yim A
a girdi.
z xac
if
si il
mizin üstünd
ey var idi.
lini uzad
idi.
yim A
xac
am i
yim A
a bir müdd
a baxd
yim A
E k r a n d a y a z
yim A
fars dill
r yazaraq
ömrünün sonlar
l –
n Qum
368

S O N


6 – 19 yanvar 2005.
Istanbul.



ün tarixç
si ………………………………………………. 4
Toyu
un diri qalmas
……………………………………………….
Dolça ……………………………………………………………….
Bayraqdar …………………………………………………………..
NOPOVESTL
Ox kimi b
çaq ………………………………………………………
Aman ovçu, vurma m
ni…………………………………………….
Hökmdar
n taleyi…………………………………………………….
YEV ELÇ
LYAS o
lu)
YYAT REDAKTORU
SSAMI
Ilqar Tofiqo
REDAKTORU
Ilham Nift
liyev,
REDAKTORU
Denis Izuf,
KORREKTORLAR
dirova,
OPERATORLAR
Aygün
Elnur
Abu
Ramil
SUL
Anar Abdullayev,
r Yunusov.

10.09.2005,
60x90 1/16,
32,75 ç.v.

Приложенные файлы

  • pdf 18097352
    Размер файла: 3 MB Загрузок: 0

Добавить комментарий