Çingiz Aýtmatow — Ak gämi


Чтобы посмотреть этот PDF файл с форматированием и разметкой, скачайте его и откройте на своем компьютере.
1


INGIZ A
TMATOW




















AK GMI

(powest)














2




3


I


Ol oglanyň iki ertekisi bardy. Biri özüniňkidi, ol hakda hiç kim bilmeýärdi. Beýlekisi bolsa
atasyndan eşidenidi.
Ahyrynda iki ertekiniň birem galmady. Gepiň tümmek ýerem şonda.

Şol ýyl oglanjyk ýedisini dolduryp, sekizine aýak basypdy. Öňi bilen oňa ýalpyldawuk gulpy
süýşürilip ýapylýan, dermantinden edilen gara portfel aldylar. Portfeliň böwründe galam
-
salam
salaar

ýaly jübüsem bardy. Gepiň keltesi, okuwçynyň bukjasydy. Ähli gürrüňem şol bukjadan
başlanýardy.

Ol portfeli oglanjygyň babasy aýlanyp ýören awtolawkadan alypdy. Ýaýlagdaky maldarlara
hyzmat edýän awtolawkanyň ýoly kädaýym
-
kdaym San
-
Taş çöketligindäki to
kaýçylaryň
üstündenem düşýärdi. Jülgäni ýakalap, gaýalaryň etegi bilen ýokarlygyna tarap dag tokaýy
begelip gidrdi. Ol erde bary
-
ýogy üç sany hojalyk ýerleşýärdi. Bolsa
-
da awtolawka gelen
mahaly şol üç sany öý hem ýatdan çykarylmaýardy.

Üç öýüň üçüsin
de bar bolan ýeke oglanjygam awtolawka gelen mahaly ony ilden öňürti
grrdi.



Gel!


diýip, oglanjyk gapylaryň, aýnalaryň arasyndan at salýardy.


Maşyn magazin
gel
-
ä! Yssykkölüň kenaryndan başlanýan araba ýoly jülgäniň gyrasyndan aýlanyp bu ýere
gelýärdi. Daşdan
-
daşa, kötelden
-
kötele urup gelýän bu ýoldan ýöräýmegem aňsat däl
di. Garawul
daglaryna etip, dar ketlikden uup kerte ykan ol ot
-
çöpsüz ýylçyr gaýanyň ýanyndan köp
-
köp öwrüm edip, aşak inýärdi
-
de, tokaýçylaryň obasyna aýlanýardy. Garawul daglary bu ýerden
uzagam däldi. Şonuň üçinem tomus aýlary oglanjyk her gün di
en aly ol erde gidip drbi bilen
Yssykkölüne syn edýärdi. Garawul daglaryndan seretseň, maşyn
-
a dl, atly hem, pyada hem
edil eliň aýasynda ýaly bolup görünýärdi. Bir gezek tomsuň yssy günleriniň birinde daşdan
gurnalan taşanyň öňünde suwa düşýän oglan
jygyň özüne tarap haýdap gelýän maşyna gözi
düşdi. Derýanyň ýalpak ýerindäki ol taşany garry baba ýörite ýasapdy. Kim bilýär, şol taşa
edilmedik bolsa oglanjyk hzir diri gezip rmese
-
de ýörmezdi. Garry mamasynyň aýdyşy ýaly,
dera birem ony z girdaby
na dolap, süňküne çenli balykdyr beýleki suw jandarlaryna şam
ederdi. Yssykkölden çykarardy. Hiç kim onuň gözlegine
-
de ykmazdy, hi kim oglanjyk in
gözýaşam dökmezdi. Sebäbi, ilki
-
h, oglanjyk suw bilen oun etmeli dldi, galyberse
-
de, onuň
ugruna, gzl
egine çykaýjak hossary hem ýokdy. Ýöne, şu mahala çenli
-
hä oňatlykdy,


garrynyň
çaklamasy amala aşmaýardy. Eger
-
de oglanjyk gark bolaýsa, garry mamasy, dogrudanam, onuň
aladasynam etjek däldi. Öz çagasy bolan bolsa aýry gep. Ýöne, garry mama oňa hut «kese
ki
diip zlenrdi. Gurt agasyndan ekdi bolmaz


diýlişi ýaly, näme kesekem keseki bolýar,
emma ol keseki bolmak islemese ntmeli? Nme in ala
-
böle ol keseki hasap edilmelimişin.
Belkem, oglanjyk dl
-
de kempiriň özi kesekidir. Ol hakda soň aýdarys,

ýaşulynyň oglanjyk suwa
düşer ýaly ýasan taşasynyň gürrüňinem soňa goýalyň. Hawa, oglanjyk ýygy
-
ygydan
awtolawkany görmegi höwes edýärdi. Awtolawka dagdan aşak inýärdi. Onuň yzyndan
göterilýän tozan dik asmana galýardy. Ýene şol awtolawka göründi. Oglanj
yk zne portfel
alynjagyny öňünden bilen ýaly awtolawkanyň bu gezekki peýda bolmagyna öňkülerindenem bäş
beter begendi. Ol derrew suwdan ykdy
-
da, horja aaklaryny altlyk bilen jalbaryna sokdy.
Derýanyň suwy sowukdy. Şonuň üçinem gaty üşän oglanjygyň bed
eni gm
-
gkdi. Ol
awtolawkanyň gelýändigini ilden öňürti adamlara habar bermek üçin oba at saldy. Ol gyrymsy
p
-
çalamlarynyň üstünden towsup, uly agaçlaryň, keserişip ýatan daşlaryň, üstünden aşmasy
kyn şahalaryň gapdalyndan sowlup, hiç ýerde ýekeje sekun
dam wagt itirmn, gjnde baryny
edip ylgady. Agaçlaryň, daşlaryň her ädimde aýaga badak salmagynyň ahmaldygyny oglanjyk
4


bilýärdi. «Maşyn magazin geldi. Men soň dolanaryn!»


diip ol atak de diip at goan,
ary erde gmlp galan ullakan al grani
t daşa söz gatdy. Umuman, oglanjyk ol «düýäniň»
örküjini sypalaman deňinden geçmeýärdi. Oglanjygyň at goýan daşy kändi. Düýeden başga
-
da,
üsti howutly ýaly bir daş bardy. Onuň ady «eýerdi». Ol granit daşynyň üstünde, dogrudanam,
aýagyňy sallap oturybermeli
di. «Möjek» at alan, hakykatdanam, möjege meňzäp duranam bir
daş bardy. Ol çal sepen, goňras kellelidi. Oglanjyk «möjegiň» ýanyna bagry bilen süýşüp
barardy, çenenerdi. Onuň iň gowy görýäni, çakyr kenara abanyp duran äpet gaýa


tankdy.
Göwnüňe bolmasa,
ol tank suwy bulandyryp, kprjikledip dera girip tgitjek alydy. Kinoda
görünýän tanklar, dogrudanam, şeýdýärdiler ahyryn


suwa dagy krsp urar tgiderdiler.
Oglanjyk kino diýilýän zady juda seýrek görýärdi. Şonuň üçinem kinoda gören wakalaryny ol
h
i mahal atdan ykarmaardy. Setanda
-
seýranda garry babasy ony ilerki dagyň ýeňsesindäki
tohumçylyk fermasyna kino görkezmäge äkiderdi. Görülen kinolaryň netijesinde
-
de tank
dünýä inipdi. Olardanam başga
-
da gowy a
-
da «erbet» diýen ýaly daşlaram, hatd
a mekir,
«samsyk» diýen at alan daşlaram bardy. Ot
-
çöplerem «mähriban», «gorkak», «batyr», gaharjaň»
hem şolara meňzeş at alypdy. Mysal üçin, tikenli bir ot duşman hasaplanýardy. Oglanjyk her
günde telim gezek ol «duşman» bilen söweş salýardy. Emma netij
e ykmaardy, tersine, gatam
ol tikenli ot depelendigiçe beter ösýärdi hem köpelýärdi. Emma haşal ot bolmagyna garamazdan,
sary gülli meýdan çyrmaşygy oňat ot hasap edilýärdi. Ertir irden ol çyrmaşygyň güljagazlary
dogup gelýän güni güler ýüz bilen garşy
alýardy. Beýleki otlaryň bolsa, ertirmi
-
agşammy
parhyna
-
da däldi. Çyrmaşyk gülleri, gün şöhlesi düşdügi bes


derrew ylgyrmak bilen bolardy,
ilki bir güljagazy açylýardy, soň ikinjisi ... şeýde
-
şeýde sansyz güljagazlar güne bakyp
ýylgyryşýardylar. Akja,
saryja, gögümtil ... haýsy reňk diýseň bar. Olaryň ýanynda sesiňi
çykarman dursaň, açylan gunçajyklar ukudan oýanan janly zat ýaly bolup, bir
-
birleri bilen
nämedir bir zatlar hakda pyşyrdaşýana meňzeýärdiler. Garynja diýjeksiň welin, şolaram
güljagazlaryň
pyşyrdysyna diň salýarlar. Ir bilen olar gülleriň üstünde at sala
-
sala, gün nurunyň
astynda gülleriň pyşyrdysyny diňleýärler. Belkem, güljagazlar gije gören düýşleri hakda pikir
alyşýandyrlar. Günorta bolan mahaly oglanjyk şiraljin otlugynyň arasyna girmeg
i halaardy.
Şiraljin diýilýän gülsüz
-
zatsyz emma ysly uzyn ot. Olar topbak
-
topbak bolup ösýärler. Olaryň
golaynda gary ot
-
çöp bolmaýar. Şiraljinler agzybir ülpetlere çalym edýärler. Aýratynam,
kimdir biri gwnne degen mahaly eke ykyp aglamak isln og
lanjyk şol şiraljinleriň arasyna
giräýmeli. Şiraljiniň arçanyň ysyna çalymdaş ysy bolýar. Olaryň şahalarynyň arasy elmydama
ýyljak hem ümsüm. Iň esasam, ol öz ýapraklary bilen asmanyň öňüni tutup oturanok. Şonuň
üçinem olaryň arasyna girip arkan ýat
-
da, as
many synlaber. Ilkibada gözýaş hiç zat görkezmez.
Soň welin, gözýaşyň kiparlansoň, bir topbak bulut süýşüp geler
-
de, saňa islän zadyň şekilini
çekip berer. Ak bulutlar ýagdaýyňa düşünýär, keýpiň gowy däldigini, şonuň üçinem oglanjygyň
nirdir bir erlere,
hiç kimiň bilmeýän, bilmejek ýerlerine ümdüzine tutduryp gidibermek
islemendigini, Oglanjyk itirim boldy welin, indi biz ony nireden taparkak? diip, ah
çekilmegini isleýändigini bilýärdi. Şol hyýallaryň hakykata geçmezligi üçin, oglanjygyň hiç ýere

itirim bolmazlygy üçin, oglanjygyň parahat ýatyp asmany synlamagy üçin ak bulutlar onuň
islän zadyna öwrülýärler. Ýöne olaryň nämä öwrülendigini, nämäniň şekilini çekendigini bilmek,
sagarmak, seljermek gerek. Oglanjyk ot
-
pler barada kn zatlar bilrdi
. Shrada sp oturan
kümüş reňkli otlara onuň rehimi inýärdi. Ol otlar kemakyl, ýeňilkelle. Olaryň ýüpek ýaly
ýumşak gök baldaklary şemal bolmasa oňmaýarlar. Şol garaşyp oturandyrlar. Şemal gelip, haýsy
tarapa öwüsse, şol tarapa
-
da baş egýändir. Edil buýr
uk berlen ýaly, tutuş düz meýdan şemalyň
ugruna gyşarar. Gök gübürdäp ýagyş ýagan mahaly ol otlar nätjegini bilmeýär. Otlar
5


akanarlar, bulanarlar, bagyrlaryny ere berrler. Eger
-
de aýak bitäýse, şol pursat olar çem
gelen tarapa gayp gitmge tayn. A
ý, garaz, ýagyş ýagan mahaly olar şeýdip ejizsirän bolýarlar.
Ýene şemal öwser, olar ýene
-
de şemalyň ugruna gyşaryp ugrar. Dost
-
ýarsyz, deň
-
duşsuz ýalňyz
oglanjyk şol sadaja zatlaryň arasynda şeýdip ýaşap ýördi. Hiç mahal ýadyndan çykarmaýan şol
otlaryny,
şol daşlaryny ol diňe bir gezek, awtolawka gelen pursady az mahallyk unudýardy,
unutmaga mejbur bolardy. Dogrudanam, awtolawka diiln zat dag
-
daşlar, çöp
-
alamlar bilen
deňeşdirer ýaly zat däldi. Awtolawka diýilýän zatda nämeler bolmaýar, nämeler! Oglan
jyk
öýlerine ýetende awtolawka eýýäm jaýlaryň ýeňsesine aýlanypdy. Öýleriň hemmesiniňem işigi
derýa tarap bakyp durdy, güzere tarap hem başaşaklygyna ýoda gidýärdi. Derýanyň beýleki
tarapyndaky uçut kenardan başlanýan tokay belent daglaryň depesine tarap d
yrmaşyp gidýärdi.
Şeýlelikde, ýaýlagda ýerleşýän ol oba gelýän awtolawka diňe ýeňse tarapdan baryp bilýärdi.
Oglanjyk aýny wagtynda ylgap geläýmedik bolsa, awtolawkanyň gelip duranyny hiç kim
grjegem, biljegem dl ekeni.


-
alada bilen ertir irden dargaşy
p giden erkek adamlaryň hiç birem heniz yzyna
köwlenmändi. Aýallar bolsa öý işleri bilen gümradylar. Gapylary açyk jaýlaryň öňünde peýda
bolan oglanjyk iti sesi bilen:



Maşyn, magazin geldi? Maşyn magazi
-
in!


diýip gygyrmaga başlady. Aýallar gaýda
-
gam
alaşyk boldular, nirdedir bir ýerlerde ýygşyryp goýan pullaryny gözlemäge başladylar. Pul
tapylandan soňam, olar bir
-
birinden öňürtjek bolýan ýaly awtolawka tarap ylgadylar. Bu gezek
garry mamasam oglanjygy wmn saklanyp bilmedi.



Tüweleme, ilden öňürti

gripdir
-
d!

Ol sözden soň awtolawkany hut özi öňüne salyp gelene dönen oglanjyk gompardy. Ol
awtolawkanyň gelýändiginiň habaryny adamlara ýetirendigine, aýallaryň arasy bilen awtolawka
tarap ylgandygyna, awtolawkanyň işiginiň öňünde duran adamlaryň ar
asynda özüniňem
bardygyna begenip iki bolup bilmedi. ne, aallar ony em atdan ykardylar. Aalylyk
-
da,
olaryň bu mahal oglanjygy ýatlamaga ellerem ýetmeýärdi. Awtolawkada haryt kändi. Alyjy
bolsa gaty azdy. Olaryň hemmesini jem leseň üç adam bolýard
y: oglanjygyň garry mamasy,
onuň eje siniň aýal dogany Bekeý daýza hemem Seýdahmediň eli gyz lyja ýaşajyk aýaly
Gljemaldy.

Emma aýallaryň sany üç bol sa
-
da, turuzan topalaňy agyr märekäni ýadyňa salýardy. Şo nuň
üçinem awtolawkanyň satyjysy gezek
-
gezege
geplen megini, birneme ýuwaşrak bolunmagyny
haýyş etdi. Emma satyjynyň sözlerine aýallar ullakan ünsem bermediler. Ilki
-
h olar
awtolawkada bar bolan harytlaryň ählisini özlerine tarap çekdiler, soňam saýlamaga
-
seljermge
durdylar, ahyr soňunda
-
da salan h
arytlaryny yzyna gaýtaryp, jedele başladylar. Bir
-
birege geňeş
salyndy. Bir haryt birine ýarasa, bahasy gymmat görüldi, beýleki harydyň güli ýaramady, başga
biriniň bolsa reňki göwnünden turmady ... Oglanjyk bir gapdalda durdy. Onuň kejebesi daraldy,
dag
olunda awtolawkany gören mahalynda kalbynda dörän şatlygy, joşguny birden zym
-
zyat
boldy. Az salymyň içinde awtolawka diýilýän zat içi gerekden
-
gerekmejekden doldurylan adaty
bir maşyna öwrüldi duruberdi. Aýallaryň haryt aljak adama meňzemeýändiklerini aň
an satyjy
ýüzüni kürşertdi. Wah, öwrüm
-
öwrüm dag ýollaryny külterläp, bu ýere näme üçin geldiň
diýsene! Satyjynyň çak edişi ýaly hem boldy. Aýallar köşeşdiler. Olaryň haryt almak höwesleri
ýatyşdy. Oglanjygyň mamasy
-
ha ilden öňürdip, haryt almaga pulunyň ý
okdugyna salgylandy.
Eliňde puluň bolmasa, haryt alarmyň diýse
-
ne! Beke daza adamsyndan birugsat loma swda
edäýmäge çekindi. Dünýädäki betbagt aýallaryň iň betbagty Bekeý daýza bolsa gerek. Sebäbi,
onuň çagasy bolmaýar. Şonuň üçinem arakhor Orazkul ol
pahyry em gelen mahaly urup
-
sgp,
6


gynap ýör. Şonuň üçinem oglanjygyň babasy ezýet çekýär. Çünki, Bekeý daýza onuň mähriban
gyzy. Beke daza mada
-
çüýde söwdanyň ýany bilen, iki çüýşe arak hem aldy. Wah, ol şol
çüýşeleri welin, almaly däldi ahyryn. Çüýşe
, alynsa, diňe onuň özi üçin, hut özi üçin erbet
bolýar. Oglanjygyň mamasy saklanyp bilmän:



Näme, sen öz başyňa özüň belany satyn alýaň, Bekeý?


diýip, satyja eşitdirmejek bolup
pyşyrdady.



Ony zm gowy biln!


diip, Beke daza gysgajyk jogap gat
ardy.



Saňa akmak diýerler, akmak!


diýip, garry ýuwaş, ýöne dişiniň arasyndan syzdyrdyryp
gepledi. Satyjy bolmadyk bolsa
-
ha garry Beke dazany it dalan aly ederdi welin ... Ba,
aýallar sögüşmäge ökde
-
hä! Bu bolan dartgynlykdan Güljemal gelin baş alyp

ykmaga
synanyşdy. Ol ýakyn wagtlarda Seýdahmediň şähere gitjekdigini, şähere gidilse
-
de, puluň gerek
boljakdygyny satyja düşündirdi. Yza
-
öňe itnişen aýallar, satyjynyň aýdyşy ýaly bary
-
ýogy bäş
manatlyk swda etdiler
-
de, li
-
ne dagadylar. Ondanam bir

swda etdik bolarmy! Satyjy
gidip barýan aýallaryň yzyndan tüýkürdi. Ol dargadylan harytlaryny tertipleşdirip, rula münjek
bolup durka oglanjykda nazary eglendi.



Sen kim
-
ow, hargulak?

Oglanjygyň, dogrudanam, gulaklary ullakandy, boýny inçejikdi, gözleri

tegelekdi, kellesi
goakdy.



Söwda etjek bolýaňmy? Bir zat almakçy bolsaň
-
a, howluk. Puluň beri barmy seň? Satyjy ol
soraglary ne durmazlyk in berrdi, oglanjykda pul okdugyny bilip durdy. Bolsa
-
da,
oglanjyk oňa edep bilen jogap gaýtardy.



ok,
day, swda etjekg. Pulumam ok.


stesine
-
de ol jogabyny az gören ýaly başyny
hem akady.



Pul bar bolamasyn?


diip, satyjy sz anatdy.


Dnde sizden ba adam ok. Ho,
kisäňdäki pul däl
-
de, nämemiş eýsem?



Pulum ok, day


diýip, öňküsi ýaly
ayk gwn bilen jogap gataran oglanjyk adylany
tassyklamak üçin ýyrtyk jübüsini çöwrübem görkezdi. (Onuň ikinji kisesiniň agzy çatylandy.)



Aý, onda seň kisäňdäki pullar gaçyp galan bolaýmasa. Oýnan ýerleriňe aýlansaň
-
a tapardyň.

Olar dymdylar.



Sen

kimiň ogly bolarsyň?


diýip, satyjy ýene sorag bermäge başlady.


Mmn agalardan
-
a dälsiň?

Jogaba derek oglanjyk baş atdy.



Agtygymyň?



Hawa.


Oglan ýene baş atdy.



Ejeň nirede?

Oglan dymdy. Ol soraga jogap gatarmak islemedi.



Seň ejeňden habar
-
h
atyr ýok, halypa. Ýa ol hakda sen özüňem bileňokmy?



Bilemok, day.



Kakaň? Kakaňam bileňokmy?

Oglan dymdy.



Seň asyl bilýän zadyň bir barmy?


Satyjy gyjalat beren boldy.


Ýeri, bolýa. Bilmeseň,
bilme.


Ol bir penje sji aldy.


Me, etegiňi tut!

Oglanjyk utandy.



Al, al. Utanma. Meň saňa garaşyp durmaga wagtym ýok. Işe. Gitmeli.

7


Oglanjyk uzadylan sjni kisesine saldy
-
da, awtolawkany ola salmak in ylgamak isledi.
Baltak atly çakdanaşa ýalta, hüžžük tüýli köpegi ýanyna çagyrdy. Beýle ýalta iti

al berip
saklamagam hapdyr diip, Orazkul Baltagy atjak bolup, gnde
-
günaşa gazap donuny geýýärdi.
ne hli
-
häzirlikçe oglanjygyň babasy beýtmäge ýol bermeýärdi. Baltaga derek başga bir it
tapyp, atylmaly iti atdyrman, başga bir ýerlere äkitmek isleýär
di. Baltagyň zat bilen işi
bolmazdy, garny dok bolsa
-
ha, başyny galdyrman ýatardy, aç bolsa
-
da, bokurdagyndan
ötürmäge bir zat hantama bolup, gabat geleniň öňünde ýalym
-
ulum ederdi. Baltak diiln it
şeýleräkdi. Käte ol içi gysan mahaly geçip barýan maşy
nyň yzyndan eňerdi. Ýöne uzaga
gitmezdi, ýaňy bir bat alardy
-
da, birdenem yzyna öwrülip gaýdybererdi. Garaz, oňa bil baglar
aly dldi. Bolsa
-
da, itsizlikden
-
gowrakdy. Nhilem bolsa, it it bolar
-
da. Oglanjyk satyja
grkezmn, usullyk bilen Baltaga bir s
ji oklady. ne olan,


diýip, ol ite duýduryş berdi.


Soň aýtmady diýme. Kän ylgamaly bolarys». Baltak ýalym
-
ulum etdi, gurugyny bulady, ene
süýji hantama boldy. Ýöne, oglan oňa süýji oklap bilmedi. Birden satyjynyň göräýmegi
ahmaldy. Grdgem, z
i üçin berlen süýjiniň ite oklanmagyny ol halajak däldi. Tutuş bir gysym
sjini ol ite oklamak in bermndi ahyryn.

Şol mahalam oglanjygyň babasy peýda boldy. Ol balarylaryň saklanýan ýerine gidipdi. Arylar
uzakda dälem bolsa, öýleriň ýeňsesinde näme gop
any grnmerdi. Bolsa
-
da goja any
wagtynda gelip ýetişdi. Awtolawka entek ugramandy. Nesibe
-
dä. Şol tötänlik bolmadyk bolsa,
oglanjyk portfelsiz galjakdy. Şol gezek oglanjygyňky çüwdi.

Köpi gören gojalaryň «Ýetişikli Mömin» diýip at dakan ol ýaşulusyny

bu twerekde
ýaşaýanlaryň hemmesi diýen ýaly tanaýardy. Mömin aga
-
da olara beletdi. Mmin aga ol lakamy
özüniň alçaklygy, sadalygy, açyklygy, elinden gelse, adamlara ýagşylyk etjek bolýan häsiýeti
üçin gazanypdy. Emma Mömin aganyň gowulygynyň gadry bilinm
erdi. Ol gowulyk mugt
paýlanan altyn ýaly gymmatsyzdy. Mömin aga özi ýaly ýaşululara goýulýan hormat
-
sylagam
edilmerdi. O pahyry adam sanyna
-
da almaardylar. Ol bugu tiresindendi. Bugu tiresinden atly
-
abraly adam aradan yksa, Mmin aga pata sypdyrma
ardy, aradan ykan adama goulan
hormata guwanýardy. Mal soýmak, odun aýyrmak, pata gelýän hormatly aksakallaryň öňünden
çykyp, olary atdan düşürmek, çaý
-
suw äbermek ýaly ýumuşlar Mömin aganyň maňlaýyna baky
ýazylandy. Uly märekeli patalaryň näme myhmany
gyt bolýarmy! Nähili ýumuş buýrulsa
-
buýrulaýsyn, Mömin aga käbir adamlar ýaly gaça durman, etmeli işleri şark
-
şurk edäýýärdi.
Agyr märekäniň öňünde durmaly oba aýallary Mömin aganyň ýetişiklidigini görüp:



Şu galjaň Mömin bolmadyk bolsa, biz näderdik?


d
irdiler.

Agtygynam ýanyna alyp uzak ýoldan pata gelen goja kişi hyzmatçy ýaş ýigidi göz öňüňe
getirýärdi. Mömin agadan başga adam beýdip, ylgaşlap ýörmegi özüne kiçilik biljekdi. Onuň
bolsa bele pikir kellesine
-
de gelmerdi.

Mömin aganyň myhmanlara be
ýdip, hyzmat edip ýörşüni hiç kim geňem görmeýärdi. Şol
hyzmaty üçinem ol tä ömri ötünçä götermeli «Ýetişikli Mömin» adyna eýe bolupdy. Şol lakamy
almagyna
-
da, onuň özi günäkär. Eger
-
de haýsydyr bir keseki adam oňa «Mömin, bu ýaşdan soň
aal
-
ebtatlaryň ara
synda alakjap ýötmäň näme? Hyzmat etjek bolsa, senden gaýry ýaş
-
ýeleň
gytmy?


diýse, Mömin aga oňa: «Dünýäden öten öz doganym ahyryn»


dien jogaby
gaýtarýardy. (Ol bugu tiresinden bolanlaryň hemmesini özüne dogan saýýardy. Ýogsam aradan
ykan adam Mmin
e
-
de, beýleki myhmanlardan golaý däldi.) «Öz doganymyň patasy alynýan
gn men hyzmat etmesem, kim etsin? Hemmmizem bir Ene Sugundan drn bugullardyrys
-
da.
Ene Sugun bize agzybir ýaşamagy wesýet edipdir.» Ýetişikli Mömin şeýleräk adamdy.

8


znden uly bolsu
n, kiçi bolsun, hemme kişi Mömin aga bilen «sen» diýip gepleşýär. Goja
onuň üçin kemsinibem durmaýar, hatda äsgermezçilik edene
-
de gaharlanmaar. zni sylamagy
başarmaýany ilem sylamaz diýlip, ýöne ýere aýdylmaýan ekeni. Mömin aga özüni sylamagy
başarmaýa
rdy.

Mömin aganyň elinden gelmeýän işem ýokdy. Agaç ussaçylygam edibererdi, kelleki hem
tikibererdi, küde basmagyň dagy şeýlebir ussadydy welin, onuň basan küdesiniň içine gar ýagyş
siňjek gümany ýokdyr. Uruş döwründe Mömin aga Magnitogorskide zawodyň gurl
uşygynda
işläpdi, stanowkaçy diýen ady hem alypdy. Uruş gutarandan soň, ol tokaý hojalygy bilen iş
salyşdy. Mömin aga, özüne gönüden
-
göni degişli dälem bolsa, tokaý goragçylygynam edýärdi.
Sebäbi onuň giýewsi bolan Orazkul ýygy
-
ygydan myhmanylyga gidrd
i. Orazkul diňe
hojaýynlar gelen mahaly tokaýyň eýesidigini bildirýärdi; tokaý hem görkezýärdi, aw hem
ediberrdi. Mala
-
gara, ýaýlaga Mömin aga esedýärdi. Mömin aga ömürboýy, tä ertirden agşama
çenli gara zähmete werdiş boldy. Emma özüni sylatmagy welin,
başarmady, öwenmedi.

Aslynda, daş sypatyna görä
-
de, Mömin agada aksakala meňzeýän görnüş ýokdy. Epeýem
dldi, agrasam dldi, ulumsam dldi. Mylaymdy, sada
-
dy, gwnaykdy. Adamzat in
bähbitsiz bolan şol häsiýetleri Mömin aganyň ýüzüne sereden badyňa
-
da b
ilmek bolardy. Olar
ýaly adama: «Mylaýym bolma, sada bolma, gaharjaň bol»


diip, mydama akyl satarlar. Emma
ol adamlar öňki endiginden daşlaşyp bilmezler. Onuň ýygyrt basan ýüzi hemişe gülüp durandyr,
gözleri bolsa: «Saňa menden näme gerek? Haýsydyr bir

ýagşylyk etmegimi isleýäňmi? Haýyşyň
bolsa aýt. Men seň haýyşyňy bitirmäge döwtalap»


diýýäne meňzeýärdi.

Onuň maşşygrak burny süňksüz ýalydy, boýy hem uzyn däldi. Ol çakganja ýetginjege meňzäp
duran adamdy.

Sakgal dagy näme! Ýeri, şolam jüpüne düşen däl
di. Sakgal dl
-
de gülküdi. Ýalaňaç eňeginde
iküç sany sarymtyl tüý sallanyp durandyr. Ähli sakgal hem şojagaz tüýjagazlardan ybaratdy.

Kämahal ýoldan barýansyň welin, öňünden bir ýaşuly çykar. Aty daýawdyr, eýeriň gaşyna
kümüş çaýylandyr, ýaşulynyň sakgaly

bardyr welin, tutuş döşüni ýapyp durandyr. Onuň başynda
gymmatbaha telpek, egninde owadan parawuzly kaşaň possun, possunyň ýakasynam şol owadan
sakgal bezeýändir. Garaz, duranja bir perişdäň bar
-
da. Şolar ýaly ýaşulyny göreniňde baş egip,
tagzym ediberesi
ň geler. Olar ýaly ýaşulynyň orny hem elmydama tördedir, hormatlydyr,
sylaglydyr. Mömin agada welin, hiç zat ýokdy. Ol diňe galjaň bolup dünýä inipdi, şol galjaňlyk
bilenem gejekdi. Onda ne sakgal bardy, ne
-
de sarmyk. Onuň ýeke
-
tk bir gowy zady


il
öňün
de gadrym gaçar diýen gorkusy ýokdy. (Ol adam eýle oturdyň, beýle otirdyň, onyň ters,
munyň ýalňyş, eýle diýdiň, beýle diýdiň diýen zatlara baş agyrtmaýardy.) Mömin aga, özi şony
aňmasa
-
da bagtly adamdy. Kp
-
kp adamlar agyr kesel sebpli lmerdiler
-
de,
zleri kii
halyna uly bolmagyň aladasyny
-
pikirini ede
-
ede helk bolardylar. (Kim zni akylly edip
grkezmek islnok? zni grmege, parasatly, dana edip grkezmek islemen barmy?)

Mmin aga welin, bele adamlardan dldi. Ol eneden doganda sada bolup d
ogupdy, il
-
gnem
oňa diňe sada adam hökmünde garaýardy.

Diňe bir zatda Mömin aga biçak kemsinýärdi. Olam pata meselesinde. Tutuş nebere üýşüp,
aradan çykanyň patasyny nähili derejede almagyň maslahatyny edilýän geňeşe çagyrylmasa, ol
gaty kelerdi, kems
inrdi. agyrylaanda
-
da Mmin aga pahyra hi hili sala salynmaardy.
Şonuň üçinem özüniň unudylýandygyna hapa bolman, ol köneden gelýän däbiň bozulýandygyny
aman grrdi.

9


Mömin aganyň özüniňem ynjalyk bermeýän, gijeler ukudan goýýan hatda agladyberýäne
m
derdi
-
aladasy bardy. Gojanyň çekýän hasratyny keseki adamlar bilmeýärdiler, ony diňe golaý
-
goltumy bilrdi.

Agtygyny awtolawkanyň ýanynda gören badyna onuň bir zada tukatlanýandygyny Mömin
aga aňdy. Ýöne öňi bilen ol keseden gelen adam bolany üçin awtol
awkanyň satyjysyna üns
berdi. Goja ýabysyndan towsup düşdi
-
de, satyja tarap iki elinem uzatdy.



Essalawmalekim, beik tjir!


diýip, Mömin aga degişdi.


Kerweniň sag
-
aman argyşdan
geldimi? Swda
-
satlygyň oňatmydyr?


Ol mylaýym ýylgyryp, satyjynyň elin
i silkeleşdirdi.


Görüşmälimize nijeme wagt geçipdir. Hoş gördük!

Satyjy ýaşulynyň aýdan sözlerine ýylgyryp, onuň geýlip
-
geýlip apgyrdy gyşaryp giden
ädigine, kempiriniň tiken biz balagyna, könelişen penjegine, ýel
-
ýagmyryň astynda galyp,
saralan şyrdagyn
a gz alady.



Kerwen
-
ä argyşdan sag
-
salamat geldi welin, o tokadan bu tokaa at salyp, siz aly alyjyny
agtarmak kyn düşýär, ýaşuly. Aýallryňyza
-
da mäkäm tabşyrýaňyz öýdýän. Olar bir köpük
çykarjak bolsalar, edil Ezraýyla jan tabşyrjak ýaly ýaýdanyşyp d
urlar. Daş
-
töweregiňizi harytdan
doldursaňam, kisäňize el soksaňyz ýylan gysymlajak ýaly bolup dursuňyz, walla.



Sen gam çekme, gardaş


diýip, Mömin aga müýnli ýaly bolup ýüzüni aşak saldy.


Seniň
geljegiňi öňünden aňan bolsak, hiç ýere butnaman, öýde g
araşardyk. Ýöne pul bolmasa, söwdaň
gürrüňinem etmeli däl. Ýokdan hudaýam almandyr. Ynha, güýz gelende kartoşka satarys welin...



Geplber, geplber


diýip, satyjy Mömin aganyň sözün böldi.


Siz aly tjar balara men
gaty beletdirin. Daga özüňizi atyp
, etjegiňizi edip ýörsüňiz. Ýer diýseň, ýeriňiz bar, ot diýseň
otuňyz bar. Daşyňyzy gurşap alan tokaýam üç günde
-
de alanyp ykar aly dl. Mal
saklaýaňmy? Balary saklaýaňmy? Emma bir manat sowmaly bolsaňyz, sandyraşyp dursuňyz..
Ynha, pek organ bar. u
mşajyk ýorganda ýatasyň gelenokmy? Tikin maşynam gutardy.
ekejesi galdy. Il
-
gn alar.



Hudaýyň haky üçin ynan, olar ýaly lomaý zat almaga bizde nä pul barmy?



Hawa, men şoňa ynanaryn. Ynandy hasap edäý. Pul basýaňyz, pul! Nä puly o dünýä äkitjek
bolýaň
yzmy? Heniz ýany bilen beýläk pul äkiden ýokdur. Şony bil ýaşuly.



Pul ýok, inim, pul ýok. Ene Sugunyň adyndan ant içýän, pul ýok.



Pul ok di
-
de, şujagaz mahmaldan üç metrjik alaý. Jalbar tikdirip geýersiň.



Ene Sugunyň adyndan ant içdim ahyryn.



Sizi yryp bolmaz
-
la. Biderejik gelenim boldy!


diip, satyjy elini silkip goberdi.


Orazkul okmudy?



Ir bilen Aksaý tarapa gidişi. Çopan
-
çoluklar bilen iş
-
aladasy bar bolamasa.



Myhmanylyga gitdi dise
-
ne!


diip satyjy regindkini diline geti
rdi.

Mmin aga birbada sesini ykarmady.



Haryt almanymyz in sen gamlanma, inim


diýip, ýaşuly birden dillendi.


Ynha, gz
geler, hudaý ugruna etse, kartoşka ýetişer. Satarys welin...



A, gze enli entek wagt kn, agam.



Swda etmedi diip bizde
n gaty grme. e baraly, a ieli.



Men a imek in muna ol skmedim!


diip, satyjy pert jogap gatardy. Ol
awtolawkanyň gapysyny ýapjak bolup durka, maşyn ugrasa yzyndan ylgamaga häzirlenip,
ýaşulynyň ýanynda itiniň gulagyndan tutup duran oglanj
yga tarap seretdi.



Iň bolmanda, portfel bir al. Ojagaz oglan mekdebe gitmeli bolar. Näçe ýaşynda?

10


Geljek güýz oglanjyk mekdebe gitmelidi. Şonuň üçinem irginsiz satyjydan bir zat almagyň
hyýalyna düşen ýaşuly onuň pikirine goşuldy.



Dogry aýdýaň. Meň ýa
dyma
-
da düşmändir. Ol ýedi ýaşaýar. Sekizine gitjek... Hany, Bärik
gel,


diip, Mmin aga agtygyny agyrdy.

Goja kiselerini barlaşdyryp, gaty kän mahal bäri jübüde ýatan köneje bäşligi çykardy.

Satyjy oglanjyga tarap begen bilen gz gypdy
-
da:



Al, hargu
lak!


diip, portfel uzatdy.


Indi diňe okabermegiň galdy. Okamagy başarmasaň
welin, ömrüň ötýänçä şu daglaryň arasynda, babaň ýanynda galmaly bolarsyň. Şony bil.

Gatargysyny sanap duran Mmin aga:



Okaman nme? Hkman okar!


didi.


Meň agtyjagym ga
ty düşbüje oglandyr.

Şondan soň Mömin aga täzeje portfeli bagryna basyp duran oglanjyga tarap seretdi
-
de, pessa
ses bilen:



Bi
-
ä oňat bolaýdy. Güýz geler welin, mekdebe gidersiň


diýdi. Garrynyň gataňsy
barmaklary oglanjygyň başyny sypady.

Başyny sypan

hossarlyk eli oglanjygyň bokurdagyny doldurdy. Gojadan bedeniň hem gara
zähmetiň deriniň ysy göterildi. Bu etraplarda çaganyň göwnüni göterip bilýän ýekeje adam
bardy. Olam Mömin agady. Özlerini akylly saýýan adamlar oňa «Mömin ýetişikli» diýip,
kemsitsel
er kemsidibersinler. Giň jahanda şondan sada, şondan mylaýym, şondan mähriban
adam ok. Sada bolsa, bolubersin. Sada bolsa
-
da, oglanjygyň öz ýakyny, öz babasy bar.

Bir portfel üçin beýle uly şatlyk bolar öýdüp oglanjygyň özem garaşmandy. Şu mahala çenli
ol

mekdep hakda pikirem etmändi. Şu mahala çenli ol diňe çagalaryň mekdebe barýanyny
görýärdi. Mekdep bolsa, dagyň aňyrsynda ýerleşýän yssyköl obalarynyň birindedi. Bir gezek
bugu tiresinden hormatly adamynyň biri dünýäden ötende babasy bilen şol etraplara p
ata baran
oglanjyk mekdebi hem görüpdi. Şol minutdan başlap, oglanjyk portfelden aýrylyşmady.
Begenjinden ýaňa towsaklap ýören oglanjyk goňşy
-
golamlaryň hemmesine portfelini görkezip
çykdy. Babanyň alyp beren sowgady öňi bilen mama görkezildi, yzyndanam Be
ke daza.
Bekeý daýza oňa gaty begendi, portfel bilen birlikde ol oglanjygyň özünem öwüp goýberdi.

Bekeý daýzanyň keýpiniň gowy mahalyna duşaýmak gaty çetindi. Ýygy
-
ygydan kepi
bozulan Beke oglanjyga kn bir nsem bermerdi. Oglanjyga ns bermge ol
pahyryň eli
hem degip duranok, öz derdi özüne ýetik. Garry mamasynyň aýtmagyna görä, eger
-
de Bekeýiň
çagasy bolaýsa, ol düýpden başga adama öwrülmelidi. Onuň çagasy bolaýsa, şu mahalky Mömin
agada öz durkuny, bolşuny üýtgetmelidi. Ýogsam Mömin aganyň ýene
bir gyzy


oglanjygyň
ejesi hem bardy. Barybir, öz çagaň bolmasa
-
da gowy däl welin, çagaň çagasy bolmasa, hasam
erbet. Oglanjygyň mamasy şeýle diýýär. Düşübilseň, düş
-
d!

Bekeý daýzadan soň oglanjygyň portfelini Güljemal gelin bilen onuň gyzjagazyna
grkez
mäge ylgady. Ol ýerdenem meýdanda ot ýatyryp ýören Seýdahmediň ýanyna eňdi. Ol
ylgap barşyna «düýe» diýilýän sary daşyň gapdalyndan geçdi. Ýöne «düýäniň» örküjinden
syýpap geçmäge ýene onuň wagty bolmady. Oglanjyk «eýeriň», «möjegiň», «tankyň»
gapdalyndan
zymdyrylyp, derýanyň kenaryny ýakalady
-
da, Seýdahmediň işleýän ýerine
gönükdi. Ot ýatyrylýan ýerde bu gün Seýdahmediň ýeke özüdi. Mömin diňe, diňe bir öz paýyny
däl, eýsem Orazkulyňkynam bireýýäm orup gidipdi. Orulan otam eltilmeli ýerine eltilipdi.
Orazku
lyň, garry mamadyr, Bekeý daýzanyň kömekleşmegi bilen Mömin aga mal ýatagynyň
ýanyna iki küdede edinipdi. Goja dyrmyk bilen daraşdyryp, şeýlebir küde etdi welin, oňa ýel
-
ýagmyrňam hiç hili howpy ýokdy. Mömin aga her ýylam şeýdýärdi. Orazkul, herhal ketdesu
mak
bolany üçin ot ýatyrmagy özüne kiçilik bilýärdi, ol işi gaýynatasynyň başyna taşlaýardy.
11


«Islesem, siziň hemmäňizem işden kowup bilerin!». Orazkul Mömin aga bilen Seýdahmede
şeýle diýýär. Onam serhoş mahaly diýýär. Ýogsam, Mömin agany
-
ha, kowubam biles
i ok
-
la.
Ony kowsaň, kimi işletjek? Mömin agasyz iş bolarmy? Iş bolsa tokaýda mydama kekirdekden,
has beterem gz alary. Mmin aga: Toka diiln zat pytrap tgider aly bir sri mal dl.
Ýöne oňa garamazdan, tokaýa
-
da gz gerek


dir. nki ang
yn drse a
-
da dagdan sil
inäýse, labyra böwet bolup galýan agaçlary gerek tarapa süýşürmeseň, işi pyrryk hasap edäý.
Agalar harap bolmasyn diibem tokay bellenr
-
dä, Seýdahmedi bolsa, Orazkulyň işden
kowmajagy görnüp dur. Sebäbi ol «towşantüýräk» ad
am. Hiç zada goşulanogam, hiç zadyň
dawasynam edenok. Ol şeýle ýuwaş hem daýawdygyna garamazdan, gaty ýalta, özem ýatmagy
gowy görýär. Şonuň üçinem ol tokaý hojalygyna işe giren bolaýmasa. Mömin aga aýtmyşlaýyn,
Seýgahmet ýaly ýigitler sowhozda maşyn ýa
-
da

mellegindäki kartoşkanam ota basdyryp ýör. Kartoşkany haşal otdan saplamalam eli çagaly
Gljemal gelin.

Mal üçin gyşoty ýygyp başlamagam Seýdahmet gijikdirdi. Hut onuňam Mömin aga oňa öz
kinaaly szlerini atmaga m
ejbur boldy: «Geçen gyşam saňa nebsim agyryp, mallaryňa
haýpym gelendir. Şoň üçinem bedämi paýlaşandyryn, Seýdahmet. Eger bu ýylam goja kişiniň
bedesine göz gyzdyrýan bolsaň, heniz giç dälkä göniňi aýt. Saňa derek özüm ot ýatyrmaga
-
da
kaýyl». Şol sözler üç
in bolsa gerek, Seýdahmet ýeňi bilen ýüzüni syldy.



Näme habar getirdiň? Ýa meni çagyrýalarmy?



Ýok, çagyranoklar. Meň portfelim bar. Babam alyp berdi. Men mekdebe gitjek.



Şony aýtmak üçin meň ýanyma gaýtdyňmy?


diýip, Seýdahmet gülüp goýberdi. Soň ol

süýem barmagyny çekgesine eltip «sähne» diýen alamat aňlatdy.


Seň babaňam şeýle adamda.
Senem şoň agtygy. Hany, göreli.


Ol portfeli eline aldy
-
da, açaryny oýnaşdyryp gördi,
ýaňsylama bilen güldi, başyny ýaýkady.


Sen haýsy mekdebe okuwa gidýäň? Seň o
kajak
mekdebiň haýsy welaýatda bolmaly?



O nähili haýsy mekdep? Fermanyň mekdebi bolar
-
da.



Ba
-
bo
-
ow! Jelasaa gatnamalymy?


Seýdahmet geňirgendi.


Ol mekdebe ýetjek bolsaň,
dagdan aşansoňam bäş kilometr dagy gitmeli ahyryn!



Babam meni abyly
gatnatjak dir.



Günde bir gezek aňryk, günde bir gezek bärik... Babaňam aklyndan azaşyp ýör öýdýän?
Beýtmek meýli bar bolsa, onuň özem okuwa ýazylaýmaly bolar
-
da? Seň bilen bir partada
otursyn
-
da, okuw gutaransoň hem özi gaýtsyn, hemem seni alyp gelsin
.


Sedahmet akana
-
çaýkana güldi. Mömin aganyň agtygy bilen bile bir partada oturanyny göz öňüne getirende onuň
ii byjyklanan aly boldy.

Alada galan oglanjyk dymdy.



Gam çekme, köşek. Men ony, ýöne gülmek üçin aýdyp goýberiberdim.

Sedahmet oglanjyg
yň burnuna çalaja pitikledi
-
de, başyna geýen babasynyň köne papagynyň
gaşyny onuň ýüzüne tarap basyp goýberdi. Mömin aga tokaý hojalygynyň işgärlerine berilýän
resmi eşigi geýmäge utanýardy. («Men nä uly hojaýynmy? Geýmäge öwrenişen gyrgyz
telpegimi hi za
t bilen çalyşman!») Mömin aga tomus aýlarynam ata
-
babadan geln, keeden
edilen, gyrasyna gara setinden jähek aýlanan ak galpak, gyşam köneden gelýän deriden edilen
telpek geýerdi. Tokaý hojalygynyň işgärleriniň geýmeli ýaşyl papagyny bolsa öz agtygyna
be
rrdi.

12


Seýdahmediň uly täzeligi gülki bilen garşy almagy oglanjyga ýaramady. Ol ýüzüni küşerdip,
papagynyň gaşyny ýokaryk galdyrdy
-
-
de bir gezek burnuna pitiklejek
bolanda, kellesini silkip jabjyndy.



Betmesene.



B
-
ä, gaharjaňja ekeni
ň
-
at!




Men oun edn
-
.
Portfeliň
-
ä diýseň gowy portfel ekeni.


Soň ol oglanjygyň egnine kakdy.


Indi bolsa öz ugruňa
gidiber, köşek. Güýmenip durmaga meň wagtym ýok. Iş kän, iş.

Eline tüýküren Seýdahmet oragyna ýapyşdy
.

Oglanjyk ýene şol ýodajyk bilen, şol tanyş daşlarynyň gapdaly bilen öýe tarap at saldy. Ol bu
mahal dag
-
daşa güýmenip wagt ýitirmek islemeýärdi. Daşdan
-
bu ankydan zerury


tze portfel
bardy.

Ol özi bilen gepleşmegi gowy görerdi. Ýöne bu gezek welin, ol

z
-
zi bilen dl
-
de, portfeli
bilen sözleşdi. «Sen Seýdahmede ynanma. Meň babam oň aýdyşy ýaly akmak adam däldir.
Babam pahyr mekirligi, hilegärligi bilenok. Şonuň üçinem adamlar onuň üstünden güljek
bolýarlar. Babam ulymsam däl, gedemem. Şonuň üçinem ol
ikimizi mekdebe
-
de gatnadar, gerek
bolsa, ondan aňyrraga
-
da äkider. Sen biziň mekdebimiziň niredediginem entek bilýän dälsiň. Ol
gaty uzakda
-
da dl
-
le. Ikijigimiz Garawul daglaryna ykyp, mekdebe drbi bilen syn ederis.
Ondan başga
-
da, men saňa ak gäminem
görkezerin. Ýöne, öňürti ikimiz saraýa girip
-
ykmaly
bolarys. Men drbmi sarada gizlp goan. Glejige
-
de gz
-
gulak bolmaly welin, men ak
gämä seretmegi has gowy görýän. Gölämiz eýýäm ullakan boldy diýseňem ýalňyşmarsyň.
Süýräýse dagy baş berjek gümany
ýok. Henizem sygryň emmesini sormak endigini goýanok.
Sygram näme, onuň enesi bolany üçin süýdüni gysgananok. Düşünýäňmi? Eneler öz
çagalaryndan hiç zat gysganmaýarlar. Güljemal şeýle diýýär. Onuňam öz gyzjagazy bar. Basym
sygyr sagylar, ikimiz gle bakary
s. Şonda hem biz Garawul daglaryna dyrmaşyp, ak gämä syn
ederis. Men öz dürbüm bilenem şeýdip gepleşýän. Indi biz üç bolduk: men, sen, dürbi...

Oglanjyk ýolboýy şeýdip gelýärdi. Portfel bilen gepleşmek oňa ýarady. Ol gürrüňini dowam
etmek, bilmen zatlary
ny portfele bildirmek isledi. Ýöne gapdaldan eşidilen at toýnagynyň sesi
onuň ünsüni sowdy. Agaçlaryň aňyrsydan mele atly bir adam peýda boldy. Ol Orazkuldy. Olam
öýe tarap barýardy. Onuň özünden başga adama aýak atmaga rowa görmeýän Alabaşy kümüş
aylan
üzeňňilidi, döşi hem kümüş şelpeler bilen bezlendi.

Orazkulyň ýeňsesine süýşen şlýapasy tüýlek maňlaýyny açyp görkezýärdi. Yssy howa onuň
ysgynyny alan bolara emeli


ol atyň üstünde irkilip otyrdy. Raýon ýolbaşçylarynyň geýýänine
meňzedilip, onçakly ökde

däl tikimçiniň elinden çykan mahmal kiteliň ähli iliklerem
ýazdyrylandy. Ak köýneginiň etegi guşagynyň aşagyndan çykyp ýatyrdy. Onuň garny dokdy. Ol
häzir serhoşdy. Ýap
-
ýaňy myhmançylykda bolan Orazkul gymyz baryny içe
-
ie, kekirdegine
geln
-
de iipdi.

Tomsuň düşmegi bilen dag ýaýlagyna gelen çopan
-
oluklar Orazkuly hli
-
şindi
myhmançylyga çagyrýardylar. Onuň köne tanyşlaram bardy. Oňa garamazdan, Orazkulyň
myhmançylyga çagyrylmagynyň soňy «çöplüdi». Ol gereklije adamdy. Has beterem ol täze jaý
gurjak b
olýan adamlar üçin zerurdy. Jaý gurunjak adam agaç diýdi, ýene diýdi gerek enjamlaryň
ugruna çykmalydy. Onuň üçinem mallary dagda taşlap allaowarralara gitmelidi. Orazkulyň
ugruny tapyp bilseň welin, agaç işiňi
-
hä bitdi hasap edäý. Şonuň ugrundan turup bil
meseň welin,
düýbüni tutan jaýyň ömrüň ötýänçä
-
de bouny etirmez.

Eýeriň gaşynda irkilip oturan, iýmek
-
içmekden ýaňa agralan hem hondan bärsi adama
öwrülen Orazkul hrom ädiginiň burnuny üzeňňä çalaja ildirip barýardy.

13


Oglanjyk tze portfelini galgadyp yk
anda hiç zada garaşman oturan Orazkul tas atdan
agypdy.



Orazkul daýy, Orazkul daýy, meň portfelim bar, portfelim! Men mekdebe gidýän. Ine,
portfel!



Häk, seň bir...


diýip, jylawy çekmäge zordan ýetişen Orazkul sögündi.

Ol ukusyzlykdan ýaňa gyzaran hem

pkgeren gzlerini oglanjyga tarap alady.



Sen nireden peýda bolup ýörsüň?



Men öýe barýan. Meň täze portfelim bar!


Soň oglanjyk sesini haýaltdy.


Men
Sedahmede portfelimi grkezmge gitdim.



eri, bola
-
da. Onaber!


diýip, eýeriň üstünde çaýkan
yp oturan Orazkul oluny dowam
etdi.

Diňe bir portfel däl, perzent berilmän, tebigat tarapyndan kemsidilen Orazkul haýsydyr bir
enesi taşlap giden oglanjygyň sözünem piňine
-
de almaýar. Tebigat diýilýän zat hemme kişini öz
ganyndan nen perzent bilen begend
irip ýör. Birnäçeleriň
-
ä çagasynyň sany sanardanam kän.
Emma Orazkula welin, tebigat ekje agada berenok.

Orazkul burnuny ekip, ardynjyrady. Gahar
-
gazap, kem sinme ony bogdy. Ömrüniň
perzentsiz gejekdigine hapy gelen Orazkulda dogmazak aalyna aylgan

igren dredi.
Çaga döremeýäniniň başga sebäbem bolmagy ähtimaldy welin, şu mahal ähli günä Bekeý
pahyryň üstüne ýüklengidi...

Men seni... diip, aalyna gaybana habat atan Orazkul etlek barmaklaryny mkm
ummak bilen aglamakdan zordan saklandy. Ol
ne eten badyna aalyny enjip
başlajakdygyny bilýärdi. Orazkul her gezek serhoş bolanda, şol ýagdaý gaýtalanýardy. Öküz
ýaly gödek adamyň gahar
-
gazaby iinde saklamaardy.

Oglanjyk ýoda bilen barýan atyň yzyna düşüpdi. Birdenem Orazkul gözden gaýyp bo
ldy. Ol
epe sowuldy
-
da, atdan düşdi, jylawy taşlap, ösgün otlaryň arasyna siňip gitdi. Öňe eglip ýüzüni
tutup barşyna çalarak çaýkandy. Derýanyň kenaryna ýetensoň, Orazkul kenarda çommalyp
oturdy
-
da, goşawujyny suwdan dolduryp, ýüzüni ýuwdy.

Orazkulyň her
eketlerini synlan oglanjyk yssydan ýaňa onuň kellesi agyrandyr diýen netijä
geldi. Ol Orazkulyň aglandygyndan, aglaman saklanyp bilmeýändiginden bihabardy. Orazkul
eline portfel alyp öňünden çykan çaganyň öz ogly däldigi üçin, oglanjyga adam dilinde aýdar
aly bir
-
iki sany söz tapmandygy üçin, onuň şatlygyna şatlanyp bilmändigi üçin aglapdy,
aglaardy.














14


2


Garawul daglarynyň depesine çyksaň, çar tarap edil eliň aýasynda ýaly bolup görünýärdi.
Arkan düşüp ýatan oglanjyk dürbüsini gözüne degrip
grrdi. Ol drbi gaty uzakdaky zatlaram
ýanyňda ýaly edip görkezmegi başarýan güýçli dürbüdi. Ony tokaý hojalygynyň oňat işgäri
bolany sebäpli Mömin aga sowgat beripdiler. Goja kişi dürbi götermegi halamaýardy: «Öz
gözümem dürbiden kem däl» diýýärdi. Ýaş
uly halamasa
-
da, dürbi diýilýän zat onuň agtygynyň
welin, gwnnden turdy.

Oglanjyk Garawul dagynyň üstüne çykanda, bu gezek dürbüsinem, täze portfelinem alyp
ykypdy.

Ilki bada drbi ayk grkezmedi. Ol kem
-
kemden düzelensoň aýnasyna düşýän şekiller doňup

galdy. Ol ýagdaý oglanjyga ýarady. Soň ol dürbüsini başga tarapa gönükdirdi, ýene görünýän
zatlar ümrüň aňyrsynda galan ýaly tutuk boldy. Ol ýene dürbüniň okulýaryny towlaşdyrdy.
Garawul daglarynyň depesinden ähli zat, hatda ondan ýokarda diňe asman bolup

gidn garly
daglaryň gerişlerem görünýärdi. Görünýän gerişler ähli daglaryň aňyrsyndady, köp
-
kp
belentliklerem, ýerem ol gerişlerden bärdedi. Ondan bärdäkiler üsti tokaýly daglardy, arçalar,
gyrymsy agaçlar gök öwüsýärdi. Hol aňyrda güne tarap bakyp otu
ran bolsa Knge dagydy.
Küngeýiň üstünde gyrymsy ot
-
çöpden başga zat bitmeýärdi. Küngeýiň bir tarapy kem
-
kemden
peselip gidýän ýalaňaç daşlar... Ol daşlar gitdikçe inçelip, ahyram köl bilen birleşip gidýär. Şol
tarapda
-
da ekiln erler, baglar, obalar g
rnrdi. Asly gm
-
gk bolup durmaly medany
goňras reňk gurşap alypdy, diýmek, orak döwri golaýlapdy. Uzakdaky öwrümli ýollardan syçan
ýalyjak bolup ýük maşynlary gyrbyldaşyp barýardy. Olaryň yzyndan göterilýän çal tozan guýruk
ýaly bolup uzalýardy. Ýeriň

gutarýan belliginden aňyrda gök köl ýatyrdy. Çägesöw kenary
gujaklap ýatan ol suw Yssykköldi. Yssykkölüň depesinde
-
de suw bilen asman tapyşýardy.
Şondan aňyrda hiç zat ýokdy.

Gök köl jansyz çöl ýaly parahat ýatyrdy. Diňe kenara golaý ýerlerde ak köpükleri
ň
akanandygy bildirrdi.

Oglanjyk şol tarapa kän seretdi. Ahyram ol: «Ak gämi gelmändir


diip, portfeline zlendi.


Hany, ene bir gezek mekdebimize seredeli!

Ol ýerden seretseň dag aňyrsyndaky obalar edil ýanyňda ýalydy. Dürbüniň ulaldýan tarapyn
y
öwürseň
-
ä işikde ik egirýän aýallaryň sümeklerine çenli görmek bolýardy.

Jelesaý jülgesi tokaýsyzdy. Onuň diňe käbir ýerinde, töweregindäkiler çapylansoň, galan
birln
-
ikilän garry arçalar görünýärdi. Bir mahallar şol ýerlerem gür tokaýlykdy. Häzir şol
t
okaýlygyň ýerinde üçegi şiferli mal ýataklary bardy. Mal ýataklarynyň gapdalynda saman hem
ders üýşmekleri görünýärdi. Ol ýerde tohumlyk sygyrlar saklanýardy. Mal ýataklaryndan kän
uzak däl ýerde keltejik köçe bardy. Şol köçejigiň ugrunda maldarlar ýaşaýar
dylar. Kejik
ýapgyt belentlikden başlanýardy. Onuň bir çetinde, kesesinden seretseň, ýaşalýana
-
da
meňzemeýän kiçijik jaý bardy. Şol jaý hem başlangyç mekdepdi. Dördünji klasdan ýokary
okuwçylar goňşy sowhozdaky mekdep
-
internata gatnaardylar. Drtyllykd
a bolsa krpeler
okaardylar.

Oglanjyk bir gezek bokurdagy agyranda babasy bilen gidip, şol posýolokda bolupdy. Häzir ol
goňur üçekli, ýeke
-
täk, gyşyk turbaly, gapysyna mel bile «Mekdep» diýlip ýazylan bir bölek
tagta elmenen jaa drbi bilen seredrdi.
Oglanjyk okap
-
ýazyp bilmeýärdi, ýöne tagtanyň
ýüzüne şol söz ýazylandyr öýdüp çak edýärdi. Dürbi bilen seredeňde, adaty göze görünmeýän
maýdaja zatlaram nazardan sypmaýardy. Suwalan diwaryň ýüzüne çyrşalan sözler, penjire
15


deşigine ýelmenip goýulaýan aýna,
eýwanyň bil berip gyşaran sütüni... hemmesi görünýärdi.
Häzir ullakan gulp asylyp goýlan işikden täze portfeli bilen ätlejegini oglanjyk göz öňüne getirdi.
Ol işikden ätlenenden soň näme boljagy, nähili boljagy hakda oýlanmady.

Mekdebi synlap bolan oglanjy
k drbni ene kle tarap alady. Kl tarapda hemme zat ene
öňküsi ýalydy. Entek ak gämi hem görünmeýärdi. Ol köle tarap arkasyny öwürdi
-
de, drbsini
bir gapdala goýup, aşakdaky çöketligi synlamaga oturdy. Pesde, dagyň edil düýbünde, inçeden
uzyn jlgede

çalt akýan dag derýajygy ýalpyldaýardy. Derýa bilen gujaklaşyp gelýän ýol
jülgäniň öwrülýän ýerinde
-
de, gelşi ýaly bolup gözden ýitýärdi. Derýajygyň aňry tarapky uçut
kenary gök tokaýa bürenip otyrdy. Şol ýerdenem üsti garly belent daglara çenli ýaýylyp ý
atan
Santaş zapowednigi başlanýardy. Hemme agaçlardan belentde arçalar ösüp otyrdy. Garly dag
gerişleriniň arasynda olaryň daraklary aýyl
-
sayl bildirrdi.

Oglanjyk üstünden pitjiň atýan ýaly bolup pesdäki jaýlary, agyllary, ýataklary ýekän
-
ekn
synlady.

Soň oglanjygyň öz tanyş daşlary göze kaklyşdy. «Düýe», «möjek». «eýer», «tank»
diýen zatlary ilkinji gezegem dürbi bilen şu ýerden görüpdi. Şol gezegem ol daşlara at dakypdy.

Oglanjyk bezzat ýylgyryşyny etdi
-
de, ýerinden turdy, ýatan daşy alyp, aşakda gör
nn
jaýlara tarap zyňdy. Zyňlan ýerinden kän daşlaşmadyk daş dagyň üstüne düşdi. Ol aşak oturyp,
ýene dürbüsine ýapyşdy, töweregi synlady. Dürbüni uzakdan görkezýän ýagdaýa geçirende
jaýlar daşlaşdylar
-
da, ounjak aly kielip gitdiler. De aly bolup
atan gerişler ownuk daşa
öwrüldi. Babasynyň agtygy suwa düşmegi üçin ýasan aýmançasy
-
ha, dpden bir mada
görnüşe geçdi. Onuň suwy hem torgaýyň topugyna
-
da etmejek aly bolup grndi. Oglanjyk
ylgyrdy
-
da, başyny ýaýkady, dürbüniň okulýaryny towlady. Şon
dan soň uzakdaky zatlaram edil
dürbüniň agzyna direlip duran ýaly boldy. «Düýe», «möjek», «eýer», «tank» harsaňlaryň büdür
-
südür ýerleri oglanjygyň gapdalynda durup seredendäkisi ýaly boldy welin, asyl ol «Oh
-
ow! Sen
nhili mjek?. Sen nhili tank?


d
iip sesleneninem duman galdy.

Harsaňlaryň aňyrsynda, derýanyň pes ýerinde Mömin aganyň eden taşasy bardy. Dürbi bilen
seretseň, ol ýer gaty oňat görünýärdi. Ownuk daşly ýalpaň kenara sowulýan suw ol ýerde çalt
wrm edrdi
-
de, ýene derýanyň esasy akym u
gruna goşulyp gidýärdi. Sowgutda suwuň
çuňlugy dyzdan geçmeýärdi. Ýöne suwuň akyşy şeýlebir çaltdy welin, pessejikdigine
garamazdan, Mömin aganyň agtygy ýaly oglanjygy dolap äkidibem biljekdi. Oglanjyk suwa
düşen mahaly, akymyň ugruna ötägitmez ýaly kenard
a ösüp oturan talyň edil suwuň üstüne
abanyp duran çybygyndan mäkäm ýapyşýardy. Ondanam bir suwa düşdük bolarmy! Oglanjyk
şol mahal edil bir aýagy daňlan taýçanaga meňzeýär. Iňirdi, gargynjam üstesine. Garry mama
Mömin aga ýüzlenip: «Akaýsa, özüň günäkär b
olarsyň, goja


diýip hüňňürdeýärdi.


Men
-

basan dimimem yza ekmen. Ene
-
atasy taşlap giden çaga maňa
-
da derkar dl. Sar owlak aly
çaganyň yzyndan ylgap ýörmäge bu ýaşdan soň mende gurbat ýok». Mamanyň aýdýanlaryna
ýalňyş diýjek gümanyň ýok. Ol öz ýag
dajygyny adar. ne oglana
-
da nebsiň agyrmaly
ahyryn. Mamasy gargynsa
-
da, hüňňürdese
-
de, edil bosagadan akyp ýatan suwa düşmän oglanjyk
nädip saklansyn? Ana, kempiriň şol hüňňürdilerinden soň, ýüregini bire baglan Mömin aga
oglanjyk suwa düşende gark bo
laýmaz ýaly taşa ýasady. Ol pahyr şol taşa üçin daş baryny
daşady. Mömin aganyň akymyň ugruna ötägitmez ýaly saýlan ullakan
-
ullakan daşlarynyň sany
-
sajagy ýokdy. Ol bende agyr daşlary garnynyň üstünde goýup, gujaklap
-
gujaklap gteripdi,
amana hem suw gir
er ýaly, hemem suw ýene çykar ýaly daşlary, arasynda yş goýup
örüşdiripdi. Arryk hem köse goja balagyny şalpy
-
şaraň edip, uzynly gün diýen ýaly daş daşady,
agşamlyk bolsa buz ýaly dag derýasynda üşäni üçin yzyny üzmän üsgürdi, garry bilini
gymyldatmaga
-
da
ýaramady. Şol ýagdaýy gören kempirem ähli igenjini, gargyşyny daşyna
16


ykardy. Akmak aga
-
ha akmak welin, garry kpek akmak bolsa, nme diip


näme aýdarsyň?
Eklp
-
saklanyň az ýaly üstesine
-
de, şol ýakymsyz çaga üçin arkaň bilen daş daşamalymy? Bu
bolşuňa

sen eýgiligiň üstünden
-
ä barmarsyň, çal».

Nme adylsa
-
da, nme diilse
-
de suwa düşülýän aýmança
-
ha aman bolmady. Indi oglanjyk
gorky
-
ürküsiz suwa düşüp bilýärdi. Ol tal çybygyndan ýapyşyp, aşak düşýärdi
-
de, suwa zni
taşlaýardy, suwa çümensoňam hökmany

suratda gzlerini aardy. Sebbi nme? Sebbi,
balygam ýüzen mahaly gözüni ýummaýarmyş. Oglanjygyň ýetip bilmeýän, düşnüksiz bir
maksady bardy. Ol balyga öwrülip, ýüzüp gitmek isleýärdi. Onuň ähli arzuwy şoldy.

Şu mahal öz aýmançasyna seredip duran oglan
jyk, knegini
-
balagyny ykaryp, yp
-
ýalaňaç
bolup digdireýşini, suwa girişini göz öňüne getirdi. Dag derýasynyň suwy elmydama ýüregiňe
düşüp barýan sowuk bolýar. Ýöne, içine gireniňden soň welin, derrew öwrenişip gidýärsiň.
Oglan tal çybygyndan ýapyşyp, ý
üzünligine özüni suwa taşlaýşyny ýatlady. Akar suw onuň
arkasyndan, garnyndan, aýaklaryndan sypap geçýär. Suwuň ýüzündäki galmagal köşeşip, onuň
gulaklaryna diňe şygyrdy eşidilýär. Gözlerini giňden açýan oglan suwuň astynda görünäýjek
zatlary grmge dyrja
şýar. Gözleri agyrýar, awaýar, emma ol tekepbirlik bilen ýylgyrýar hatda,
dilini hem çykarýar. Şeýtdigi, onuň öz mamasyna dilini görkezdigi bolýarmyş. Goý, ol
oglanjygyň gark bolmajagyny, aslynda onuň hiç zatdan gorkmaýandygyny bilsin. Şondan soň ol
tal y
bygyndan elini ayrar welin, akym ony gujagyna alar
-
da, tä taşa edilen daşlaryň birine
aýagy direlýänçä, alyp gidýär. Şol daşa ýetýänçä
-
de oglanjygyň demi gutarýar. Ol suwdan atylyp
ykar
-
da, kenara dyrmaşýar. Ýene şol tal çybyk, ýene şol öňki hereketle
r. Şol ýagdaý telim
gezek gaýtalanýar. Günde ýüz gezegem bolsa, oglanjyk suwa düşmäge taýyn. Ol tä balyga
öwrülýänçä suwa düşmekden gaýtmakçy däl. Ol hökmany suratda akar suwuň ak balygyna
öwrüläýmeli. Başga maksat ýok. Derýanyň kenaryny synlan oglan dürbü
sini özleriniň gapysyna
öwürdi. Towuklar, indýuklar, töňňä söýelip oturan semawar hem başga
-
da bir topar zatlar
şeýlebir golaýda, şeýlebir uly bolup göründi welin, oglanjyk özünden erksiz ýagdaýda olara
tarap elini uzatdy. Şol mahalam ol aýylganç bir wakan
yň şaýady boldy. Pil ýaly bolup ullakan
melemtil göle ak ýüpden asylan eşigi arkaýyn çeýnäp durdy. Garry mamanyň köýnegini
çeýnemek göle üçin lezzetli bolarly, ol agzyny dolduryp, gäwşäp durşuna erninden gyllygyny
akdyrardy, gzlerini szrdi.



Samsyk g
lejik!


diip, drbsinem alyp, erinden galan oglanjyk elini silkip goberdi.


Hany, güm bol! Derrew güm bol! Baltak! Baltak! (Köpek öýüň gapdalynda arkaýyn ýatyrdy.)
Göläni kow, Baltak, göläni dişle!


Aljyran oglanjyk şeýle sözler bilen ite buýruk be
rdi.

Ýöne, Baltak onuň üçin ýekeje tüýünem gymyldatmady. Ol hiç zat görmeýän ýaly arkaýyn
atyrdy.

Şol mahal garry mama öýden çykdy. Bolýan wakany gören garry ellerini serdi. Birdenem ol
atan sbsni aldy
-
da, gl tarap okduryldy. Gle gady, mama kowdy.
Şol tarapdan dürbüsini
aýyrmadyk oglanjyk, dagyň üstünde duran halyna
-
da görünmezi ýaly aşak oturdy. Göle kowalap
daljygan garry, haş
-
haş edip, gargyndy. Oglanjyk öz mamasyny edil ýanynda ýaly, hatda
ýanyndakydan golaý ýagdaýda görýärdi. Garrynyň ýüzi kino
larda aratyn uly planda
görkezilýän adamynyň ýüzi ýaly bolup, aýyl
-
saýyl görünýärdi. Oglan onuň gahardan ýaňa
süzülen sary gözünem, ýygyrtdan doly ýüzüniň gazapdan ýaňa gyzaryşynam, kinolarda ses
ýitende adamlaryň ýöne agyzlaryny gymyldadyp durşy ýaly bol
an agdaynam, ayk
dodaklarynyň arasyndaky selçeň dişlerinem synlady. Garrynyň agzy gymyldasa
-
da, nme
diýýäni eşidilmeýärdi. Emma oglanjyk onuň nämeler diýýänini, nähili sözler bilen gargynýanyny
edil gulagynyň alkymynda gepleýän ýaly bilýärdi. Gölä ser
etmeni in oglanjyk sgn
17


paýyny almalydy. «Hany, sen dur bakaly. Yzyňa köwlenseň, men seň gözüňe görkezerin. Babaň
ha
-
küşüne
-
de garaman. Şol seredilýän artyby ýok et diýip, men näçe gezek sakyrdadym. Ýene
daga tarap gidendir. Drbi bilen serediln a
k gäminem bir taňrym suwa gark edäýbilsedir!»


Garrynyň diýýäýjek sözleri şular bolmaly. Ol sözleri oglanjyk birnäçe wagtdan bäri ýatdan
bilrdi.

Dagyň üstündäki oglanjyk uludan dem aldy. Ýeri, şeýle şatlykly gün, täze portfele
guwanylan gn, mekdebe gi
tmek hakda arzuw ediln gn samsyk gle
-
de beýle işler
edmelimi!..

Garry köşeşmeýärdi. Ol gargynyp ýörşüne özüniň çeýnelen köýnegine, gözüni aýyrman
seredýärdi. Gyzynam alyp Güljemal daş çykdy. Oňa arz
-
şikaýatyny aýdýan garry mama
öňküdenem beter gyzdy,

daga tarap ýumrugyny çenedi. Onuň süňklek hem garamtyl eli dürbüniň
edil alkymynda kelemenleýärdi. «Tapdyň güýmenjäňi! Şol ak gämini ýer tartsyn, şol ak gämi
gark bolsun, şol ak gämi ot alsyn hudaýym!». Işikdäki semawar eýýam gaýnapdy. Onuň
gapagynyň asty
ndan buguň çykyşam görünýärdi. Bekeý daýza semawara tarap çykdy. Onuň
peýda bolmagy bilen garrynyň galmagaly hasam güýjedi. Kempir çeýnelen köýnegi onuň edil
gözüniň öňüne tutdy. «Ine, ýegenjigiň günäsi bilen bolan işe tomaşa et!»

Bekeý daýza garryny köşeş
dirmäge synanyşdy. Onuň nämeler diýýänini oglanjyk çak
edýärdi. Ýene şol ozalky diýilýän sözler gaýtalanýardy. «Köşeşse
-
ne, eje. egeni entek oglan
ahyryn. Ondan kn zat hantama
-
da bolmaly dl. eke zi, dosty ok


ary ok. Olam ouna
-
zada gyzykmaly ahy
ryn. Şoň üçinem çaganyň üstüne gygyryp, ony gorkuzmaly däl».

Ol sözlere kempiriň şeýle diýýäni düşnüklidi: «Sen maňa akyl satma. Çagadan nämäniň talap
edilip, nämäniň talap edilmeýänini özüň çaga dogurmasaň bilmersiň. Näme, dagyň üstünde nä oň
gbegi gml
pmi? Göläni daňmaga
-
da wagt tapmaýarmyş. Asyl men oň dürbi bilen näme
serednine akyl etirip bilemok. zni dn inderip, saga
-
-
atasyny agtarýarmyka? Seňki oňat, ne aladaň bar, ne derdiň. Sebäbi seň çagaň ýok...»

Oglanjyk şu

aralykdanam Bekeý daýzanyň ýüzüne öliniň reňkiniň urandygyny gördi. Bekeý
sandyrady, titredi. Oglanjyk onuň kempire nähili jogap gaýtarjagyny öňündenem aňýardy. Bekeý
garrynyň ýüzüne göni durdy. «Garry garga ýaly bolup, seň özüň näçe çaga dogurdyň? Seň öz
üň
kimmişiň?».

Galmagal bary turdy! Kempiriň içine ot düşdi. Güljemal gelin iki aýaly köşeşdirjek bolup
alada galdy. Ol kempiri gujaklap e saljak boldy. Emma gahar
-
gazaba münen garry baş
bermedi, ot alan ýaly bolup, işikde iki
-
ana awjady. Beke daza g
anap duran semewary aldy
-
da, dkn
-
saçan edip öýe tarap gitdi. Gahardan ýaňa ysgyndan gaçan garry bolsa odun aýrylýan
töňňäniň üstüne özüni goýberdi. Ol gözýaş baryny döküp, öz ykbalyndan zeýrendi. Oglanjyk
eýýäm ýatdan çykyp, oňa derek gargynjy, kinaýany

hudaýyň özi eşitmeli boldy. «Sen
kimmişiň?» diýip, maňa sorag berýäňmi? Alla meni ýazgarmadyk bolsa, meniň kimdigimi
bilerdiň welin... Bäş sany çagamy ýaşajykka hudaý ýygnamadyk bolsa, on sekiz ýaşly ogluma
uruşda ok degmedik bolsa, mähriban adamym bolan
Tagara z srsi bilen ga turanda
buýmadyk bolsa, men siz ýaly tokaýda ýaşap ýören wagşylaryň arasyna düşermidim? Men sen
ýaly dogmazak heleýmidim? Ykbalym bulaşmadyk bolsa, bu ýaşdan soň seň ataň ýaly samsyk
bilen goş birikdirermidim? Sen meni haýsy gün
äm bilen beýle ýakdyň, hudaý?»

Dürbüsini gözünden aýran oglan, gaýgyly ýüzüni aşak saldy.

Indi biz ndip e bararys?


diýip, ol ýuwaş ses bilen portfeline ýüzlendi.


Ýaňky
galmagallaryň ählisi men zerarly, samsyk göle zerarly turdy. Ol galmagalda seňem

günäň bar
dürbüm. Sen mydama meni ak gämä seretmäge çagyrýaň. Şoň üçin senem günäkär».

18


Oglan daşyna garady. Daş
-
töwerek dagdy, daşdy, tokaýdy. Belentde doňup ýatan
buzluklardan ses
-
sedasyz aşak inýän çeşmeler aşak inenden soň, derýa goşulyp seslenýärdi.
Daglar bolsa, aňyrsyna
-
brsine gz etmen mhnet daglar bolsa, dn habat atan aly
bolup durdular. Oglanjyk özüni ejiz, ýalňyz, biçäre hasap etdi. Dünýäde diňe mähnet daglar bilen
ejizje oglanjyk bardy.

Kl tarapa alanan gn em lne sanypdy. Bi
rneme salkynam aralaşdy. Gündogar
tarapky gaýalaryň böwrüne kölege düşüp ugrady. Gün barha aşak inip, gaýalaryň ýüzündäki
kölegeler ulalyp ugrar. Şol mahallar adaty peýda bolýan ak gämi hem görünmeli.

Oglanjyk drbsini kle tarap, has alyslara wrdi. Onu
ň ýüregi gürsüldedi. Edil özi! Göle
-
de, dawa
-
jenjelem derrew atdan ykdy. Gm
-
gök öwsüp ýatan Yssykkölüň göwsünde şol ak
gmi peda boldy. zp gelr! Gni hatara dzlen turbalar... Nhili owadan gmi! Ol edil
göni çekilen tary yzarlaýan ýaly gyşarman
ýüzüp gelýär. Oglanjyk dürbüniň aýnasyny etegi bilen
süpürip, derrewem okulýatoryny düzedişdirdi. Gämi öňküdenem gowy görünmäge başlady. Indi
onuň emaý bilen çaýkanyşyn
-
da, yzyndan ak köpürjik çykaryşyny
-
da ayk grrdi. Oglanjyk
gözüni aýyrman şol tarapa

garady. Eger
-
de şeýtmäge erki ýetýän bolsa, üstündäki adamlaryna
çenli golaýa gelmegini talap ederdi. Ýöne ak gämi oglanjygyň arzuw
-
hyallaryny bilmerdi.
Nireden gelip, nir barany nbelli gmi z ugry bilen hereket edrdi.

Ak gmi uzak wagtlap zdi,

oglanjyk oňa uzak wagtlap syn etdi. Şol mahalyň özünde
-
de,
aga ene ak balyga wrlmegi arzuw etdi. Eger
-
de ol şu mahal balyga öwrüläýse, parahat köle
zni urup, ak gm tarap zp giderdi.

Oglanjyk ilkinji gezek şol owadan ak gämini görende ýüregi şeý
lebir joşdy welin, diýere
-
aýdara sözem tapylmady. Garawul dagyndan görünýän ol gämi Yssykkölüň görküne görk
goşýardy. Oglanjygyň göwnüne bolmasa, onuň hut öz kakasam şol ak gämide matrosçylyk
edýän ýalydy. Ol öz kakasynyň şol gämide işleýänine, ynandy, seb
äbi onuň ähli arzuwy şoldy.

Ol z ejesinem, kakasynam adyna salyp bilmerdi. nki olary ekeje gezegem grmndi.
Ejesem, kakasam oglanjygyň yzyndan ýeke gezegem gelmändi. Ýöne ol kakasynyň Yssykkölde
matrosylyk edndigini bilrdi. Ejesi bolsa, nikasy
ny bozandan soň ýeke çagasyny garry
kakasynyň boýnuna taşlap, şähere siňip gitdi. Onuň gidişi gidiş boldy, gaýdyp gara bermedi. Ol
daglaryň, deňizleriň aňyrsyndaky uzak şähere siňdi.

Bir gezek Mömin aga şähere kartoşka satmaga gidip
-
gelensoň, çaý başynda o
tyrkalar garry
bilen Bekeý daýza öz gyzyna, ýagny oglanjygyň ejesine gabat gelendigini gürrüň berdi. Ol uly
bir fabrikde dokmaçy bolup işleýär ekeni. Ol äre çykypdyr, täze ärinden iki sany gyzy bolupdyr,
gyzlaram hepdede bir gezejik görýärmişin, sebäbi ola
r çagalar bagynda bolýamyş. Onuň ýaşaýan
eri ullakan jada bolsa
-
da otagy şeýlebir kiçijikmişin welin, aýlanara
-
dolanara
-
da ýer ýokmuş.
Ol ýerde hiç kim goňşy
-
golamy hem tanamaýarmyşyn, edil uly bazara ýygnanan nätanyş
bazarçylar ýalymyşyn. Özlerem otagla
rda giren batlaryna iinden gulplap, edil trmede aly
ýapyk gapynyň aňyrsynda ýaşaýarmyşlar. Onuň täze äri şäher awtobusyny sürýärmişin, daň saz
berenden işe gidip, ýatyljak bolup durka öýüne dolanýarmyşyn. «Gyzym hünübirýän bolup
aglady


diip, Mmin ag
anyň özem tukatlandy.


Eden etmişi, goýberen ýalňyşy üçin ötünç
soraýar. Täze, ulurak jaýa nobata durupdyr welin, nobatyň haçan ýetjegem belli däl».

Mömin aganyň gyzy şol garaşylýan täze jaýy alaýsa, äri garşy bolmasa, oglunam ýanyna
äkitjekmiş. Ýöne ol ş
ol jaý alynýança, ogluna hossarlyk etmegini kakasyndan haýyş edipdir.
Mömin aganyň ýüregi eräp, gyzyna hiç zadyň aladasyny etmezligi, diňe äri bilen uruş
-
sögüşsiz
ýaşamagyny arzuw edipdir. Oglanjyga bolsa özüniň seretjekdigini aýdypdyr. «Özüm dirikäm
-
,
og
lanjygy hiç kime bermen. Ölemsoňam, alla rehim etsin. Ulalar, adam bolar, öz ugry bilen
19


gider». Aksakgalyň gürrüňini diňlän kempir bilen Bekeý daýza tukatlandylar, hatda gözýaşam
etdiler.

Ana, şol gezek çaý başynda
-
da oglanjygyň öz kakasy hakda gürrüň açyl
dy. Ol hem başga
aýala öýlenipdir, aýtmaklaryna görä onuňam ikimi ýa üçmi çagasy barmyşyn. Özem
parohodlaryň birinde matrosçylyk edýärmişin. Içmesinem goýýan ýaly. Onuň täze aýaly her
gezek parohod gelende çagalarynam ýanyna alyp, ärini garşylamaga çykarmy
şyn: «Diýmek, olar
şol ak gämini garşylaýan bolmaly» diýip oglanjyk aýgyt etdi...

Ak gämi bolsa ýumaş
-
ýumaşdan daşlaşýardy. Beýik, uzyn owadan gämi turbalaryndan tüsse
çykaryp, dury suwuň ýüzünden süýşüp barýardy. Ol ak balyga öwrülip, öýüne tarap ýüzüp
ge
ln oglanjykdan bihabardy.

Ol tutuş düýrmegi bilen balyga öwrülmegi arzuw edýärdi. Onuň teňňesi, ýüzgüji, guýrugy...
ähli zady bardy, ýöne kellesiniň welin, özüniňki bolmagyny, ullakan gözlerini, ullakan
gulaklaryny, inejik bonuny alyp galmak islerdi.

Emma gözleriniň welin, edil balygyňky ýaly
suwa gaýym bolmagyny höwes edýärdi. Oglanjygyň uzyn kirpikleri edil göläniňki ýaly ösgündi,
zem ol kirpikler nme indir gyrp
-
gyrp edýärdiler. Güljemal gelin öz gyzynyň şol oglanyjyk
ýaly owadan bolup ýetişmegi
ni arzuw edýär. Owadan bolmak nämä gerekkä? Oglanjygyň özi
in
-
gzleri owadan boldy
-
bolmady parhy ýok, suwuň astynda görse bolany.

Oglanjygyň balyga öwrülmegi babasynyň ýasan suwa düşülýän aýmançasynda bolup
geçmelidi. Göz açyp ýumasy salmyň içinde ol b
alyga wrlr. Balyga wrlen badyna
-
da
taşanyň üstünden bökäge
-
de, derýa düşüp, akymyň ugruna ýüzüberýär. Ol kä çümýär, kä çykyp
töweregine garanjaklaýar. Elmydama suwuň aşagy bilen ýüzüp gitmek gyzyksyz bolmaly. Ol
çalt akýan derýa bilen aşaklygyna barý
ar. Aýlawlar, hokurdanlar, gyzyl şykgyly kert kenar,
daglar, tokaýlar yzda galýar. Ol öz daşlary bilenem hoşlaşýar. «Hoş gal, «tank!». Hoş gal
«möjek». Hoş gal! «eýer». Mömin aganyň işleýän ýerinden geçip barýarka, ol suwdan ýokaryk
towsar
-
da, zglerini

galgadyp: Baba sag bol. Men yzyma dolanaryn! dier. Mmin aga
allaniiksi bolar. Garry mama, Beke daza, eli gyzjagazly Gljemal gelin dagy agyzlaryny ayp
aňkaryşarlar. Ýogsam näme! Kellesi oglanjygyňky, galan ýeri balygyňky bolan jandar gören
adam ba
rmy? Oglanjyk olara: «Sag boluň!


diip, gygyrar.


Men Yssykkle tarap zp
barýan. Men ak gäminiň ýanyna gitjek. Ol gämide meniň kakam işleýär!». Baltak
-
ha ol agday
görüp, kenaryň gyrasy bilen ylgasa gerek. Eger
-
de Baltak zni suwa oklajak bolsa ogl
anjyk
oňa: «Baltak beýtme. Beýtseň akarsyň» diýer
-
de, ýüzmesini dowam eder. Asma köprüniň
urganynyň aşagyndan sümüp geçer. Ondan aňyrda bolsa, tokaýly kenar bardyr. Ondan soňam
şaglawuk jülge bilen göni Yssykköle tarap ýüzer.

Yssykköl edil deňiz ýalydyr. Y
ssykköle ýetensoň oglan balyk tolkundan
-
tolkuna, tolkundan
-
tolkuna, zni urar welin, derrewem ak gmi peda bolar. Essalawmalekim, ak gmi!
Essalawmaleýkim! Bu men. Mydama saňa dürbi bilen serederdim». Gäminiň üstündäki adamlar
haran galyp, ol tsinlig
e esederler. Şol mahal gäminiň gyrasyna gelip durana oglanjyk: «Kaka,
salam. Men seň ogluň bolmaly. Yzyňdan ýüzüp geläýdim» diýer. «Sendenem bir oglan bolarmy?
Sen ýarym adam, ýarym balyk ahyryn?». «Meni öz ýanyňa alsaň, derrewem oglana öwrülerin».
Hany,
synanyşyp göreli!». Oglanjygyň kakasy suwa tor oklar
-
da, oglan balygy gäminiň üsüne
çykarar. Şol mahala, ol ýene oglanjyga öwrüler. Şondan soň bolsa...

Şondan soň ak gämi ýoluny dowam etdiler. Oglanjyk öz durmuşyny, ähli görüp
-
eşiden
zatlaryny kakasyna gr
rüň berer. Daglar, jülgeler hakda, şol at dakylan daşlar hakda, derýa
hakda, babasynyň ýasan aýmançasy, ol ýerde özüniň balyk ýaly bolup, gözlerini açyp ýüzmegi
öwrenişi hakda, tokaý zapowednigi hakda birin
-
birin aýdyşdyrar.

20


Elbetde, Mömin aganyň öýünde öz
üniň nähili ýaşaýandygynam gürrüň berer. Ýetişikli
Mömin at alanam bolsa, ol adamynyň erbet däldigini goý, oglanjygyň kakasam bilip goýsun.
Olar ýaly gowy adam hiç ýerde ýokdur. Ýöne ol mekir däl, şonuň üçinem hemme kişi onuň
stnden gljek bolup dur. Ora
zkul daýy käte garrynyň üstüne
-
de heňkirýär, adam
-
gara baram
bolsa çekinenok. Mömin aga bolsa, özüni goramaga derek, gaýtam Orazkulyň ähli günäsini
bagyşlap ýör. Asyl ol Orazkula derek işleýärem. Deregine işlemek dagy näme ol. Gaýtam
Orazkul serhoş bolup,
dübläp gelende, onuň ýüzüne tüýkürmeli halyna goja öňünden çykyp, ony
atdan düşürýär, ýorgana geçirip ýatyrýar, eşiklerini çykarýar, ertir gözi
-
başy agyrmaz ýaly üstüni
basyrýar. Yzyndanam onuň atynyň eýerini aýryp, arkasyny sypalaşdyrýar, öňüne ot dökýär.

Bary
hem Bekeý daýzanyň çagasynyň bolmaýanlygyndan. Näme üçin beýlekä, kaka? Islän çaga
dogursyn, islemedik dogurmasyn. Onuň näme tapawudy barka? Orazkul daýy Bekeý daýzany
ýenjip başlaýar welin, babama haýpym gelýär. Şondan
-
a babamyň özüniň urulanam gowy
dyr. O
pahyr gyzynyň urulýanyny görüp, şeýlebir gynanýar welin... Bekeý daýza çyrlap gygyrsa
-
da,
babamyň elinden gelýän zat ýok. Diňe öz
-
özüni heläk edýär. Ol öz gyzynyň tarapyny çaljak
bolsa
-
da, mamam oňa ýol berenok. «Öz işiň bilen bol, sokulma


diip,
ol babamyň üstüne
heňkirýärdi.


Ursa urupdyr
-
da. Ursa öz aýalyny urýar». «Ol meň gyzym ahyryn?». «Gyzyň
bolanda näme? Duldegşir goňşy bolup ýaşamaýan bolsaň näderdiň? Allowarrada tünegini diken
bolsa näderdiň? Her gezek olary aralamak üçin at salyp giderm
iň? Uruş
-
sögüşiň arasyna düşseň,
kim seň gyzyňy heleý edinip saklasyn?».

Mamam diýip gürrüňini berýänim hakyky mamam däl. Ol öweý. Sen ony bilýänem dälsiň,
kaka. Hakyky mamam men kiçijikkäm ölüpdir. Şol ölensoňam öweý mamam peýda bolupdyr. Ol
ýerleriniň
howasyna
-
da düşüner ýaly däl. Birden
-
ä ümür gelip dur, birdenem doly gatyşykly
ýagyş ýagyp dur. Öweý mamam şol howa ýaly düşnüksiz adam. Ol kä oňat, kä erbet, käte bolsa,
hiç hilem däl. Gaharlanyp başlasa, dat günüňe. Babam ikimiz
-
ne dymaas. Keseki

agasyny eklp
-
sakalanyňdan netije bolmaz diýýär. Men keseki däl ahyryn, kaka. Men
elmydama babam bilen ýaşadym. Şonuň üçinem men keseki däl
-
de, gaýtam mamamyň özi, soň
gelen bolany üçin keseki bolýar. Soň gelse
-
de, maňa keseki diýip at goýdy oturyberdi ol.

Gyş aýlary şeýlebir gar ýagýar welin, edil meniň kekirdegime ýetýär. Şeýlebir gar üýşmekleri
toplanýar welin... Tokaýa dagy gitmekçi bolsaň, diňe Alabaşy münäýmeseň, başga ýabylar
ýöräbem bilmeýär. Alabaş welin, gar üýşmeklerini döşi bilen itişdirip ýörem
egi wrenipdir.
Şemal güýçli bolýar. Berkräk bolaýmasaň, derrew aýagyňa badak salyp ýykjak. Kölüň üstünde
güýç li şemal oýnap, seniň gämiňi birtarapa gyşardyberdigi şonuň biziň şemalymyzdygyny
biläýgin, kaka. Yssykköli çaýkaýan biziň San
-
Taşymyzyň şemalydy
r. Babam maňa şeýle bir
wakany gürrüň berdi: bir mahallar biziň topragymyza agyr duşman çozupdyr welin, San
-
Taş
tarapdan güýçli şemal öwsüpdir
-
de, duşmanlary eýerden agdaryp başlapdyr. Pyýada
-
da rp
bilmändirler. Şemal olaryň ýüzüni persala edişdiripdir.

Olar şemala tarap ýeňselerini

wrpdirlerem welin, gli el olary orgalada
-
orgalada Yssykklden ykarypdyr. Ana,
şeýle bolupdyr. Biz bolsak, şol şemally ýerde ýaşaýas. Şemal biziň ýanymyzdan başlanýar. Gyş
düşdügi şemalyň derdinden ýaňa derýanyň aňys
yndaky tokaýam şatyrdap ses ediberýär. Gaty
howply bolar.

Gyş aýlary tokaýda işem kän däl. Ýazda
-
ha alagylar gelni sebpli ol erlerde adamam
köpelýär. Tomus mahaly giň aýmançada çopanlar goş ýazdyranda baý hezil bolýar
-
a. Dogry,
ertir gn dogdugy ol
ar mallaryny daga tarap srrler. Bolsa
-
da hezil
-
dä. Çopanlaryň çagalary,
aýallary ýük maşynlaryna münüp gelýärler. Gara öýlerini, öý goşlarynam ýük maşyny bilen
äkidýärler. Olar birneme ornaşansoňlar babam ikimiz salama gidýäs. Hemme kişi bilen elleşip
21


g
örüşýäs. Babamyň aýtmagyna görä, ýaşkiçi elmydama elini öňürti uzatmaly. Gol gowşuryp
görüşmeseň, özüňden ulyny sylamadygyň bolýar. Babam ýene, ýedi adamynyň biri hökman
perişde bolmalydyr diýýär. Perişde diýilýänem baryp ýatan akylly
-
pahasly adam
bolmaly
myşyn. Şonuň bilen görşen adam ömri ötýänçä bagtly bolmaly. Men babama: «Beýle
bolsa, şol adam bilen hemmämiz görşüp çykarymyz ýaly özi näme üçin perişdedigini
adaanok din. Babam glr
-
de: «Ähli gepem perişdäniň özüniň perişdedigini
bilmenliginde
-
dä» diýýär. Ol gaty sada bolýarmyş. Akyldar özüniň akyldardygyny
bilmeýärmiş, ýöne garakçy welin, özüniň garakçydygyny bilýärmiş. Men
-
ä şoňa akyl ýetirip bile
mok. Bilmesemem, hemme kişi bilen salamlaşýan, ýogsam salamlaşamda birneme utanýanam
welin. Babam

bilen alaga baramda
-
ha utanamok. Ata
-
babalaň gezen ýerine hoş geldiňiz!
Mal
-
gara, bala
-
çaga, baş tükelçilikmidir?». Bu babamyň sözleri. Men salamlaşýan
-
da, sesimi
çykarman duruberýän. Babam ýazlagçylaryň hemmesini tanaýar, umuman, ol köp bilýän adam.
O
l gelenleriň hal
-
ýagdaýynam soraýar, öz ýaşaýşynam gürrüň berýär. Men welin, çagalar bilen
näme hakda gürrüň etjegimem bilemok. Soň biz gözdaňdy oýnaýas, uruş oýnaýas welin,
gyzygyp gids
-
de, dargasymyzam gelenok. Gyş düşmän, mydam tomus bolup dursa, nähi
li
gowy bolardy. Men ala gelen oglanjyklar bilen onar rerdim.

Biz onap bolanak, ojakjlarda ot akylar. Ot anany bilen medan agtylandyr
öýdýäňizmi? Ýok, diňe ojagyň töweregi ýagtylýar, töwerek, tersine garaňkyraýar. Biz şol
alagaraňkyda uruş oý
nap, edil kinolardaky ýaly gaçyşyp
-
kowuşýas. Eger
-
de seni komandir
belleseler, hemme kişi saňa gulak asýar. Komandir bolmak gowudyr...

Soň dagyň depesinden aý peýda bolýar. Aý aýdyň mahallary oýnamak hezil welin, arman,
babam meni alyp tgidr. Biz e t
arap otluk meýdanyň üstünden gidýäs. Goýunlar ümsüm
ýatýarlar. Töwerekde ýabylar gezmeleşip ýör. Kimdir biri aýdym aýdýar. Ol, belkem garry
çopandyr, belkem, ýaşdyr. Babam meni saklaýar
-
da: «Diňle, bular ýaly aýdymy hemme wagt
eşidibem bilmersiň» diýýär. O
l uludan dem alýar, baş atýar. Babam şeýlebir zady gürrüň berýär.
Bir mahallar bir han başga bir hana ýüzlenip: «Isleseň
-
ä, sen meniň gulum bol
-
da ýaşaber.
Islemeseňem, men seniň iň esasy arzuwyňy ýerine ýetirjek
-
de, yzyndanam ldrjek dir.
Beleki: G
ul bolup ýaşamak
-
ha islmok


dir.


Gowusy, sen meni ldr. ne
öldürmeziňden öňürti meniň ilimden öňýeten çopanyň birini çagyr». «Çopan saňa nämä gerek?».
«Ölmezimden ozal çopan aýdymyny diňlejek». Babamyň aýtmagyna görä, adamlar öz dilinde
adyla
n aýdymy eşitmek üçin janlaryndanam geçýärmişler. Şol adamlaryň nähilidigini bir
görsemdim. Olar ullakan şäherlerde ýaşaýan bolaýmasalar.



Diňlemek hezil
-
?


diýip, babam pyşyrdaýar.


E huda, nhili gowy adym adalar!

Sebäbiniň nämedigini
-
h bilemok

welin, babama meň nebsim agyrýar. Käte
-
kte hut
aglaberisim gelr...

Ertir irden welin, ýaýlagda adam görjek gümanyň ýokdur. Olar mal
-
garalaryny daga tarap
sürýärler. Tomus gutarýança şol ýerden dolanmazlar. Olar giderler welin, başga kolhozlardan
başga
maldarlar gelerler. Olar gündiz ýol ýöräp, gije düşdügi ýaýlagda düşleýär. Babam ikimiz
ýene şol ýere gidýäs. Ýene salamlaşýas. Babam adamlar bilen salamlaşmagy gaty gowy görýär.
Menem salamlaşmagy şondan öwrendim. Belki, ahyrsoňy ol seýrek gabat gelýän pe
rişde bilen
salamlaşaryn?

Her gezek gyş düşdügi Orazkul daýy bilen Bekeý daýza şähere doktora görünmäge gidýärler.
Belkem, doktor bir tapylmaýan derman berse, olaryň çagalary bolar. Mamam bolsa olaryň
doktora gitmeklerini unaman, gowusy wl ykylmaklary
ny talap edr. ykylynmaly
öwülýä daglaryň aňyrsynda, pagta ekilýän ýerdemişin. Ol ýerde, dag
-
daşly düzlükde Süleýman
22


daglary diýen dag barmyşyn. Süleýman daglarynyň düýbünde bir gara goýunyň damagyny
çalagada, doga baryny okap, daga tarap ýöremelimişin.
Her ädimiňde
-
de öz arzuwyňy beýan
etmelimiş. Şeýdiberseň, Alla seniň nalyşyňy eşidip, perzent beräýmegi mümkinmiş. Bekeý
daýzanyň
-
a Süleýman daglaryna gitmek höwesi bar welin, Orazkul daýy oňlanok. «Süleýman
daglaryna etmek in ne pul gerek bolar! Ol
ere samolýotly baraýmasaň, başga ulag bilen
ýetjek gümanyň ýok. Daglaryň üstünden aşmaly ahyryn. Samolýota ýetýänçäňem bir topar
harajat ykarmaly bolar

Orazkul daýy bilen Bekeý daýza şähere giden mahallary biz ýalňyz galýas. Biz diýýänim


Sedahmet, onu
ň aýaly Güljemal hem olaryň kiçijik gyzy. Bolany şol.

Agşamlyk, iş
-
alada gutaransoň, babam maňa erteki aýdyp berýär. Daşary tüm garaňky. Aýaz.
Şeýlebir sowuk welin, belent
-
belent daglaram aýazdan ýegşerilişip, biziň öýmüziň töweregine
gysmyljyraşyberýärler
. Şol ýagdaý meni hem begendirýär hem gorkuzýar. Men deňsiz
-
tasyz
plwan bolan bolsam, plwan donumy geerdim
-
de, haýbat bilen daşaryk çykardym. «Eý,
belent daglar! Men ýanyňyzdakam siz hiç zatdan, aýazdanam, çapgyn şemaldanam çekinmäň
-
de,
öňki bolşuňyza

duruberiň» diýerdim. Ondan soň, gar üýşmekleriniň üstünden ädimläp, derýadan
geçerdim. Bilýäňmi, gije agaçlaram gorkýar ahyryn. Olar ýalňyz. Hiç kim olara göwünlik
bermeýär. Men olaryň ýüzünden sypap, hossarlyk ederdim. Agaçlara
-
da nebsim agyrar.

azyna
ýapraklamaýan agaçlar, gyş gijelerinde çakdanaşa gorkan agaçlar bolsalar gerek. Biz
guran şahalary odun edinmek üçin çapýas.

Babam erteki aýdyp berýän mahaly men şol zatlar barada pikir edýän. Babamyň ertekileriniň
ahyry ýokdur. Ertekileriň her hilisi bard
yr. Has gyzyklysam, kiijik ypalak atly oglanjyk hakda.
Ol oglanjygy açgöz möjek ýuwudyp, öz başyna belany satyn alýar. Ýok, Çypalagy öňürti düýe
iýipdir. Çypalak otuň düýbünde uklap galýar welin, otlap ýören düýe ýapraklar bilen birlikde
ony hem ir go
ýberiberýär. Şoň üçinem düýe öz iýýän zadyny saýgarmaz diýýäler. Düýäň
içine düşen Çypalak ulili bilen gygyrmaga başlaýar. Ýaşulylar maslahatlaşýarlar. Çypalagy halas
etmek in dni somaly bolalar. Mjegem z samsyklygy zerarly ypalagy ir. Nme
a
ýak astynda togarlanyp ýörsüň, men seni iýerin». «Etseň
-
ä meni iýme, möjek aga. Iýseňem men
seni helk ederin, ite wrrerin. Ha
-
ha
-
ha!


diip, mjek glr.


Heý, möjegiň ite öwrülen
mahalyna gabat gelipmidiň? Asyl şojagaz sözleň üçinem men seni iýmel
i bolaryn. Mjek
yplagy uwudar
-
da, öz urgy bilen gidiberýär. Ýöne şol günden başlabam ol öz möjekligini
ýitirmeli bolýar. Möjek haýsydyr bir sürüniň golaýyna baryp, goýunlaryň üstüne eňmäge
hyýallanýar welin, onuň garnyndaky Çypalak sesinde bary bilen:

«Eý, çopanlar, ägä boluň! Men
möjek. Ahmal bolsaňyz häziriň özünde goýnuňyza daraýan!» diýip gygyrýar. Wagşy möjek
näme etjegini bilmeýär. Ol öz garnyny dişleýär, ýatyp togalanyp görýär. Emma Çypalagyň sesi
öňküsindenem gaty ýaňlanýar: «Eý çopanlar! Bärik

geliň
-
de, meni ýenjiň!». Çopanlar möjegiň
üstüne eňýärler. Möjek gaçýar, çopanlar kowýar. «Ýetiň yzymdan!». Çopanlar aňk bolýarlar. Bu
niçik ýagdaý? Özi gaçyp, özüni kowuň diýýän möjek nämekä? Möjek zordan arany açýar. Emma
çopanlaryň kowgysyndan sypany b
ilenem, znden gayp nir gitsin? Ol nme etjek bolsa,
Çypalak öňünde böwet bolýar. Çypalak gabat gelen ýerden möjegi kowýar, mümkin bolan ýerde
möjegiň üstünden gülýär. Şeýde
-
şeýde ysgyndan gaçan möjek iňňä sapaýmaly ýaly bolup
horlanýar. Ol dişlerini şa
kyrdadyp, uwlaýar: «Bu oglan meň başyma towky bolup indi. Ömrümiň
ahyrynda sähne boldum». Çypalak ýatan ýerinden: «Taşmatlara tarap git, onuň goýunlary semiz.
Baýmatlara tarap git, onuň itleriniň gulagy ker. Ermatlara tarap git, onuň çopanlary ýatmagy
gowy

grr


diýip, pyşyrdaýar. Möjek bolsa, syrtyny ýere urýar
-
da: Hi erigem gitmen.
Gowusy kimdir biriniň ýanyna baryp, itiň ornuny tutjak»


dir.

23


Dogrudanam, kaka, ol erteki hezil, hä? Babamyň ondan başga
-
da glkn, howply, gagyly
ertekisi kn.
ne meniň iň gowy görýänim Ene Sugun hakdaky erteki. Babamyň aýtmagyna
görä, Yssykkölde ýaşaýan her bir adam şol ertekini biläýmeli. Ony bilmezlik, diňlemezlik
günämiş. Sen şol ertekini bilýäňmi, kaka? Ol özem, erteki dälmiş
-
de, hakykatmyş. Babam şeýle
di
är. Biziň hemmämiz Ene Sugunyň perzentlerimişik. Senem, menem, babamam...

Gyş aýlary biz şeýdip, erteki diňläp ýaşaýas. Gyş gaty uzaga çekýär. Eger
-
de, babamyň şol
ertekileri bolmasa, içiň gysyp gitjek.

az gelende hezillik bolar. Howa maladygy opanlar
göçüp gelýärler. Diňe derýadan
aňyrda adam ýok diýäýmeseň, biziň sanymyz köpelýär. Aslynda derýadan aňyrdaky tokaýa
adam aýagy sekmez ýaly, hiç kim ýekeje şahanam döwmez ýaly biz dagda ýaşaýasda. Biziň
anymyza hatda alymlaram geldi. Bir garry adam, bir a
ş ýigit, iki sanam aýal. Aýallaryň
aýagynda jalbary bar ekeni. Ýaş ýigit olaryň okuwçysy bolmaly. Olar biziň ýanymyzda tutuş bir
aý ýaşap, ot ýygnadylar, ýaprak ýygnadylar, şaha ýygnadylar. Biziň San
-
Taşymjygymyzyňky
aly toka er znde
-
de az
-
azmyş. Asy
l düýpden ýok diýen ýalymyş. Şonuň üçinem San
-
Taşyň tokaýyny goramaly, ýitip
-
ok bolmaz aly saklamaly.

Men bolsam, babam diňe agaja nebsi agyranyň üçin tokaý goraýandyr öýtýärdim. Orazkul
daýym kimdir birine agaç beräýse babamyň gahary gelýär...





























24


3


Ak gämi daşlaşýardy. Indi dürbi bilen seretseňem, onuň turbalary çalaja görünýärdi. Basym
olam gözden ýiter. Indi oglanjyk kakasynyň gämisinde ýüzmesiniň soňunyň näme bilen
gutarjagyny olap tapmalydy. hli aklan zatlary erbe
-
ýer boldy welin, soňuny tapm
ak aňsat
düşmedi. Ol özüniň ak balyga öwrülşini, ak gäminiň ýanyna, kakasynyň ýanyna ýüzüp barşyny
göz öňüne getirende kynçylygam çekmedi. Kakasyna beren gürrüňlerini tapmagam ýeňil boldy.
Yzy welin... Sebbi, ynha ak gmi kenara gelip durar, matroslar l
i
-
öýlerine ugrarlar. Şolar
bilen birlikde oglanjygyň kakasam öýüne gitmeli bolar. Oňa iki çagasy bilen aýaly garaşýar
ahyryn. Şonda näme etmeli? Oglanjyk ýanyna baraýsa, kakasy ony öýüne äkidermikä? Öýüne
kidse, aaly ondan: Bu oglanjyk nme? Nireden
olukdy? diip soramazmy? ok, gowusy
ol kakasynyň ýanyna gitmeli däl...

Ak gämi bolsa, çala saýgarylýan nokada meňzäp, kem
-
kem daşlaşyp barýardy. Nurly gün
eýýäm suwuň ýüzüne döşüni diräpdi. Dürbi bilen seretseň, kölüň üsti melewşe öwüsýärdi.

Gmi gzden

ýitdi. Şonuň bilenem ak gämi hakdaky erteki tamam boldy. Indi öýe gaýtmaly.

Oglanjyk portfelini erden galdyrdy
-
da, dürbüsini goltugyna gysdy. Ol ýylanyň hereket edişi
aly, saga
-
sola öwrülip, dagdan gaty çakganlyk bilen düşmäge başlady. Oglanjyk öýe
gola
ýladygyça ýüreginiň gürsüldisem köpelýärdi. Ol entek göläniň çeýnän köýnegi üçinem jogap
okamalydy. Onuň üçin oglanjyga çäre görülmelidi. Ol çäreden başga zat hakda pikirem
etmeýärdi. Ol düýpden ruhdan düşmezlik üçin portfeline: «Sen hiç zatdan gorkmagyn


didi.


Ikimize
-
de käýýärler. Göläniň boşananyny men näbileýin? Oň üçin men günäkär däl ahyryn.
Ýeňsäme bir şarpyk urulsa
-
da, ydaryn, Senem
-
ä zybyrdadylyp zyňylaýmagyň ahmal welin,
gorkmagyn. Zyňylanyň bilen öläýmersiň. Sen portfel ahyryn. Ýöne mamamyň
eline şu dürbi
düşäýse welin, geň bolmasa gerek. Şoň üçinem ilki biz dürbüni saraýda gizläli
-
de, e baraly...

Oglanjyk aýdyşy ýaly edip, dürbüni saraýda gizledi. Şondan soňam ol bosagadan ätlejek
bolanda adandy. howpurgandyryjy msmlige gaplanandy.

Işige ýetende daş
-
twerek edil
göçülip gidilene meňzeýärdi. Onuňam öz sebäbi bar ekeni. Bekeý daýzany ýene äri ýenjipdir.
Diýmek, Mömin aga ýene ezýet baryny çekendir. Ol pahyr öz gyzynyň horlanyşyna şaýat bolup,
wagşy haýwan ýaly Orazkulyň öňünde dyza çö
kp, aman dilndir, zni kemsidendir. Mmin
aga gyzyň mähriban atasynyň ýanynda agza alynmaýan sögünçleri eşidendir. Orazkul Bekeý
daýzany dogurmazak ganjyk, mada eşek diýen ýaly ýaramaz sözler bilen kemsidendir. Bekeý
daza aylgan sesi bilen gygyryp,
z ykbalyndan zerenendir: Alla meni dogmazak edip
ýaradany üçin men günäkärmi? Niçeme heleý edil goýnuň guzlaýşy ýaly guzlaşyp ýör. Meni
bolsa, ýokarky şeýdipdir. Maňa bular ýaly durmuş gerek däl. Meni urma
-
da, başarsaň, öldürip
taşla. Meni urma, gany
-
ym!
..

Garry Mömin henizem agyr dem alyp, dulda otyrdy. Onuň dyzynyň üstünde ýatan elleri
sandyraýardy, reňkem öçügsidi. Mömin aga agtygyna tarap seretdi
-
de, hi zat dimn, ene
gabaklaryny goýberdi. Garry mama öýde ýokdy. Ol Bekeý daýza bilen Orazkuly ýaraş
dyrmaga,
dwlen gap
-
gaçlary ýygnaşdyryp, içerini birneme tertibe salmak üçin gidipdi. Garry mama
şeýleräk adam: Orazkul bilen Bekeý urşanda, has dogrusy, Orazkul Bekeýi ýenjende özi
-
h bir
goşulanok, Mömin aga
-
da aralamaga maý berenok. Uruş
-
sögüş tamam bol
andan soňam, olary
ýaraşdyrjak bolýar. Aý, ol mamadan soňky hereketlerem az däl
-
le.

Oglanjygyň hemmeden beter goja haýpy gelýärdi. Şolar ýaly waka bolanda Mömin aga her
gezek ölümiň bäri ýanyndan gaýdýardy. Ol edil aňkaw bolan ýaly, hiç kime görünmän dulda
ýygrylyp oturýardy. Adam ogluna özüniň näme hakda pikir edýändiginem aýtmaýardy. Şo
lar
25


ýaly pursatda Mömin aga özüniň gurpdan gaçandygy, ýekeje oglunyň bolandygy, onuňam
uruşda galandygy hakda pikir edýärdi. Wepat bolan ogul eýýäm ýatdan çykyp gitdi. Eger
-
de şol
ogul bar bolandygynda hli zat tersine bolardy. Mmin aga aradan ykan aaly
nam hli
-
şindi
ýatlaýardy. Olar tutuş ynsan ömrüni bile ýaşadylar ahyryn. Ol zatlar
-
a boldy gedi welin,
diriligiň ezýeti bolup Bekeýiň ykbaly ony hasam ýakýardy. Bekeý pahyr bir bagtygara bolup
galdy. Kiçi gyzynyňkam çüwmedi. Ol bir çaga dogurdy
-
da, agas
ynam taşlap, şähere siňip gitdi.
Indem gol doly maşgalasy bilen bir hütdükde ýaşap ýör. Bekeýem bu ýerde Orazkul bilen görgi
baryny grp r. Goja erkek adam bolany in hli kynylyklary ekip
-
çydaýar, ýöne Bekeýiň
zi enelik dugusyndan mahrum bolup r
. Orazkul bilen ýaşalýan şunça ýylyň dowamynda
Bekeý durmuşdan halys lejikdi, doýdy. Ýöne onuň elinden gelýän alajy ýok. Gaçyp nirä gitjek?
Ömür diýilýän zadam adama baky berlenok. Mömin aganyňam ýaşy birçene ýetiberen. Goja
dünýäden ötensoň, Bekeý näderkä
?

Oglanjyk tabakdaky ala anap, biraz rek idi
-
de, aýnanyň öňüne baryp durdy. Içeri
alagaraňky bolsa
-
da, ol yrany akjagam bolmady, babasyna azar bermek islemedi. Go z
pikiri
-
oy bilen gmra bolsun otursyn.

Oglanjygam z pikiri bilen gmra boldy. Ol
Bekeý daýzanyň öz ärine näme sebäbe arak alyp
berýändigine hiç akyl ýetirip bilmedi. Orazkul onuň depesinden ýumruk salýar, Bekeý oňa derek
ýene ýarym litr arak uzadýar. Bu ýagdaýdan hiç baş alyp çykar ýaly däl. Ah, Bekeý daýza,
Bekeý daýza! Äriň seniň näç
e sapar tultyk suwuňy çykaryp ýençdi. Sen onuň ähli etmişini
bagyşladyň. Garry baba
-
da Orazkulyň ähli edenini geçirýär. Näme üçin bagyşlaýaňyz? Näme
üçin? Beýle adama hiç mahal dözmeçilik etmeli däl. Orazkul azgyn, pis adam. Aslynda onuň
nm geregi bar? B
iz Orazkulsyzam ýaşardyk ahyryn.

Birneme gazaplanan çaga hyýaly oglanjygyň göz öňünde şeýlebir şekli janlandyrdy. Olaryň
hemmesi üýşýär
-
de, Orazkulyň üstüne topulýarlar, semiz, hapa, arakdan ýaňa aňkap duran
daýaw adamyň derýa tarap süýräp äkidýärler. Oraz
kul aman dileýär. Emma onuň aman
-
zamanyny bermn, suwa onda
-
da derýanyň köwlenip akýan ýerine hallanladyp oklap
goýberýärler. Orazkulyň balyga öwrüljek gümany ýok.

Ol hyýaldan soň oglanjygyň keýpi gowulandy. Ol Orazkulyň suwuň içinde emedekläp
ýörşüni, onu
ň mahmal şlýapasynyň akyp barýanyny göz öňüne getirende hatda gülküsi hem
tutdy.

Emma haýpyňy getiriji bir hakykat bardy. Ol hem uly adamlaryň ol adalatly çäräni durmuşa
geçirmek hakda pikirem etmeýändiklerinden ybaratdy. Uly adamlar oglanjygyň çak edişini
ň
tersinden gopardylar. Orazkul e ll
-
gammar agdada dolanar. Emma ony g hi aby
ýok ýaly edip garşy alarlar. Mömin aga onuň atyny tutar, aýaly derrew semawary otlamak bilen
bolar. Ähli kişi edil şonuň gelmegine garaşyp duran ýaly, ot
-
elekdir. Ora
zkul bolsa kne
heňňamyna başlar. Ilki tukatlanar, soň aglamaga durar. Durmuşyň gurýan oýunlaryna gara! Her
bir adam, hatda adam hasabyna urulmasyz adamlaram, Orazkul ýalynyň elini uzatmagynyň özi
kiçilik boljak adamlaram näçe islese, bäşmi ýa onmy çaganyň

atasy bolup ýör. Orazkulyň
olardan nämesi kemmişin? Näme üçin onuňky ugruna däl? Ýa
-
da orny bouna mynasyp dlmi?
Her niçigem bolsa, Orazkul tokaý hojalygynyň starşiý gözegçisi ahyryn. Ol entäp ýören ser
gezdanam dl
-
ä. Ony diýseň, syganlaryňam syganjykl
aryny a tyryp sanamaly. Orazkul
hormat
-
sylag goulmaan adamam
-
a däl. Onuň görnüp duran ýetmezi ýok, ähli zady ýerbe
-
er.
Aýagynyň astynda aty bar, elinde gamçysy bar, aryp gelende hormat bilen öňünden çykýarlar.
Onda näme üçin deň
-
duşlary ogul öýerip, g
yz ykararlaram welin, Orazkul... Ogulsyz
-
perzentsiz adamdan bolarmy?

26


Beke daza
-
da gözýaş dökýär, aljyraýar, äriniň göwnüni tapmak isleýär. Ol nirededir bir
ýerde gizläp goýan çüýşesini tapýar hasratdan ýaňa özem içäýýär. Has beteri şondan soň
başlanýar
. Gahar atyna atlanan Orazkul ähli ahmyryny aýalyndan çykarar. Aýalam onuň
günäsini bagyşlar. Ýaşulam şeýder. Orazkulyň asyl towugyna tok diýýän bolmaz. Özi düblär, özi
aylar. Ertir irden ene z
-
gzi gp aly Beke semawar otlap rendir. Mmin aga bols
a
Orazkulyň atyny iýmläp, eýerländir. Orazkul çaý içer, ata atlanar. Ol ýene San
-
Taşyň
hkmrowanydyr. Orazkul aly adamyny birem suwa gark etmelidigi barada hi kim pikirem
etmez.

Garaňky bireýýäm gatlyşypdy. Daş
-
töweregi gijelik gurşap alypdy. Oglanjy
ga portfel alnan
şol gün şolar ýaly waka bilen tamamlanypdy.

Ýatmaga taýynlyk görýän oglanjyk portfelini nirede goýjagyny bilmeýärdi. Ahyrsoňy portfel
oglanjygyň başujynda orun tapdy. Oglan şol mahal klasdaşlarynyň gylla ýarynyň edil şeýle
portfeliniň bolj
akdygyny bilmeýärdi. Bolsa bolubersin, barybir onuň portfeli beýlekileriňkiden
tapawutly, aýratyn portfel bolmaly. Şeýle hem ol öz öňünde täze
-
täze wakalaryň
garaşýandygyny, özüniň hiç kimsiz galyp, iň ýakyn hossarynyň şol portfel boljakdygyny hem
bilmer
di. Ol agyr derdeserleriň sebäbiniňem özüniň iň söýgüli ertekisi bolan Ene Sugun
ertekisiniň boýnuna düşjekdiginem ol bilmeýärdi.

Şol agşam oglanjyk Ene Sugun hakdaky ertekini ýene bir gezek eşitmek isledi. Garry Mömin
ol ertekini edil öz başyndan geçen wa
ka ýaly edip, sojap, baş ýaýkap, aglap, garaz, öz başyndan
geçýän wakalar bilen baglaşdyryp aýtmagy gowy görýärdi.

Emma agyr o
-
pikiriň astynda galan babasyny biynjalyk etmäge oglanjygyň bogny ysmady.
Derdi başyndan agdyk gojanyň bu mahal erteki
-
beleki a
dyna düşmeýärdi. «Ýene bir gezek,
başga bir gezek haýyş edäýeris


diip, oglanjyk potfeline zlendi.


Hzir bolsa, Ene Sugun
ertekini saňa özüm, onda
-
da edil babamyň aýdyşy ýaly edip gaýtalap beräýerin. Özünem
ýuwaşja, hiç kim, senden başga hiç kim eşit
mez aly pessejik ses bilen adaryn. Men erteki
aýtmagy gowy görýän. Aýdan zatlarymam edil kinoda görünýän ýaly edip aýdaryn. Babamyň
atmagyna gr, ol waka erteki dl
-
de hakykat. Ol şeýle bolupdyr...»



















27


4


Bu waka gadym zamanlarda
bolupdyr. Ýer ýüzünde tokaýyň meýdan otlaryndanam kän
mahallary, suwuňam gury ýerden köp mahallary bir uly hem sowuk derýanyň kenarynda bir
gyrgyz tiresi ýaşaýar ekeni. Ol derýa Enesaý diýip atlandyrylýar ekeni. Ol derýa bu ýerlerden
uzakda, Sibirde ýerleş
ýär. Şol derýa ýetjek bolsaň, bedew atyň üstünde üç ýyl bilen üç aý ýol
ýöremeli. Häzir ol derýa Ýeniseý diýýärler. Gadym zamanda oňa Enesaý diýýerdiler. Şonuň
üçinem şeýle bir aýdym aýdylardy.


Senden belent dera barmy, Enesa,

Senden mhrem mekan barmy,

Enesa?

Senden agyr azap barmy, Enesa,

Senden erkin erk barmy, Enesa?


Senden belent dera bolmaz, Enesa,

Senden mhrem mekan bolmaz, Enesa!

Senden agyr azap bolmaz, Enesa,

Senden erkin erk bolmaz, Enesa!


Ana, Enesaý derýasy şeýle derýa bolupdyr.
Enesaýyň töwereginde dürli halklar ýaşapdyrlar.
Olar öz aralarynda çapawulçylyk edipdirler. Şonuň üçinem halklaryň hemmesine
-
de ýaşaýyş
ýeňil düşmändir. Gyrgyz taýpasynyň töweregem duşmandan doly bolupdyr. Häli biri çozupdyr,
şindi biri. Gyrgyzlaryň özlere
m goňşy
-
golamyň üstüne dökülip, alamançylyk edipdirler, mal
apypdyrlar, jalary otlapdyrlar, adamlary gyrypdyrlar. Gabat geleni, kimdigine garaman,
öldüripdirler. Ýagdaý şony talap edipdir. Adamynyň adama rehimi inmändir. Adam adamyny
gyrypdyr. Aw awlamag
a, ekin ekmäge, mal bakmaga hiç kimiň eli ýetmez ýaly derejä barypdyr.
Ol işler bilen meşgulanandan, urmak
-
çapmak, talamak aňsat düşüpdir. Gitdikçe gan kän
dökülipdir. Adamlar adamçylygyny ýitirip ugrapdyr. Ara düşüp, garşydaşlary ýaraşdyrýan
adamam bolman
dyr. Kim ýatanyň üstüne eňip adam öldürse, öýleri otlasa, malyny çapsa, şol
hem baryp atan akylly adam hasap edilipdir.

Birdenem bir geň guş peýda bolupdyr. Ol aglapdyr, gijelerini gözýaş bilen geçiripdir,
adamzadyň dili bilen gepläpdir. Ol agaçdan
-
agaja
bke
-
böke: «Başyňyza uly bela inýär!
Başyňyza uly bela inýär!» diýipdir. Şeýle hem bolupdyr, guşuň habar berýän agyr belasy
adamlaryň başyna inipdir.

Şol gün gyrgyz taýpasy öz goja serkerdesini jaýlapdyr. Külçe batyr köp ýyllap serkerdelik
edipdir, kp
-
kp

ýörişlere gatnaşypdyr, il atasy, ýurt eýesi bolupdyr. Ol batyr söweşlerden aman
sypsa
-
da, ajaldan gutulyp bilmändir. Ahyr onuň kazasy dolupdyr. Il
-
gn as tutup, nji gn
Külçe batyryň jesedini gara ýere tabşyrmaly bolupdyr. Köneden gelýän däbe görä, ar
adan
çykanyň tabydyny göterip barýan gölegçiler Enesaý derýasynyň belent kenaryndan ýöremeli
ekeni. Sebäbi merhum dogduk mekan bilen hoşlaşanda belentden seretmelimiş. Merhum ähli
zatdan öňürti Enesaý bilen razylaşmaly. Sebäbi «Ene» diýmek
-
h ene, sa dim
egem ugur,
derýa. Merhumyň ruhy iň soňky gezek Enesaý hakdaky aýdymyny aýtmaly.


Senden belent dera barmy, Enesa,

Senden mhrem mekan barmy, Enesa?

28


Senden agyr azap barmy, Enesa,

Senden erkin erk barmy, enesa?


Senden belent dera bolmaz, Enesa,

Senden mhrem mekan bolmaz, Enesa!

Senden agyr azap bolmaz, Enesa,

Senden erkin erk bolmaz, Enesa!


Öwülýä barylanda, edil mazaryň başynda duralgada Külçe batyryň tabydyny ýokaryk göterip,
çar tarapa görkezmeli ekeni. «Ynha, seniň derýaň! Ynha
-
da, seniň

belent asmanyň! Ynha, seniň
ene topragyň! Ynha
-
da, biz, seň bilen bir damardan önen adamlar. Biziň ilimiz seni soňky ýoluňa
ugratmaga geldi. Rahat ýat, Batyr!». Soňky nesillere
-
de ýadygärlik galar ýaly Külçe batyryň
mazarynyň üstünde ullakan daş dikeldipd
irler.

Külçe batyryň jaýlanýan güni ähli gara öýleri Enesaý derýasynyň goşa kenarynda hatarlap
dikipdirler. Şeýdip, her öý her hojalyk batyr bilen hoşlaşypdyr. Batyryň jesedi her öýüň deňine
ýetende matam tutulýanyny aňladyp, ak baýdagyň ujuny aşak tutupdy
rlar, doga okapdyrlar, ses
edipdirler. Şeýdibem, indiki öýe barypdyrlar. Indiki öýde
-
de ýaňky hereketler gaýtalanypdyr.
Şeýde
-
şeýde, ýas dabarasy zynjyr ýaly bolup bir öýden beýleki öýe geçipdir. Şol ýagdaý, şol
görnüş gölegçiler tä öwülýä ýetinçäler dowam

edipdir. Gün guşluga galanda, ähli zat taýýar
bolupdyr. Külçe batyryň ýow baryny gören söweş enjamlaryny, ýas ýapynjasy ýapylan atyny
daşaryk çykardylar. Naýzalar, boz sowutlar iki hatara düzüldiler. Kernaý
-
surnaylar buruga
hzirlendiler. Deprekiler d
eplerini gyzdyrdylar. Dabara başlananda şeýle bir owaz döremelidi
welin, hatda guş
-
gumrularam sri
-
süri bolup asmana göterilmelidi, wagşy haýwanlar ala
-
zenzele
bilen tokaa smmelidi, ot
-
çöpler bagryny ýere bermelidi, owaz daglara düşüp, dag
-
daşlar
sandyra
malydy. Aglaýjylar Külçe batyryň agysyny aglamak üçin saçlaryny ýaýypdylar. Ýigitler
bir dyzyna çöküp batyryň tabydyny eginlerine goýmaga taýyn boldular. Şeýlelikde, Külçe
batyryň tabdyny ugratmak üçin ähli serenjam edildi. Tokaýyň eteginde öleniň hormatyn
a
damagy alynmaly dokuz gylal, dokuz kz, dokuz gezek, dokuz goun durdy.

Şol mahalam garaşylmadyk bir waka boldy. Her hili duşmançylyk, wagşyçylyk bolanda
-
da,
haýsydyr bir taýpanyň serkerdesi jaýlan ýan güni enesaýlylar bir
-
biregiň üstüne çozmaýardylar
.
Ol kanuna öwrülen bir düzgündi. Oňa garamazdan, tokaýlaryň gyrasyndaky gaçybatalgalarda
daň saz berenden gizlenen duşmanlar depesinden dabanyna çenli gam
-
hasrata batan gyrgyzlaryň
üstüne duýdansyz topuldylar. Gyrgyzlaryň hiç biri ata atlanmaga
-
da, araga

ýapyşmaga
-
da
ýetişmedi. Şunlukda, henize çenli görülmedik
-
eşidilmedik gan döküşlik başlandy. Hiç kim
sylanyp goýulmady. Gabat gelen gara kelle ýere togalandy. Duşmanlar şeýdip, gyrgyz
taýpasyndan dynmagy ýüregine düwen ekenler. Duşmanlar gyrgyzlary şeýleb
ir gyrdylar welin,
ölenleriň ýasyny tutmaga, öleniň aryny almaga, bolan wakany ýatlamaga
-
da adam gomadylar.
Bolupmy a
-
da bolmanmy...

Adamyny dünýä indermek, ösdürip ýetişdirmek gaty kyn. Emma ony öldürmek welin, itiň
aňsady. Köp
-
kp adam gana boalan dz

medanda meit bolup atyrdy, birneleri bolsa
gylyçdan, naýzadan gaçyp gutulmak üçin özlerini derýa oklap, Enesaýyň girdabynda gark boldy.
Derýanyň iki kenaryndaky gyrgyz öýleri bolsa lowlap duran ýalyna öwrülipdi. Hiç kim
gamaga
-
da ýetişmedi, hiç kim
lmdenem gutulmady. ler udantutma andyryldy.
Adamlaryň jesetlerini Enesaýyň belent kenaryndan suwa taşladylar: «Indi bu ýerleri biziňki! Indi
tokaýlar biziňki! Indi bu mal
-
garalar biziňki!»


diýip, duşman, şat boldy.

29


Wagşyçylyk edip giden duşman, özl
eri daşlaşansoň tokaýdan çykyp gaýdan bir oglanjyk bilen
gyzjagazdan bihabardy. Ol iki bezzat aga ertir irden, ene
-
atasynyň haý
-
küşüne
-
de garaman,
tokaýa oýnamaga gidipdi. Oýuna gyzyşan çagalar tokaýyň jümmüşine aralaşanynam
dumadylar. Oba tarapdan gopan

goh
-
galmagaly eşidip, olar yza eňdiler. Emma gelseler, ne ene,
ne ata, ne dogan
-
garyndaş... Olar bir sagadyň dowamynda ýetim galdylar, tiredeşsiz, ugurdaşsyz
galdylar. Iki çaga gözýaş ede
-
ede, ar tarapa at saldy. Emma diri adam gabat gelmedi. Uzakdan
asm
ana göterilýän tozan göze kaklyşdy. Duşman gyrgyzlaryň mal
-
garalaryny srp barardy.

Çagalar toýnakdan göterilýän tozanyň yzyna düşdi. Olar aýylganç duşmanyň yzy bilen aglap
-
eňräp barýardylar. Çaga çaga bolýarda, duşmandan gaçmaga, gizlenmäge derek, gaý t
am olar
duşmanyň yzyna düşdüler. Olar giň jahanda ýalňyz galmak islemeýärdiler, olar ýandyrylan
-
ýakylan obalarda durup bilmejekdiler. Oglanjyk gyzjagazyň elinden tutup, duşmanlaryň yzyndan
ylgaardy, aak ek meklerini, zlerinem bile alyp gitmek lerini ha
ýyş edýärdi. Emma
oglanjygyň inçejik sesi asmana göterilýän galmagalyň, eňişip barýan mallaryň zenzelesiniň
içinde ýitip gidýärdi. Oglan bilen gyz görgi baryny görüp, şunça ylgasalaram, duşmanyň
yzyndan etip bilmedi. Ahyr olar ysgyn
-
deramatdan gayp ykyl
maly boldular, daş
-
twerege
seretmge
-
de gorkup, bir
-
birege gysylyp, uklap galdylar.

Ýetimiň ýedi rysgaly bardyr diýip, ýöne ýere aýdylmaýar ekeni. Birinji gije sag
-
aman gedi.
Wagşy haýwanlar olara azar bermedi, ýyrtyjylar olary iýmedi. Oglan bilen gyz uk
udan
oananda, gn al
-
asmana göterilen ekeni. Guşlar saýraşýardylar. Çagalar ukudan açylyp, ýene
duşmanyň yzy bilen ugradylar, ýolboýy olar ir
-
iýmiş ýygnadylar, ölmez
-
di edindiler.
Gidiberdiler, şeýdip gidiberdiler, üçünji gün diýlende
-
de bir daglyga eti
p aak ekdiler. Dagdan
aşak baksalar, aňyrsyna
-
brsine gz etmen, gm
-
gk wsp atan dz medanda uly to
gidrdi. Ne dikilipdir


sany
-
sajagy ok, ne sany ojakda ot anar


sany sajagy ok,
ojaklaryň töweregindäki adamlaryňam sany
-
sajagy ok
. Gyzlar hiňňildik uçup, aýdym aýdýarlar.
Plwanlar habatly brgt aly bolup, bir
-
birini zyňyşdyryp, ile tomaşa görkezýärdiler.
Gyrgyzlary gyrgyna beren duşmanlar şeýdip tomaşa edýärdiler.

Oglan bilen gyz olaryň arasyna barmaga çekinip, dagyň üstünde aňk
aryşyp galdy. Ýogsam
olar tagamly naharyň ysy gelýän ojaklayň ýanyna barmaga gaty höweslidiler. Ol ýerden
gowrulan etiň, ýabany soganyň, çöregiň ysy burk urýardy. Ahyrsoňy çagalar tagapyl edip
bilmän, dagdan aşak düşüp ugradylar. Toý tutýanlar iki sany gel
mişege geň galyp, olaryň daşyny
gurşap aldylar.



Siz kim bolarysňyz?



Nireden bolarsyňyz?



Biz aç surnukdyk. Bize iýmäge zat beriň!

Gelmişekleriň gep
-
sözünden kimdigini aňan duşmanlar ala wagyrdy bolup dawa etdiler.
Ttnden ajaldan gutulan gyrgyz tohum
yny häziriň özünde öldürmelimi ýa
-
da han huzuryna
eltmelimi? Adamlar dawa edişýänçäler, bir ýüregi ýuka aýal oglan bilen gyzyň her haýsynyň
eline bir bölek ýaby etini tutdurmaga ýetişdi. Olary han huzuryna alyp gitdiler. Oglan bilen gyz
gapysyny elleri km
üş çaýylan paltaly nökerler saklaýan belent öýe eltildi. Adamlaryň arasyna
nireden peýda bolany näbelli gyrgyz taýpasynyň nesliniň gelendigi hakdaky howply habar
ýaýrady. Bu nämäniň alamaty bolup biler? Ähli kişi oýun
-
tomaşany taşlap, han öýüne tarap
süýşd
i. Ol mahal han aga gar ýaly ak keçäniň üstünde öz egindeşleri bilen otyrdy. Ol süýji
goşulan gymyz içip, dabaraly aýdym diňleýärdi. Öz ýanyna nähili habar bilen gelnenini bilen
han gahardan ýaňa tas ýarylypdy. «Nädip meni biynjalyk etmäge bognuňyz ysdy? G
yrgyzlaryň
tohumyny tüketmedikmi näme? Men sizi tutuş Enesaýyň eýesi edip bellemedimmi? Size
30


bigaýrat diýerler. Öňüňize salyp geleniňiziň kimdigine serediň! Utanmadyňyzmy? Eý, agsak
kempir, brik gel!


diip, han habat bilen gygyrdy.


Sen derrew bulary
tokaa kit
-
de,
gatadan gyrgyz tohumy aratmaz aly et. mr
-
baky gyrgyzyň ady tutulmasyn. Meniň
aýdyşym ýaly hereket et Kempir!».

Hana tagzym eden Kempir oglan bilen gyzyň elinden tutdy
-
da, sesini
-
nni ykarman,
tokaýa tarap gitdi. Olar tokaýyň içi bi
len uzak mahal ýöränsoňlar, Enesaý derýasynyň uçut
kenaryna çykdylar. Kempir çagalary uçut gaýanyň edil gyrajygynda duruzyp, olary
iteklemezinden öňürti şeýle diýdi:



E, belent Enesa! Eger
-
de, seniň göwsüňe belent dagy zyňsaň, ol dag bölejik daş ýaly
bo
lup gider. Eger
-
de, seniň göwsüňe belent sosnany oklasak, ol edil agaç ýonuşgasy ýaly bolup
akyp gider. Eý, belent, Enesaý, iki sany çagajygy adam çagajygyny öz göwsüňe kabul et. Bu
neresselere giň jahanda orun ýok. Ol hakda özüň menden gowy bilýäň, Enesaý
. Eger yldyzlar
adama wrlseler, asmanda olara er tapylmazdy. Eger balyklar adama wrlseler, dera
-
deňizde olara ýer tapylmazdy. Ol hakda özüň menden gowy bilýäň, Enesaý. Şu çagajyklary
kabul et, kit. Go, bular neresse agaka hasratly dnni terk et
sinler. Goý, bular ýagty jahanyň
aramazylyklaryny, harasatyny bilmn, zlerem adama hyanat etmn, gnsiz bolup tsnler.
Bulary kabul et, kabul et, beýik Enesaý! Oglan bilen gyzjagaz möňňürýär, gözýaş edýär. Aşakda
görünýän girdaba gözi düşen çagalaryň

Kempiriň sözlerini diňlemäge ýagdaýlary ýok. Aşakda
dli dera mw urar.



Soňky gezek gujaklaşyň, hoşlaşyň!


diip, Kempir agalara akyl wredr, zem
iteklemäge gaýym bolar ýaly ýeňlerini çermeýär.


Men pahyryň günäsini ötüň, balalar. Men sizi
şu g
aýadan iteklemeli bolsam, diýmek, şol hem siziň ykbalyňyza ýazylandyr. Menem bu işi öz
erkime edemok. Men bu işi siz üçin...

Kempir şol sözleri aýdyp
-
aýtmanka gapdaldan biriniň sesi eşidildi.




A
gsak Kempir yzyna seredende imany başyndan göçdi. Adam dilinde gepleýän ullakan
Sugundy. Onuň hasrat doly ullakan gözleri kempire tarap balkyldap garaýar. Sugunyň özi
şeýlebir ak welin, edil arassa gar ýaly göz gamaşdyrýardy. Onuň garnynyň aşagynda köşegiň
ki
ýaly goňras ýüňi bardy. Onuň şahyna dagy seretseň, duranja gözellikdi


şaha ýaýradan agaja
çalym edýärdi. Onuň ýelinleri dagy çaga emdirýän enäniň göwsi ýaly tämizdi, päkizedi.



Sen kim bolarsyň? Sen näme üçin adam dilinde sözleýäň?


diip, agsak Kem
pir sorag
berdi.


Men Ene
-
Bugu bolmaly. Adam dilinde sözlemesem, sen nädip meniň ýüregime
düşünjek?



Sen näme isleýäň, Ene Bugu?



Çagalary goýber, akyldar ene. Saňa adam dilinde ýüzlenmegimiň manysy şondan ybarat.
Çagalary maňa ber, akyldar ene.



Sen
bulary näme etjek, nämäňe ýaratjak?



Adamlar meniň iki sany çagajygymy öldürdiler. Men özüme çaga gözleýän, çaga.



Bu agalary eklp
-
saklasam diýýäňmi?



Hawa, şeýtmek isleýän, akyldar ene.



Sen gowy edip oýlandyňmy, Ene
-
Bugu?


diip, maryk Kempir gl
p goberdi.


Bular
adam çagasy. Adam çagasam ulaldygy seniň çagajyklaryňy öldürmek bilen bolar.



ok, bular ulalsa
-
da, sugun agasyny ldrmez!


diip, Ene
-
Bugu ynamly jogap gatardy.


Men bulara ene bolaryn, bularam maňa perzent. Heý
-
de bular z doga
nlaryny ldrermi?

31




Bele dime Ene
-
Bugu, bele dime!


diýip, maýryk Kempir baş ýaýkady.


Adamzat
diýilýän zady sen bileňok. Adamlar tokaýda ýaşaýan wagşy haýwanlary däl, öz bir
-
birlerinem
sylamasalar nädersiň! Seniň çak edýän maksadyň nädogrudygyny ta
ssyk etmek inem bu
çagalary saňa bererdim welin, bularam adamlar öldürerler. Sen öz başyňa hasraty satyn alma
Ene
-
Bugu, satyn alma.



Men bulary adam oglunyň garasy görmez ýaly uzak ýere alyp giderin. Çagajyklara rehimiň
insin, parasatly ene, sen bulary
Göwsüm perzent isleýär, süýdüniň içilmegini isleýär.



Bele bolsa...


diip, maryk Kempir az
-
kem oýlanandan soň pyşyrdady.


Bele bolsa,
agalary al
-
da, tizräk bu ýerden daşlaş. Eger
-
de, u
zak ülkä barýarkaň, bular ýolda heläk
bolasalar, eger
-
de bulary adamlar eliňden alyp öldüräýseler, eger
-
de bular ezet assygy
bolasalar, meni dl
-
de, özüňi günälegin, Ene
-
Bugu.

Ene
-
Bugu agsak Kempire minnetdarlyk bildirensoň oglan bilen gyza şeýle
didi.



Şu günden başlap, men siziň eneňiz, sizem meniň balalam. Men sizi uzak ülkä alyp giderin.
Men sizi garly daglaryň arasyndaky ülkä, gür tokaýly ülkä, Yssykkölüň çyrpynýan ýerindäki
lk alyp giderin.

Ölümden sypanlaryna şat bolan çagalar Ene Suguny
ň yzyna düşdüler. Ummasyz daşda
ýerleşýän ülkäniň ýolunda oglan bilen gyz halys ardy. Eger
-
de Ene Sugun olary z sdi bilen
naharlamadyk bolsa, eger
-
de Ene Sugun olary z mylaym kalby bilen ylatmadyk bolsa gaty
kyn boljakdy. Olar gaty kn rediler. Dog
duk mekan Enesaý barha daşlaşýardy. Emma täze
mekan


Yssykkle
-
de entek
-
entek ýeter ýaly däldi. Tomus geçdi, gyş geçdi. Bahar, tomus,
güýz, geçdi. Olar ýene bir gezek aýlandylar. Ýol ümmülmez tokaýlaryň, ürpek çägeleriň, garly
daglaryň üstünden düşdi. Ola
ryň yzyndan aç möjekler kowalady. Emma çagalaryny arkasyna
hopba eden Ene Sugun lmden gayp gutuldy, oglan bilen gyzjagazam halas etdi. Sugun adam
çagasyny ogurlapdyr. Tutuň, basyň!»


diýip, elleri naýzaly adamlaram olaryň yzyndan kowdy.
Ene atylyp gel
n nazalardanam, pekamlardanam agalaryny halas etdi, znem gutardy. Ol
nazadanam alt atylardy, arasynda
-
da: «Balalam, berkräk ýapyşyň!» diýýärdi.

Az ýöräp, köp ýöräp, Ene Sugun, ahyrsoňy öz perzentlerini Yssykköle alyp geldi. Olar sag
-
salamat gelen
lerine begenip, dagyň üstünde durup, töweregiň gözelligine tomaşa etdiler. Daş
-
töwerek üsti garly gerişler bilen bezelen, ortada gyrasy gök tokaý bilen jäheklenen mawy köl.
Şemal ak tolkunlary öňüne salyp, suwuň ýüzünde kowalap ýör. Yssykkölüň nireden başl
anyp,
nirede gutaranam biler aly dl. Bir tarapdan gn dogup gelse, beleki tarapy entek gijelik.
Kölüň daşyny gurşap alan daglaryň sany
-
sajagy ýok. Şol görünýän daglaryň aňyrsynda
-
da
niçeme dag bar, ony hem biljek gümanyň ýok.



Ine, şu ýer siziň täze W
atanyňyz bolmaly!


diip, Ene Sugun perzentlerine zlendi.


Indiden beýläk şu ýerde ýaşamaly bolarsyňyz: ýer depersiňiz, mal bakarsyňyz, balyk tutarsyňyz.
Müň ýyl ýaşaň! Nesliňiz köp bolsun. Bala


çagalaryňyz siziň uzak ýoldan alyp gelen diliňizi
atda
n çykarmasyn, şol dilde şirin
-
şirin aýdym aýtsynlar. Adam şekilli ýaşaň. Men bolsam siziň
ýanyňyzdan, siziň çagalaryňyzyň ýanyndan aýrylman. Men ömür
-
baky şeýderin.

Şeýdip, gyrgyz taýpasynyň iň soňky perentleri bolan bir oglan bilen bir gyz bereketli
Yssyk
kölüň göwsünde täze Watanly bolup galypdyr.

Wagt diýseň çalt geçdi. Oglanjyk epeý adam, gyzjagazam zenan bolup ýetişdi. Ahyr bir gün
olar lenip, r
-
aýal boldular. Ene Sugun ol topragy terk etmedi. Yssykkölüň golaýyndaky
tokaýlaryň birinde ýaşaberdi.

32


Bir
gezek, säher çaglary Yssykköl tolkunyp başlady. Aýalyňam burgusy tutdy. Ol ýagdaý
erkegi aljyratdy. Ol gaýanyň üstüne çykyp, sesinde bary bilen gygyrmaga durdy.



Ene Sugun, sen nirlerde bolarsyň? Yssykkölüň güwwüldisini eşidýäňmi? Gyzyň ýeňlejek
bolar. T
izrk gel
-
de bize kmek et, Ene Sugun!

Şondan soň uzakdan bir ýerden, kerweniň jaňyna meňzeş owaz eşidildi. Ol ses wagt geçdigiçe
golaýlady. Ahyram Ene Sugun ylgap geldi. Onuň şahyna enaýyja sallançak ildirilip goýlandy.
Sallanak ak derekden asalypdyr, b
ir tarapyndanam jaňjagaz sallanyp dur. Asyl ýakymly owaz
edýänem şol jaňjagaz ekeni. Şindem
-
şindem Yssykköl etraplarynyň sallançaklarynda şol
jaňjagaz owaz edýär. Ene sallançagy üwrände jaňjagaz jaňňyrdaýar
-
da, uzakdan bir erden
şahyna sallançak ildirip,
haý dap gelýän Ene Suguny ýadyňa salýar...

Ene Sugun gelen badyna aýal hem ýeňledi.



Ine, şu sallançak siziň ilkinji perzendiňiziňki bolmaly. Çagaňyz kän bolar. Ikiňizden ýedi
ogul, edi gyz drr.

Ol sözlere ene bilen ata çakdanaşa begendiler hemem Ene S
ugunyň hormatyna ilkinji
çagalaryna Bugubaý diýip at goýdular. Bugubaý är ýigit bolup ýetişdi, gypjak taýpasyndan
özüne mynasyp ýar tapyp, Ene Sugunyň neberesini


Bugulary köpeldip başlady. Bugular
Yssykkölüň iň güýçli taýpasyna aýlandy. Bugular Ene Sugun
y perişde ýaly eý gördüler,
syladylar. Bugularyň gapysynyň ýokarsynda sugunyň şahynyň şekili asyldy. Olar üste ýagy
ozanda
-
da a
-
da at çapyşyklarda «Bugu» diýip atlanýardylar. Bugular elmydama duşmandan
rüstem gelýärdiler. Olar Ene Sugunyň nesli bolmalydy
. Olara hi kim azar bermerdi, hi kim
zeper ýetirmeýärdi. Suguna gözi kaklyşan bugular atdan düşüp, oňa ýol berýädi. Bugular söýýän
gyzlarynyň gözelligini sugunyň gözelligi bilen deňeşdirýärdiler...

Hawa, bugu tiresinden bir ba adam dnden tn a
gdaý şeýle bolupdyr. Ol adam baý
diýseň, baý ekeni. Onuň müň
-
müňlerçe goýuny, müň
-
müňlerçe gylýaly bolupdyr.
Töweregindäki adamlaryň ählisi onuň çopançylygyny edipdir. Onuň ogullary atasynyň patasyny
şeýlebir dabara bilen geçiripdir welin, tarypyny ýetirmä
ge dil ejizlik edipdir. Ogullary atasynyň
patasyna jmle
-
jähanyň tanymal adamlaryny çagyrypdyrlar. Myhmanlar üçin Yssykkölüň
kenarynda bir müň bir ýüz öý dikilipdir. Içilen gymzyň, soýlan malyň, hezzet
-
hormatyň hetdi
-
hasaby bolmandyr. Baýyň yzynda nähili n
esliň galandygyny, olaryň aradan çykana çakdanaşa
hormat goýýandyklaryny ulile göz eden baý ogullary gomparşypdyrlar. («Ah, balam, akyl
grkezmn, balyk grkezmeklik akmaklyk bolandyr!)

Ýas aýdymyny aýdyjylar öleniň ogullarynyň sowgat beren argamaklaryn
y mnp,
gymmatbaha telpeklerini hem gaýry serpaýlaryny geýip, aradan çykanyňam, onuň akylly
perzentleriniňem tarypyny ýetiripdirler.



agty jahanda bular aly dabaraly, bular aly abraly pata bolan dldir, bolmazam!


diip,
olaryň biri dillenipdir.



Dn drli bri bele zat bolan dldir!


diip, ikinji dillenipdir.



Diňe bizde ölene beýle uly hormat goýlup, onuň ady şeýle dabaralandyrylýar!


diip nji
biri dillenipdir.

Aýdyjylar, şeýlelik bilen, bir gije
-
gündizläp ýaryşypdyrlar. («Eý, balam,
adymylar adym
bilen dl
-
de, öwgüli sözler bilen ýaryşsalar, aýdymyň duşmany bolýandyr!»).

Ýas dabarasy toý şagalaňy ýaly bolup, telim gün dowam edipdir. Aradan çykanyň kelpez
ogullary, pata alýarkalar hem özlerine şöhrat gözläp, ilden ýokary boljak bolup ellerinden
gelenlerini edipdirler. Şeýlelikde, olar atalarynyň mazarynyň üstünde hem onuň B
ugu
33


tiresindendigini aňlatmak üçin sugunyň şahyny dikmekçi bolupdyrlar. («Ah, balam, baryp
-
ha
gadym zamanlarda
-
da baýlygyň gedemlik döredýändigini aýdyp geçipdirler ahyryn!»).

Baý ogullary öz kemakyllyklary bilen ilde ýok iş etjek bolupdyrlar. Şony isläpdi
rlerem,
isleýişleri ýaly edipdirlerem. Tokaýa awçy iberipdirler, awçy sugun awlap, onuň şahyny
goparypdyr. Olam şeýlebir şahmyş welin, edil uçup barýan bürgüdiň ganaty ýalymyş. On sekiz
tagmaly (diýmek, ol sugun on sekiz ýaşan bolmaly) sugun şahy baý ogull
arynyň göwnünden
turupdyr. Hop ýagşy! Olar sugunyň şahyny mazaryň üstünde dikmek üçin senetkärlere görkezme
beripdirler.

Gojalar ol işe garşy çykypdyr.



Suguny öldürmäge kim olara rugsat beripdir? Ene Sugunyň nesli bolan suguny awlamaga
kimiň bogny ysypdy
r?



Sugun biziň öz mülkümizde awlandy!


diip, ba ogullary iakgy jogap gatarypdyrlar.


Biziň mülkümizde süýşýän, ýöreýän, uçýan jandarlaryň hemmesi, siňekden başlap düýä çenli


biziňki bolmaly. Biz bolsak, öz zadymyzy näme etmelidigini ilden soram
aly däl. Gümüňizi
çekiň!

Hyzmatkrler, gojalary urup
-
enjip, aba ters mndrip, il masgarasy edip, kowup
goýberipdirler. Ana, ähli zat şondanam başlanypdyr... Ene Sugunyň nesilleriniň başyna agyr bela
inipdir. Gabat gelen adam tokaa gidip, sugun awlapdyr
. Her buguly ata
-
babasynyň mazarynyň
üstünde sugun şahyny dikmegi özüne borç edipdir. Şeýtmeklik ölene goýulýan aýratyn hormat
hasap edilipdir. Kimde
-
kim z ata
-
babasynyň mazarynda goýar ýaly şah tapyp bilmese, baryp
ýatan bihepbe adyny alypdyr. Şeýdip, su
gun şahyny alyp
-
satmaga
-
da, eneki gerek dwr in
ygnap gomaga
-
da başlapdyrlar. Sugun şahy bilen, diňe şonuň bilen, iş salyşýanlaram, ony
alyp
-
satýanlaram peýda bolupdyr. (Ah, balam, puluň bar ýerinde akyl
-
pahasa, gzellige orun
okdur!).

Adamlaryň tä
ze endigi Yssykköl tokaýlaryndaky sugunlaryň başyna towky bolup düşýär.
Olara hiç kimiň rehimi inmändir. Sugunlar baryp bolmajak gaýalara tarap gaçypdyrlar. Emma
adam olary şol ýerde
-
de ele salypdyr. Gaa tarapa aw tazylaryny goberipdirler. Tazylar bolsa
sugunlary atyma gaýym ýere kowalap getiripdirler. Elbetde, mergenleriň oky sowa geçmändir.
Sugunlary sri
-
sri edip gyrypdyrlar.

Şeýlelik bilen, sugun gutarypdyr. Daglar boşap galypdyr. Gije ýarynda
-
da, sher aglaram
sugun sesini eşidip bolmandyr. Sugunla
ryň süri
-
süri bolup gezişi
-
de gaadan
-
gaýa böküşi
-
de,
agynaýşy
-
da düýş ýaly bolup galypdyr. Soňky ösdürimler ýekeje gezem sugun görmän,
ömürlerini tamamlapdyrlar. Olar sugun hakda diňe ertekide eşidip, ondan galan nyşany
mazarystanlarda grpdirler.

Ene Su
guna nme bolupdyr?

Ene Sugun adamlardan öýkeläpdir. Aýtmaklaryna görä, awçylaryň okundan, aw tazylaryndan
ýaňa sugunlara dünýä dar bolanda, Ene Sugun barmak basyp sanaýmaly bolup galan sugunlary
yzyna tirkäp, Yssykköl bilen hoşlaşypdyr
-
da, urduny tzelp
dir.

Ine, durmuşda şolar ýaly wakalaram bolýar. Erteki tamam boldy. Ha ynan, ha ynanma.

Ene Sugun Yssykkli terk edende hi mahal yzyna kwlenmejekdiginem adyp gidipdir.






34


5


Dag iline ýene güýz geldi. Tomsuň şowhunyndan soň ýene töwerege imisalalyk
aralaşdy.
Çarwanyň mallarynyň toýna gyndan göterilen tozan ýatyşdy, ojaklaryň ody öçdi. Mal
-
gara
gyşladylmaly ýerine geçdi. Adamlaram gaýdyşdy. Dag ýaýlagy gugaryp galdy.

Gaýalaryň depesinde, käte bir seslenip, bürgütlerem ýekebaş uçup ugrady. Tomus mahaly

z
suduryna gowy yrym eden derýanyňam owazy köşeşdi. Otlar ösmesini bes etdi. Agaçlaryň
ýapraklary şahalara ýapyşyp ýadan ýaly, ýere dökülmäge başlady.

Gaýalaryň iň belentleriniň depesine gijeler ýuka gar düşmäge durdy. Ozal gara gerişler ertir
irden ala
ryp grndi.

Jülgelerden öwüsýän şemal sowady. Emma entek gündiz uzyndy, ýagtydy, howa gurakdy.
Aýmançanyň aňyrsyndaky derýa ýakasyndan başlanýan tokaýlyk öz erkini güýze aldyryp
ugrady. Edil derýanyň alkymyndan başlanýan güýz tagmasy tüssesiz ýangyn ýaly
bolup,
gyrymsy agaçlaryň üsti bilen tä Gara bora çenli uzalyp gidýärdi.

Tokaý içi şeýlebir arassady, şeýlebir tertiplidi welin, metjidi ýada salýardy. Diňe gös
-
gni
bolup duran garamtyl agaçlaryň diňe şepbigiň ysyny getirýän guraksy howa, diňe agaçlaryň

agyny tutuşlygyna bezän goňras tikenler... Şemal bolsa garry sosnalaryň depesinden ses
-
sedasyz akyp gerdi.

Ýöne, şu gün ertirden başlap, biynjalyk bolan gargalar tokaýyň depesinde zenzele
turuzýardylar. Sosnalygyň ýokarsynda olar uly sürä öwrülip
alanardylar. Gargalar palta sesini
eşidip biynjalyk bolupdylar. Häzirem olar, edil gündiziň güni öýleri urulan ýaly bolup, ýykan
agaçlaryny dagdan aşak togalaýan iki sany adamynyň töwereginde gagyldaşýarlar.

Agaçlary atyň zynjyryna daňyp ýokaryk çekýärdi
ler. Atyň jylawyndan tutup barýan Orazkul
öňdedi. Ol kündä goşulan öküz ýaly bolup, plaşyny çöp
-
çalama ilişdirip, kynlyk bilen hereket
edýärdi. Onuň yzyndan, agajyň gapdalyndan Mömin aga gelýärdi. Beýle belentlikde goja kişä
dem almagam aňsat düşmeýärdi. O
l beroza taagyny srelip geln agaja direrdi. Aga k
daşa degip, kä maýdarak töňňelere degip saklanýardy. Kert çykalgalarda dik aşak gaýdaýmagy
ahmal aga uly howp hem dredrdi.

Agaç aşaklygyna eňäýse, esasy howp hem ony tutup gelýäniň üstüne aban
malydy. Orazkul
her gezek şeýle howp dörände atyň jylawuny taşlap, bir tarapa atylyp düşýärdi. Şonda hem ol
ölüm bilen iş salyşyp, agajy sypdyrman, Orazkulyň kömege ýetişerine garaşýan gojany görüp,
ýene atyň jylawuna ýapyşmaly bolýardy. Emma öz aýbyňy ýaş
yrmak üçin başga adamyny
ayplamaly diip ne ere adylman ekeni.



Sen näme meni ol dünýä ibermek isleýäňmi?


diýip, Orazkul gojanyň üstüne heňkirdi.

Orazkulyň sözlerini eşidip, oňa tüket diýäýjek başga adamam ýokdy. Ýogsam garry adam
bilen şeýdip gepl
eşmek edeplilikmi? Mömin aga uýala
-
gorka özüniňem ölüm howpunyň
gapdalynda durandygyny zordan diline getirýär. Onsoňam goja kişi ol howpy bilgeşleýinden
oýlap tapanok ahyryn. Ýaşulynyň sözleri Orazkuly öňküdenem beter gyzdyrýar.



Şeýle diýsene!


diip, O
razkul gzlerini szr.


Sen agajyň aşagynda galanyň bilenem
kän bir utdurýan zadyň bolmaz. Şu mahala çenli ýaşanyňam az
-
küş däl ahyryn. Eger men
öläýsem, seň dogmazak gyzyňa it eýelik etsinmi? Olar ýaly önelgesiz heleý kime gerekmiş?



Seň bilen il bolm
ak gaty kyn, han ogul


diýip, Mömin aga oňa sypaýyçylyk bilen jogap
gatardy.


Sende adama ne hormat bar, ne hezzet.

Orazkul hatda ädim urmasynam togtatdy. Ol ýaşulyny gözi bilen iýýäýjek boldy.

35




Sen ýaly garrylar ojagyň başynda ýatyp, syrtyny gyzdyrýa
r. Sen bolsaň, daýaw adamynyň
aýlygyny alyp ýörsüň. Şol aýlygy kime daýanyp alýaň sen? Elbetde, men bolmasam... Şondan
başga saňa nähili hezzet
-
hormat gerekmiş?



Aý, men ýöne gepiň gerdişine görä aýdyp goýberipdim


diýip, Mömin aga derrew köşeşdi.

Şeýdi
p olar gidip barýardylar. Ýene bir belentlikden aşyp, dynç almaly edildi. At janawar
garasuw bolupdy, sagrysyna edil sabyn alnan aly ak kpkdi.

Garagalar henizem olaryň depesinde gagyldaşyp ýördüler. Olar bu gün ertirden agşama
gagyldaşmaga dilleşen ýal
y, dyn almagam islemerdiler.



Gyşyň ir geljegini duýýan bolsalar gerek!


diýip, Mömin aga gürrüňiň ugruny üýtgetmek,
şonuň bilenem giýewsini birneme gahardan düşürmek meýli bilen dymyşlygy bozdy.
Yzyndanam ol guşlaryň galmagalynyň sebäbini özünden gör
p, tn soraan aly:


Olar
göçmegiň aladasyny edýärler. Şo mahal azar berilse, gargalar halamaýar


didi.



Kim olara azar berýämiş?


diip Orazkul gaynatasyna tarap birden zni wrdi.
Birdenem:


Kp geplemegin


diip, zni boz
-
ýaz etdi. Onuň

sesinden habat duuldy.

«Bujagaz gojanyň bolaýşyny gör
-
le! Munuň gargalary bar diýip, sosna degme, çybyk döwme.
Tapdyň akmagy! Häzirlikçe bu ýeriň eýesi garga däl
-
de, men. Orazkul asmandaky gargalara
tarap jjerilip seretdi
-
de:



Pulemot bolasa
-
ha s
iziň baryňyzyň...


diip, hapa sgndi.

Mömin aga Orazkulyň hapa sögünçlerine bu gün şaýat bolmaly däldi. Şonuň üçinem ol
dymdy. ene jyny gozgady!




Ise jyny tut, imese jyny tut... Nme
üçin adamlar beýle gaharjaň bolýarla
rka? Sen oňa bähbitli bir zat aýtsaňam tersine bolup çykýar.
Utananogam, oýlananogam. Ähli işde onuň aýdany hakykat bolaýmalymyş. Ähli kişi diňe onuň
göwnünden turjak bolup alada etmeli. Şeýtmeseň, şeýtmäge mejbur edýär. Şular ýaly adamynyň
ola dagda otur
dyp, iki
-
üç sany adama ýolbaşçylyk edýänem bir gowy zat. Ulurak wezipe
eýelese dagy näderdikä? Hudaý daş edewersin! Bular ýala çäre ýok. Öz diýeni, öz aýdany.
Gaçyp gutuljak gümanyň ýok. Gabra girseňem gözläp tapjak. Öz gara nebsi üçin seň janyňy
almaga ta
yn. Nme etse
-
de, edeni dogrumyş. Bular ýala etjek alajyň ýok.»



Dyn aldyk, turaly!


diýip, Orazkul ýaşulynyň oýlan masynyň arasyny böldi.


Gitdik.

Olar ýene gyrmyldap ýokarlygyna süýşüp ugradylar.

Orazkul bu gn t ertirden bri kepsizdi. Irden gere
k enjamlary alyp, derýanyň ol kenaryna
geçmeli mahaly Mömin aga agtygyny mekdebe äkitmäge howlugýardy. Gojanyň akly çaşypdyr!
Irden ýabysyny eýerläp, ýumruk ýaly çagany mekdebe alyp gidýär, soňam ýene, ony yzyna alyp
gelýär. Şeýdip, taşlanyp gidilen süpük
bilen wagt itirip r. Nme, mekdebe gijirge galyp
baraýanda şol oglanyň jany çykýarmyka? Bu ýerde şular ýaly iş barka... Kim bilýär entek...
Men derrew gidip
-
gelerin. Oglan gijä galsa, mugallymanyň öňünde meň ýüzüm gyzarar»


diýen bolýar. Tapdyň utanj
ak adamyň! Saňa aklyndan azaşan akmak diýerler! Mugallyma
bolanda näme hudaý bolýamyşmy? Kimmiş ol? Bäş ýyl bäri paltosyny täzeläp bilenok welin.
Depder bilen kitapdan başga, mugallyma diýeniň nämesi barmyş? Özem mydama ýoldan geçýän
ulaga elini galdyryp d
urandyr. Raýona gitmelimiş dilegçidir. Kömür gerekdir, hek gerekdir, esgi
gerekdir... Özüni sylaýan mugallyma şolar ýaly tozan mekdebe işe gelermi? Şol kiçijik
mekdepden hiç mahalam netije bolmaz. Şonuň üçinem hakyky mugallymlar şäherde galyp, bular
aly
ere mugallymlaryň bideregi gelýär. Şäheriň mekdebem mek debe meňzeýär,
mugallymlaram galstuk dakynýar. Şäheriň köçelerinden ketde
-
ketde ýolbaşçylar ýöreýärler.
Maşynlar dagy nähili! Şol lowurdawuk gara maşynlar gapdalyňdan geçýänçä, doňup duruberesiň
gel
r. Şäher adamlary welin, ol maşynlary edil görmeýän ýaly. Asyl olaryň görmäge wagtlaram
36


ýok. Mydama haýdaşyp barýandyrlar, ýetişiksiz gara gündedirler. Ýaşaýyş diýibem şäher
ýaşaýşyna diýäýseň. Umuman şäherde ymtylmak gerekmikä diýýän. Şäher ýerinde ýolbaş
çy işde
işleýänlere hormat goýmagam oňarýarlar. Ýolbaşçy adamyny sylamak hemme kişiniň borjy
bolmaly. Medenýetli adamlar ýolbaşçyny sylaýalaram. Myhmançylykda bolanyň üçin ýa
-
da
haýsydyr bir sowatjyk alanyň üçin şäher ýerinde meňki ýaly edip, töňňe daşamal
y dl. Bu erde
welin, elli ýa ýüz manat alyp agaç bereniň üçin «Sag bolsuna» derek Orazkul parahor diýip arz
edýärler.. Aý, gömük adamlardan nämä garaşjak?

Hawa
-
hawa, şähere ymtylmaly... Wah... Bu daglaram, bu tokaýlaram, dogmazak heleýem,
beýnisini guş ç
okan gojanam, zyňňyndy oglany bilen birlikde küdümiň teýine diýsem öýdýän.
Wah, men edil imden doan bedew aly bolardym
-
la. Adamlaram meni sylamaga mejbur
bolardylar. «Orazkul Balajanowiç, kabi netiňize girmäge rugsat ediň!». Şäherli aýallaryň birine
-
de
öýlenerdim. Öýlenmän näme! Owadan artiskalaryň birini alardym. Eline mikrofon alyp
aýdym aýdýan, tans edýän artiskalar ulurak işde işleýän adamlara äre çykmagy arzuw
edýärmişler. Şolar ýalynyň biriniň goljagazyndan tutup... Özümem, hökman galstuk
dakynardy
m. Kino giderdik. Dirkildäp ýörenje aýalyň atyr ysam burk urýandyr. Geçip barýanlaň
gözi gider. Şolar ýaly aýal yz
-
yzyna aga
-
da dogruberse nädersiň. Oglumy ýurist, gyzymy
pianist ederdim. Şäher çagalarynyň obanyňkydan akyllydygam görnüp dur. Öýde olar diň
e rusa
gepleşerdiler. Oba sözlerini öwrenjek bolup, başlaryny agyrtmazlar. Ol öz çagalaryny,
dogrudanam, şeýle terbiýelärdi: «Kaka jan, eje jan, maňa ol gerek, bu gerek!». Öz pezendiňden
zat gysganmarsyň. Wah, şeýdip ol bir topar adamlara özüniň kimdigini

tanadardy. Ol n
başgalardan kemmi? Ýokarda oturanlaram onuň özünden zor däldir welin, ýöne olar bagty
gelenler
-
dä. Orazkulyň bolsa bagty çüwmedi. Bagt onuň gapdalyndan geçip ötägidipdir. Oňa
-
da
onuň özi günäkär. Tokaý edarasynyň işgärlerini taýynlaýan ku
rsdan soň bärik dolanman, şähere
urup gitmelidi welin... Tehnikuma, instituta girmelidi. Hojayn bolmak in howlukdy
-
da.
Kiirgem bolsa, hojayn hojayn
-
da. Ýagşam bir hojaýyn bolduň. Indi şeýt
-
de, ýüke werdiş
eşek ýaly dagdan
-
daga agaç daşa
-
da r. eri
, gagyldaşýan gargalar näme diýsene. Wah, şu
mahal meň elimde pulemýot bolsady...

Orazkulda birneme kepden gamaga esasam bardy. Tomus gedi. Gz etip gelr.
Tomsuň ötmegi bilen onuň çopan
-
çoluklaryňkyda myhmançylykda bolmak paýy hem geçip
gitdi. Adym
laryň birinde aýdylyşy ýaly: «Çopan
-
çoluklar gitdi, ýaýlanyň keýpi ötdi.»

Güýz ýetip geldi. Güýzüň gelmegi bilenem Orazkul bir topar wada beren zatlarynyň yzynda
durmalydy, bergilerini berişdirmelidi. Ol adamlaryň öňünde kän gezek paňkyldapdy. «Bar
geregiň
, jaý üçin iki sany agaç dälmi? Onuň dagam gürrüňini ederlermi? Bar
-
da, alyp
gadyber!

wndi, gabaryldy, para
-
peşgeş aldy, arak içdi. Indi bolsa, gara dere batyp, wada beren
agajyny daşamaly bolýar. Iýen
-
içen zatlary indi onuň bokurdagyna tegek bolýar. U
muman, tutuş
mri bouna
-
da Orazkulyňky şeýledi. Birden onuň kellesine şeýle pikir geldi: «Bu zatlaň
baryny aýlap uragada, ümdüzüňe tutduryp gitmeli». Birdenem ol öz edýän pikiriniň
ndogrudygyna, hi erde
-
de öz göwün islän durmuşyny gurup bilmejegine ak
yl etirdi.

Eger
-
de ol bu erlerini terk etse, a
-
da beren wadasyny ýerine ýetirmese, hut öz çüýşedeşleri
ony masgara etjekdi. Adamlar gaty ownapdyrlar. Öňki ýyl ol öz tiredeşlerinden birine bir
guzujyk sowgat edeni in aga wada berdi. Gz gelende bolsa

Orazkul agaç ýatyrmagy ýokuş
gördi. Daga dyrmaşyp, agaç byçgylamak, ony daşamak dilde aňsat. Onda
-
da on
-
on iki ýyl ýaşan
sosnany bir togalajak bolup synanyş. Boýuň bilen altyn bereli diýseler, beýle agyr işe baş
goşmak islemersiň. Garyndaşyna agaç eltmeli

mahaly, hut bilgeşleýinden diýen ýaly goja
37


Möminem dümewledi, ýorgan düşekli ýatdy. Dag kötellerinde agaç süýremek ýeke adamynyň
hörpünden gaty ýokardaky iş. Agajy belentden pese zyňmak aňsat, ýöne süýremek welin, gaty
kyn. Bele agyr boljagyny bilen bols
a, Orazkul Sedahmede z tutardy welin, eke gatmazdy.
Şeýlelikde, ýokaryk dyrmaşmagy ýokuş gören Orazkul öz borjuny pesdäki, hili gowy bolmadyk
agaçlaryň hasabyna ýerine ýetirjek boldy. Orazkulyň garyndaşy bolsa gaňňasyny garnyna aldy.
«Guzy alaňda gowy
-
da, deregine agaç berjek bolaňda biliň agyrýarmy?». Orazkulyň gahary
beýnisine urdy. «Alsaň al şu. Almasaňam, gümüňi çek!» diýip, garyndaşyny gapydan kowup
goýberdi. Tokaýçynyň garyndaşy özüni ýitirmedi. Ol Orazkul Balajanowyň üstünden golboýy
şikaýat ýaz
yp goýberdi. Onuň ýazgysynda hakykatam bardy, ýalanam. «Orazkuly sosialistik
emlge el uran hkmnde atamaly edip gody. Orazkulyny gaty helk etdiler. Raon
barlagçylaryndan başlap, Tokaý Hojalyk ministrliginiň wekillerine çenli onuň gürleşmedigi
galma
dy. Zordan başyny alyp gutuldy. Ana saňa garyndaşyň edýän ýagşylygy! Ýene «Biziň
hemmämiz Ene Sugunyň perzentleridiris» diýen bolýalar. O zatlaryň ählisi boş gürrüň. Ene
Sugun bolarmy! Bir kpk in bir
-
biriniň bokurdagyny çeýnejek bolup duran adamlaryň,
biri
-
birlerini türmä dykjak bolup duran adamlaryňam bir ene
-
atasy bolarmy! Ene Sugun diiln
haýwana öň zamanlarda ynanypdyrlar. Ol mahallar adamlar akmak ekenler, ynanjaň ekenler.
Indi bolsa, hemme kişi ylymly
--
bilimli. Ojagaz ertek gulak asylmaar. Ind
i bäş köpüge tagzym
edilr.

Şol wakadan soň Orazkul adam ogluna, Ene Sugunyň agtygy hem bolsa, öz garyndaşy hem
bolsa, hi kime agaj
-
a dl, ekeje ybygam bermejegine zne wada etdi.

Ýöne ýene tomus düşdi. Derýanyň kenarynda gara öýler peýda boldy, çeşme
leriň, çaýlaryň
anynda tsse grndi, mal
-
gara köpeldi. Gün lowurdaýardy, gymzyň serhoş ediji ysy
göterilýärdi, gülleriň atyr ysy burnuňa urýardy. Deň
-
duş, dost
-
ýaryň bilen gök otly meýdanda
oturyp, gymyz içmek, berre guzynyň etini iýmek nähilil hezil! Şo
l zatlaryň yzyndanam bir
bulgur aragy gönderersiň welin, başyň aýlanar gider. Şondan soň diňe bir agaç kesmek däl, hol
görünýän belent dagyň başyny goparmagam eşekden palan alandan kyn bolmaýar. Şolar ýaly
pursatda Orazkul zne beren wadasyny hakydasyndan

çykaraýardy. Çüýşedeşleri ony uly
tokaýyň uly eýesi diýip atlandyrsalar, Orazkula hoş ýakýardy. Şondan soň ol ýene wada berip
başlar, ýene para alyp ugrar. Tokaýda ösüp oturan sosna bolsa öz ömräniň sanalgyja gününiň

Gzem
ýene töwerekden garawullar. Onuň ýol salan ýerlerinde ýene otlar saralar, ýene
tokaý eşigini üýtgeder.

Ir
-
iýmiş ýetişer, owlak
-
guzy ulalar. Guzyny bir tarapa, owlagy başga tarapa bölerler. Aýallar
bolsa kakadylan peýnirleri gyşa taýýarlamak üçin haltalara
gaplap ugrarlar. Erkek adamlar
ýaýlagdan yza ugranlarynda öňürti kimiň mal sürmelidiginiň maslahatyny ederler.
Gidilmezinden öňürti Orazkula arak berip, para berip, wada alan adamlar pylan gün pylan sagat
aga in geljekdiklerini dudurarlar.

Hut şu gün a
gşamam söz berlen iki sany uly agajy äkitmek üçin ýük maşyny gelmeli,
agaçlaryň biri eýýäm derýanyň o tarapyna, maşynyň gelip durjak ýerine eltildi. Ikinjini bolsa hut
häzir süýräp ýörler. Şu mahal Orazkul agaç berjek diýip, iýip
-
ien zatlaryny gusup bilse
,
ikirjiňlenjegem däl. Ol agyr azapdan, kynçylykdan dynmak üçin derrew ögärdi.

Emma dag ilinde ykbalyňdan gaçyp gitmäge maý ýok. Gelmeli diýilýän maşyn wagtynda
geler, durmaly ýerinde durar, garaşar. Öňüni gijä tutup, ol maşyn agaç äkitmeli ahyryn! Ýöne
he
rnä iş sag
-
salamat amala aşyrylsa
-
da, seňkiň jüpüne düşdügi. Tokaýdan gelýän ýol göni
sowhozyň kontorasynyň üstünden düşýär. Dagy ýol ýok. Sowhoza bolsa hälimi
-
şindimi
38


milisiýamy, döwlet inspeksiýasynyň wekillerimi gelşip durlar. Üsti agaçly maşyny olar
g
räýseler... «Nireden aldyňyz, nirä alyp barýaňyz?». Ber
-
d jogabyny.

Şol waka göz öňüne gelende Orazkulyň derjigen kebzesi sowa berýärdi. Bar zada onuň
gahary geldi. Gagyldaşýan gargalaram, bihepbe Mömin aganam, hut agaç daşamalydygyny
öňünden bilen ýaly ü
ç gün mundan ozal şähere kartoşka satmaga giden ýalta Seýdahmedem
Orazkul häzir ýigrendi. Dagdan agaç togalamalydygyny Seýdahmet, dogrudanam aňandyr. Indi
ol öz bazarlyk işini gutarman, yzyna köwlenmez. Ol zatlary öňünden bilen bolsa Orazkul Mömin
aga bile
n Seýdahmede göni buýruk bererdi. Agaç daşadardy.

ne Sedahmed
-
ä uzakdady, gagyldaşýan gargalaram asmandady. Iň bolmanda, heleýiňi
-
h
ýenjip, Alyň gaharyny Ahmetden çykarmalydy welin, bu mahal öý bilen aralygam esli ýol bardy.
Diňe golaýdaky Mömin agady.

Dag howasyndan dem almagam kyndy. Haş
-
haş edip, her
ädiminde agzyna paýyş sözler alýan Orazkul atynam, agajy tutup gelýän gojanam gaýgyrman,
öňe omzaýardy. At heläk bolsa bolsun, Mömin aga
-
da ölse ölsün, goý, özüniňem ýüregi ýarylýan
bolsa arylsyn. Orazk
ulyň özüne kyn bolsa, hemme kişä
-
de kyn bolsun. Orazkula zne
mynasyp orun bermedik bu dn, go, umrulsa umrulsyn! Bolmanda
-
da, jahanda hli zat
tersine edilipdir.

Indi Orazkul z
-
zne
-
de erk edip bilmän, aty göni aňsyz kerte tarap öwürdi. Goý, Ýetiş
ikli
Mömin agajyň gapdalynda maýmyn ýaly bolup tans etsin. Agajy saklamajak bolbubam görsün
şol. «Şu gojadanam dynaýyn
-
la» diýip, Orazkul aýgyt etdi. Başga mahal bolanlygynda ol beýle
gzli krlk etmese
-
de etmezdi welin... Agyr agaç bilen beýle kerte özüň
i urmak lm bilen
barabar ahyryn.

Mömin aga ony saklap bilmedi. Ol diňe: «Nirä sürýäň? Nirä? Saklan ahyryn!»


diip,
gygyrmaga ýetişdi. Agyr agaç zynjyry daşyna aýlady
-
da, p
-
çalamlary mynjyradyp, aşak eňdi.
Agaç gury däldi, şonuň üçinem gurşun ýalydy.
Mmin aga ony saklamak in elindki hadany
agajyň ýolunda saklap gördi. Emma güýçli urgy gojanyň taýagyny bir demde döwdi
-
de, z oly
bilen süýşüp başlady.

Ähli waka göz açyp ýumasy salymyň içinde bolup geçdi. Pese tarap eňip barýan agaç,
zugra aty agda
rdy, aşak ýykylan at Orazkulyny hem bir tarapa gyşartdy. Orazkul ýüzugra
gabat gelen zatdan saklanmaga dalda isläp, pese tarap kelemenläp gaýtdy. Şol mahalam
niredendir bir ýerden peýda bolan şahly haýwanlar bolýan wakadan howatyr edip, towsup
-
towsup bero
za tokalygyna urup gitdi.



Sugun! Sugun!


diýip Mömin aga akylyndan azaşan ýaly gara çyny bilen gyrgyrdy.
Birdenem ol z gzlerine ynanmaan aly dymdy.

Şol mahalam dagda ümsümlik höküm sürdi. Gagyldaşýan gargalaram uçdy. Aşak süýşen agaç
zugra gabat
gelen mada agalary mynjyratdy
-
da, daşlaryň birine direlip saklandy. Ýüpüne
çolaşan atyň özi aýagyna galdy. Eşikleri sallam
-
sajak bolan Orazkul bir tarapa atylyp düşdi.
Mömin aga giýewsine kömege ýetişjek boldy.



Häsiýetiňden aýlanaýyn Ene Sugun! Bizi şo
l halas etdi, şol! Sen olary gördüňmi? Sen
gördüňmi? Biziň Enemiziň çagalary dolanyp gelipdirler! Sen olary gördüňmi?

Başa inen beladan sypandygyna henizem ynam etmeýän Orazkul, ýüzüni kürşerdip ýerinden
turdy
-
da, st
-
başyny kakyşdyrdy.



Kn lakgyldama,
goja. Sem bol. Bar
-
da, atyň ýüplerini çözüşdir.

Mömin aga sesini çykarman, buýrulan işi etmäge ugrady.

39




Häsiýetiňden aýlanaýyn Ene Sugun


diip, goja gidip bararka
-
da begençli pyşyrdady.


Sugunlar biziň tokaýymyza dolanyp gelipdirler. Ene Sugun bizi u
nutmandyr. Ol biziň
gnlerimizi geipdir.



Henizem samrap ýörmüň?


diýip, Orazkul heňkirdi. Ýaňky howpdan soň birneme özüne
gelen adamyny indi öňki aladasy bogup barýardy.


Ýene köne heňňamyňa, köne ertekiňe
başladyňmy? Öz kelläň
-
ä bir guş çokan kelle
welin, seň samramalaryňa ilem gulak asar
öýdýäňmi?



Men olary z gzm bilen grdm. Hakyt sugun srsi bolsa ntjek!


diip, goja Mmin
an bermedi.


Sen näme görmediňmi, oglum! Özüňem gördüň ahyryn!




-
dört sanysy turup gitdi. Ine, görüpmişimem
-
d.



Dogry, üç sany bolmaly. Menem üçüsini görüp ýetişdim.



Ýeri görüpsiňem
-
d. Grende nme? Sugun sugundyr
-
da. Bu erde adam tasdan bonuny
oňrupdy. Seň näme begenýäniňe düşinemok. Eger ýaňkylar sugun bolsa, dagyň aňyrsyndan
gelendir. O tarapda, Gazagystan
yň tokaýlarynda entek sugun bar diýýäler. O ýerde
zapowednigem bar. Belkem, şol sugunlaram zapowednigiň sugunlarydyr. Ýeri, gelipdir, gelipdir.
Bize näme? Gazagystan bize degişli däl.



Belkem, bu ýerlere öwrenişip giderler


diip, Mmin aga dillendi.


Megerem yzyna
gatmaz...



eri, bola


diýip, Orazkul onuň pikirini böldi.


Gitdik.

Agaç süýremeli ýol entek uzakdy. Soňam ony derýadan geçirmelidi. Derýadan geçirmegem
ýeňil iş däldi. Derýadan sag
-
aman geçseňem, aňyrdaky baýyrlyga çenli hem esli ýol b
ardy.
Maşyn şol ýerde garaşýardy.

Entek
-
entek ne grgi grmeli!

Orazkul özüni düýpden betbagt hasap etdi. Onuň çak etmegine görä dünýäniň özi nädogry
gurlandy, adalat okdy. Hol duran daglar hi zat dumaar, hi zat islemer, hi zada islegi
-
hwesem o
k. Ýöne duran daş
-
da. Güýz geler, gyş düşer, parhyna
-
da däl. Onuň üçin gam çekjek
gümany ýok. Gargalar näme? Şolaram özlerini erkin duýýalar. Uçaslary gelse, uçarlar,
gagyldaşasy gelse
-
de gagyldaşarlar. Ýaňky haýwanlaram, eger sugun bolaýanlarynda
-
da, dagy
ň
aňyrsyndan gelipdirler
-
de, tokaa giripdir. Olardan erkin zat ok. Nhili edip gezesleri gelse, ge
zerler, gidesleri gelse
-
de, giderler. Şäher adamlaram asfaltlanan köçelerde dirkildeşip ýörler.
Isleseler restoranlarda oturyp, kep ekerler, taks mnerl
er. Orazkul welin, barypatan betbagt.
Ol ykbal şemaly tarapyndan şu ümmülmez tokaýa taşlanypdyr. Şu samsyk Mömin aga näme,
şolaram Orazkuldan bagtly
-
da. Sebbi ol ertekilere
-
de ynanyp r. Akmak adam! Akmak
adamlaram mydama durmuşdan razy bolýarlar.

Orazk
ul bolsa, öz durmuşyny itden beter ýigrenýär. Ol öz sataşan durmuşyny halamaýar. Olar
ýaly durmuş Mömin ýetişikli ýaly adamlaryň paýy bolmaly. Mömin üçin zat gerek däl. Tutuş
ömrüni kebzesinde ýük daşap geçiripdir, dem
-
dynç alamagam bilenok. Tutuş ömründe
hi kim
oňa garaşly bolmandyr, gaýtam hemme kişi, hatda kempirem onuň hojaýyny. Ol hemmeleriň
ýumşuny bitirýär. Şolar ýaly samsyk hatda erteki diňlese
-
de, zni bagtly hasap edr. Tokada
entp ren suguny grbem z yl bri agtaryp ren eziz doganyna

sataşan ýaly begençden
ýaňa hamsygyp dur.

Wah, yzyny atmaynam
-
la!

Olar ahyrsoňy ýoluň soňky bölegine, derýa tarap kert eňňit bolýan ýere gadam basdylar. Şol
ýerde hem iki kişi dynç almaga oturdy.

40


Derýanyň aňyrsynda, Orazkulyň gapysynda tüsse görünýärdi.

Ol semawaryň tüssesine
meňzemeýärdi. Diýmek, Bekeý Orazkula garaşýar. Ýöne, ol pikirem Orazkulyny köşeşdirmedi.
Ol dem almaga howa ýetmeýän ýaly sojaýardy. Onuň döşi awap durdy, ýüreginiň urgusy
kellesinde sarsgyn döredýärdi. Maňlaýynda dörän der gözüne s
yrygyp, gabaklaryny awudardy.
Öňde bolsa düşmesi kyn kert bardy. Öýünde bolsa dogmazak heleýi garaşýardy. Semawary
otlap, ärine ýaranjaňlyk etjek bolşuny dagy bir gör! Birden onuň kalbynda ylgap gidäge
-
de,
garynlak sewaryň böwrüne depip, ony çar tarapa to
galamak meýli döredi. Şonuň yzyndanam ol
heleýiň üstüne topulyp, tä tultuk suwy çykýança ýençmeli. Ol hyýalynda aýalynyň urnuşyny göz
öňüne getirip, öz ykbalyndan zeýrenýän sözlerini diňläp lezzet aldy. «Goý, aglasyn! Goý azap
çeksin! Meň ýagdaýym erbet, h
eleýimiňki gowy bolmalymy?».

Orazkulyň hyýalyndaky wakalaryň arasyny Mömin aga böldi.



Oglum, asyl men atdan ykaran ekenim!


diýip, ol giýewsiniň golaýyna bardy.


Men
mekdebe gitmelidim ahyryn. Okuw bireýýäm gutardy. Çaga maňa garaşyp durandyr.



Ga
raşsa garaşypdyr
-
da!


diýip, Orazkul bilgeşleýinden parahat gepledi.



Sen gaharlanma, oglum. Agajy şu ýerde goýaly
-
da, aşak düşeli. Sen öýe baryp çaý
-
naharyňy iýip
-
içýänçäňem men mekdebe gidip
-
gelerin. Çagany getiremsoň, bileje gelibem agajy
kideris.



Şu sözleri tapmak üçin sen kän oýlandyňmy, goja?


diýip, Orazkul çişip ugrady.



aga aglap helk bolar ahyryn.



Agalany bilen lmez!


diýip, Orazkul sesini gataltdy. Ahyrsoňy gojanyň üstüne heňkirmek
üçin bahana tapyldy. Ertirden bäri ol şolar ýaly bah
ana gzlpdi welin, stnden bardy.


aga
aglaýamyşyn diýip, biz zerur işimizi taşlamalymy? Ertirem şony mekdebe äkitmeli diýip,
gulagymy kamata getirdiň sen. Indem ony mekdepden getirjek diýýäňmiň? Men nä bu ýerde
ounjak onaanmy?



Gaharlanmasana, og
lum!


diýip, Mömin aga haýyş etdi.


Bular aly gn... Men
-
hi
welin, çaga maňa garaşýandyr. Bular ýaly gün aglasa gowy bolmaz...



Bu gün nähili beýle aýratyn günmiş?



Bu gün sugunlaryň biziň tokaýymyza dolanan güni ahyryn. Bular ýaly günde...

Orazkul

haýran galdy. Ol şeýlebir geňirgendi welin, aýdara
-
diere szem tapmady. Orazkul
beikden pese aga togalanan mahaly, jany bokurdagyna gelen pursady birki sany sugun gzne
kaklyşanyny bilse
-
de, bireýýäm ony ýatdan çykarypdy. Ýokardan aşak inen agaç ony d
aşyň
ýüzüne ýapbaşlap gitjekdi. Şol pursatda ol sugun hakda oýlanarmy diýsene! Onuň üçin sugunam
hiçdi, ýaşulynyň lakgyldysam.



Sen meni kim hasap edýäň?


diýip, ýuwaş ses bilen, emma gaharly sözlän Orazkul Mömin
aganyň alkymyndan dem alýandygyny duýdurd
y.


Sakgalyň ýokdugyndan minnet çekäýgin.
ogsam
-
a, özüňden başgalary akmak hasap etmeziň ýaly sakgalyňdan tutup süýrärdim. Seň
sugunyňy başyma ýapaýynmy? Şondan başga meň aladam ýokmy? Kän lakgyldama
-
da, hany
töňňäniň ýanyna bar. Şuny derýadan geçirýänçä
k, ýagşydan
-
ýamandan agzyňdan söz çykmasyn.
Mekdebe gidýän gitsin, aglasyn, ol meň işim däl. Hany ýör...

Mömin aganyň «ýok» diýmesi bolmaýandygyny öň aýdypdyk. Ol giýewsiniň elinden
sypmajagyna akyl ýetirýärdi. Agaç eltilmeli ýerine eltiläýmese, Orazkul oň
a ynjalygam
bermejekdi. Şondan soň ol, aňyrsy dyňzap dursa
-
da, ýekeje sözem diline getirmedi. Agtygy oňa
mekdebiň ýanynda garaşyp durandyr. Öz deň
-
duşlarynyň hemmesi öýli
-
ne dargandyram
welin, ol baba synyň ýoluna garap, boýunjagazyny burup durandyr.

41


M
min aga çagajyklaryň mekdepden çykyp, öýlerine tarap eňip baryşlaryny göz öňüne
getirdi. Olar ajygandyrlaram. Olar ylgap barýarkalaram öýlerinde bişirilýän naharlaryň ysyny
alýandyrlar. Olara eneleri garaşýandyr. Her enäniňem öz ýylgyryşy bardyr. Gowy bols
un, erbet
bolsun, ene halky z perzendine ylgyrmaga elmydama ma tapar. Eger
-
de ene: «Eliňi
ýuwduňmy? Seň eliňi kim ýuwmaly?» diýip, sesini gataldaýanda
-
da, ol ses gataltmanyň
aňyrsynda enelik mähri, ene ýylgyryşy saklanyp durandyr.

Mömin aganyň
agtygynyň welin, okuwa gidip başlan gününden bäri elleri mydama syýadyr.
Şol ýagdaý goja kişä ýaramanam durmady. Eli syýa bolsa, diýmek, derekli zada güý menýändir.
Häzirem ol syýaly eli bilen şu ýyl tomus alnan portfelini tutup, ýola çykyp durandyr. Ol eý
m
garaşmakdan irip, ýaby münüp gelýän babasyny görmek üçin dag tarapa garaýandyr. Goja
mydam wagtynda gelrdi ahyryn. Oglan mekdepden ykan badyna Mmin aga ylgyrjyrap
garaşýandyr. Iller öýlerine tarap ylgar welin, oglanjyk babasyna tarap eňer. Portfel
ine
-
de:
«Ylgaly, babam garaşýar!» diýer. Ylgar
-
da, oglanjyk, utanýan ýaly bolup, babasynyň gujagyna
dolar. Babasynyň eşiginden bedäniň ysy geler. Şol günler Mömin aga derýanyň o kenaryndan
gujak
-
gujak edip bede daşardy.

Goja agtygyny atyň ardyna mündürer.
Atam kä ýorgalar, kü ýuwaş ýörär. Goja bilen oglanjyk
k ol
-
bi gürrüň ederler, kä dymarlar, garaz, şeýdip nähililik bilen öýlerine ýetenlerinem duýman
galarlar. Daglaryň arasy bilen sürüp, San
-
Taş çöketligine düşerler.

Oglanjygyň mekdepde öwrenen endikleri

mamasynyň gaharyny getirýärdi. Oglanjyk gözüni
adygy derrew geinrdi
-
de, kitapdyr
-
depderlerini portfeline salyşdyrýardy. Onuň portfelini
başujynda goýup ýatmasynam kempir halamaýardy. «Şol artyp galan portfeliňi ýanyňdan
aýyrmagyn. Hernä şol hazan aýal

maşgala bolup, bizi galyň tölemekden bir dyndyrsady». Oglan
mamasynyň sözlerine kän bir ünsem bermeýärdi, üns beräýende
-
de, onuň ähli aýdanlaryna
düşünmeýärdem. Onuň bar arzuwy okuwa gijä galmazlykdy. Ol ylgap daşaryk çykar
-
da,
babasyny gyssar. Atlanyp ug
rarlar. Daglaryň aňyrsyndaky mekdep gözüne kaklyşandan soň
welin, oglanjyk ynjalar.

Barybir olar bir gezek gijä galdylar. Geçen hepdede, aladaňdandan derýanyň beýleki kenaryna
geip, Mmin aga okuw mahalyna enli bir gezek bede getirmegi regine dwdi. He
mme zat
erbe
-
ýerdem welin, ýolda gojanyň ýüki agyp, alyp gelýän bedesi pytrap gitdi. Ýaşuly bedäni
ýaňadandan çykamaly boldy. Howlukmaçlyk netijesinde bolsa derýanyň kenaryna ýetiberende,
bede ýene dargady. Oglanjyk derýanyň beýleki kenarynda babasyna gar
aşyp durdy. Ol üsti
bdr
-
südür daşyň üstünde durşuna portfelini asmanda kelemenledip, bir zatlar diýişdirýärdi.
Goja howlukdy, howlugyşy ýalam ýüp çigişip, öňi
-
ardy tapylmady. Oglanjyk bolsa, şol bir heňi
bilen gygyryp durdy. Mömin aga agtygynyň mekdebe h
owlugýandygyna düşünip, bedesini,
ýüpünem taşlady
-
da abysyna atlanyp, oglanjyga tarap srdi.

Mmin aga deradan gen
-
de bir topar wagt itirdi. Suwda n abyny gorduryp a
ýorgaladyp bolaýýarmy. Derýada suw känem bolsa, akym çaltam bolsa, wagtyň güýzd
igi
entegem birneme kömek edýär. Tomus wagty beýdip gönüläberseň derýa atyňam agdaryp
uraýmakdan gaýtjak däl. Mömin aga agtygynyň ýanyna ýetende onuň hünibirýan aglaýandygyny
gördi. Ol babasynyň ýüzüne seretmän, ýere bakyp durşuna: «gijä galdyk, okuwa gijä

galdyk!


diýen sözi gaýtalaýardy. Goja kişi eýerden düşmän, aşak egildi
-
de, oglanjygy atyň ardyna aldy,
wagt itirmnem srdi. Eger
-
de mekdep gola
-
goltumda bolan bolsa, oglanjyk babasyna azaram
bermn, z aagy bilen ylgap giderdi. Ol gij galany in
ony köşeşdirip bilmedi. Şeýdip, gözi ýaşly oglany ol mekdebe getirdi, onda
-
da gni klasa.

42


Mömin aga mugallymanyň öňünde baş egip ötünç sorady. Gaýdyp bular ýaly ýalňyşyň
goýberilmejegine ynandyrdy. Ýöne, agtygynyň aglama
sy goja hemme zatdan beter tsir etdi.
Belki Hudaý ömürboýy şeýdip, mekdebi küýsäýesiň
-
d. Emma oglan nme in aglap biler?
diýen soragam Mömin agany az oýlandyrmady. Oglan aglaýan bolsa, diýmek, onuň kalbynda hiç
kime adyp bilmen bir ke
-
kinesi bola
maly...

Häzirem süýrelip barylýan agaç oňa
-
muňa degip, saklanmaz ýaly, wagt ýitirmez ýaly elinde
baryny edip, taýagyny işledýän Mömin aga agtygy hakda pikir etdi. «O neresse nädýärkä?»

Bolsa
-
da, Orazkul howlukmaardy. Ol aty idip barardy. Aslynda ol
-
oda
syz daşlygyň
arasynda howluganyň bilenem gazanjak netijäň ýokdy. Ýöne tekiz ýol bolaýanda
-
da, Orazkul şu
mahal howlukmazdy. Orazkul adamçylyk edenliginde, ýaşulynyň haýyşyny kanagatlandyryp
biljekdi ahyryn. Ogurlanyp barylýan agajy dagyň içinde bir sagat
-

arym sagat taşlaýanyňda
-
da
ýagy çapjak däldi... Wah, şu mahal Mömin agada pälwanlaryňky ýaly güýç bolsady! Näderdi?
Süýrelip barylýan agajy egnine atagada derýadan geçerdi, maşyna ýüklenilmeli ýerine eltip
taşlardy. «Me, algyňyzy alyň
-
da, gadyp azar berm
ň!» Özem derrew yzyna gaýdardy
-
da,
mekdebe tarap at salardy.

Wah, boş arzuwdan netije bolýarmy näme? Baý
-
ba, entek derýanyň kenaryna ýetmeli, soň
daşlaryň, balykgulaklarynyň üstünden tagyrdadyp, agajy derýadan geçirmeli. At janawar bolsa
em surnukdy. Su
rnukmaz ýalymy? Daşlaryň arasy bilen kä pese, kä beýige dyzap, ol näçe ýol
ýöredi. Ahyry düz bolsa ýagşy. Ýogsam, süýrelip barylýan agaç derýanyň ortasyna ýetende, daşa
direlse a
-
da at büdräp ýykylaýsa, iş pyrryk bolar.

Derýanyň bir gyrasyndan girilip ugr
alanda Mömin aga: «Ene Sugun özüň medet et. Atymyz
büdremesin, agajymyz daşa direlmesin. Ýagşy dileg et, Ene Sugun diýip, pyşyrdady. Ädiklerini
çatyp egnine atan, balagyny dyzyna çenli çermän goja ýüzüp barýan agajyň yzyndan galman
gelýärdi. Dag derýasynyň

suwy dury bolşy ýalam sowukdy. Her
-
hal gz aydy.

Tizräk ol kenara çykmagyň arzuwyndaky goja ähli kynçylyga döz geldi. Edil bilgeşleýinden
bolýan ýaly, içigar agaç direlmesiz ýerinde bir zada urlup, suwuň içinde saklandy. Olar ýaly
pursatda, adata, ata
birneme dyn berrdiler
-
de, soňam ony agajy birden silkip alar ýaly
ýagdaýda öňe omzadýarlar. Emma atyň üstünde oturan Orazkul ysgyndan gaçan haýwany gamçy
bilen ýençmäge başlady. At dyzady, omzady, ahyram art aýaklarynyň üstüne çökdi. Emma agaç
welin, e
rindenem butnamady. Mömin aganyň aýaklary buza döndi, gözleriniň öňi garaňkyrady,
başy aýlandy. Gaýa, gaýanyň üstündäki tokaý, asmandaky bulutlar birden aşak düşüp, derýa
girdiler, akymyň ugry bilen ýüzüp başladylar, ýene
-
de öňki orunlaryna baryp durdylar.

Mmin
aganyň ýagdaýy erbet boldy. Wah, ol agaç gury agaç bolanlygynda beýle görgi hem görülmeli
däldi. Gury agajy saklap bilseň, özi akymyň ugruna görä ýüzüberýär. Şu mahalky derýadan
geçiriljek bolunýan agaç bolsa hut şu gün kesilen öl agaç bolsa nätjek.

Kesilen agajy guraana
goýmaga Orazkulyň gaýraty çatanok. Birden barlagçy geläýse, ogurlygynyň üsti açyljak. Döwlet
tarapyndan saklanýan gymmatbaha agaçlary çapany üçin Orazkulyň arkasyndan sypalmajagam
hak. Şonuň üçinem, görmez gözi ýagşy diýip, çapylan

agajy çapan badyňa
-
da tokadan
ykarmaly bolar.

Orazkul elindäki gamçy bilen atyň kellesine, sagrysyna güýjünde bary bilen ýelmedi, ökjesi
bilen garnyna depdi, bu bolýan işlerde Mömin aganyň günäsi bar ýaly onuň üstüne
-
de azgyryldy,
agzyna gelen szleri
gagyrmady. Ol her zat etse
-
de, agaç öňki ýerinden gozganmady, gaýtam
gitdikçe ýere berk ornaşdy. Gojanyň sabyr käsesi doldy. Ol ömründe birinji gezek gaharyny
saklap bilmn, sesini gataltdy.

43




Düş atdan!


diýip, ol Orazkulyň ýanyna bardy
-
da ony eýeriň üs
tnde oturan erinden
silterleşdirdi.


Atyň gurbatynyň çatmaýandygyny gözüň görenokmy? Düş diýdim, düş!
Ýaşulynyň bolşuna geň galan Orazkul onuň aýdanyna boýun boldy. Ol ädigi zady bilen suwa
bökdi. Şol mütdetden başlabam ol öz erkini aldyran adama, samsy
k adama meňzedi.



Hany taýagy agajyň aşagyna sok. Bile göterjek bolaly!

Mömin aganyň buýrugy bilen olar güýçlerini birikdirip, agajy daşdan boşatmaga
synanyşdylar.

At diýilýän haýwan nähili akylly mal bolýar! Ol aýagy bilen daş peşäp, aýny gerek wagty bir

gapdala silkinende agaç birneme ýerinden gozgandy, ýene öňki durkuna geldi. At täzeden bir
silkindi welin, aýaklary ýer tutman, suwa ýykyldy, pažžyldady, ýatan ýerinde dyzady.



Aty galdyr, aty!


diýip, Mömin aga Orazkulyny hürsekledi. Iki kişi birleşip,

aty zordan
ýerinden galdyrdylar. Ýöne sowuk suwa mazaly oýkanan janawar aýagynyň üstünde
-
de durup
bilmerdi.



Aty boşat!



Nme in?



Boşat diýilýär saňa. Hamydyň bagyny aýyr. Ýaňadandan goşmaly. Orazkul bu gezegem
sesini çykarman, ýaşulynyň görkezme
sini ýerine ýetirdi. At ýüpden boşadylansoň, Mömin aga
onuň jylawundan tutdy
-
da:



Hany, indi gideli


didi.


At biraz dynjyny alansoň gelmesek netije bolmaz.



Saklan!


diýip, ukudan açylan adama meňzäp, Orazkul, jylawy ýaşulynyň elinden silkip
aldy. O
l tzeden zne gelen aly boldy.


Sen kimiň başyny aýlajak bolýaň, goja? Sen hiç
ýerigem butnamarsyň. Agajy şu mahal suwdan çykarmaly bolarys. Agşam düşdügi, munuň
eeleri gelmeli. Gepi kpeltme
-
de, aty öňki ýerine elt.

Mmin aga sesini
-
nni ykarmady
-
da, buza dnen aaklaryny titredip, kenara tarap ugrady.



Sen nirä barýaň goja? Nirä barýaň diýýän?



Nirä! Nirä! Öýländen bäri çaga mekdebiň işiginde garaşyp dur ahyryn.



Dolan yzyňa! Dolan, goja!

Mömin aga aýdylana gulak asmady. Orazkul aty derýanyň or
tasynda gody
-
da, em kenara
çykyberen gojanyň yzyndan ýetdi. Ony, egninden tutup, özüne tarap bakdyrdy.

Olar zbe
-
z bolup durdylar.

Orazkul alt hereket etdi
-
de, Mömin aganyň egnindäki ädikleri silkäp aldy, şol ädikler
bilenem gaýnatasynyň kellesine
hem zne iki gezek mazaly elmedi.



Hany re! re!


diýip, Orazkul Mömin aganyň ädiklerini bir tarapa zyňyp goýberdi.

Goja ädikleriniň zyňylan ýerine ýetip, olary yzgarly gumdan galdyrdy. Ol dikelende
dodagyndan gan tegmilleri peda boldy.



Sen
-
bi
r haýwan ekeniň!


didi
-
de, gan tüýkürinen ýaşuly ädiklerini ýene egnine atdy.

Ol sözi diýen adam ömründe agzyna paýyş gep almadyk Mömin ýetişiklidi. Ol sözi diýen
adam sandyraýan aýagnyň balagy dyzyna çenli çermelen, sowukdan ýaňa gagşap duran, köneje
d
ikleri egininden asylgy duran ejizje ýaşulydy. Onuň dodaklarynda gan köpürjikleýärdi.



Gitdik!

Orazkul ony öz yzy bilen alyp gitdi. Emma Mömin aga güýjünde baryny edip, onuň elinden
sypdy
-
da, sesini ykarman, z oly bilen boldy.



Agyryňa çydasaň müň ýaş
a, garry pekge!


diýip, ýumrugyny asmana göteren Orazkul onuň
yzyndan gygyrdy.


Men seň almytyňy bermesem...

44


Goja yzyna
-
da garamady. «Çöküp oturan düýäniň» ýanyndaky ýodajyga çykansoň, Mömin
aga dyzyny epdi
-
de, derrew dolagyny dolandy, kn eglenmnem,
e tarap gitdi. Ol hi erde
güýmenmän, göni atýataga ýüzlendi. Mömin aga Orazkulyň Alabaşyny daşaryk çykardy.
Alabaşyň üzeňňisine Orazkulyň özünden başga adam aýagyny atmaly däldi. Ol aty, görki
bozulmaz aly jylawlamaardylar, eerlemerdiler. Mmin aga
oda düşen ýaly Alabaşy
eerlemn, jylawlaman mndi
-
de, ugraberdi. Ol aýnalaryň deňinden, henizem tüsseläp duran
semawaryň gapdalyndan geçende, oňa nazary kaklyşan Bekeý, Güljemal gelin, hatda Mömin
aganyň öz kempirem bir bolmasyz işiň bolandygyny çakladyla
r. Mömin aga hiç mahal Alabaşa
münmeýärdi, Mömin aga hiç mahal işikden at çapdyryp geçmeýärdi. Olar Mömin aganyň
şeýtmek bilen öz öýke
-
kinesini daşyna çykarýandygynam bilmeýärdiler. Şeýle hem olar gojanyň
ol hereketiniň ahyrynyň özi üçin gaty erbet gutarja
kdygynam aklamaardylar.

Şol mahalam derýa tarapdan, ýalaňaç ýabysyny idip, Orazkul peýda boldy. Onuň idip gelýän
ýabysy öň aýagyna agsaýardy. Aýallar seslerini çykarman, golaýlap gelýän Orazkuly synlap
durdylar. Olar Orazkulyň kalbynda nähili harasatyň g
opandygyny, kalbynda nhili
betbagtyylygy alyp gelndigini bilmerdiler...

Şalpy
-
şaraň balakly, suwdan dolan ädigini walkyldadyp, agras basyp gelen Orazkyl hyýrsyz
gaşlarynyň astyndan aýallara tarap seretdi. Onuň aýaly Bekeý beýlekilerden öňürti biynja
lyk
tapdy.



Saňa näme boldy, Orazkul? Näme boldy? Depäňden dabanyňa çenli öl
-
myžžyk
-
la. Agajy
akdyrdyňyzmy?



ok!


diýip, elini silken Orazkul atyň ýüpüni Güljemal gelniň eline tutdurdy.


Me, muny
bagla. Öýe tarap ugransoňam aýalyna
-
da


Hany e girel
i!


didi. Kempir hem Beke bilen
bile öýe girjek bolanda, Orazkul oňa rugsat bermedi.



Sen öz işiň bilen boluber, garry. Bu ýerde senlik alada ýok. Öz işiň bilen bol!



O nähili meniň işim ýokmuş?


diip, kempir kemsinjek boldy.


Bolşuň nähili seň?
Asyl
biziň garrymyza näme boldy? Bir üýgeşiklik
-
h bolmaly....



Ony gojanyň özünden sora


diip, Orazkul habatly jogap gatardy.

Öýe girilensoň Bekeý äriniň öl eşiklerini çykaryp, oňa possun berdi, daşardaky semawary
getirdi, ks a gumaga durdy.



G
uma


diip, Orazkul elini silkip goberdi.


Maňa arak ber.

Bekeý bir ýerden çüýşe tapdy
-
da, bulgura arak gudy.



Doldur!


diip, Orazkul buruk berdi.

Ol bulgury bir demde başyna çekdi
-
de, keçäniň üstünde gyşaryp, possuny mäkäm ýapyndy.



Men seň äri
ň däl. Sen maňa indi gerek däl. Nirä gitseň, şoňa git, şu öýde garaň görünmesin.
Beke uludan dem aldy
-
da, krowata geçip oturdy. Ol gözýaşyny ýuwudyp oturşyna ýuwaşja
dillendi.



Ýene başlandymy?



Näme başlanmalymyş?


diip, Orazkul hekirdi.


Güm bol ş
u erden!

Bekeý daşaryk çykdy
-
da, hemişe edişi ýaly ulyili bilen gygyrmaga başlady.



Men grgi grmek in dn indimmikm?

Şol mahal Alabaşa atlanan Mömin aga agtygynyň yzyndan at salyp barýardy. Alabaş ýyndam
at. Bolsa
-
da, Mmin aga iki arym sagat dag
y gijä galyp bardy. Ol agtygyny ýolda garşylamaly
boldy. Mugallymanyň özi oglanjygy alyp gelýär ekeni. Gödek elli mugallymanyň egnindäki hem
şol bäş ýyl bäri täzelänok diýilýän paltody. Ýadaw aýal gaharjaň görünýärdi. Aglap, gözleri çişip
giden oglanjyk mu
gallymanyň gapdalyndan ýöräp gelýärdi. Onuň elinde portfeli bardy. Özem
45


bar zatdan göwni galana, ejize meňzeýärdi. Mugallyma Mömin aga bilen gaty berk gepleşdi.
Goja onuň öňünde başyny aşak salyp durdy.



Okuw gutaran mahaly eýelik etmejek bolsaňyz, çagany


mekdebe getirmäň. Maňa bil baglamaň. Meň özümde
-
de drt sanysy bar. Mmin aga ene
ötünç sorady, ýene gaýdyp bular ýaly wakanyň gaýtalanmajagyna wada berdi.

Mugallyma Jelesaa tarap dolandy. Mmin aga bilen oglanjyk hem e gatdylar.

Babasynyň goltugynd
a oturan oglanjyk dymýardy. Goja hem oňa näme aýtjagyny bilmeýärdi.



Sen ajygan
-
a dälsiň?


diip, ahyr ol sz tapdy.



Ýok. Mugallyma maňa çörek berdi.



Sen näme gepläňok?

Oglanjyk ol soragam jogapsyz galdyrdy.

Mömin aga günäkär ýaly bolup, özboluşly ýy
lgyrdy.



Seň özüň öýkelegrägem!


diýip, Mömin aga agtygynyň papagyny çykardy
-
da, sr
depesinden ogşady, ýene papagy çaganyň başyna geýdirdi.

Oglan onuň üçin ýüzünem galdyrmady.

Iki sany kemsidilen adam şeýdip, ýoly dowam etdi. Eýersiz atyň üstünde çaga
helk bolmaz
ýaly Mömin aga Alabaşy öz erkine goýbermeýärdi. Alabaş burnuny parryldadyp toýnaklary
bilen ses edýärdi. Alabaş ýaly ata atalanyp ýeke özüň ýola çykaýsaň! Hiňlenseň. Diňe özüň üçin
aýdym aýtsaň. Ýeke özi barýan adama gerekli aýdym tapylmaz öýd
ýäňmi? Paşmadyk arzuwlar,
ilkinji söýgi. Arzuwa ýetilmedik döwür hakda ýatlap, uludan dem almagy adamlaryň hemmesem
gowy görýär. Näme ýatlaýanyňy, näme isleýäniňi özüňem bilýän dälsiň welin, bir zatlary
ýatlamagy göwnüň isläp durandyr. Aýagy ýeňil at adamy
nyň iň gowy hemrasy...

Mömin aga agtygynyň syrylan ýeňsesine seredip, oýlandy. Oglanjygyň boýny inçejikdi,
gulaklary ullakandy. Gojanyň oňmadyk durmuşyndan, kyn ýaşaýşyndan, agyr işinden galan zat
indi şol çagady. Goja kişi ölmän, şol çagany adam sanyna go
şup bilse
-
hä ne ýagşy, bolmasa
-
da,
oglanyň ýöremeli ýoly gaty kötel bolar. Özem ýaňy ýedi ýaşady welin, özboluşly häsiýetjigini
görkezen bolýar. Şeýle ýagdaýdaky çaga öýkelemäni, gaty görmäni bilmelem däl ýaly welin, bu
asyl... Birneme towşantüýräk bolaýma
sa, Orazkul alylar ony edil gouna gurt daran aly
edmeseler...

Mömin aga şu günki gören sugunlaryny ýatlady. Sugunlar salgym ýaly bolup geçip
gidenlerinde gojanyň ýüreginiň gowsunmagyna sebäp boldular.



Şu gün biziň tokaýymyza sugunlar geldi, balam!


diip, Mmin aga birden dillendi.

Oglanjyk, egniniň üstaşyry çalt hereket edip, babasynyň ýüzüne seretdi.



Aldaňokmy?



Aldamok. z gzm bilen grdm. sany ekeni.



Nireden geldilerk?



Dagyň aňyrsyndan geldimikä öýdýän. Şol tarapda
-
da goralan tok
aý bar. Bu ýylyň güýzem
edil tomus ýaly bolany üçin dagdan aşmagam olara kyn düşen däldir. Olar biziň tokaýymyza
myhmanylyga gelendirler.



Olar bu erde galarmy a ene yzyna gidermikler?



Biziň tokaýymyz göwünlerinden tursa, galarlar. Hiç kim azar be
rmese, ýaşap ýörerler
-
d.
Müň sugun gelse
-
de, bu twereklerde ot etmezilik etjek gmany ok. Ene Sugun bar
döwürlerinde bu ýerde olar ýaly haýwan sanardan kän ekeni. Gojanyň sugun hakdaky gürrüňleri
oglanjygy birneme gahardan köşeşdirýän ýaly boldy. Ony
aňan Mömin aga gürrüňini ýene köne
döwürlerde, Ene Sugunyň döwürlerine gönükdirdi. Öz gürrüňi bilen özi hem gyzygan goja gam
-
46


külpeti birden aýlap taşlamagyň kyn zat däldigi, kimdir birine hemaýat etmegiň aňsatdygy
barada oýlandy. Adamlar şeýdip, bir
-
birege

ýardam edip ýaşasalar bolmaýamy? Ýöne durmuş
diýilýän zat beýle aňsat däl, ol gaty çylşyrymly. Oňatlygyň gapdalynda elmydama erbetligem
ysyrganyp ýör. Erbetlik adamynyň yzyndan galanok, mydama söbügini sydyrdyp ýör. Hut şu
mahalam, goja bilen agtygy zni

bagtly saýýan pursatlaram Mömin aganyň kalbynda gozgalaň
bardy: Orazkul nä hyýaldaka? Ol gojadan ar almak üçin nämeleriň kül
-
külüne düşüp ýörkä?
Onuň sözüni ýykmaga ýürek eden goja nähili jogap çäresi garaşýarka? Orazakul gojanyň şu
gnki eden hatasyny ba
gyşlajak adamlaryň hilinden däl ahyryn.

Özüne, gyzyna garaşýan erbetlik barada pikir etmezlik islän goja sugunlar hakda, gowulyk
hakda, gözellik hakda şeýlebir gyzygyp gürrüň bermäge başlady welin, onuň gowy gürrüňleri
garaşýan erbetligi ýoldan sowjak ýaly

bolup duuldy.

Öýde erbetlik garaşýandyr öýdüp çakam etmeýän oglanjygyň keýpi kökdi. Onuň gözleri
oýnaklap durdy. Sugunlaryň indi dolandygy bolarmyka? Babamyň aýtmagyna görä Ene Sugun
adamlaryň eden ähli hyýanatlaryny bagyşlap, öz çagalaryna Yssykköl toka
laryna dolanyp
gelmäge rugsat beripdir. Häzirlikçe diňe üç sany sugun gelipdir. Olar barlag etmelidir. Eger
-
de
bu ýerleri olaryň göwnünden tursa, ähli sugun tohumy öz dogduk mekanyna dolanmaly bolar.



Baba!


diýip, oglanjyk gojanyň sözleriniň arasyny bö
ldi.


Ene Sugunyň özi gelen
bolamasyn? Belkem, dagy
-
tokaýy aýlanyp görensoň çagalarynam çagyrjakdyr?



Mmkin!


diýip, Mömin aga onçakly ynamly bolmadyk ses bilen jogap gaýtardy. Ýaşuly
bir hili boldy. Oglanjyk onuň sözlerine çakdanaşa ynanýan ýalydy. M
ömin aga agtygynyň
ynamyny bozjagam bolmady. Asyl betmge indi gidem.


Belkem, Ene Sugunyň özi gelendir.
Kim bilr, kim bilr!


diip goja egnini gysdy.



Ony biz barlaarys


diip, bilesigeliji aga hwes bilen dillendi.


Seň sugunlary gören
eri
ňe gideli, baba. Meňem şolary göresim gelýär.



Olar nä bir ýerde durandyrlar öýdýäňmi?



Nirä giden bolsalar, bizem şol tarapa gidibereris. Çalaja görübilsegem yzymyza
gaýdybereris. Biz şeýtsek, olaram indi adamlar sugunlara degjek däller ekeni diýen pik
ir ederler.



Çaga bolýaň
-
ow!


diip, goja ylgyrdy.


Öýe baryp, ýagdaýyň neneň
-
niikdigini bir
bileli.

Olar öýleriniň ýeňsesindäki ýoda düşüpdiler. Öýler aňyrsyny bakyp duran adamlar ýalydy.
Jaýlaryň içinde näme bolýany bildirmeýärdi. Işiklerem
msmlikdi. Mmin aga ol msmlikden
oňly netije
-
hä çykarmady. Onuň kalby bir zatlary syzdy. Näme bolup biler? Orazkul onuň
betbagt gyzyny endimik? Orazkul ll
-
gammar bolup atyrmyka? ene nmeler bolup biler?
Nme in msmlikk? Nme in bu mahal ga
pyda adam ogly grnmerk? Hemme zat
dzw bolsa, ol agajam deradan ykarmaly bolar


diip, Mmin aga iini gepletdi.


Orazkul
bilenem agyz deňäbem ýörmeli däl. Eşegiň eşekdigini boýnuna goýup bolmaýar ahyryn».

Alabaş atýataga ýetdi.



Düş, balam. A
hyr geldik!


diip, Mmin aga tolgunandygyny agtygyna dudurmajak
bolup, atyň jylawuny çekdi. Eli portfelli oglanjyk öýe tarap ylgajak bolanda goja ony saklady.



Garaş. Bile gideli.

Goja Alabaşy ýatagyna saldy
-
da, oglanjygyň elinden tutup, öýe tarap ugr
ady.



Birden meň üstüme gygyraýsalar, gorkmagyn!


diýip, goja agtygyna duýduryş berdi.


Sögselerem, heňkirselerem sen eşitmedik bol. O zatlar saňa degişli däl. Seň bar aladaň mekdebe
gatnamak.

47


Ýaşulynyň çak edýän zatlarynyň birem bolmady. Olar bosagadan

tlnlerinde kempir Mmin
aga tarap gnli adama seredn aly nazar bilen garady
-
da, ýene öz tikin işine gümra boldy.
Mmin aga
-
da aalyna sz dimedi. z
-
gzi ytyk goja esli salym ortada gymyldaman durdy
-
da, birdenem pejiň üstündäki içi unaşly tabaga
elini etirdi. Babasy bilen agtygy gilik naharyna
başladylar.

Olar seslerini çykarman nahar iýýärdiler. Kemir bolsa olara tarap nazaram aýlamady. Onuň
perzi gaçan garamtyl ýüzünde ýigrenç alamaty bardy. Oglanjyk bir erbet wakanyň bolandygyny
ak etdi. n
e garrylar ol hakda dil ýarmadylar. Oglanjyk şeýlebir howpurgady, şeýlebir
biynjalyk boldy welin, asyl onuň bokurdagyndan naharam ötmejek boldy. Nahar iýilýän mahaly
adamlar dymsalar a
-
da ýaramaz bir zadyň pikirini etseler, gaty elhenç bolýar. «Belkem bu
dymyşlyklygyň sebäpkäri ikimizdiris?»


diip, oglanjyk hyalynda z portfeline zlendi.
Portfel aýnanyň öňünde ýatyrdy. Oglanjygyň hyýalynda keçäniň üsti bilen süýşüp gitdi
-
de,
portfeli bilen pyşyrdaşdy.

«Sen hiç zat bileňokmy? Babam näme üçin beýle tuka
tka? Onuň näme günäsi bolup biler?
Näme üçin ol Alabaşy münüp bardy? Näme üçin Alabaşyň eýeri hem ýokdy? Belkem, ol
tokada sugun greni in gij galandyr? Belkem, hi hili sugunam grenem dldir. Sugunly
gürrüň ýalan bolsa, şonda nätmeli? Ýalan sözlese,
Ene Sugun gaty kelr ahyryn?..

Nahar iýip bolansoň Mömin aga pessaý ses bilen oglanjyga ýüzlendi.



Balam, sen biraz daş çyk. Meň biraz işim bar welin, kömekleş. Çykyber, men häzir barýan.

Oglanjyk daş çykdy. Ol gapyny daşyndan ýapan badyna kempiriň ses
i eşidildi:



Sen nir?



Suwuň içinde ýatan agajy çykarmaga gitjek


diip, Mmin aga jogap gatardy.



Agaç indi ýadyňa düşdümi? Aklyňa indi aýlandyňmy?


diip, kempir sesini gataldy.


Gowusy, bar
-
da, gyzyň ýagdaýyny gör. Äri öýünden çyrakyp kowdy. Gyzyň Güljemalyň
ýanynda aglap oturandyr. Seň dogmazak gyzyň indi kime gerekmiş? Samsyk iti kowan ýaly edi
p
kowup goberdi. Git
-
de, şondan habar tut.



Kowsa kowupdyr
-
da!


diip, Mmin aga hasrat bilen jogap gatardy.



Şeý diýsene! Aslynda seň özüň kim. Gyzlaň
-
a bihepbe boldy welin, indi şol zyňyndy
agtygyňy uly adam edip ýetişdirmek isleýäňmi? Garaşyber. A
gzyň tagam tapar. Üstesine
özüňem Alabaşy münüp gidýäň. Öz ornuňy bilseň bolmadymy? Kim bilen iş salyşýanyňdan
habaryň barmy? Ol edil çalajan jüýjäniň boýnuny towlan ýaly edip, seň boýnuňy
towlamakdanam çekinmez. Sen haçandan bäri hötjetlik öwrendiň? Haçan
dan bri sen gahryman
bolduň? Gyzyňy bolsa öýe getirmegiň pikirinem edäýmegin. Bosagadanam ätletmen. Bilip
gogun...

Oglanjyk gapyda gezmeledi. Öýden ýene kempiriniň galmagaly eşidildi. Ahyram batly açylan
gapydan Mömin aga atylyp çykdy. Goja Seýdahmediň ö
ne tarap neldi. ne Gljemal gelin
ony işikde garşy aldy.



Biraz soňrak baraýsaňyzlaň!


diýip, ol Mömine duýduryş berdi.


Aglap atyr. Erbet
enjipdir


diýibem, soň ol pyşyrdady.



Indi olar bile
-
de ýaşajak dälmişler. Bekeý Sizi günäkärleýär. Hem
me zadyň sebäbini Sizden
grr.

Mömin dymdy, näme diýjegini bilmedi. Indi özüňden önen gyzyňam seni görmek islemese...



Orazkul henizem wagşy haýwan ýaly bolup içip ýatyr!


diýip, Güljemal ýene pyşyrdady.

Gljemal bilen Mmin aga ikisi olanyp durdylar.

Ahyr Gljemal gelin uludan dem aldy
-
da:

48




-
di!


didi.


Şu günüň bir ýerinde gara beräýmegem
ahmaldyr. Ikiňiz birigip, şol agaçdan bir dynsadyňyz.



Agada gep ok
-
la?


diýip, Mömin aga başyny ýaýkady. Ol oýlanyp durşuna ogl
ana gzi
düşensoň:


Sen, balam, onaber!


didi.

Oglan saraa bardy
-
da, ýygnap goýan dürbüsini tapdy, onuň gumuny süpürişdirdi. «Ýagdaý
-
a
gowy däl, dürbüm. Bolýan işlere portfel bilen men günäkär bolaýmasam? Başga ýerde mekdep
bolan bolsa men portfelimi
alagada giderdim. Hi kim bizi grmezdem, biz sebpli erbetligem
bolmazdy. ne babama hapym gelr. Ol bizi gzlp helk bolar. Biz gidsek, sen kim bilen
ak gämä seredersiň? Sen meni balyga öwrülmez öýdýäňmi? Ynha görersiň, ahyr men ak balyga
dnp, ak

gäminiň ýanyna bararyn...»

Oglan bir gujak bedäniň aňyrsyna çekildi
-
de, dürbüsi bilen töwerege seretmäge başlady.
Beýdibem uzak keýp çekmek islemedi. Başga mahal bolanda ol güýzüň tokaýy bilen basyrylgy
daglara, daglaryň çür depesindäki garlara, aşakdaky
gzelliklere seredip domazdy. Oglan
drbsini gizlp, saradan ykyp bararka, bonuna hamyt dakylan abyny idip baran
babasyna gözi düşdi. Ol derýa tarap ýönelipdi. Oglanjyk onuň yzyndan ylgamaga häzirlenip
durka, içki köýnegiň üstünden possun ataýan Or
azkul öýden çykdy. Onuň ýüzi çişip giden ýelin
aly ellenip durdy.



E, akmak!


diýip, ol Möminiň yzyndan gazap bilen gygyrdy.


Ýabyny nirä alyp barýaň?
Derrew ýerine elt. Agajy sensizem getireris. Indi sen bu ýerde hiç kimsiň. Şony bil. Men seni
işden

boşadýan. Çar tarapyň ak ýol. Gümüňi çek.

Goja ajy ylgyrdy
-
da, abyny ataga tarap alady. Mmin aga gz ayp
-
ýumasy salymyň
içinde garran ýaly boldy, öňküsindenem kiçeldi. Ol töweregine seretmän, köwşüni süýräp
barardy.

Babasyna haýpy gelen oglanjygyň
bokurdagy doldy. Ol z aglanyny hi kime grkezmejek
bolup, derýanyň kenary bilen ylgap gitdi. Kenardaky ýodajyk gözýaşyň derdinden kä gaýyp
bolýardy, kä ýene öňki durkuna gelýärdi. Oglan gözýaş döküp ylgap barýardy. Ynha onuň
tanky, mjegi, eeri,
çöken düýesi». Oglanjyk olara hiç zat diýmedi. Ol daşlar gepe
-
söze düşünmeýärdiler
-
de, ýöne doňup durdylar. Ol «çöken düýäniň» çal daşyny gujaklady
-
da,
möňňürip aglady. Ol uzak wagt aglansoň, birneme ýüregi düşüşdimi
-
nämemi, köşeşdi.

Ol başyny göterende ha
ýran galmakdan ýaňa agzynyň açylanynam duýman galdy.

Edil onuň gabat garşysynda, derýanyň ol kenarynda suwuň gyrasynda üç sany sugun durdy.
Hakyky sugun! Janly sugun! Olar suw içip bolana meňzeýärdiler. Olaryň iň daýawy


ullakan
şahlysy ýene agzyny suwa ý
etirip, megerem, suwuň ýüzünde öz şahynyň şekilene tomaşa
edýärdi. Ol goňurrakdy, gaty daýawdy, döşlekdi. Ol başyny galdyranda tüýli agzyndan suw
dklip gitdi. Ol gulaklaryny hereketlendirip oglanjyga tarap ns bilen seredrdi.

Başgalardan beter kiçijik
şahly ak sugun oglana üns berdi. Onuň şahy uly sugunyňkydan
kiçirägem bolsa owadandy. Ol gojanyň gürrüňini berýär. Ene Suguna bir almany iki bölen ýaly
meňzeşdi. Gözleri ullakan, dury. Özem ýylda bir taýçanak berip duran tohum baýtal ýaly göze
dolmuşdy. Ak

sugun ala gözli, gulaklary ullakan oglanjygy bir ýerde görene meňzedýän ýaly üns
belen seredýärdi. Onuň çygly gözleri uzakdan seretseň, ýalpyldaýan ýalydy. Burnunyň
deşiklerinden ýeňiljek bug çyk ýardy. Onuň ýeňsesinde duran kiçijik sugun tal çybygyny iýý
rdi.
Onuň hiç zat bilen işi ýokdy. Ol dykyzjady, daýawjady. Ol tal çybygyny iýmesini goýdy
-
da, döşi
bilen ak sugunyň böwrüne kakyp, oýun etmäge başlapdy. Ol özüniň şahsyzja kellesini Ene
Sugunyň döşüne oýkaşdyrdy. Ak sugun bolsa, oglanjyga tarap seretdi d
urdy, seretdi durdy.

49


Haýran galan oglan deminem alman diýen ýaly daşyň aňyrsyndan çykdy, elini öňe uzadyp,
derýa tarap ýöredi. Sugunlar oglandan ürkmek däl, gaýtam ony synlamaga başladylar.

Sugunlar bilen oglanyň arasynda daşlara degip, dürli ses edýän dag

derasy akyp atyrdy.
Arada ýatan şol derýa bolmadyk bolsa sugunlaryň ýanyna baryp, olaryň başyny sypabermeli
ýalydy. Olar tekiz kenarda durdylar. Sugunlaryň duran güzeriniň gutarýan ýerinde güýzüň
tokaýy haýat ýaly bolup durdy. Ondan ýokarda ýalaňaç gaýa
, gaýadan aňyrda bolsa kümüş
öwsüp oturan agaçlar, berýozalar başlanýardy. Has aňyrda üsti garly gaýalar görünýärdi.

Oglan gözüni ýumdy, ýene açdy. Öňki ýagdaý öňküligine galdy. Sugunlar arassa kenarda
hatar bolup durdylar.

Birdenem olar yza alandylar
-
da,

tokaýa tarap ýöneldiler. Iň öňden ak sugun, onuň yzyndan
şahsyzja sugun, soňam Ene Sugun barýardy. Ene Sugun yza gaňryldy
-
da, oglanjyga tarap ene
bir gezek äňetdi. Olar tokaýa girenlerinde şahalar gymyldadylar, arkalaryna güýz ýapraklary,
kümüş dökülýän
ýaly bolup, gaçyp başladylar.

Soň sugunlar ýodajyga düşüp, belentlige dyrmaşyp ugradylar. Belentlige çykybam
saklandylar. Oglanjygyň göwnüne bolmasa, olar özüne seretmek üçin aýak çeken ýaly boldy.
Uly sugun boýnuny öňe uzatdy
-
da, şahany silkip: «Ba
-
o! Ba
-
o» edip gygyrdy. Onuň sesi
daglaryň, derýanyň üstünden ýaň salyp gitdi.

Şol mahalam oglanjyk özüne gelen ýaly boldy. Ol tanyş ýodajyga düşdi
-
de, gjnde bary
bilen öýe tarap eňdi. Ol ylgap barşyna gapyny batly açdy
-
da, atylyp e girdi. Sojap
-
sojap dem
al
yp durşuna:



Baba! Baba! Sugunlar geldi! Sugunlar derýaň ýakasyna geldi


diip gygyrdy.

Burda hasrat ekip oturan Mmin aga adylan habardan hi hili many ykarmadyk aly
dymdy.



Galmagalyň näme?


diip, kempir geplp galdy.


Gelse gelipdir
-
d. Bu
mahal
sugunsyzam derdimiz zmize etik.

Bady alnan oglanjyk daş çykdy. Daşary ümsümlikdi. Güýz günidi.

Garawul daglaryna tarap, onuň aňyrsyndaky ümmezlenip duran ýalaňaç gaýalara tarap
aýlanypdy. Gün özüniň gyzdyrmaýan ýalkymyny sowuk gaýalaryň üstüne
ýapypdy. Şol
ýerdenem ýalkymyň gaýtgyny beýleki gaýalaryň ýüzüne düşýärdi. Tokaý agşam ýapynjasyny
başa çekip ugrapdy.

Howa çigredi. Garly gerişleriň üstünden sowuk şemal öwüsdi. Oglanjyk galpyldap ugrady. Ol
üşedýärdi.














50


6


Ol organa girende
-
d
e üşedýärdi. Oglan kän wagtlap uklap bilmedi. Daşaryny gijäniň
garaňkylygy gurşap alypdy. Oglanyň kellesi agyrýardy. Emma ol sesini çykarmaýardy. Onuň
näsaglanyndan hiç kimiň habary ýokdy. Ol neressäni halys unutdylar. Ýagdaý unudylar ýalam
boldy
-
da.

Mmin

aga
-
ha aljyramakdan ýaňa näme alyp, näme goýanynam bilmeýärdi. Ol girdi
-
ykdy,
oturdy, bir zatlar samrady, ýene uludan dem alyp, daş çykdy. Kempirem gojanyň üstüne
gargynyp, özüne ýer tapmady. Olam daşaryk çykyp, aýlanyp geldi. Daşarda ýene düşnüksiz bir
galmagal, aýak sesi, sögünç eşidilip başlady. Ýene Orzkul guduz açýan bolsa gerek. Kimdir biri
sojap
-
sojap aglaardy.

Oglan ümsüm ýatyrdy. Ol aýak seslerindenem, sögünçdenem, öýde we daşarda gopýan
wakalardanam halys iripdi.

Ol özüniň ýekedigini unutmak
in gzlerini umardy
-
da, şu günki gören zatlaryny, öz
arzuwlaryny göz öňüne getirýärdi. Ol ullakan derýanyň kenarynda durdy. Suw şeýlebir çalt
akýardy welin, uzak seretseň, başyňy dagam aýlap barýardy. Beýleki kenardan bolsa oňa
sugunlar seredýärdi. Şu
günki gören üç sugunynyň üçüsem öňki ýerlerinde durdy. Hemme zat
ýaňadandan gaýtalanyp başlady. Uly sugun başyny galdyranda onuň dodagyndan suw syrykdy.
Ene Sugun bolsa özüniň akylly hem düşbi nazary bilen oglanjyga tarap şol seretdi durdy. Onuň
gzleri ul
udy, garady, ýalpyldaýardy. Ene Sugunyň adam ýaly uludan dem alyp bilşine oglan
geň galdy. Sugun edil Mömin aga ýaly gaýgyly
-
hasratly dem alýardy. Soň olar tokaýa tarap
aýlandylar. Şahalar gymyldap, sugunlaryň arkasyna güýz ýapraklary dökülmäge başlady. Ol
ar
belentlige galdylar. Şol ýerde hem aýak çekdiler. Uly sugun boýnuny öňe uzadyp, şahyny silke
leşdirdi
-
de turbadan ykan aly sesi bilen Ba
-
o! Ba
-
o!


edip gygyrdy. Uly sugunyň sesiniň
daglaryň, tokaýlaryň üstünde ýaň berenini ýatlan oglanjyk ýylgyrdy.

Şondan soň sugunlar tokaýa
siňip, gözden ýitdiler. Emma oglanjyk olardan aýrylyşmak islemedi. Şonuň üçinem ol bolup
biläýjek wakalaryň soňuny özi tapmaga hyýallandy.

Ýene şol dag derýasy çaltlyk bilen akmaga başlady. Suwuň çaltlygyndan ýaňa başyň
-
gözüň
a
lanyp barýardy. Oglanjyk öňe towusdy
-
da, derýanyň üstünden uçup geçdi. Ol sugunlaryň
gapdalynda emaý bilen ýerledi. Haýwanlar bolsa duran ýerlerindenem butnamadylar. Şahly Ene
Sugun oglanjygy z anyna agyrdy.



Sen kimiň perzendi bolarsyň?

Özüniň kimiň ç
agasydygyny atmaga utanan oglan dymdy.



Babam ikimiz seni gaty gowy görýäs, Ene Sugun! Biz saňa kän wagt bäri garaşyp ýörüs.



Senem tanaýan. Seň babaňam tanaýan. Mömin aga örän gowy adam!


diip, sugun
dillendi.

Oglan ol jogaba begendi. ne minnetdarl
ygyny nädip daşyna çykarjagyny welin bilmedi.

Birdenem oglanjyk:



Isleseň, men ak balyga öwrülip, Yssykköldäki ak gäminiň ýanyna ýüzüp gideýin?


didi.

Ak gäminiň ýanyna ýüzüp gitmegi
-
hä ol başarýardy. Ýöne Ene Sugun oglanjygyň sözüne hiç
hili jogap
gaýtarmady. Şondan soň oglanjyk edil tomus aýlary edişi ýaly çykarynmaga durdy, tal
çybygyndan ýapyşyp, gagdyraklap suwa girdi. Emma suw welin, buzly suw bolmaga derek,
bugaryp duran gyzgyn suwdy. Ol gözlerini giňden açdy
-
da, maýdaja daşlaryň, balykgulakla
ryň
gapdalyndan ýüzüp, hokurdanyňam daşyndan aýlandy. Oglan demikmäge başlady. Emma
gyzgyn akym ony barha aňryk alyp gitdi.

51




Ene Sugun, maňa kömek et!


diýip, oglan gygyrmaga başlady.


Menem seň çagaň
bolmaly. Kmek et, Ene Sugun!

Ene Sugun ylgap kenara

geldi. Onuň şahlarynyň arasyna şemal düşüp şuwlady. Oglanjyk
birneme ýeňillik duýdy. Ol derleýärdi. Şolar ýaly pursatlarda babasynyň basyrynýandygyny
ýatlan oglan ýorgany başyna çekdi. Öýde özünden başga adam ýokdy. Pelteli çyranyň ýagy
gutarypmy
-
nmemi,
içerini oňly ýagtyltmaýardam. Oglanjyk suw içmäge turjak boldy. Emma
daşardan ýene galmagal geldi, kimdir biri gazap bilen gygyrýardy, biri aglaýardy, ýene birem
aglaýany hem gygyrýany köşeşdirjek bolýardy. Ala güpürdi boldy, at aýagynyň sesi hem geldi.
Ed
il aýnanyň aňyrsyndan «haý
-
waý» eşidildi, kimdir biri başga birini süýreýän ýalydy. Gapy
batly ayldy
-
da, gahar
-
gazaba mnen kempir Mmin agany ierik iteklp goberdi. Oglanjyk z
babasyny hi mahal bele agdagda


gorkuly sypatda grmndi. Goja hi zada

akly atmaan
adama meňzeýärdi, aljyraňňy gözleri oýnaklaýardy. Kempir onuň döşünden itekledi
-
de,
oturmaga mejbur etdi.



Sokul
-
da otur, garry köpek. Barmasyz ýeriňde görünme özüňem. Näme birinji gezek şeýle
ýagdaý bolýamy? Ahyrynyň düzüw gutarmagyny isle
ýän bolsaň, gömül
-
de otur. Meň aýdanymy
et. Garşysyna gidiberseň ol biziň ählimiiň ýogumyza ýanar. Bu ýaşdan soň biz indi nirä gideli?
Nir?


Şol sözleri diýen kempir işigi jalkyldadyp ýapdy
-
da, ene bir erik itirim boldy.

Öýüň içine ýene imi
-
salalyk ar
alaşdy. Diňe Mömin aganyň hyrrylap, kynlyk bilen dem alýany
bildirýärdi. Ol sandyraýan elleri bilen kellesini tutup, sekiniň gyrasynda oturdy. Birdenem goja
dyzyna kdi
-
de, kime zlenndiginem bildirmn samrady.



Beýle güne sezewar edeniňden, men şorma
ňlaýy ýygnasaň bolmadymy? Balama bir
perzentjik berseň bolmadymy? Bize rehmiň insin, ýekeje perzent beräý, ýekeje!

Hem aglap, hem çaýkanyp diwara elini ýetiren goja ýerinden turdy, gapyny tapdy. Ol işigi
daşyndan ýapansoň, bosagada durdy
-
da, eli bilen agzy
ny tutup möňňürdi.

Oglanjygyň ýagdaýy hem agyrlaşdy. Ol ýene gagşap başlady. Ol hem gyzdyrýardy hem
üşedýärdi. Oglan ýerinden turup, babasynyň ýanyna barmak isledi. Emma eli
-
aagy dien
etmedi, kellesi gurşun ýaly boldy. Mömin aga bolsa henizem daşarda agl
ap durdy. Guduz aan
Orazkulyň gapylarda selpäp ýöreni bildirýärdi. Bekeý daýza möňňürýärdi. Güljemal gelin bilen
kempir ony köşeşdirjek bolýardylar.

Oglanjyk ol wakalardan daşlaşyp, öz hyýaly dünýäsine girdi.

Ýene şol derýa. Ýene şol kenar. Ýene şol sugu
nlar kenarda hatarlanyşyp durdylar. Oglanjyk
olara seredip pyşyrdady. «Ene Sugun! Ene Sugun! Bekeý daýzam üçin şahyňa ildirip bir
sallanak getirse
-
ne! Haýyş edýän, Ene Sugun, getiräýsene! Goý. Olaryň çagajygy bolsun!».
Oglanjygyň özi bolsa suwuň içi bilen

Ene Suguna tarap eňdi. Oglanjygyň aýagy suwa
mmerdi. Emma beleki kenaram golalamaardy. Ol bir depen erini depip duran alydy.
Bolsa
-
da, ol arz etmesini gomaardy. Beke dazama aga ber, Ene Sugun! aga ber! Go,
meň babam aglamasyn! Bekeý daýza
m ýenjilmesin. Orazkul daýym köşeşsin. Çaga ber, Ene
Sugun! Çaga ber! Men olaryň hemmesinem gowy görerin. Orazkul daýymam ýigrenmäýin.
ne, sen olara aga ber, Ene Sugun!

Oglanjygyň gulagyna uzakdan bir ýerden jaňjagazyň sesi eşidilýän ýaly boldy. Dag
-
daş
laryň
üstünden Ene Sugun ylgap gelýärdi. Onuň şahyna ildirilen sallançagyň jaňjagazy täsin owaz
edýärdi. Owazyň yzy üzülmeýärdi. Sebäbi, Ene Sugun sallançagy tizräk getirjek bolup
ylgaardy...

52


Bu näme boldugy? Jaňyň sesine uzakdan gelýän motoryň gürrüldisi

hem goşuldy. Özem ýük
maşynyň motorynyň sesidi. Maşynyň golaýlaşmagy bilen onuň güwwüldisi sallançagyň jaňyny
basdy.

Oglanjyk ala şakyrdy bolup, gapa maşynyň gelenini aňdy. It üýrdi. Aýna maşynyň
çyralarynyň şöhlesi düşdi
-
de, derrewem itdi. Motor di. M
aşynyň kabinasy açylyp
-
apyldy.
Seslerinden many alsaň, gelenler üç
-
dört bardy. Olar özara gürleşip oglanjygyň ýatan jaýynyň
aýnasynyň öňünden geçip gitdiler.





diýip, Güljemalyň begençli sesi eşidildi. Onuň ärini garşylamak üçin
ylgandy
gam bildirdi.


Ahyr geldi!



Salam!


diýip, nätanyş adamlar Güljemaly garşy aldylar.



Sag
-
aman oturanmysyňyz?


Seýdahmediňem sesi eşidildi.



Oňatçylyk. Näme beýle gijä galdyňyz?



Biz
-
gi gelenimize
-
de şükür edýäs


diýip Seýdahmet gürrüň bermäge b
aşlady.


Sowhoza enli
-
h zordan
-
zara etdim welin, brligine
-
hä tigirlenýän zat gaýtmasa nädersiň,
garaşyp
-
garaşyp lütüm çykdy. Çüwse çüwýädä. Ine birdenem, şu maşyn gabat geldi. Özem göni
biziň öýmize tarap gelýän bolsa nätjek! Gije garaňky, ýola
-
da z
ň belet.



Orazkul nirede? demi?


diýip gelenleriň biri Orazkul bilen gyzyklandy.



de bolmaly z
-



diip, Gljemal ynamsyz jogap gatardy.


Ol dmewlipdir. Siz
biynjalyk bolmaň. Ýatara ýerimiz bar. Ertire çenli myhman bolaýyň.

Nätanyş adamlar
e tarap rediler
-
de,
-
dört ädim ädensoňlaram aýak çekdiler.



Aksakal, salawmaleýkim! Ýeňňe salawmaleýkim!

Gelenler Mömin aga hem kempir bilen salamlaşdylar. Çaky garrylar öz ýagdaýlaryndan
utanandyrlar
-
da, ýat adamlary daş çykyp garşy aldylar. Hernä,

Orazkulam z agdayndan
uýalsa ýagşydyr. Ýogsam
-
a ol znem, twerekdkilerem masgara gne salar.

Oglan birneme ynjaldy. Umumanam, indi onuň derdi birneme ýeňleşipdi. Kellesiniň agyrsam
köşeşdi. Ol asyl daş çykyp, gelen maşynyň nähilidigini, dörtmi ýa
-
da

alty tigirlidiginem grmek
isledi. Maşyn könemi, täzemi? Tirkeglimi ýa tirkegsizmi? Tirkegi bar bolsa nähili? Bu zatlary ol
bilmek arzuwyndady. Şu ýyl ýaz aýlary bu ýere bir harby maşynam geldi. Tigirleri beýik, burnan
edil kesilen ýaly. Ýaş esger oglanjy
gy kabina
-
da mndrdi. Nhili hezil ekeni! alpyldawuk
pogonly esger Orazkul bilen tokaýa aýlandy. Bu nä boluş! Bu ýere hiç mahal beýle adamlar
gelmndiler:



Siz ialy gzlen
-
ä dälsiňiz?


diip, oglanjyk soldata sorag berdi.

Soldat ylgyrdy.



Hawa, i
aly gzles.



Şu mahala çenli bu ýere ýekeje
-
de ialy gelenok


diýip, oglanjyk, näme üçindir, içalynyň
gelmenini gynanan aly tukat ses bilen habar berdi.

Oglanyň sözlerine soldat hezil edinip güldi.



Saňa içaly nämä gerek?



Bu erlere ialy gel
se, men oň söbügine düşerdim
-
de, tutardym.



Gör sen nähili dogumlyja! Entek, gardaş, sen ösmeli, ulalmaly.

Ýalpyldawuk pogonly ofser Orazkul bilen tokaýa aýlanyp bolýança, oglanjyk şofýor bilen
gürleşip durdy.



Men ähli maşynlaram gowy görýän, şofýorlara
m.



O nme in bele?


diýip, şofýor gyzyklandy.

53




Maşynlar
-
a, owadan, güýçli, ýyndam. Hemem olardan benziniň ysy gelip dur.
Şofýorlaram... şofýorlaram ýaş. Olaryň ählisem Ene Sugunyň çagalary.



Nme? Nme?


diýip, soňky aýdylan sözlere düşünmedik şof
or sorag berdi.


Ene Sugun
diýýäniň kim bolýar?



Sen şonam bileňokmy?


diýip, oglanjyk gaýtam geňirgendi.



Bilemok. Asyl men ol sözi ömrümde birinji gezek eşidýän.



Seň özüň kim?



Men Garagandadan, gazak. Özümem şahtýorlyk mekdebinde okadym.



ok,

sen kimiň ogly diýýän?



Enem bilen atamyň.



A olar kimiňki?



Olaram z ene
-
atasynyňky.



Olaryň ene
-
atasy kimden bolan?



Ýok, ýok. Beýtjek bolsaň, seň soragyň ahyry gelmez, gardaş.



Men
-
ä Ene Sugunyň ogly.



Beýle diýmegi kim öwretdi saňa?



Babam.



Sen bir zady
-
ha bulaşdyrýaň


diýip, şofýor başyny ýaýkady, özüni Ene Sugunyň çagasy
hasap edýän gözleri möle, gulaklary ullakan oglan ony gyzyklandyryp başlady. Esger oglan Ene
Suguny dl
-
de, öz tohumynam ýedi arka çenli bilmeýär ekeni. Ol diňe öz kakasy
ny, atasyny,
atasynyň kakasyny bilýär ekeni.



Ýedi arka aňyryňy tanamaly diýip saňa öwretmedilermi?


diýip oglanjyk oňa sorag berdi.



Öwredenoklar. Ony hökman bilmek nämä gerekmiş? Men ýedi arka aňrymy bilemogam
welin, ýaşap ýörün
-
?



Babamyň aýtmagna
gr, z ata
-
babalaryny tanamaýan adamlar zaýa bolýamyşlar.



Adamlar zaýa bolýamyş?



Hawa.



Sebbi nme?



Şony bilmeýän adamlarda utanç
-
haa galmaa. Sen z ata
-
babaňy tanamasaň, seň
çagalaňňam öz ata
-
babasyny sylamaz. Bir
-
birini tanamaan, sylamaan
adamlaram bir
-
biri in
bähbitli işem etmeýä. Babam şeý diýýä.



Sende baba
-
ha bar ekeni!


diýip, soldat çyny bilen geňirgendi.


Seň babaň gaty täsin adam
bolsa gerek. Ýöne ol seň ýaş kelläňi gerekmejek süplük bilen doldurypdyr. Özüňem kellesi uly
oglan.

Gulaklaryňam biziň poligonymyzdaky lokatyrlar ýaly. Sen ol babaňa hiç gulak gabartma.
Biz kommunizme barýas ahyryn. Kosmosa uçulyp ýören döwürlerde ol saňa nämeler öwredýär?
Babaňy biziň syýasy okuwymyza eltseň, köp zat öwrederdik. Ulalarsyň, okuwyňy guta
rarsyň
welin, babaň ýanynda ýekeje günem duraýmagyn. Oňa yzagalak, medenýetsiz adam diýerler.



Ýok, men öz babamyň ýanyndan hiç ýere
-
de gitmen!


diýip, oglanjyk garşylyk görkezdi.


Babam barypatan gowy adam.



Ol hzir gowy alydyr. Ynha, ulurak bolans
oň, onuň kimdigine özüň akyl ýetirersiň.

Şu mahal daşardaky adamlaryň sesini diňläp ýatyrka, oglanjyk şol harby maşynly şofýor
ýigide bu töwereklerdäki adamlaryň hemmesiniň Ene Sugunyň perzentleridigini oňly bilmänini
atlady.

Oglanjyk şofýora hakykaty aýd
ypdy. Onuň aýdan zatlarynyň arasyna oýlanyp tapylan ýekeje
-
de söz ýokdy. Geçen ýylam, edil şu mahalky ýaly güýz döwründe, biraz gijirägem bolaýmagy
54


ahmal, sowhozyň maşynlary bede äkitmäge gelipdiler. Olar göni oba ýetmändiler
-
de, Aralyk
diiln ere sowl
updylar. Ol ýerdenem olar mallara gyş ot üçin irgözinden ýyglan bede
kdelerine tarap


ýokarlygyna sürüpdiler. Garawul daglarynda henize çenli eşidilmedik beýle
uly gwwldi gulagyna ilen oglan atryga enli ylgap gitdi. Ba
-
ba! Näçe maşyn! Olar bir
-
birle
riniň yzyndan tirkeşip barýarlar. Oglan barmak basyp sanady. Tutuş on bäş sany maşyn
boldy.

Howanyň gaşy çytykdy. Garam haçan gütläp düşse, düşäýmelidi. Bu ýerlerde gar düşenden
soň, bede çekerin öýdüp umydam etmeli däldi. Edil tamaňy tala daňaýmalydy. Yga
l agsa,
geer
-
goýar ýaly bolmaýardy. Megerem, başga aladalary bilen gümra bolan sowhoz
ýolbaşçylary bede daşamak işini ýatdanam çykarana meňzeýärdiler. Şonuň üçinem olar bedeli işi
bir gezekde dynmagy reklerine dwen bolara emeli. Oglanjyk ol zatlary b
ilmerdi. Asyl
bedemi, garmy
-
ýagyşmy, onuň parhyna
-
da däldi. Ol diňe gabadyna ýetiberen her maşyny höwes
bilen garşylaýardy, gapdalyndan ylgap esli ýere barýardy
-
da, ýene yzdakyny garşylaýardy. Ol
şeýdip keýp edýardi. Ýük maşynlaryň ählisem täzejedi, kabi
nalary giňdi, aýnalary ullakandy.
Rullarynyň başynda oturan ýigitler edil saýlanyp alnan ýaly ýaş oglanlardy, sakgal
-
murtsyzdy.
Kabinalaryň käbirinde iki ýigit bardy. Olar maşynlara bede ýüklemeli kömekçiler bolsa gerek.
Oglanjygyň göwnüne bolmasa, ýigitle
riň hemmesem edil kinoda görünýän ýaly görmegeýdi,
syratlydy.

Umuman, oglanjyk ýalňyşmaýar. Maşynlaryň hemmesi guratdy. Olar Garawul daglarynyň
ýanyndaky inelgäniň gapdalyndan aýlanyp, gaty gidip barýardylar. Ýigitleriň keýpem gowudy.
Howa aman dldi, st
esine
-
de, niredendir bir erden peda bolan hargulak oglanjyk ullakan bir
joşgun bilen maşynlary gezek
-
gezegine garşy alýardy. Onsoň, neneň şatlanmajak? Neneň,
oglanjyga el bulamajak?

Iň yzdan barýan ýük maşyny asyl saklandam. Egni pogonsyz soldat güpbüli
igit kabinadan
boýnuny çykardy. Ol şofýordy.



Salam
-
ow, ýigdekçe! Sen bu ýerde näme işleýäň?


diip, ol oglanjyga gz gypyp goberdi.



A, ne durun!


diip, oglanjyk utanman
-
ygrylman jogap gatardy.



Sen Mömin agaň agtygy
-
ha dälsiň?



Şol bolmaly.



A, akam edipdim
-
le. Menem bugu tiresinden bolmaly. Asyl şu ýere gelen ýigitleriň
hemmesi şol tireden. Bede getirmäge barýas. Indiki bugular öz bir
-
birlerinem tananoklar.
Dargaşyp gitdiler. Babaňa salam aýt. Çotbaýyň ogly Gulubegi gördüm diý. Gulubeg g
oşun
gullugyndan gelip, sowhozda şofýorçylyk edýärdiý. Hoş onda!


Ol hoşlaşan mahalam oglanjyga
haýsydyr bir harby nyşan berip gitdi. Ol nyşan birhilli, ordene
-
de meňzeýýän ýalydy.

Maşyn edil bars ýaly bolup arlap, ozup gidenleriň yzyndan süýşüp ugrady. O
glanjyk egni
harby güpbüli şofýor bilen gidibermek isledi. Ýöne, eýýäm ýollar boşap galypdy. Oglanjyk öýe
gaýtmaly boldy. Ol gomparypjyk gelenem bolsa, bolan duşuşyk hakda babasyna gürrüň berdi.
Nyşanynam ol döşüne dakyndy.

Şol gün gaýalardan öwsen dag şem
aly güýjäp başlady. Birdenem harasat gopdy. Tokaýdaky
apraklar gnmel tsse aly bolup dik asmana gterildiler
-
de, aýylganç ses bilen daglaryň
üstüne uçup gitdiler. Az salymyň içinde howa şeýlebir bulaşdy welin, gözüňi dagam açdyrmady.
Birdenem, gtlp g
ar düşdi. Ýeriň ýüzüni ak örtük tutdy, tokaýlar çaýkandy, derýalar
gwwldedi. Gar kremesini glendirdi.

55


Mal
-
garany zordan ýygnamaga ýetişdiler, daşardaky galan zatlaryň hemmesini öýe
-
de salyp
bilmediler. Içerik köpräk odun çekmegiň aladasyny etdiler. Ş
ondan soň hiç kim daşarygam
ykjak bolmady. Olar aly syrgynda den ykar aly bolarmy!



Eýgiligiň alamaty bolsa ýagşydyr!


diip, peje odun salyp duran Mmin aga biynjalyk
boldy. Ol şemalyň şuwwuldysyna gulak asyp, zol
-
zol aýnanyň öňüne barýardy.

Daşarda bolsa, ak garyň dony barha galňaýardy.



Bir ýerde otursaň bolmadymy? Näme zowzuldap ýörsüň?


diýip, kempir ärine hüňürdedi.


Ömrüňde birinji gezek gar görýänsiň sen. «Eýgilik bolsun! Eýgilik bolsun!» Gyş düşse, gar
agmaly bolar
-
da. Egilik s
züň näme ol?



Birdenem bir bele harasat goparmy?



Gopman näme? Ýa ony senden soramalymy? Gyş gelmelimi? Anha geldi. Näme
geňirgenýäň?

Pejiň turbasam güwwüldeýärdi. Babasyna ol
-
bi işe kömekleşen oglanjyk ilki üşäpdi. Içerä
arçanyň ýanyksy ysy ornap birne
me ýylylyk aralaşansoň ol ynjaldy.

Soň agşamlyk nahar iýildi. Soň ýatyldy. Daşarda bolsa, henizem gar küreýärdi,
şuwwuldaýardy.

Aýnanyň aňyrsyndaky şuwwulda diň salyp ýatan oglanjyk: «Tokaýda
-
ha hasam erbetdir!


goh
-
galmagal eşidildi welin, oglanjyk gorkuberdi.
Kimdir biri başga birini çagyrýardy, olam jogap gaýtarmady. Oglanjyk ilki ol ses ýöne gulagyna
eşidiläýendir öýtdi. Bular ýaly mahal tokaýda galyp biljek adam bolarmy? Emma Mömin aga
bilen kempir ikisem üşe
rilişdiler.



Adamlaň sesi ýaly
-
la?!


diýip, öňürti kempir dillendi.



Şeýle ýaly!


diip Mmin aga ynanmazylyk edn aly ses bilen jogap berdi.

Soň Mömin aga hasam biynjalyk boldy. Ol derrew geýinmäge durdy. Kempirem howlukdy.
Ol erinden turdy
-
da,
çyrany gataltdy. Oglanjygam gorkudan ýaňa näme etjegini bilmän,
geýinmäge durdy. Şol pursadam daşarda gygyryşýan adamlar öýe golaý geldiler. Aýak sesinden
gelenleriň gaty kändigi bildirdi. Olar aýaklary bilen ýer depip, soňam gapyny urmaga başladylar.



Ak
sakal aaweri, sowuk aldy!



Siz kim bolarsyňyz?



Öz adamlaňňyz
-
la!

Mömin aga gapyny açdy. Gapyda peýda bolan sowuk şemal, gar tozgalary bilen birlikde şu
günki Arça ýaýlagyna bede getirmäge giden şofýor oglanlaryň hemmesi güpürdeşip içerik
girdiler. Olar
yň arasynda oglanjyga znaçok sowgat eden, egni harby güpbüli Gulubegem bardy.
Ýöne olaryň biri iňleýärdi, beýleki ýigitler ony goltuklap getiripdiler. Içerä aljyraňňylyk
aralaşdy.



Estabyralla! Size nme boldy?


diip, goja bilen kempir ikisi berden dill
endi.



Näme bolanyny soň aýdarys! Entek ýene ýedi sanymyz daşarda galdy. Şolar ýoldan
azaşaýmasalar ýagşydyr. Hany, şu ýerde otur. Aýagny gypjyndyrdy!


diip, Gulubeg alt
-
çaltdan gepledi hem iňleýän ýigidi peje golaý ýerde oturtdy.



Beýlekileňňiz nired
e galdy!


diip, Mmin aga gyzyklandy.


Men häziriň özünde olaryň
yzyndan gideýin. Senem Seýdahmediň ýanyna ýet
-
de, fonaryňy alyp gel diý!


diip goja
agtygyna zlendi.

Oglanjyk gapydan çykan badyna ýüzüne aýazly şemal urdy. Tä ömri ötýänçä ýatdan
ykm
ajak agşam boldy. Aýylganç sykylyk çalýan bir sowuk gara güýç oglanjygyň
bokurdagyndan tutdy
-
da iki ýana siltemäge başlady. Emma oglanjyk ýan bermedi. Ol ýelmeşip
56


ýatan gara tüweleýiň golundan sypdy
-
.
Ylgalmaly aralyk igrimi
-
otuz ädimden daş bolmasa
-
da, oglanjyk allowarralarda helk bolup
ýören nökerlerine kömege barýan batyr ýaly bolup, gaty kän ýol ýöremeli boldy. Oglanjygyň
göwnüne bolmasa ol Seýdahmetlere çenli ylgap barýança, diňe bir ylgap barm
ak dl
-
de, ullakan
bir gahrymançylyk edýärdi. Onuň kalby hyjuwdan doludy. Ol özüni çäksiz bir güýçli, gudratly
adam hasap etdi. Ol belent dagdan belent daga bökýärdi, elindäki ötgür gylyjy bilen duşman
ordasyny kl
-
peýkun edýärdi, oda düşenleri, suwda akyp

baranlary halas edrdi. Ol yndam
raketanyň üstünde oturyp, öňden gaçyp barýan gara gudratyň yzyndan kowýardy. Onuň
raketasynda gyzyl baýdak pasyrdaýardy. Gaçyp barýan gara gudrat, daglaryň, jeňňelleriň arasyna
siňip gizlenjek bolýardy.

Oglanjyk oňa tar
ap pulemotyny dogurlady
-
da: «Ur faşisti!»


diýip gygyrdy. Oglanjyk şolar
ýaly gahrymançylyk görkezip ýören pursatlary Ene Sugunam elmydama onuň gapdalyndady. Ol
oglanjygyň gahrymançylygyna guwandy. Oglan Seýdahmediň bosagasyna ýetende bolsa Ene
Sugun oňa
: «Indi bolsa meniň şofýor perzentlerimi halas et!»


didi. Men olary hkman halas
ederin, hkman halas ederin!


diýip, pyşyrdan oglanjyk Seýdahmediň gapysyny takyrdadyp
başlady.



Seýdahmet daýy, tiz boluň, tiz! Biziňkileri halas etmeli, biziňkileri!


diip oglanjyk
agzynyň ýetişdiginden sojap
-
sojap gepledi welin, Seýdahmet bilen Güljemal gelniň tas ýürekleri
agyzlaryna gelipdi.



Kimi halas etmeli? Nme boldy, nme?



Babam saňa elektrik fonaryňy alyp derrew gel diýýä. Sowhozyň şofýorlaryny halas etm
eli.
Olar azaşypdyrlar.



Samsyk!


diýip, Seýdahmet oglanyň üstüne gygyrdy.


Ilkibada şeý diýseň bolmadymy.


Ol geýinmäge durdy. Seýdahmet bilen Mömin aganyň ýedi sany şofýory garşylanlarynda özüni
kitmndiklerine
-
de oglanjyk onakly kielip durmady.
Şofýorlaryň ýol urduryp gidäýmeklerem
ahmaldy ahyryn. Howp diýilýän zat sowlandan soň gorkusyz bolýar. Umu man, azaşan
şofýorlaram tapyldy. Seýdahmet olary öz öýüne äkitdi. Hatda Orazkulam oýarmaly boldy. Olam
öýüne bäş adam goýberdi. Galan şofýorlaryň hem
mesi Mömin aganyň öýünde galmaly boldy.

Syrgyn köşeşmedi. Eýwana ylgap çykan oglanjyk ileri
-
gaýranyň nirdediginem saýgaryp
bilmedi. Asman nirde, er nirde biler aly dldi. Galy gije agtar
-
düňder bolýan ýalydy. Gar
em dyza etipdi.

Sowhoz şofýorlarynyň

hemmesi tapylandan soň, hemmesi birneme ýylanandan soň, Mömin
aga bolan waka bilen gyzyklandy. Ýigitler bolan işi gürrüň berdiler, goja bilen kempir ikisi
diňläp, uludan
-
uludan dem aldylar.



Wah
-
wah
-
wah!


edişip, olar haýran galdylar, ellerini döşlerine

etirip, sag
-
aman oglanlary
sypdyrany in hudaa minnetdarlyk bildirdiler.



Özüňizem gaty ýuka geýnen ekeniňiz!


diip, a guup duran kempir oglanlara kindi.


Bular ýaly eşik bilenem daga gaýdarlarmy. Wah, oglan bolýaňyz
-
da. Şäherli boljak bolup,
kaşaň
görünjek bolup, azara galyp ýörsüňiz
-
dä. Ertire çenli azaşan bolsaňyz, buza öwrülerdiňiz, buza.



Bele boljagyny biz nbileli?


diip, Gulubeg jogap berdi.



Maşynymyzyň içi peçlijekä biz nämä üçin galyň geýinmeli? Edil öýüňde oturan ýaly ruly
towla
-
da otur. Ynha, samoloty mysal alyp greli. Ol al
-
asmandan uar. Belent daglaram,
seretseň, oýunjak ýaly bolup görünýär. Samolýotyň daşynda kyrk gradus sowukdyram welin,
iinde kneke gezip rendirler.

57


Oglanjyk goýun derisiniň üstünde, şofýorlary
ň arasynda ýatyrdy. Ol gulaklaryny üşerdip,
ulularyň gürrüňini diňleýärdi. Oglanjygyň şu günki bolan wakany oňlaýandygyny hiç kim çakam
etmerdi. Eger
-
de, gaý turmadyk bolsa, munça adam Mömin aganyň öýüne ýygnanmazdy. Ol
harasatyň uzak wagtlap, iň bolmand
a, üç günläp dagy köşeşmezligini içinden arzuw etdi. Goý,
şofýor ýigitler şu ýerde ýaşabersinler! Ol ýigitler bilen gürrüňleşmegem hezil bolýar. Mömin aga
oglanlaryň hemmesini diýen ýaly tanaýaram ekeni. Özlerini bilmese
-
de ene
-
atasyny tanaar.



Ana, saňa
!


diýip, goja kişi biraz tekepbirlik bilen agtygyna ýüzlendi.


z
garyndaşlaryňam gördüň. Bular bugular. Indiden beýläk şular ýaly garyndaşlaň bardygyny bilip
goý. Tüweleme, indiki ýigitleriň boýlaram gaty uzyn bolýar. Hudaý köp görmesin. Ýadyma
düşýär,

kyrk ikiň gyşynda bizi Magnitogorskä eltdiler, gurluşyga.

Şu ýerde Mömin aga oglanjyga ozaldan tanyş taryhy gürrüň bermäge başlady. Ýurduň ähli
künjeginden ýygnanan adamlary hatara duruzýarlar welin, gyrgyzlaryň hemmesi diýen ýaly
hataryň iň yzynda durmal
y bolýarlar. Sebäbi olaryň boýlary kelte ekeni. Sanaşykdan soň çilim
ekmge arakesme yglan edilr.

Şol mahal gyrgyzlaryň ýanyna bir daýaw adam gelýär
-
de:



Nireden bolarsyňyz? Manjuriýadanmy?


dir.

Duranlaryň arasyndaky köne mugallym jogap gaýtarýar
.



Biz gyrgyzlar. Biz manjurlar bilen söweşen mahallarymyz siziň Magnitogorskiňiziň ady
-
soram ýokdy. Şol mahal biziň boýumyzam seňkiden pes däldi. Yhna uruş gutarar welin,
seris.

Bir mahal bolup geçen wakany ýatlan goja çalarak güldi. Soňam gijeki myhm
anlaryň ýüzüne
ene bir gezek nazar alady.



Şol mugallymyň aýdany dogry bolup çykdy. Şähere barsamam, ýolda
-
yzda
-
da ser salyp
görýän welin, indiki adam laryň boýam uzyn, görk
-
görmegem gowulaşan ýaly. Öňki döwürden
oba gpdir.

Ýaşuly gep oýnadýandyr öýd
en ýigitler ýylgyryşdylar.



Boumyz
-
a kelte dl welin


diýip, ýigitleriň biri dillendi.



Şunça adam bolubam, ýolgyradaky çukura tigri süýşen maşyny galdyrmaga güýjümiz
atmady.



Ol başga gürrüň! Maşynyň üsti
-
h kli, zem bular aly howada...


dii
p, Mmin aga
ýumarlamaga çalyşdy.


Beýle zat bolar. Alla ugruna etse, ertir hemmesi düzeler. Şemalyň
ýatma gyny diläberiň!

Ýigitler ýokarky Arça baryşlaryny ýaşula gürrüň berdiler. Ol ýerde dag bedesiniň üç sany
küdesi bardy. Ýigitler bir mahalyň özünde ü
ç küdedenem ýüklemäge durdylar. Bedäni şeýlebir
beýik ýüklediler welin, soňundan ýere düşjek bolanlarynda ýüpden syrygmaly boldular. Şeýdip,
maşyn yzyna maşyn ýüklediler. Maşynlaryň diňe öň aýnasy, kapoty hem tigirleri görünýärdi.
igitler gelenlerine gr
, bir gezekde hli bedni gterjek boldular. Eger
-
de şu gezek bede
galaýsa, onuň täze ýyla çenli çüýräp ýatjakdygyny olar bilýärdiler. Jan edip işlediler. Ýüki ýeten
maşyny aňyrrak eltip, onuň eýesi beýleki maşyny ýüklemäge kömekleşýärdi. Şeýlelikde, bed
äniň
hemmesini dien aly gterdiler. Galany iki kden kn ykjak dldi. Oturyp ilim eken
ýigitler haýsy maşynyň öňden, haýsy maşynyň yzdan ýöremelidiginiň maslahatyny etdiler.
Maşynlary gaty eserdeň sürdüler. Pese inmeli ýerlerde dagy halysam «dähedem
-
dessemlediler.
Bede diýilýän ýük agramsyzragam bolsa, götermek üçin gaty oňaýsyz zat bolýar. Hasam ol dar
erlerde, ktel wrmlerde helk edr.

58


Şeýdip ýola düşen oglanlar uly howpa uçrarys öýdüp çakam etmeýärdiler. Arçadan aşak inip,
jülgä düşdüler, jül
geden çykjak mahallaram agşamaralar şol gaý
-
harasat olary z gujagyna aldy.



Şeýlebir tupan turdy welin, asyl kebzämiz derläberdi!


diip, Gulubeg bolan wakany
atlady.


Töwerek tüm garaňkylyga öwrüldi, şeýlebir güýçli ýel köwsarlaýardy welin, hut
eliň
däki rulam alyp gidip barýardy. Maşyny haçan agdarsa agdaraýmaly. Üstesine ýolam ýoljan
-
da. Ol ýollardan gündüziň gününde bir ýörär ýalymy?

Oglanjyk gulaklaryny üşerdip. Gulubegden gözüni aýyrman, onuň aýdanlaryny üns bilen
diňleýärdi. Gürrüňi edilýän şol
gar, gürrüňi edilýän şol şemal aýnanyň aňyrsynda güwleýärdi.
Şofýorlaryň, ýükçüleriň köpüsi eşigini, ädiginem çykarman ýer tapan ýerlerinde eýýäm
gyşarypdylar. Olaryň şu gün başdan geçiren wakalaryny boýny gyl ýaly, kellesi gazan ýaly
gulaklary ullakan ogl
anjyk täzeden başdan geçirýärdi.

Birki minutdan soň ýol
-
ýoda görünmedi. Idegçiniň yzyndan barýan batyl maşynlar ýol
urduryp tgitmez aly bir
-
birlerine signal berrdiler. Gar edil elek bilen elenen aly bolup,
çyranyň, kabinanyň aýnasynyň öňüni tutýardy.

Şofýorlar boýunlaryny kabinadan çykaryp, ýoly
saýgarjak bolýardylar. Beýdip uzaga gitmejegiňem hak ahyryn! Gar bolsa barha güýjeýärdi.
Tigirler boş aýlanýardylar. Maşyn kerweni beýiklige çykmaly bolanda saklandy. Motorlar
güňleç ses etselerem, bitirýän go
şy ýokdy. Şofýorlar kabinadan çykdylar
-
da, ses bilen
aragatnaşyk saklap, öňdäki maşynyň ýanynda jemlendiler. Näme etmeli? Ot ýakyp biljek
gümanyňam ýok. Kabina girip otursaňam, ozalam sowhoza çenli gyrat ýetäýjek benzin ýakyp
gutardygyň boljak. Kabinany gy
zdyrmasaňam ertire çenli buz bolup galdyň hasap edäý. Oglanlar
birbada aljyradylar. Gudraty gli tehnika hzirki agdada z ejizligini bonuna alypdy. Nme
etmeli? Kimdir biri maşynlaryň biriniň bedesini ýere düşürip, şonuň içinde gizlenmegi maslahat
be
rdi. Emma bedäniň ýüpüni çözdügiň, gözüň açmaga ýetişmänkäň ony harasadyň alyp gitjegi
hakykatdy. Ýigitler maslahatlaryny bişirýänçäler syrgynam ýöne durmaýardy, maşynlaryň
tigirleriniň esli bölegi eýýäm gara gömülipdi. Sowuk şemalda gagdyraklaşyp duran ýi
gitler nme
etjeklerini bilmediler.



Birdenem geçip barýarka, şujagaz oglana sataşanym ýadyma düşüýdi, aksakal


diip,
Gulubeg Mömin aga gürrüň berdi.


Öz buguly garyndaşymy görenimi ýatlaýdym.


Gulubeg
oglanjygyň başyndan sypady. Bujagaz ýolgyrada ylg
aşlap ýören ekeni. Men maşyny sakladym
-
da, salamlaşdym. Salamlaşman näme? Gürrüňleşdik. Şeýle dälmi? Sen näme uklaňok?

Oglanjyk ylgyrdy
-
da, baş atdy. Onuň begençden hem buýsançdan ýaňa ýürek urgusynyň
glenendigini bir bilsediler. Busanmaz alymy? Hut
Gulubegiň özi ol hakda gep açdy.
Gulubeg bolsa bu ýigitleriň arasynda iň edeplisi, iň akyllysy, iň görmegeýi ahyryn! Gulubeg ýaly
bolup ýetişäýseň!



Meň agtygym gep
-
gürrüň diňlemegi gowy görýär. Gulaklaryny üşerdişini dagy görýäňmi?



Bujagaz oglanyň hut
şol mahal ýadyma düşüşine özümem haýran!


diip, Gulubeg dowam
etdi.


Gygyrsaň, şemalam sesiňi gygyran ýeriňden alyp gidýär. Bolsa
-
da men: Hlki atryga
çenli bir gideliň. Ýogsam şu ýerde hemmämiz heläk bolarys»


din. Ndip etjek? Pyada
-
ha gitmer
is. Maşynlary taşlap bolmaz»


diýýäler. Men olara: «Geliň, onda maşynlary beýiklige
çykaralyň!


din.


Ondan aňryk ýol pese inýär. Biz San
-
Taş çöketligine aşyp bilsek,
aňyrsyny pyýada
-
da geçeris. Tokaýçylaň ýaşaýan ýerem daş däl». Oglanlar ýagdaýa düş
ndiler.
Bele bolsa, buruk beriber


diýýäler. Iň öňdäki maşyndan başladyk. «Osmanaly kabina
gir!». Hemmämiz üýşüp, Osmanalyň maşynyna gop berdik. Şeýdip ugradyk. Ilkibada
-
ha iş
oňatdam welin, esli wagtdan soň halys ysgyndan gaçaýdyk. Yza gaýtmak bolma
ýar. Öňe
gitmge
-
de ýagdaý ýok. Göwnümize bolmasa, biz maşyn çekemizokdyk
-
da, ullakan bir dagy
59


süýrejek bolýan ýalydyk. Ýogsam ýükümizem aşagy
-
tigirli bede
-
le. «Boluň! Boluň!»


diip
gygyrýanymy bilýän, sesimi özümem eşidemok. Şemal, gar, harasat


twere
k görnenok. Maşyn
bolsa, edil diri jandar ýaly iňleýär, aglaýar, güýjünde baryny edýär. Biziň welin, ýüregimiz
agzymyzdan ykyp barar. Kellmizem gwlp dur...



Wah, wah!


diýip, Mömin aga baş ýaýkady.


Başyňyza agyr hupbat inen ekeni
-
d.
Entegem sizi
Ene Sugun öz penasynda saklaýypdyr. Ol öz perzentlerine garaşyk etmedik bolsa
-
ha... Eşitýäňmi? Daşarynyň harasady güýjemese, kiparlanok...

Oglanjygyň gözleri ýumlup barýardy. Ol uklamajak bolup, özüni mejbur etse
-
de, kirpikleri
bir
-
birine golalanyny kem
grmerdi. arym ukuly
-
ýarym oýa oglan babasy bilen Gulubegiň
gürrüňini üzlem
-
saplam eşidip, düýş bilen oýalyk wakalaryny garyşdyryp ugrady. Ol hem özüni
jülgede harasat astynda galan ýigitleriň arasynda hasap etdi. Onuň göz öňünde egrem
-
egrem dag
ollary
, ak don bürenip oturan dag gerişlerine dyrmaşyp gitdi. Oglanjygyň ýaňagyny syrgyn
ýalady. Olar üýşüp agyr maşyny iteklediler. Ýol welin, diýseň haýal önýärdi. Ýük maşyny
ýöremän, şol bir depen ýerini depip durdy. Ýagdaý gaty howply. Şemalam alyp barýar.
G
araňkylyk. Yza tigirlenen maşyn adamlary mynjyradar öýdüp gorkan oglanjyk üç büklem
boldy. Şol mahalam, niredendir bir ýerden Ene Sugun peýda boldy. Ol maşynyň gapdalyndan
şahyny diräp, ony ýokarlygyna itekleşmäge başlady. «Dyzaberiň! Dyzaberiň!» diýip, og
lanjyk
gygyrdy. Maşyn öňe gidiberdi. Daga çykylansoň bolsa maşynyň öz
-
özi ýöräberdi. Soň ikinji
maşyn, üçünji maşyn beýiklige çykaryldy. Her gezegem Ene Sugun adamlara kömege geldi.
Onuň bardygyny, onuň kömekleşýändigini oglanjykdan başga hiç kim görmeýärd
em,
bilmeýärdem. Oglanjyk bolsa her gezek ýagdaý kynlaşyberende, üste howp abanyberende Ene
Sugun dada ýetiýändigini bilýärdi. «Itekläň! Itekläň!» diýip, oglanjyk gygyrýardy. Ol Gulubegiň
ýanyndan aýrylmaýardy. Soň Gulubeg oňa: «Hany, ruluň başyna geç!» di
r. Oglanjyk
aýdylanyny edýär. Maşyn gürrüldeýär, sandyraýar. Rul bolsa oglanjygyň elinde ýeňil aýlanýar.
Ol has kiçijikkä maşyn edinip oýnan daşy guşakly çelegini ýatlaýar. Ruluň beýle ujypsyzjadygy
üçin oglan kemsinjek bolýar. Birdenem maşyn gapdala gy
şaryp başlaýar, ýykylýar, ala zenzele
bolup owranýar. Bolýan ýagdaýdan oglanjyk uýalýar, Gulubegiň gözüne seredip bilmän aglaýar.



Saňa näme boldy? Näme boldy?


diip, Gulubeg ony oardy.

Oglanjyk gözlerini açdy. Bolan wakanyň düýşüdigini bilip, ol çäksi
z begendi. Gulubeg ony
gterdi
-
de, goltugyna gysdy.



Düýş gördüňmi? Gorkduňmy?


diýip, ol oglanjygyň ýaňagyndan ogşady.


Özüňem
gahryman boljak bolýaň! Hany men seni ýatyraýyn....

Ol oglanjygy keçäniň üstünde, uklaşyp ýatan ýigitleriň gapdalynda
atyrdy, zem edil
ýanynda gyşaryp, güpbüsi bilen çaganyň üstüni ýapdy.

Ir bilen oglanjygy Mmin aga oardy.



Hany, balam, oan!


diýip, goja ýuwaşja gepledi.


Ýylyrajyk geýin özüňem. Maňa
kömekleşmeli bolarsyň. Hany tur!

Aýnanyň aňyrsyndan tutuk alagar
aňky görünýärdi. Öýdäkileriň hemmesi entek ukudady.



Me, keçe ädigiňi geý!

Mömin agadan täze bedäniň ysy gelýärdi. Diýmek, ol eýýäm atlara ot döken bolmaly.
Oglanjyk kee digi gedi
-
de, babasy bilen tikreşip, daş çykdy. Gar esli ýagan ekeni. Ýöne
şemal w
elin, birneme köşeşipdi. Bolsa
-
da, kte
-
käte ir düşen gar tozgalaýardy.



Sowuk ekeni!


diip, oglanjyk tisgindi.



Hiç zat bolmaz. Açylyşaýjak ýaly


diýip, Mömin aga hüňňürdedi.


Birinji gar aganda
edäýşini görýäňmi? Ýeri, bolýa
-
da, sag
-
aman dynsak, g
alany hi.

60


Olar gojanyň bäş sany goýuny saklanýan ýataga girdiler. Mömin aga agaçdan asylgy duran
panusy sermeşdirip tapdy
-
da, ýakdy. Goýunlar burça tarap süýşdüler, keýerilişdiler.



Me, muny al
-
da, maňa çyra tut. Gara toklyny soýaýaly. Öýümiz doly myhma
n. Turanalar
nahar tayn bolsun.

Oglan babasyna çyra tutup berdi. Ýatagyň yşlaryndan entek şemal şuwlaýardy, daşaram
alagaraňkydy, sowukdy. Mömin aga ilki bilen gapynyň agzyna bir gujak arassa bede taşlady.
Getiren toklusyny ykmazyndan, aagyny glemez
inden öň ol az
-
kem olandy
-
da, ommalyp
oturdy.



Senem panusyňy goý
-
da, aşak otur!


diip, goja agtygyna zlendi.

Mömin aga açyk aýaklaryny öňe uzatdy
-
da pyşyrdady.



Abraýy beýik, häsiýeti gowy gurbany boldugym, Ene Sugun, gara toklyny seň ýoluňa
gurba
n kylýan. Biziň perzentlerimiziň gara gününde baş sadagasy bolsun! Seniň ak süýdüň üçin,
bizi ekläp saklanyň üçin, açyk ýüregiň üçin, enelik gözüň üçin. Çasly akýan derýalarda, howply
gaalarda, taganak odalarda bizi gzden salmaweri! Hi mahal bizi ter
k etme! Omyn!

Ol maňlaýyndan eňegine çenli elini syldy. Oglanjygam gojanyň hereketlerini gaýtalady.
Şondan soň Mömin aga toklyny ýykdy
-
da, aýaklaryny güýledi. Gündogarlylaryň göterýän ak
saply pyagy gynyndan ykdy.

Oglanjyk yra tutup berdi.

Galy howa ah
yr köşeşdi. Süýşüp barýan bulutlaryň arasynda gorkýan ýaly, bolup, birki
gezek günem jyklady. Daş
-
töwerekde öten agşamky harasatyň goýan tagmalary göründi. Baş
-
barat bolup ýatan gar üýşmekleri, ýepbeşen çöp
-
çalamlar, garyň agramyndan ýaňa ýaý beren ýaş
aga
çlar, agdarylyp ýatan garry agaçlar... Derýanyň aňyrsyndaky tokaý parahatdy, tutukdy. Asyl
derýanyň özem aşak düşen ýalydy, kenarlar üstüne gar düşeni sebäpli beýgelen ýaly bolup
görünýärdi. Suwuň sesi pessaýlapdy.

Gnem k grnrdi, k gzden gayp bol
ardy. Emma oglanjygyň kalbyny welin, hiç zat
tukatlandyryp bilmeýärdi. Öten agşamyň galagoplulygy, gaý
-
harasat atdan ykypdy, gar bolsa
onuň keýpini bozman, gaýtam göwnüni göterdi. Ol eýläk
-
beýläk ýörände, köwşüniň aşagy
galňady. Öýde adamynyň kändigine,
myhmanlaryň oňat edip uklanlaryna, gaty
-
gaty
gepleýişlerine, gülkülerine, işdäleriniň açykdygyna oglanjyk begendi.

Günem indi birsyhly şöhle saçyp ugrady. Bulutlar kem
-
kemden selçeňlendi. Howa
-
da
birneme maýlady. Wagtyndan öň ýagan gar has beterem ýodalard
a
-
ýollarda ýitip başlady.

Dogry, ýigitler ýol şaýlaryny tutup ugranlarynda oglanjyk birneme tukatlanjak boldy. Olaryň
hemmesi işige ýygnandylar
-
da, öý eýeleri bilen hoşlaşdylar, duz
-
rek, myhman alanlary in
minnetdarlyk bildirdiler. Ata atlanan Sedahme
t bilen Mmin aga ikisi olary ola saldy. Mmin
aga bir goltuk odun, Sedahmedem motorlara gumak in suw gyzdyrar aly gap aldy.

Olar ola tarap ugradylar.



Baba, menem kitsene!


diip oglanjyk Mmin aga tarap ylgady.



Özüň görüp dursuň, balam, men
-


odun alyp baran, Sedahmedem elek goltuklap otyr.
Seni nirä mündüreli? Asyl seň biz bilen gitjek bolmagyňam ýalňyş. Ýol agyr, ýadarsyň.
Oglanjyk kemsindi. Ýüzüni sallady. Ol ýagdaýy gören Gulubeg onuň elinden tutdy.



Ýör, göwnüň synmasyn. Yzyňa babaň b
ilen gaýdyberersiň.

Adamlar Arça tarap düşýän ýoluň çatrygyna tarap ugradylar. Gar entek eräp gutarmandy.
Ýigitler bilen deň ädim urmak oglanjyga aňsat düşmedi. Ol derrew ýadady.

61




Hany, meň boýnuma mün bakaly!


diýip, Gulubeg oglanjygy ýeňillik bilen göt
erdi
-
de
egnine mündürdi. Gulubeg, göýä her gün şeýdip, öwrenişen ýaly oglanjygy aňsatlyk bilen
gterip gitdi.

Gapdaldan ýöräp barýan şofýor:



Gulubeg, oglanjyga
-
ha seň boýnuňa gelişdi ötägitdi


didi.



Men ömrüm boýy şeýdip ýörün
-
d!


diip, Gulubeg
wndi.


Biz alty dogan. Menem
şolaryň iň ulusy. Ejem, kakam my dam işde bolansoň, jigilerimi özüm götermeli bolýardym. Indi
aýal doganymyňam bir topar çagasy bar. Goşun gullugyndan gelemsoň, esli wagt işsiz gezdim.
zmem entek lenmedik. Aal doganym m
aňa: «Sen bize geläý, birneme gez. Sen çagalara
-
da gowy seredýäň» diýýär. Men oňa: «Öňki göterenim bilen oňaý, indi menem öz çagalammy
gterjek didim.

Şeýdip olar dürli zatlar hakda gürrüňleşip gidip barýardylar. Gulubegiň daýaw egninde
oturmak oglanjyga

kemem akmady.

Gulubeg aly doganym bolsady!


diip, oglanjyk arzuw etdi.


Men hi kimden
gorkmazdym. Orazkul daymam babama a
-
da başga birine sesini gataltjak bolsa, el degirjek
bolsa, Gulubegiň nazaryna nazary düşenden ýaýdanybererdi.

Öten agşam ga
ldyrylyp gidilen üsti bedeli maşynlar çatrykdan iki kilometr çemeleri ýokarda
ekenler. Olaryň üstlerini gar basany sebäpli, gyşa galan küdä meňzeýärdi. Daşyndan göräýmäge
ol maşynlary hiç hili güýç ýerinden butnadyp bilmejek ýalydy.

Ullakan edip ot akdyla
r. Suw gyzdyrdylar. Motorlary el rukasy bilen alap otladylar.
Maşynlaryň hemmesini otlansoňlar iki gat urgan dakyp, ýol gyrasyndaky çukura giden maşynam
süýräp çykardylar. Ol maşyn çekilende hemme kişi kömege geldi. Oglanjygam elini degirmän
durmady. Ol
kimdir biriniň: «Sen näme aýaga çolaşyp ýörsüň, aýrylsana!»


dimeginden
gorkdy. Emma hi kim ony kowjagam bolmady, olar aly szem atmady. Belkem, Gulubeg
kömekleşmäge rugsat bereni üçin hiç kim sesini çykaran däldir. Gulubeg bu ýigitleriň arasynda
iň g
üýçlisi, iň akyllysy, iň görmegeýi ahyryn!

Ýigitler ýene bir gezek hoşlaşdylar. Maşynlar gymyldap başladylar. Ilki ýuwaş
-
ýuwaş, soňam
olaryň tizligi artyp ugrady. Maşynlar üsti garly daglaryň arasyndan barýan kerwen ýaly bolup,
bir
-
birleriniň yzyna düşüp g
itdiler. Şeýdip Ene Sugun perzentleriniň perzentleri ýola düşdiler.
Oglanjygyň hyýaly bilen garasaň, olaryň öňünde Ene Sugun göze görünmän ylgap barmalydy.
Ol awtokolonnany bolup biljek betbagtylykdan gorap saklamalydy. Ene Sugun bar erinde
ga
-
harasad
am, howply gaýalaram gorkuly däldi. Şu gün aladaňdandan gara toklynyň damagyny
çaljak bolanda, Mömin aga şol zatlardan halas etmegini Ene Sugundan haýyş edipdi ahyryn.

Ýigitler gitdiler. Oglanjygam olaryň ýany bilen gitdi. Elbetde, hyýalynda. Ol kabinada
G
ulubegiň ýanynda otyrdy. «Gulubeg daýy, biziň öňümizden Ene Sugun ylgap barmaly». «Be,
şeýlemi?». «Hawa, hawa. Gara çynym. Ana, barýar!».



Sen näme aňk ýaly bolup dursuň? Nämäň aladasyny edýäň?


dien Mmin aga oglanjygy
gelmge mejbur etdi.


Hany, mn.

e gitmeli.


Ol eýeriň üstünde oturan ýerinden aşak egildi
-
de, oglanjygy öňüne aldy.


Üşeýäňmi?


Goja possunynyň etegi bilen oglanjygyň üstüni ýapdy.

Oglanjyk ol mahallar mekdebe gitmerdi.

Häzir bolsa, ol agyr ukynyň arasynda wagtal
-
wagtal oananda
ertiriň aladasyny ýatlap,
biynjalyk boldy. «Men nädip okuwa giderkäm? Keselledim ahyryn..». Soň ol ýene ähli zady
ýadyndan çykarýar. Onuň göwnüne bolmasa, mugallymanyň tagta ýazan sözlerini ol depderine
göçürýär. «At. Ata. Nal». Og lanjyk şol sözler bilen
sahypa yzyna sahypa açyp tutuş depderi
doldurýar, «At. Ata. Nal. At. Ata. Nal». Ol gözlerini açýar, gözleriniň öňi garaňkyraýar, endamy
62


ot alyp barýar. Ol üstüni açýar. Üstüni açyp ýatanda bolsa üşedýär. Ýene gözüniň öňünde dürli
wakalar peda bolar. Ol b
uz ýaly sowuk suwuň balygyna öwrülip, ak gämä tarap ýüzüp gidýär.
Emma şunça ýüzse
-
de, gäminiň ýanyna ýetip bilmeýär. Aýny bolmasa, oňa gar küredýän harasat
zeper ýetirýär. Göz açyp bolmaýan tupanyň içinde awtomaşynlaryň tigirleri boş aýlanýar, dag
oly ga
ty howply bolup görünýär. Maşynlar edil adamynyň aglaýşy ýaly zaryn
-
zaryn
aglasalaram, sürtülmekden ýaňa tigirler gyzyl oda dönselerem, duran ýerlerinden butnamaýarlar.
Ene Sugun peda bolar
-
da, üsti bedeli maşynlaryň gapdalyndan şahyny diräp, olary gezek
-
gezegine dagyň üstüne çykarýar. Oglanjyk hem güýjünde baryny gaýgyrman, oňa kömek
berýärdi. Gara dere batýar. Birdenem maşynyň üstündäki bede çaga sallançagyna aýlanýar. Ene
Sugun oglana zlenr
-
de: altrak gideli
-
de, bu sallanagy Beke bilen Orazkula

sowgat
edeli!


diýýär. Ene Sugun bilen oglanjyk ýola düşüp ylgamaga başlaýar. Oglan Sugunyň yzyna
eýerip bilmeýär. Ýöne öňde, garaňkylygyň içinde sallançagyň jaňjagazynyň sesi eşidilip barýar.
Oglanjyk şol sese tarap ylgaýar. Eýwandaky aýak sesi eşidili
p, gapy jygyldap aylanda oglanjyk
oýandy. Mömin aga bilen kempir yza dolandylar. Olar birneme ynjalan ýalydylar. Ýat adamlaryň
peda bolmagy Orazkul bilen Bekee birneme tsir eden bolarly. Belkem, arak iip


arak iip,
ýadan Orazkul uklap galandyr? Daşa
rdan goham eşidilmeýärdi, galmagalam.

Gijäniň ýary töwerekleri dagyň üstünden aý dogdy. Ol iň beýik buzly gerşiň üstünden
sallandy durdy. Asyrlar boýy buzluga bürenip ýatan gerişler ümürli şöhläniň astynda nätekiz
ýalpyldaýardy. Daş
-
twerekde bolsa
ses
-
sedasyz daglar haýbat atyşyp durdy, kertler, gaýalar,
gap
-
garaňky bolup görünýän tokaýlar ümsümdi. Aşakdan, daşlaryň arasyndan derýa öwrülip
gidýärdi. Aýnadan keserlip duran aýyň şöhlesi düşýärdi. Ol şöhle oglanjyga zeper ýetirýärdi. Ol
elesine
-
beles
ine agdarylyp, gözlerini bürjeşdirýärdi. Oglanjyk aý şöhlesi zelel bermez ýaly
kempirden aýnanyň tutusyny ýapmagy haýyş etmek isledi. Emma sesini çykarmady. Sebäbi
kempiriň ýüzi gaty tutuk görünýärdi. Ol ýaşula gaharlanýardy.



Saňa akmak diýerler!


Kempi
r ýorgana girensoň pyşyrdady.


Ýaşamagyň ýagdaýyny
bilmeseň, diliňi saklap gez
-
dä. Bilýän adamlara gulak asarlar. Sen oňa elgarama adam ahyryn.
Azam bolsa, ol saňa aýlyk berýär. Her aýda bäş şaýy alyp dursuň. Şol bäş şaýyň bolmasa, sen
kim? Saňa ak girse
-
de, aň girmedik diýerler...

Goja sesini çykarmady. Kempirem dymdy. Soňam, garaşylmadyk ýerden kempir sesini
gataltdy.



Alanja alygyndan kesilse, adam z adamlygyny itirndir. Hi kim bolup galandyr.

Goja ene sesini ykarmady.

Oglanjyk bolsa uklap bi
lmerdi. Kellesem agyrardy welin, o
-
pikirlerem atyrmaardy. Ol
mekdep hakda oýlanyp biynjalyk boldy. Şu mahala çenli ol ýekeje günem okuw sypdyrmandy.
Şonuň üçinem ol ertir Jelasaýdaky mekdebe gidip bilmejegini göz öňüne getirip, halysam
tukatlandy. Og
lanjyk Orazkul işden kowaýsa, kempiriň babasyna gün bermejekdigi hakda
-
da
olandy. Goja nder?

Nme in adamlar belek? Nme in bir adam uka rek
-
de, başga birem gaharjaň
bolarka? Nme in adamlar bagtly hem betbagt bolarkalar? Nme in adamdan h
emme kişi
çekinýär, başga birinden bolsa hiç kimem çekinenok? Näme üçin bir adam başga bir adamyň
aýlygyny kesip bilýär? Iň kän aýlyk alýan adamlar iň gowy adamlar bolsa gerek. Ynha, meň
babam iň az aýlyk alýan adam. Şonuň üçinem ony kemsidýärler. Nähili ý
ol bilen babamyň
alygyny kpeldip bolarka? Alygy kpelse, Orazkulam babamy kemsitmezdi.

Şolar ýaly pikiri başynda aýladygyça
-
da, oglanjygyň kellesi beter agyryp ugrady. Ol ýene
derýanyň aňyrsynda gören sugunlaryny ýatlady. Olar gijäniň içinde nädýärkäler
? Garaňky hem
63


gorkuly tokada, dag
-
daşlaryň arasynda olaryň ýeke özleridir ahyryn? Birdenem möjeklere
sataşaýsalar? Olaryň üstüne möjek çozsa, Bekeý daýza kim sallançak getirer?

Ol biynjalyk bolup uka gitdi, uka gitmeziniň öňündenem Ene Suguna ýüzlenip, Be
ke daza
bilen Orazkula bir sallançak getirmegini halys ýürekden haýyş etdi. «Goý, olaryňam çagasy
bolsun! Goý, olaryňam çagasy bolsun!» Oglanjygyň gulagyna sallançagyň jaňynyň sesi eşidildi.
Jaňyň sesi kem
-
kemden daşlaşdy. Şahyna sallançak ildiren Ene Su
gun ylgap barardy...








































64


7


Ertir irden oglanjygy Mömin aga oýardy. Gojanyň eli gaty sowukdy. Ol daşardan gelen
bolmaly. Sowuk el degen oglanjyk ygryldy.



atyber! atyber!


diip, Mmin aga ellerini fp ylatdy
-
da, oglanjygyň maňlaýyny,
garnyny, döşüni elläp gördi.



Mekdep hakda oýlanman ýatyrsyň welin, asyl sen ot ýaly gyzdyrýar ekeniň.



Hzir turan. Turan!


diýip, oglanjyk başyny galdyranda onuň

kellesi alanyp, gzleri
garaňkyrap gitdi.



Turmak hakda pikirem etme!


Mömin aga agtygynyň ýassygyny düzedişdirdi.


Nsag
çagany mekdebe äkidip bolaz. Hany, diliňi görkez!

Oglanjyk z dienini tutjak boldy.



Mugallyma maňa gaty käýýär. Okuwy goýberýä
n agalary ol halanok, baba.



Käýýemez. Oň bilenem özüm gepleşerin. Hany, diliňi görkez!

Mömin aga oglanyň dilini, bokurdagyny üns bilen barlady. Soň ol çaganyň damarynyň urşuny
biljek boldy. Gojanyň gara zähmet çeke
-
çeke, gödeňsi bolup giden barmaklaryny

oglanyň derläp
duran gyzgyn goşaryndan tutup, onuň ýüreginiň urgusyny barlady. Nämedir bir zada göz ýetiren
goja ynjalykly gepledi.



Hudaý giň gerçekdir. Sen mazalyja sowuklapsyň. Gorkuly zat ýok. Bu gün sen ýorgandan
çykman ýat. Agşamlyk men dabanyňy gu
ýruk ýagy bilen owkalaryn welin, derrewjik derlärsiň.
Ertir irden edil at ýaly bolup daýrar ötägidersiň.

Mömin aga agtygynyň ýorganynyň üstünde oturşyna düýnki wakany, bolup biljek zatlary
ýatlap tukatlandy, uludan dem aldy, soňam: «Nätse şeýtsin
-
le!


di
ýip, pyşyrdady.



Sen haçan näsagladyň? Näme üçin aýtmadyň? Öten agşam gyzdyryp başladyňmy?



Düýn, sugunlary görüp, seň ýanyňa ylgap gelemsoň başlandy. Birden üşäberdim. Goja kişi,
näme üçindir, günäkär ýaly äheňde gepledi.



eri bola
-
da. Sen atyber,
men gidein.

Ol erinden turanda, oglan saklady.



Baba, şol Ene Sugunyň özümi! Ol edil süýt ýaly ap
-
ak, gözlerem edil adamyňky ýaly...



Saňa samsyjak diýerler!


Mmin aga alaja ylgyrdy.



Seň aýdyşyň ýaly... şol Ene Sugun bolaýmasyn. Belkem,
dogrudanam, şol Ene Sugundyr.
ne men
-
...

Goja sözüni soňlamady.

Gapyda kempir peýda boldy. Ol aňyrdan howlugyp gelene meňzeýärdi. Çaky ol nämedir bir
zatlary bilipdi.



Senem o erik bar!


diýip, kempir bosagadan gepläp başlady.


Olar deradaky agajy

maşyna tirkäp çykarjak bolýalar. Bar
-
da, näme diýseler, şonam et... Wiý, men asyl süýdem
bişirmän ekenim.


Kempir gaplaryny şakyrdadyp, peji otlamak bilen boldy.

Garrynyň habaryndan soň, Mömin aga, näme üçindir, ejizje bir adama öwrüldi. Ol gaşlaryny
br
jeşdirdi
-
de, bir zat diýjek boldy welin, oňa geplemäge maý bermedi.



Näme jüýjerilýäň?


diýip, kempir adamsynyň bolşuny halamady.


bolýaňmy? Höçjetlik etmek, bu ýagdaýda, ikimize gelişmez. Olaryň garşysyna gider ýaly sen
kimmişiň? Orazku
lyň ýanyna nähili adamlaryň gelendigini bilýäňmi sen? Maşynlary dagy
nähili! On sany agaç ýükleseňem daga
-
da dyrmaşyp biljek. Orazkulyň bolsa biz tarapa bakasam
gelenok. Şunça ýalbarsamam, başam galdyranok. Gyzyňy bolsa bosagadanam goýbermedi. Han
-
65


ha, Sed
ahmediň gapysynda gözüni süpürip otyr. Özem bolýan işler üçin kellesi boş atasyny
gnkrler.



eri, boldy
-
la!


diip, degnasyna degen goja gapa tarap neldi.


Çaga keselläpdir. Şoňa
gyzgynjak st iir.



Sen git diýlen ýere gitseň bor, süýdi özüm i
irerin


diip gojany gapydan ykaran kempir
ýene hüňürdedi.


Muny ne döw çaldyka? Kölegesinden gorkup ýören adam birden şeýdip hokga
çykarýar. Üstesine, Orazkulyň atynam münýär.


Kempir iti nazaryny oglanjyga tarap wrdi.


Hemmesem senden. Belaň kör
ügi sende... Ýeri, kim üçin özüňi ýigrendirýäň diýsene.

Soň ol oglanjyga gyzgynjak süýt bilen mesge getirdi. Süýt oglanyň dodaklaryny ýakyp
barýardy. Emma kempir onuň içilmegini talap etdi.



Gorkma
-
da, gyzgynka iç. Sowuklamany diňe gyzgynlyk bilen ýeňersi
ň.

Gyzgyn süýt içmekçi bolan oglan gaty kösendi, gözlerinden ýaş paýrap döküldi. Ony gören
kempir birneme köşeşdi.



Gaty gyzgyn bolsa garaşaýsana!


diip, ol uludan demini aldy.


Ýeri, senem şu mahal
kesellemelimi!

Oglanjyk häliden bäri buşukmak isleýä
rdi. Ol tutuş bedeninde düşnüksiz bir gowşaklyk duýup
ýerinden turdy. Emma kempir öňürtdi.



Hany, dur. Men saňa taňňyr getireýin.

Bir gapdala öwrülen oglan taňňyra buşugdy. Ol öz peşewiniň gyzgyndygyna hem
sarymtykdygyna geň galdy.

Şondan soň ol özüni ýeň
il duýdy, kellesiniň agyrysam gowşan ýaly boldy.

Oglan mamasyna kalbynda minnetdarlyk bildirip, ýorganda ýatyşyna, ertir tutrup, mekdebe
gitmegiň aladasyny etdi. Ol mekdebe baranda üç sany sugun görendigini, olaryň biriniň Ene
Sugundygyny, onuň ýanyndaky k
örpejäniň Ene Sugunyň çagasydygyny, ullakan şahly sugunyň
bolsa olary daşky howpdan gorap saklaýandygyny aýtjakdygyny barada oýlandy. Ondan başga
-
da, ol eger
-
de, sugunlar hiç ýere gitmän, şu ýerdäki tokaý bilen öwrenişip galsalar, Ene Sugun
Orazkul bilen B
ekeý daýza hökmany suratda çaga sallançagyny getirjegini gürrüň berjeginem
atlady.

Sugunlar bolsa ertir irden suwa geldiler. Gz Gni dagdan aryny salanda, olar tokadan
çykdylar. Gün ýokaryk galdygyça, pesdäki daglaryň arasy hem ýagtyldy, hem birneme
malady.
Öten agşamky harasatdan soň janlanan ýaly boldy, hereket etdi, öwüşgin atdy.

Agaçlar arasyny böwsüp gelýän sugunlar güýz gününiň şöhlesine arkalaryny gyzdyryp,
howlukman hereket edýärdiler. Olar öňki tertiplerini bozmaýardylar: öňden uly şahly erk
ek
sugun, ortadan çaga sugun, iň yzdanam Ene Sugun gelýärdi. Olar düýn Mömin aga bilen
Orazkulyň agaç togalan ýodajygy bilen ýöreýärdiler. Agajyň süýrelip gelen yzy gara toprakda
henizem mese
-
mälim bildirip durdy. Ýoda agajyň derýada taşlanyp gaýdylan ýeri
ne getirrdi.
Sugunlar şol ýerden derýa inmek aňsat bolany üçin ýol salypdyrlar. Orazkul, Seýdahmet hemem
agaç almaga gelen iki sany adam agajy süýretmek üçin maşyny nähili edip derýa golaýlatmagy
barlamak üçin ol ýere gelipdirler. Mömin aga olaryň hemmes
inden yzda, bony kenli bolup,
gwnli
-
göwünsiz ädim urýardy. Ol düýnki bolan galmagaldan soň özüni nähili edip alyp
barjagyny bilmerdi. Orazkul ony kowmazmy? a
-
da dn ata tirkp, aga ykarjak bolandaky
ýaly edip kemsidermi? Birden ol «Işden kowlan
adamynyň bu ýerde nä köri bar?» diýse nädip
bolar? Adamlaryň ýanynda sögünse, kemsitse nätmeli bor? Özüne näme garaşýandygyny
bilmäge dyrjaşýan ýaşulynyň ýagdaýy gowy däldi. Yzdan kempirem gelýärdi. Ol hiç hili aladasy
ýok halyna, diňe agajyň maşyna süýred
ilişini görmek üçin gelýän ýalydy. Ýöne onuň esasy
66


maksady ýaşulyny gözden sypdyrmazlykdy. Ol Mömin agany Orazkul bilen ýaraşdyrmaga alyp
gelýärdi, Orazkulyň giňgöwrümlilik, geçirimlilik etmegini isleýärdi.

Orazkul bolsa epe
-
epe basyp, tweregine garanja
klap çişýärdi. Içgiden ýaňa kellesi şatlap
dursa
-
da, düýnki eden hereketinden özüniň hoşdugy bildirýärdi. Ol yzyna garanda, eýesi kowan
itiň sümsünip gelşi ýaly Mömin aganyň gelýändigini gördi. «Görgini sen entek görmeli bolarsyň.
Ýüzüňe seretmesem näderkä
ň? Özüň gelip, aýagyma ýykylmaly bolarsyň»


diip, Orazkul
geçen agşam urga çydaman uwlaýan Bekeýiň bolşuny, aýagyna ýykylyşyny ýatlady. Ol agaç
almaga gelen adam bilen gürleşip barşyna, arasynda maý tapan mahaly: «Şulary ýola salamsoň,
meň sizi çakyşdyry
şymy bir gör!




Öz gyzyň seň gözüňi köwlär. Men sizi
şol derejä ýetirmesem...»

Agaç almaga gelen adama Koketaý diýýärdiler. Ol daýaw garaýagyz adam kolhozyň
hasapçysy bolup işleýärdi. Orazkul onuň bilen kän mahal bäri gatnaşykdady.
On iki yl mundan
ozal Koketaý jaý guranda Orazkul oňa agaç kömegini beripdi. Soň hasapçy uly ogluny öýerip,
oňa
-
da öý gurdy. Orazkul şonda
-
da kömege ýetişdi. Indi Koketaý kiçi oglunyň rysgyny
aýyrýardy, oňa
-
da ja gurmalydy. Bu gezgem kne dosty bolany
in Orazkul onuň ýumşundan
gaçmady. Baý, durmuş diýilýän zadam kyn
-
a. Bir maksadyňy amala aşyryp, indi
-
h arkayn
ýaşaryn diýýäň welin, öňküdenem agyr, başga bir mesele öňüňde keserýär
-
de duruberýär. Şonuň
inem Orazkul aly dost
-
ýaryň bolaýmasa, ýaşar ýal
am dl.



Huda ugruna etse, akyn wagtlarda men seni ja touna agyraryn!


diip, Koketa
Orazkula habar gatdy. znden gwni bitgin Orazkul ardynjyrap, ilimini ttetdi.



Sag bol, gardaş. Çagyrylmadyk ýerde görünme, çagyrylan ýeriňe irinme diýipdirler
.
Çagyrsaň, hökman bararys. Seň öýüňde biz bir gezek oturmaly däl ahyryn. Ýöne men şu mahal
saňa agşama çenli garaşaýsaň diýmek isleýän. Öňüňi garaňka tutmasaň, sowhozyň üstünden
geçmelisiň. Göze iläýseň
-
...



Ol
-
a dogry welin, agşama çenli garaşjak bolsa
ň, gaty kän wagtyň gitjek
-
dä. Ýuwaş
-
ýuwaşdan sürübereris
-
d. olda barlagy posty ok ahyryn? Gezip ren milissionere ttnden
gabat geläýmeseň...



Gepem şonda
-
da!


diýip, kelleagyrydan hem sarygaýnamadan ýaňa ýüzüni kürşerden
Orazkul hüňürdedi.



-
al
adaň bilen ýüz ýyllap gatnasaňam bir item gabat gelmez welin, ýüz
ýylda bir gezek agaç alyp gitseň, hökman sataşarsyň. Elmydama şeýle
-
d.

Olar dymdylar. Her kim öz pikiri bilen boldy. Agajy düýn derýada taşlap gaýtmaly bolanyna
Orazkulyň haýpy geldi. Şeýle

bolmadyk bolsa, gije agajy ýüklägede, daň saz berenden maşyny
ola salardy. It gara grmezdem, rmezdem. Hemmesine
-
de şol biderek çal günäkär. Men seň
ähli zadyňy bagyşlasamam, düýnki edeniňi ýadymdan çykarman.

Garşydaky kenarda adamlar peýda bolan mahal
y sugunlar suw iip durdylar. Adamlar
düşnüksiz bolýar. Olar mydama aljyraşyp, howlugyşyp ýörler. Öz işleri bilen gümra adamlar ol
kenardaky sugunlaram grmediler.

Haýwanlar ertiriň howasynda gyzylymtyl bolup görünýän kenar tokaýynyň ýapraklarynyň
arasynda

topuklaryna enli suwa girip durdylar. Olar howlukman, suwy hem arasyny kesip,
owurt
-
owurtdan irdiler. Suw gaty sowukdy. Gn nury bolsa kem
-
kemden howany ylydyp,
ony ýakymly edýärdi. Öz teşneligini gandyrýan sugunlar gün nurundanam lezzet alýardylar.
Tokaýdan geçenlerinde arkalaryna düşen çyg hem ýuwaş
-
ýuwaşdan ýitirim bolýardy, olaryň
kebzeleri alaja bugarardy.

Sugunlar henizem adamlaryň gözüne ilmedi. Olaryň biri aňyrda duran maşynyň yzyndan
gitdi, galanlary bolsa kenarda aak ekdi. Gulaklaryny ke
ýerdişen sugunlar uzakdan eşidilýän
67


sese üns berip, hekerilişdiler, yzy tirkegli maşyny görenlerinde bolsa olaryň hamlary titräp gitdi.
Maşyn şakyrdaýardy, gürrüldeýärdi. Sugunlar biynjalyk tapdylar. Yza gitmäge häzirlendiler.
Emma maşyn birden saklandy, ş
akyrdy, grrldi kesildi. Kenardaky adamlar gaty
-
gaty
gepleşýärdiler, alakjadylar. Şonuň üçin bolsa gerek, sugunlar ýuwaş
-
ýuwaşdan derýadan
daşlaşyp ugradylar.

Olar ýoda bilen howlukman hereket etdiler. Gyrymsy tokaýda olaryň kä kebzesi, kä şahlary
grnp
barardy. Bolsa
-
da, olar adamlaryň gözüne ilmediler. Ýöne çägesöw kenaryň tokaýsyz
bölegini kesip geçmeli bolanlarynda olar edil eliň aýasyndaky ýaly bolup, adamlara görünmeli
boldular. Gün nuruna ýalpyldaşyp barýan haýwanlary gören adamlar agyzlaryny açyp

galdylar.



Serediň! Serediň!


diýip, hemmeden öňürti Seýdahmet dillendi.


Sugun! Olar nireden
peda boldukalar?



Nämä gygyrýaň?


diýip Orazkul Seýdahmede ýapyşdy.



Biz olary dn grdk. Nirden peda boldukalar? Bir erden gelendirler
-
d.



Ha,
ha, ha!


diip, Koketa gygyryp goberdi, yzyndanam, bokurdagyny gysyp duran
ýakasyny çekişdirdi.


Lowurdaşyp durlar
-
at! Gowy semrpdirler
-
d!



Ene Sugunyň dagy ýörşüne seret!


diýip, şofýoram öz içki joşgunyny daşyna çykardy.


Gapdaly glelije sugu
ny mrmde birinji gezek grn.



Ulusynyň şahyny bir gör! Ony nädip göterýäkä? Hiç zat dan çekinenoklaram. Olar nireden
geldi, Orazkul?


diip, Koketa hasam gyzyklandy.



Zapowednikden bolmaly!


diýip Orazkul edil şol sugunlaryň eýesi ýaly gabarylyp g
epledi.


O tarapdan gelipdirler. Henize çenli ürküzilmänsoňlar, zatdan gorkmazlar
-
da.



Şu mahal tüpeň bolaýsa!




Iki z kilo et
-
bardyr!

Bir gyrada ýygrylyp, şu mahala çenli dil ýarmadyk Mömin aga saklanyp bilmedi.



Ad
anyň näme, Seýdahmet? Olary atmak gadagan ahyryn!

Orazkul goja tarap alarylyp seretdi. «Sen nämäňe geplän bolýaň?»


diip, gahar bilen iini
gepletdi. Ol gojanyň üstüni sögünçden doldurmak isledi, emma ýat adamlaryň bardygy ony
betmekden saklady.



Adama

samsyk akyl satmak nm gerekk?


diip, ol Mmine tarap garaman gepledi.


Olary saklaýan ýerinde atmak gadagan. Biz olary idedemizok. Şoň üçin jogabam okamaly däl.
Düşnüklimi?


Birdenem ol aljyran Mmin aga tarap gazap bilen seretdi.



Düşnükli


diýip, tabynlyk bilen jogap gaýtaran Mömin aga başyny aşak saldy
-
da, bir tarapa
ekildi.

Şol mahalam başgalara syr bildirmedik kempir onuň ýeňinden çekip, ýene bir gezek duýduryş
berdi.



Lal bolup durmaly ahyry


diýip, ol pyşyrdady.

Adamlar ýapgydyň üsti

bilen baran odadaky sugunlara ene bir gezek ns bilen
seredişdiler.



Nhili gzellik!


diýip, şofýor ýigit içki joşgunyny saklap bilmedi.


Olara gabat geljegimi
bilen bolsam, fotoapparatymy alardym welin...



Gözellikmişin
-
d!


diýip, Orazkul onuň
szni bldi.



Gözellige garanyň bilen garnyň doýmaýar. Gowusy, sen maşynyň yzyna sür
-
de, nhili
golaý baryp bolsa, şonça
-
da derýa tarap süýş. Seýdahmet, sen bolsa, derrew çykaryn!


diip,
Orazkul buýruk beriji äheňde gepledi. Soň ol şofýora ýüzlendi.



Hany, urgany agaja baglaň. Çaltrak boluň, entek iş
-
alada kn.

Seýdahmet ädigini çykarmaga oturdy. Ädigi onuň aýagyna kiçiräk bolýardy.

68




Nämä öwelip dursuň, bar
-
da, Seýdahmede kömekleş!


diip, kempir Mmin agany
hürsekledi, ýaşula etmeli hereketini öwr
etdi.


Özüňem, çykaryn
-
da, derrew suwa gir.

Mmin aga atylyp bardy
-
da, Seýdahmede kömekleşdi, soňam çykarnymaga durdy. Orazkul
bilen Koketaý şofýora buýruk berýärdiler.



Brik sr, brik!



eprge al, eprge.



ene biraz...

Pesde gwwlden motor ses
ini eşiden sugunlar ädimlerini çaltlandyrdylar. Olar töwerege
howply seredişip, kerte çykdylar
-
da beroza tokalygyna girip gzden gayp boldular.



Wah gitdiler
-
!


diýip, Koketaý edil ele düşen baýlygyny sypdyran ýaly öz gynanjyny
bean etdi.



Zeleli ok. Gitjek erleri bolmaz!


diýip, Orazkul onuň kalbyndakyny bilen ýaly
öwünjeňlik bilen jogap gaýtardy.


Gündiz ýola düşmek pikiriňi goýarsyň
-
da, agşama çenli meň
myhmanym bolarsyň. Hudaý ugruna etse, men seni hezzet
-
hormatlayn!


Orazkul onu
ň egnine
kakyp, loh
-
lohlady. Orazkulyň şatlanmaga
-
da haky bardy.



Ýeri, beýle bolsa... Seniň sözüňi ýykyp bolmaz!


Koketaý özüniň ullakandan sarymtyk
dişlerini görkezdi.

Maşyn eýýäm yzky tigirlerini suwa sokup, kenarda durdy. Suwuň içine ondan aňryk
ile
rlemäge şofýoryň bogny ysmady. Indi maşyna bir ujy dakylan urgany agaja tarap äkitmelidi.
Eger
-
de, urgan etmeli erine etse, agajy srp ykarmak kynam bolmaly dldi.

Urgan polatdan bolany üçin agyrdy. Suwa howatyrly sereden şofýor göwünli
-
gwnsiz
y
karynmaga durdy. Ol entek aýakýalaňaç ýa
-
da dikli suwa girmek meselesini zmndi.
Gowusy digimi ykarayn
-
la. Barybir suw gonjumdan girer... Suwuň çuňlugy biliňe ýetjek.
Soň uzynly gün ädigiňi jolkuldatda ýör». Şol mahalam ol suwuň, nä derejede sowukdy
gyny gz
öňüne getirjek boldy. Ol şeýdip, ýaýdanjyrap durka, Mömin aga ara goşuldy.




Ýaşulynyň öňünde edeplilik etjek bolan şofýor garşylyk görkezdi.



ok, ok aksakal...



Sen myhman, biz bolsa
k, bu ýeriň eýeleri. Sen gowusy kabinaňa mün.


Şeýdip, Mömin aga
ony yrdy.

-
de:



A
-
a... Suw dl
-
de, buz ahyryn!


didi.

Kenarda duran Orazkul bilen Koketaý oňa göwünlik berdi.



t et. Soň seniň bedeniňi gyzdyrmaga zat taparys. Gaýrat et.

Mömin aga sesini çykarmady. Ol hatda suwuň sowukdygynam duýmady. Ol başyny aşak
salyp, buz ýaly daşlaryň üstünden basyp barşyna hudaýdan dileg etdi. Ol Orazkulyň
kowmazlygyny, yzyna gatarmazlygyn
y, gnsini tmegini diledi...

Orazkul ýaşula hiç zat diýmedi. Ýöne adam hökmünde
-
de görmeýän ýaly ýaşulynyň çyny
bilen işleýşine
-
de üns bermedi. Emma ýüreginde welin, ol Mömin agany ýeňýändigine begenip,
iki bolup bilmeýärdi. «Gelip, özüň aýagyma ýykyldyň

dlmi? Wah, elimde erkim bolsa
-
dy... Sen
ýaly haýwany ýer bagyrtladyp uwladardym. Iň bolmanda, maňa kolhozyň ýa
-
da sowhozyň
hojaýynlygyny ynansalaram, şeýlebir tertip girizerdim welin, nädersiň, adamlar edil mumly
plik aly bolasalar. Halky z erkine g
oberdiler
-
de: «Direktory sylanoklar, başlygy
sylanoklar!


diýip, aglaşan bolýalar. Haýsydyr bir gezip ýören çopanam başlyk bilen edil öz
deň
-
duşy ýaly arkaýyn gürleşýär. Beýdip, adamlara hormat goýsaň, depäňe çykarlar. Sähel zat
69


in kelleden gemeli bo
lýan döwürlerem bolupdy ahyryn. Ana, şol döwürler döwür ekeni. Indi
nähili? Indi gezip ýören süpüklerem aýtjagyny aýdyp, diýjegini diýşip ýörler. Süýşenekläber,
süýşenekläber!» diýip, käte göz gytagyny Mömine aýlaýan Orazkul içini sowadýardy.

Mmin aga bol
ynjaldýan zat Orazkul onuň günäsini ötene meňzeýärdi. «Sen akly çaşan gojany bagyşla!


diip,
ol hyalynda Orazkula zlendi.


Düýn kanagat edip bilmän, çaganyň yzyndan gitdim, bagyşla.

Olam bir ýalňyz ahyryn. Şonuň üçinem nebsiň agyrýar
-
da. Meni bagyşla. Bolan işi ýatdan çykar.
Senem maňa keseki däl ahyryn. Gyzym bilen saňa bagtly bolmagy arzuw edýän däldirin
öýdýäňmi? Seniň öýüňden çykýan çaga sesini eşitsem, gyzymyň bagtly bolanyny bi
lsem, huda
meniň duran ýerimde amanadymy alsada, garşy bolmaýyn. Şeýle bolsa ölüme gynanmak däl, hut
begençden ýaňa möňňürerdimem. Sen meň günämi öt hemem gyzymyň göwnüne degme, haýyş
edýän. Işe gezek gelse welin, aýagymyň üstünde durup bilýäkäm işlärin.
Näme diýseň, aýdanyňy
edein...

Kenarda, bir gyrarakda duran kempir tutuş durky bilen, hereketi bilen: «Gaýrat et goja!
Gördüňmi, ol seniň günäňi bagyşlady. Meň aýdanymy etseň, ähli zat ýerbe
-
er bolar! dirdi.

Oglanjyk uklap ýatyrdy. Ol diňe niredend
ir bir ýerden tüpeň sesi çykanda bir gezek oýandy
-
da, ýene uklady. Düýnki ukusyzlykdan, düşnüksiz düýşlerden halys bolan oglan çuň uka gitdi.
Ol ukuda bolsa
-
da, ýumşak ýorganda aýagyňy uzadyp, yssy
-
sowugy duýman ýatmagyň
lezzetlidigini duardy. Eger
-
de Be
ke daza bilen garry mama zeper etirmedik bolsalar, oglan
gaty uzak wagtlap ýatjakdy. Olar pyşyrdap gepleşmäge dyrjaşsalaram, gap
-
gajy şaňňyrdadyp,
oglany oardylar.



Hol, uly kerseni al. Kiijik jamam ala!


diýip, daşky otagdaky garry gyssanmaç
pyşy
rdady.


Bedre bilen szgji zm alaryn. Edil bilim uup bara
-
la. Näçe iş etdik. Ýöne,
hudaýa şükür, hemme zat ýerbe
-
er.



Şony diý
-
de, goýaý. Menem gaty şat. Düýn welin, ölmäge taýyndym. Güljemal bolmadyk
zdym.



ene nme dijek!


diýip, garry ýüzüni kürşertdi.


Burç aldyňmy? Gideli. Siziň
ýaraşmagyňyz üçin hudaýyň özi sebäp iberipdir. Gideli, gideli.

Gapydan ykyp bararkalar:



Ol entek atyrmy?


diip, Beke oglanjyk hakynda sorady.



atsyn. Nahar t
aýyn bolar welin, oňa ýyljajyk çorba getirip beräýeris.

Şondan soň oglan uklamady. Daşardan aýak sesi, galmagal eşidilýärdi. Nätanyş adamlaryň
sesem gelrdi. Dnki gelen adamlar bolsalar gerek


diip, oglan agyt etdi.


Dimek, olar
entek gitmndirler
». Diňe Mömin aga görünmeýärdi, sesem eşidilmeýärdi. Ol niredekä? Näme
işleýärkä?

Daşardan eşidilýän seslere diň salan oglanjyk babasyna garaşdy. Ol düýnki görnen sugunlar
hakda babasy bilen gürrüň edişmek isledi. Öňümiz gyş. Sugunlara bede
-
de bermeli bola
r. Olary
adamdan ürkmez ýaly, biziň tokaýmyza öwrenişer ýaly etmeli. Ot bersek, ugruna seretseň, olar
gapymyza
-
da gelerler. Iň gowy görýän iýmitini berseň.. Şolar nämäni gowy görýärkäler? Çaga
suguny mydama yzyňa düşüp ýörer ýaly edip öwrenişdiräýseň. Belk
em, ol oglanjyk bilen
mekdebe
-
de gider?..

Oglan babasyna garaşýardy. Emma ol gelmeýärdi. Oňa derek garaşylmadyk ýerden
Seýdahmet öýe girdi. Bir zatdan göwnihoş Seýdahmediň keýpi kökdi, çalarak yranýardam. Ol
ýylgyryp, golaýrak gelende oglanjygyň burnuna sp
irtiň ysy urdy. Orazkulyň edýän
bulagaýlyklaryndan, Bekeý daýzanyň çekýän ezýetlerinden habar berýän ol ysy oglanjyk asla
70


halamaýardy. Şol ys sebäpli garry baba
-
da gn grmerdi. Sedahmet arak ien mahaly,
Orazkulyň tersine, şatlanýardy, gülýärdi, sag wa
gtam
-
a gaty bir akylly adam dldi welin, ise
birhili, samsyklaç görnüşe geçýärdi. Seýdahmet içen mahaly Mömin aga ikisiniň arasynda
takmynan şeýleräk gürrüň bolýardy.



Näme alasamsyk ýaly ýylgyrjyraýaň, Seýdahmet? Ýene içdiňmi?



Men seni juda gowy
grn, aksakal. Ynana, aksakal, hut z atam aly gowy grn,
aksakal.



Wah, şu ýaş eliňdekä.. Özüň ýalylar maşyn sürüp ýörler, sen bolsaň, diliňem aýlap bileňok.
Seň ýaşyň mende bolsa, iň bolmanda, traktor
-
a srerdim.



Goşunda bolamda, komandir maňa
traktor
-
maşyn diýen zatlardan hiç mahalam başyň
çykmaz diýdi. Men pyýada goşuna degişli. Pyýada goşun bolmasa, işiň rowaç bolmaz...



Pyýada goşun! Sendenem bir pyýada goşun bolarmy? Saňa barypýatan ýalta diýerler, ýalta!
Aýalyňa seret. Sen ýalagyň müňüsi
bir Gljemala degmer.



Şoň üçinem biz şu ýerde ýaşaýas
-
da, aksakal. Meňem ýeke özüm, Güljemalyňam ýeke özi.



Saňa gep düşündirip bolmaz
-
la!


diip, Mmin aga elini silkip goberr.


Özüň öküz
ýaly daýawam bolsaň, aklyň ýukarak
-
da.



Mu
-
mu
-
mu!


edip


Soň ol gapyda durar
-
da, nireden eşidenem näbelli bir aýdymyny aýdar.


Adyr
-
adyr daglardan

Aýgyr münüp düşýäris.

O dnde ne gyzyk,

Gygyryşyp arak içýäris.


Bdr
-
sdr daglardan

Bugra münüp düşýäris,

Bu dnde ne gyzyk,

Ýoldaşlar,

Şoň

üçin arak içeliň!..


Aýdymyň ahyry gelmez. Sebäbi, Seýdahmet dagdan düşende düýe
-
de mner, horazam mner,
syçanam müner. Gepiň keltesi, gymyldaýan zat bolsa hemmesine müner. Seýdahmet serhoş
wagty sag wagtyndakydanam gowudy. Ol oglanjygyň pikiriçe şeýledi
. Şonuň üçinem keýpli
Seýdahmet gapydan girende oglanjyk ony ýylgyryp garşy aldy.



Wi!


diýip, oglanjyga sereden Seýdahmet geň galdy.


Sen kesel ýatyrmyşyň diýdiler
ahyryn? Sen
-
ä kesele meňzäňok. Bu bolşuň bolmaýar, gardaş. Sen daşarda ylgap ýörmeli
ah
yryn.


Ol oglanjygyň ýorganynyň üstüne gyşardy
-
da, ony basalaşdyrmaga, ogşaşdyrmaga
başlady. Seýdahmediň agzyndan spirtiň ysy gelse, ellerinden, üst
-
başyndan täze etiň ysy
göterildi. Onuň syrylmadyk eňegi oglanjygyň ýaňaklaryny awatdy.



eri, boldy
-
la,



Seň babaň, nemede, o ýerde...


diýip, Seýdahmet ellerini howada galgadyp, düşnüksiz
hereket etdi.


Biz, neme... suwdan agaç çykardyk. Soňam, ýylanmak üçin içdik. Babaň şu mahal
et bişirýär. Han
y, tur
-
da, geýin, gideli. Bu ýagdaý bolmaz, ogul! Biziň hemmejämiz o ýerdekäk,
seň ýeke özüň...



Babam maňa ýorgandan turma diýdi.

71




Hany, gutar. Gideli, greli... Olar aly waka her gn bolup duranok. Bu gn to. Hany,
gideli, eliňem ýaga batar, çemçäňe
m ýaga batar, dodagyňam ýaga batar.

Seýdahmet serhoşyň gowuşgynsyz hereketleri bilen oglany geýindirmäge synanyşdy.



zm geerin


diýip, garşylyk görkezen oglan hereket edende entegem başynyň
aýlanýandygyny, ysgynynyň azdygyny duýdy.

Serhoş Seýdahmet
oglanyň aňyna
-
maňyna garamady. Ol öz ýanyndan öýde ýalňyz galdyrylan
oglana, şeýdip ýagşylyk edýändirin öýtdi. Onda
-
da çemçäň ýaga, eliň ýaga, dodagyň ýaga
batmaly güni öýde ýeke ýatmak gelşikli dälmiş.

Başy aýlanyp, zordan hereket edýän oglan Seýdahmediň
yzy bilen den ykdy. Asmandaky
bulutlar çalt hereket edýärdiler. Oglan eýwana barýança howa iki gezek üýtgedi, gözüňi
gamaşdyrýan ýiti gün, ýakymsyz alagaraňkylyk bilen çalyşdy. Oglanjygyň göwnüne bolmasa,
şol sebäpli onuň kellesi agyrdy, şemalyň güýji ý
üzüne ojakdan göterilýän tüssäni urdy. Onuň
-
wagtal mähnet gazany ataryp, üç hojalygyň kirini ýuwmaga ýeter ýaly suw gyzdyrýardylar. Suw
gyzdyrylan gazana eke ad
amynyň dagy güýji hem ýeter ýaly däl. Gazany Bekeý daýza bilen
Güljemal ikisi galdyrýardylar. Oglanjyk şol kir ýuwulýan güni halaýardy. Birinjiden
-
, ayk
meýdandaky ojagyň ody bilenem oýnamak bolýardy, öýdäki ýaly howply däldi, ikinjidenem
ýuwulýan eşikle
ri asmak hezil bolýardy. Ak, gök, gyzyl eşikler, matalar töweregi bezeýärdi.
Oglanjyk asylgy eşiklere golaý barmagy, ýumşak matalara ýaňagyny degirmegi halaýardy.

Bu gezek welin, işikdäki ýüplerden geýim
-
gejim aslymandy. Ojakdaky ot gwlp anardy,
tmmek

et gaýnadýan gazanyň agzyndan bug göterilýärdi. Et eýýäm bişipdi, töwerege ýaýraýan
ys agzyňy suwardýardy. Aýagy hrom ädikli, egni täzeje gyzyl köýnekli Bekeý daýza, owadan
ýaglygyny boýnundan arkasyna taşlap, gazanyň köpügini aýyrýardy. Mömin aga onuň
ga
pdalynda dyzyna çöküp, ojagyň oduny ölçerýärdi.



Ana, seň babaňam bar!




r, anyna baraly!

Sedahmet ene:

Adyr
-
adyr daglardan

Aýgyr münüp düşeliň,


diýip aýdymyna başlady welin, eli paltaly, kellesi syrylan Orazkul
saraýdan boýnuny uzatdy. Onuň ýeňlerem çermelendi.



Sen nirä ýitirim bolduň?


diýip, ol Seýdahmediň üstüne haýbat bilen gygyrdy. Soňam
şofýora tarap baş atdy.


Myhmana
-
ha odun aýyrýar, senem, bolgusyz aýdym aýdyp ýörsüň...

Seýdahmet şofýora tarap ýöneld
i
-
de, Orazkuly köşeşdirdi.



Odun aýyrmak hiç, Orazkul. Men ynha... Hany, gardaş, paltany ber!

Oglanjyk ojagyň başynda dyzyna çöküp duran babasynyň ýeňse tarapyndan bardy.



Baba!

Goja oglanyň sesini eşitmedi.

Oglanjyk babasynyň egnine elini ýetirdi.



Ba
ba!

Mömin aga yzyna bakanda oglan ony tanamady. Goja kişi hem serhoş bolsa nädersiň!
Oglanjyk babasynyň çalarak serhoş bolan wagtynam ýatlap bilmedi. Mömin aga bir owurt
-
ýarym owurt aragy Yssykköl gojalarynyň patasynda içäýmese, içgi bilen ugry ýokdy. Şola
r aly
patalarda hatda aallara
-
da içgi hödürleýärdiler. Başga mahal welin, goja içginiň golaýyndanam
gemerdi.

Mömin aga oglanjyga tarap haýsydyr bir düşnüksiz hem kesekiniňki ýaly nazar aýlady. Onuň
zi gyp
-
gyzyldy, oglana gözi düşensoň
-
a ol hasam gyz
ardy. Birdenem, onuň ýüzi agardy.

72


Goja gyssanma agdada aagyna galdy.



Saňa näme boldy?


diip, ol oglany gujaklady, bagryna basdy.


Saňa näme... Näme bold
-
a?


Şol sözlerden başga zat diýmäge ýaşulynyň dili aýlanmady. Onuň diline badak atyldy.

Gojanyň tolgunmasy oglana geçdi.



Sen dümewlediňmi, baba!


Oglan biynjalyk bolup sorady.



ok, ok


diýip, Mömin aga aljyraňňy jogap gaýtardy.


Sen birazajyk gez, oýna. Men şu
odunlary, neme...

Goja agtygyny itekläp diýen ýaly özünden daşlaşdyrdy. Ol
g btin dndenem z
öwürýän ýaly maňlaýyny ojaga tarap tutdy. Dyzyna çöküp oturan goja hiç ýere bakman, diňe
ojaga garady. Ol oglanyň bijaý gaty görüp, aljyraňňy ýagdaýda ädim urup, odun aýryp duran
Seýdahmediň ýanyna gideninem duýmady.

Oglan babasy
bilen, asyl daşarda näme bolup geçýäninden bihabardy. Ol diňe saraýyň
gapysyna baranda tüý tarapy ýere edilip ýazylan ullakan deriniň üstünde gaty kän mukdardaky
gyzylymtyl etiň üýşüp durandygyny gördi. Deriniň gyralaryndan entek ganam akyp ýatyrdy.
ldri
len malyň gerekmejek iç
-
goşlarynyň zyňlan ýerindäki it ony
-
muny çekeleşdirýärdi. Et
üýşmeginiň ýanynda bir ullakan garaýagyz adam çommalyp otyrdy. Ol nätanyş adam
Koketaýdy. Koketaý bilen Orazkul elleri pyçakly et pudarlaýardylar, tellenen eti, süňki
howlu
kman deriniň üstüne oklaýardylar.



Nähili gowy ysy bar, agzyňy suwardyp barýar!


diip, garaagyz adam elindki eti alarak
ysgap, ýogyn sesi bilen ýüregindäkini daşyna çykardy.



Al, al. Öz paýyň üstüne taşlaý!


diip Orazkul sahylyk etdi.


Seň gelen
günüň hudaý öz
sürüsinden bize şamlyk berdi. Bular ýaly baýlyk her gün gabat gelip durmaýar. Şony diýen
Orazkul hykylap
-
haşlap ýerinden turdy
-
da, ogyn garyna seretdi. aky, ol garnyny gowy
doýrana meňzeýärdi, eýýäm keýpi hem kökläýen ýalydy. Ol zordan dem
ini alardy, zne
birneme dyn bermek in zol
-
zol kellesini ýokaryk galdyrýardy. Onuň sygyryň ýelni ýaly
dolmuş ýüzi göwnühoşlukdan hem doklukdan ýaňa ýalpyldap durdy.

Saraýyň burçunda sugunyň kellesini gören oglanjyk garaşylmadyk ýagdaýa uçrany sebäpli
aňk bolup agzyny açdy, onuň endamy üşedip gitdi. Gara taşlanan, eýýäm çaň basan gana boýalan
kelle oglanyň başyny aýlady. Ol ýol gyrasyna zyňlan töňňäni ýatladýardy. Kelläniň gapdalynda
dyzdan kesilen drt sany aak atyrdy.

Ol aylgan agdaa oglan
haran galyp seretdi. Ol z gzlerine
-
de ynanmady. Onuň öňünde
Ene Sugunyň kellesi ýatyrdy ahyryn. Ol bu ýerden gaçyp, ümdüzine tutduryp gitmek isledi,
emma aýaklary diýen etmedi. Oglan wagşylyk bilen görkden gaçyrylan sugun kellesine seredip
durdy. Ol kel
le hut düýnem töwerege görk berip gezen sugunyň kellesidi. Ol kelle hut düýnüň
özünde derýanyň beýleki kenarynda durup, oglana üns bilen sereden, oglanyň bolsa şaha dakyp
sallançak getirmegi gaýybana haýyş eden sugunynyň kellesidi. Şol gören haýwanyň, şol
gren
gözelligiň az salmyň içinde ýürekgyýyjy et üýşmegine öwrülmegi oglany halys aljyratdy. Şol
sugunyň kellesini, aýaklaryny kesip, nähili edip, hapa ýere taşlap bildilerkä?

Oglanjyk bu ýerden gitmelidi. Emma ol aljyraňňy ýagdaýa düşdi, bu bolan işleriň
nme in
bolandygyna
-
da akyl ýetirip bilmedi. Şol garaýagyz adam üýşmek etiň arasyndan bir böwrek
tapdy
-
da, ony pyçagyň ujuna dürtüp, oglanjyga tarap uzatdy.



Me, muny oda apyp i. Gaty tagamly bolar!

Oglanjyk gymyldamadam.



Al diýilýä saňa!


diip,
Orazkul buruk berdi.

73


Oglanjyk şeýdýäninem bilmän, elini öňe uzatdy. Ol heniz gyzgynam gaçmadyk böwregi
özüniň sowuk aýasynda gysyp durdy. Ol Ene Sugunyň böwregi bolmaly ahyryn! Şol mahalam
Orazkul şahdan tutdy
-
da ak sugunyň, kellesini ýerden göterdi.



B
äý, muň agyrdygyny! Şahynyň özem esli çyksa gerek. Ol kelläni töňňäniň üstünde
keseligine gody
-
da, paltasyna ýapyşyp, kelläni çapmaga taýynlandy.



Ana saňa şah!


diýip, paltanyň çüňküni şahyň çykan ýerine sokan badyna gygyrdy. Soňam
Orazkul oglanjyga ta
rap gzni gypdy.


Bu şah seň babaň üçin! Ölen badyna biz onuň
mazarynyň üstünde ýadygärlik oturdarys. Indiden beýlägem ol bize hormat goýaňyzok diýsin
-
d.
Mundan beterem bir hormat bolarmy?


Ol paltasyny okaryk gterip loh
-
lohlap gldi.


Bular
ýaly şa
h mazaryň üstünde goýuljagyny bilseň
-
ä, şu günem ölseň ir bolmaz.

Şah ýan bermeýärdi. Ony çapaýmak aňsat däl ekeni. Serhoş Orazkul paltany dogry tutmaýany
üçin, ikinji gezek uranda öňki urulan ýere gabat hem gelmeýärdi. Ol ýagdaý onuň gaharyny
getirrdi.
Kelle töňňeden taýyp düşýärdi. Şonuň üçinem Oraz kul kelläni töňňeden düşürmeli
boldy. Bolsa
-
da, her palta degende, kelle esli ýere süýşýärdi. Orazkul onuň yzyndan kowýardy.

Kell her gezek palta degende oglanjyk sandyraardy, ygrylardy, emma bu erden g
itmegi
welin, başarmaýardy. Ol edil haýsydyr bir gara güýjüň syýnyndan ýapyşyp sypdyrmaýan
düýşündäki ýaly ýagdaýda galyp, Ene Sugunyň doňup galan gözlerine, palta ýan bermeýän
kellesine seredip durdy. Sugunyň gözi gyrpyldamaýaram, ýumulmaýaram. Çapym
-
apy
m bolan
kelle, bireýýäm guma bulaşyp, öz asyl suduryny ýitiripdi. Ýöne haýwanyň gözleri welin, öňki
aýdyňlygyna, arassalygyna galyp doňup duran nazar bilen özüne ölüm getiren dünýäni synlaýan
ýalydy. Serhoş Orazkulyň paltasy sugunyň gözüne deger öýdüp ogla
n howpurgady.

Kelläniň şol bir bolşudy, çapylmaýardy. Ýagdaýa gahary gelen Orazkul bolsa, guduz açan
ýaly bolup hereket etdi, paltanyň ýüzi gabat gelse
-
de, ýeňsesi gabat gelse
-
de, kelläniň üstünden
inderip başlady.



Beýtseň
-
ä sen şahy döwersiň. Hany, palt
any brik ber!


diýip, Seýdahmet oňa golaý bardy.

Paltany asmana galgadan Orazkul:



Gm bol. zm bir zat ederin!


diip, boguk sesi bilen gygyrdy.



Özüň bil!



Garaagyz pyada
-
da, z et payny alyp Se
ýdahmetdiň yzy bilen çykyp gitdi. Kellesi aýlaw
Orazkul bolsa sugunyň kellesini pytratjak bolup azap çekmesini dowam etdi. Kesesinden
seretseň, Orazkul kimdir birinden köneden galan aryny alýana meňzeýärdi.



Seň bir eneňi...


diýip, jansyz kelle eşidýän
ýaly, Orazkul agzyny köpürjikledip, paýyş
sögündi, ýaňadandan bat alyp, kelläniň üstüne hüjüm etdi.


Seň köküňe ýanyp bilmesem,
Orazkul adym itiň guýrugyna. Ine, saňa! Me, saňa! Kelleçanak jaýrylyp, saga
-
sola ownujak
süňkler atyldy.

Palta sugunyň gözüniň
stnden inende oglanjyk iini ekdi. Para
-
para bolan bbenekden
goýy gara suwuklyk akdy. Göz öldi, ýok boldy, boşap galdy. Günäsiz kellä bolan gahar
-
gazabyny Orazkul diňe hereketinde däl, dilinde
-
de bean etdi.



Senden glrk kellnem men kl edip bil
erin. Seňkiden berkräk şaham men döwüp
bilerin!

Sugunyň maňlaýyny ýarmak ahyr başartdy. Şondan oň Orazkul paltasyny bir tarapa taşlady,
sugunyň kellesinden aýagy bilen basyp, şahy bar güýji bilen gaňyrdy. Şah, sogrulýan agaç köki
ýaly şatyrdap ses etdi. Ol

oglanjygyň dilegi bilen Orazkula hem Bekeý daýza sallançak getirmeli
şahdy.

74


Oglanjygyň ysgyny gaçan ýaly boldy. Ol yza dolandy. Onuň elindäki böwrek guma garyldy.
Oglan hiç zada üns bermän, saraýdan daşlaşdy. Ol adamlaryň gözüniň alnynda ýykylaryn ýa
-
da
g
aýtararyn öýdüp gorkdy. Ýüzi ak tam bolup, maňlaýyna sowuk der gelen ysgynsyz oglan
sugunyň eti gaýnap duran ojagyň ýanyndan geçmeli boldy. Gazanda et gaýnaýardy, gazandan
bug çykýardy. Mömin aga hem henizem oduň öňünde çöküne düşüp otyrdy. Oglanjyk öz
pet
igara babasynyny biynjalyk etmek islemedi. Ol çaltrak öz ýorganyna ýetip, başy bilen
basyrynyp ýatmak isledi. Hiç zat görünmesinem, eşidilmesinem, ýatlanmasynam...

Oglanjyga Bekeý daýza gabat geldi. Ýaraşyksyz bezenen, ýüz
-
gözi Orazkulyň salan
tagmalarynda
n doly Bekeý daýza ýerliksiz şatlanýardy, bol ete duşanyna begenýärdi.



Saňa näme bolýar?


diip, ol oglany saklady.



Meň kelläm agyrýar.



Wah, sen meň näsagjam!


diýip, ol näzirgeýän ýaly bolup, oglany ogşajak boldy.

Bekeýem serhoşdy. Onuňam agzynda
n aragyň ýigrenji ysy kükäp durdy.



Bujagazyň kellejigi agyrýamyş. Kellejigiňden aýlanaýyn, ezizjigim. Belkem, seň nahar
iýesiň gelýändir?!



Ýok. Nahar iýjek däl. Meň ýatasym gelýär.



Ýatasyň gelýän bolsa, ýör, men seni ýatyraýyn, ballym jan. Seň ýeke
özüňi ýatyryp bolmaz
ahyryn. Bize özümiziňkilerem, myhmanlaram ýygnanjak. Naharam eýýäm taýyn diýen ýaly.


Şeýdip, Bekeý oglany özi bilen alyp gitdi.

Olar yza dolanyp, ýene ojagyň gapdalyndan geçenlerinde ýüzi jozzuk ýaly Orazkul saraýdan
ykdy. Ol Ene Su
gunyň şahyny Mömin aganyň gapdalyna gedemlik bilen taşlady. Goja ýerinden
turdy.

Orazkul gaýnatasyna ünsem bermän, gapdalda duran bedräni başyna göterdi. Onuň
akasyndan suw syrykdy.



Indi arkaýyn ölüp bilersiň!


diýip, ol suw içmesiniň arasyny kesip, go
ja habar gatdy, ene
bedrä eňegini basdy.



Seni hudaý ýalkasyn, balam. Indi men ölümden gorkman. Taňry ýalkasyn!


dien szleri
oglanjyk eşidip galdy. Ol öz bedeninde gowuşgynsyzlyk duýdy.



Men e gitjek...

Beke daza an bermedi.



Ýeke özüň o ýerde
işiň ýok!


diip, ol oglany zor bilen alyp gitdi, burdaky krowata eltip
atyrdy.

Orazkulyň öýünde ähli zat şagalaňa taýyn edilipdi. Ol aladalary garry mama bilen Güljemal
gelin boýun alypdy. Bekeý daýza bolsa öý bilen daşardaky ojak aralykda dokma ýüwürd
n aly
yza
-
öňe gatnap ýördi. Şagalaňdan öňürti çaýlamagy ýürege düwen Orazkul bilen Koketaý gülli
düşekçäniň üstünde ýelek ýassygy tirsekläp ýatyrdy. Olar birden hasam ulumsy görnüşe geçip,
gabarylyşdylar. Seýdahmet olaryň käsesine çaý goýup berýärdi.

Og
lanjyk bolsa burçda ümsümje ýatyrdy. Ol ýygrylýardy, tolgunýardy. Ol ýene üşüdip
başlady. Oglan ýerinden turup, çykyp gitmek isledi, emma şeýdäýse, iki ätmänkä gaýtararyn
öýtdi. Şonuň üçinem ol bokurdagyndaky düwni kynam bolsa saklady, artykmaç hereket etm
ge
-
de ekindi.

Kän wagt geçmänkä aýallar Seýdahmedi daşaryk çagyrdylar. Soň ol içi bugaryp duran etli
ullakan kerseni gterip gapyda peda boldy. Ol zordan gterip gelen tabagyny Orazkul bilen
Koketaýyň öňünde goýdy, Seýdahmetden soň aýallaram telim dürli

nahar alyp geldiler.

75


Ýaňadandan oturdylar, pyçakdyr, tarelkalar taýyn edildi, Seýdahmet bulgurlara arak
guýuşdyrdy.



Aragyň komandiri özüm boljak!


diýip, ol burçda duran çüýşelere tarap baş atyp, sesine bat
berdi.

Öýe iň soňky bolup gelen Mömin aga bol
dy. Ol öňki ýaşula meňzemeýärdi, çakdanaşa
mysapyrdy, düşnüksiz sypatdady. Ol özüni bir burça atmak isledi. Emma gaty tarhanlyk eden
Koketa ony z anynda oturtmak isledi.



Aksakal, bärik geçiň!



Taňry ýalkasyn, oglum!


diýip, Mömin aga garşylyk görkez
jek boldy.


Biz, biz bu erde..
biz z mizde ahyryn.



Ol dogry. Ýöne siz şu oturanlaryň iň ýaşulysy!


diip, bir tutanyny tutan Koketa Mmin
agany özi bilen Seýdahmediň aralygynda oturtdy.


Bular ýaly şowly gün üçin içmeli bolar,
aksakal. Şowly gün
üň ilkinji sözem sizden bolmalydyr.

Mmin aga ardynjyrady.



Şu öýde parahatlyk bolsun! Parahatlyk bar ýerinde
-
de bagt bolar, oglanlar.



Dogry! Dogry!


diip, adamlar bulgurlaryny gterdiler.



Bu nä boluş? Ýok, ýok. Bolmaz. Köreken bilen gyzyňyza bagt a
rzuw edip, özüňizem
içmejek bolýaňyzmy?


diýip, Koketaý ýüzi gyzaran Mömin aganyň üstüne hüjüm etdi.



Bagt in bolsa, bola
-
da...


diip, Mmin aga howlugdy.

Mmin aga oturanlary haran edip, doly bulgury ahyryna enli gterdi
-
de, çal başyny
ýaýkaşdyrd
y.



Berekella!



Biziň gojamzam ýaş ýigitden pes däldir!



Ýok, siziň aksalyňyz ýagşy.

Gülüşdiler, gojadan razy boldular, gojany magtadylar.

Öýüň içi gyzyp, dem almak kynlaşdy. Oglanjyk gara basan ýaly bolup ýatyrdy. Onuň ýüregi
bulanardy, gzni umar
dy. Emma serhoş adamlaryň Ene Sugunyň etini iýip, agyzlaryny
şapbyldadyşlaryny, ýilik soruşlaryny, çorba içişlerini eşidýärdi. Olar bir
-
biregi et bilen
hezzetleýärdiler, bulgur çakyşdyrýardylar, ýalaňaçlanan süňkleri tarelkalara goýýardylar.



Bu ne et
däl, berre guzyň eti, berre guzyň!


diýip, Koketaý agzyny şapbyldatdy.



Dagda ýaşap, bular ýaly et iýmesek, biz akmak bolarys ahyryn!


diip Orazkul wndi.



Dogry aýdýaň. Bu ýerde ýaşabam, ganlyja et iýmejek bolsaň!


diýip, Seýdahmet onuň
goltugyna g
arpyz gysdyrdy.

Ene Sugunyň etini hemmeler öwdi. Garry mama, Bekeý daýza, Güljemal gelin, hatda Mömin
aga
-
da sugunyň etini öwdi. Tarelka salyp oglanjyga
-
da et berrdiler, beleki naharlardanam
onuň paýyny berýärdiler. Ahyr onuň näsagdygyny bilen serhoş a
damlar azar bermelerini bes
etdiler.

Oglanjyk dişlerini gysyp ýatyrdy. Şeýtse, ýürek bulanmasy azalar öýdüp çak edýärdi. Has
beterem ony biynjalyk edn zat zni ejiz hasaplamasydy. Nme in ol Ene Suguny ldren
adamlaryň garşysyna gidip bilmeýär. Näme
in ol Ene Suguny lmden halas edip bilmedi?
Oglanjyk çaga arzuwçyllygy bilen her hili zatlary göz öňüne getirip görýärdi. Ganhorlara çäre
grer aly gudrat hakda hyal wrdrdi. Bu adamlar grlp
-
eşidilmedik jenaýat etdiler
ahyryn. Emma ol hyalynda
Gulubegi kömege çagyrmakdan başga zadyň üstünden baryp
bilmedi. Hawa, ol özi ýaly ýaş şofýorlar bilen şol gaýly gije bede äkitmäge gelen soldat güpbüli
76


Gulubegi göz öňüne getirýärdi. Gulubeg oglanjygyň henize çenli gören adamlarynyň arasynda
Orazkula re
görüp biljek, onuň hyýanatyny ýüzüne basyp biljek ýeke
-
täk kişidi.

Oglanjygyň haýyşy boýunça boýnundan awtomat asylgy Gulubeg ýük maşynyny haýdadyp
gelr
-
de:



Hany, ganhorlar nirede?


dir.



Olar şu ýerde!

Gulubeg oturanlara tarap awtomatyny ener
-
de:



Eliňizi galdyryň! Biriňiz ýeriňizden butnasaňyz...


diip, habat atar.

Öýdäkiler doňup galýarlar. Gorkudan ýaňa olaryň agzyndaky etlerem doňup galýar. Agyzlary
etden doly, elleri süňkli serhoş adamlar gymyldabam bilmeýärler.



Hany, it ogly, ýeriň
den tur!


diýip, Gulubeg Orazkulyň çekgesine awtomaty direýär welin,
Orazkul sakawlap, onuň öňünde dyza çökýär.



Aman beg. Meni ldrme!

Gulubeg plinden gadar aly dl.



Hany, daş çyk, haramzada!


Ýaş ýigit Orazkulyň semiz syrtyna depip, ony öýden çy
kmaga
mejbur edr.

Beýlekilerem ýürekleri ýarylan ýaly bolup, Orazkulyň yzyna düşýärler.



Haýatyň öňüne geçip dur!


diip, Gulubeg Orazkula buruk berr.


Ene Suguny
öldüreniň üçin, onuň sallançak getirmeli şahyny keseniň üçin saňa ölüm jezasy berilýä
r!

Orazkul zni ere goberip, urunar, abalanar, albarar.



Meni öldürmäň. Mende çaga
-
uga
-
da ýok ahyryn. Giň jahanda men ýalňyz. Meni
öldürmäň! Ogul
-
gyzymam ok...

Onuň gedemligi, batyrlygy, dogumlylygy nirä ýitirim boldy! Bigaýrat, ejiz, gorkak.
Bele
adamyny ldrmegem mertlik dldir.



eri, ldrmeli!


diip, oglan Gulubege zlenr.



Gowusy, Orazkul diýilýän adam bu ýeri terk etsin. Gitsin, gaýdybam, görünmesin. Onuň
asla geregi ok.

Orazkul ýerinden turýar, balagyny çekişdirýär, yzyna s
eretmge
-
de gorkup, giň galife
balagyny srp gaar. Emma Gulubeg ony saklaar.



Aýak çek. Biz saňa iň soňky sözümizi aýtjak. Ömrüň ötýänçä
-
de seň çagaň bolmaz. Sebäbi,
sen aramaz adam, iigara adam. Seni hi kim sylamaaram, halamaaram. Seni tokaam,

agajyň ýekeje şahasam, hatda otlaram seni halamaýar. Sen faşist. Özüňem güm bol. Gaýdybam
şu ýerlerde garaň görünäýmesin.

Orazkul yzyna garaman gaar.

Gulubeg ony gorkuzmak in awtomaty asmana tutup, birki gezek atar, hahahalap glp
goberr.

Ogla
n begenýär, şatlanýar. Orazkul tokaýa sümüp gözden ýitensoň, Gulubeg beýlekilere
zlenr.



Siz nädip Orazkul ýaly ýaramaz adam bilen ýaşap bildiňiz? Utanmadyňyzmy
-
uýalmadyňyzmy?

Oglan ýeňillik bilen dem alýar. Adyl sud amala aşdy. Öz arzuwyna gark bolan

oglan özüniň
nirede ýatandygynam, adamlaryň haýsy sebäp bilen şagalaň edýändiklerinem ýadyndan çykardy.

Oturanlaryň gülküsi oglanjygy öňki ýagdaýyna getirdi. Ol gözüni açyp, diň saldy. Mömin aga
içerde ýokdy. Bir iş bilen çykandyr
-
da. Aallar gap
-
galary
ýygnaşdyrýardylar, çaý bermegiň
77


aladasyny edýärdiler. Seýdahmet bir zat gürrüň berýärdi. Oturanlar onuň aýdanlaryna hezil
edinip glrdiler.



Yzy nme?


Adyber!



ene bir gezejik gatalasana!


diip, glp
-
gülüp, içini tutup ýatan Orazkul haýyş etdi.


Sen ony nädip gorkuzdyň? Waý, içim gyryldy...



Ol şeýle boldy


diýip, Seýdahmet höwes bilen gepläp başlady.


Sugunlaryň üçüsem
tokaýyň gyrasynda duran ekeni. Biz olara golaýrak baryp, atlary bagladyk welin, aksakal
ýanyma geldi. Ol meniň elimden ýapyş
ar
-
da: Biz bugy ahyryn, biz sugunlara ok atmaly dl
diýýär. Sugunlar biziň ata
-
babalarymyzmyş. Ýaşulynyň özem edil çaganyň garaýşy ýaly nazar
bilen maňa seredýär. Ýalbarýar. Meň welin, şeýlebir gülküm tutýar. Zordan saklanaýýan. Men
oňa gara çynym bilen
: «Näme, seň türmä düşmek meýliň barmy?» diýýän, «Ýok» diýýär. «Ýok
bolsa, seň ol ertekijigiň adamlaryň aňsyz wagty sen ýaly pukarany aldamak üçin baýlaň tapan
ertekisi ahyryn». Ol agzyny hatap ýaly açýar. «Biderek gürrüň etme» diýýär. «Biderek gürrüňi
sen

edýäň. Olar ýaly köne pikiri kelläňden çykarmasaň, ýazmaly ýerine ýazaryn welin..»



Ha
-
ha
-
ha!


edip, oturanlaryň hemmesi birden güldi. Orazkul welin, beýlekilerdenem gaty
glrdi.



Soň sugunlara golaý barýas. Başga haýwan bolanlygynda bizi görenden ök
jni gtererdi
welin, bu kemakyl sugunlar bizden gorkmaýan ýaly gaçmalydyram öýdenoklar. Gaçmasaňyz biz
in gowy!


diýip, serhoş Seýdahmet öwündi.


Men öňden barýan, aksakalam yzdan. Şol
mahalam men şu ömrümde garga
-
da atyp grmndigim hakda olanan. O
kuň boş geçse, tokaýa
siňip giden sugunlary tapjak gümanyň barmy? Derrewem dagdan aňryk geçerler. Bular ýaly awy
hem elden beresiň gelenok. Aksakalymyzyň bolsa awçydygy, bir mahallar aýynam urup
ýykandygy ýadyma düşýär. «Ine, aksakal, şuňa
-
ha tüpeň diýýäle
r. Sen atmaly bolýaň». Ol ör
-
gökden gelip: «Özüň at!» diýýär. «Men serhoş ahyryn»


diýip, aýagymyň üstünde zordan duran
kişi bolýan. Derýadan agajy çykaramyzsoň, siz bilen bir çüýşäni boşadanymyzy aksakal görüpdi,
ahyryn. Ana, şolam maňa tutaryk boldy.



Ha
-
ha
-
ha!..



«Men bu mahal tüpeň atyp bilmen. Atsamam, netije bolmaz. Sugunlar gaçar. Yzymyza boş
barsagam, nähili boljagyny özüň bilýäň. Gör
-
dä. Şu ýere ikimiz ýörite iberlendiris»


din.
Sesini ykarmasa
-
da, goja tüpeňe welin, ýapyşanok. «Agryňa çyda
saň, müň ýaşa»


diýip, tüpeňi
taşlaýan
-
da, giden kişi bolýan. Aksakal meniň yzymdan ýöreýär. «Maňa
-
ha hi


din.


Maňa
haatyň gulagy ýaly dep
-
deň, Orazkul işden kowsa, sowhoza baryp, işe giräýmeli welin, bu
ýaşdan soň sen nirä gidersiň?» Goja dymýar.
Şeýdibem syr bildirmän hiňlenen bolýan:

Goňur
-
goňur daglardan

Dor taý münüp düşdüm men.

Goňur täjir gapyny aç...




Ha
-
ha
-
ha!..



Meniň serhoşdugyma ynanan aksakal tüpeniň yzyndan gitdi. Menem yzyma dolandym.
Mmin aga ikimiz dawa ednk, sugunlaram birn
eme aňryk giden ekenler. «Oýlan, goja.
Daşlaşsalar urup bilmersiň. Heniz ürkmänkäler at» diýýän. Ahyr goja ýüregini bire baglady.
Özem jynly ýaly: «Meň günämi öt, Ene Sugun, günämi öt!» diýip pyşyrdaýar. Men bolsa oňa bir
aýdanymy aýdyp duryn. «Samrasaňam
samra welin, sugunlar gaçaýsalar, özüňem şolar bilen
tokaýda galmaly bolarsyň».

78




Ha
-
ha
-
ha!..

Serhoşlaryň galmagaly, gülküsi oglanjygy öňküsindenem erbet etdi. Onuň kellesi şatlap
barardy, endamy titrerdi. Gwnne bolmasa, kimdir biri agyr aagy bilen o
nuň kellesine
depen ýalydy, kimdir biri onuň kellesini kesip taşlan ýalydy, kimdir biri onuň gözüni paltalajak
bolýan ýalydy. Oglan paltanyň aşagyndan sypmak üçin urunýardy, Gyzdyrmakdan ýaňa halys
der basan oglan birdenem sowuk suwly derýanyň içine düşdi.

Ol akar suwuň ak balygyna
öwrüldi. Guýrugy, teňňesi, ýüzgüji...hemmesi balygyňky bolup, diňe kellesi özüniňki bolup
galdy. stesine
-
de, ol kelle aýylganç agyrýardy. Ol garaňky hem sowuk suwuň aşagynda ýüzüp
barşyna indi ömürlik balyk bolup galjakdygy, hiç

mahal yzyna dolanmajakdygy hakda pikir
edýär. «Dolanman, hiç mahal dolanman. Gowusy, balyk bolup ýaşamaly, balyk bolup
ýaşamaly...»

Oglanjygyň krowatdan düşüp, daşaryk çykanynam hiç kim görmedi. Ol zordan burçdan
aýlanmaga ýetişdi. Ögedi. Elini diwara dir
äp oglanjyk urundy, iňledi, aglady, gözýaşyň arasy
bilenem:



Gowusy, men balyga wrlein. Men bu erden ymykly gidein. Men balyga wrlein!


diip, samrady.

Orazkulyň öýünden serhoş adamlaryň galmagaly eşidilýärdi. Wagşy sesler oglanjygyň
kellesini le
rzana getirrdi, ekip
-
çydap bolmajak yza berýärdi. Göwnüne bolmasa, şol wagşy
sesler zerarly oglanjyk azap çekýärdi. Birneme özüni dürsän oglan aňyrlygyna ýöredi. Işikde
jandar ýokdy. Ody sönüp giden ojagyň ýanyna ýetende oglan babasyna sataşdy. Mömin ag
a
aýylganç serhoş halda ýatyrdy. Onuň gapdalynda guma bulaşyp Ene Sugnyň şahy ýatyrdy.
Sugunyň kellesini bolsa it gemirýärdi.

Oglan egildi
-
de, gojanyň egninden tutup yralady.



Baba, e gideli
-
le, öýe! Mömin aga jogap berip bilmedi, ol hiç zat eşitmedi, b
aşy galmady.
Aslynda ol n agdayna jogap gatarsyn?



Hany, baba, tursana, e gideli
-
le!

Mömin aganyň şu ýagdaýa düşmeginiň sebäbine çaganyň aklynyň çatýanam belli däldi.
Mömin aga öz etmişi üçin hasabat okaýardy. Ol öz ertekisiniň boş ýere däl
-
de, betb
agt gyzynyň
bagtynyň açylmagy üçin, dünýäden ötüp giden ata
-
babalarynyň hormaty üçin, galyberse
-
de, z
agtygy in olap tapypdy.

Indi bolsa gam
-
hasrat, namys oky bilen urlup ýykylan goja oglanyň sesine jogabam gaýtaryp
bilmn, li aly bolup atyrdy.

Ogla
n babasyny oýarmak üçin onuň ýanynda çommaldy.



Kelläňi galdyrsana, baba!


diýip, oglan haýyş etdi. Onuň reňki öçükdi, ysgynsyz elleri
sandyraardy, dodaklary titrerdi.



Baba, bu men. Eşidýäňmi? Meň kelläm agyrýar. Kelläm gaty agyrýar.

Goja iňledi,
gymyldady, ne zne gelip bilmedi.



Baba, Gulubeg gelermik?


diýip, oglanjyk gözýaşynyň arasy bilen birden sorag berdi,
babsyny yralady.


Atsana, Gulubeg gelermik?

Oglan gojany gapdala agdarylmaga mejbur etdi. Mömin aganyň ýüzi tot
-
tozandy, hapady,

sülleren sakgaljygy oňa hasam mysapyr görk berýärdi. Şol mahalam palta bilen çapylan sugun
kellesi oglanjygyň göz öňüne geldi. Gorkudan ýaňa yza tesen oglan:



Men balyga öwrüljek. Eşitýäňmi baba?


didi


Men zp gitjek. Gulubeg gelse,
balyga wrld
i diýip aýdarsyň.

Goja jogap bermedi.

79


Oglan aňyrlygyna gitdi. Ol derýanyň kenaryndan aşak indi
-
de, gni suwa girdi.

Oglanjygyň derýa girip, balyga öwrülip gidendigini entek hiç kim bilmeýärdi. Öýden serhoş
adamlaryň aýdymy eşidilýärdi.


rk
-
rk
daglardan

Düýe münüp düşeliň.

Küýki täjir gapyň aç,

Ajy şerap içeliň!


Sen ýüzüp gitdiň. Sen Gulubegiň gelerinede garaşmadyň. Haýp, sen onuň gelerine
garaşmadyň. Sen näme üçin ýola düşüp, ylgabermediň. Eger
-
de sen şeýden bolsaň, Gulubege
gürrüňsiz sataşard
yň. Sen onuň maşynynam tanardyň. Eliňi galdyrardyň welin, Gulubeg seni
tanap, maşyny saklardy.



Sen nirä barýaň?


diip, ol sorardy.



Seň ýanyňa barýan!


diýip, jogap gaýtarardyň.

Ol seni kabina mündürerdi, Gulubeg ikiňiz giderdiňiz. Öňden, ýol bilen h
iç kimiň gözüne
grnmen Ene Sugun ylgardy. Hi kime grnmese
-
de, ol saňa
-
da grnerdi.

Emma sen ýüzüp gitdiň. Sen hiç mahal akar suwuň ak balygyna öwrülmejegiňi, Yssykköle
tarap ýüzüp gitmejegiňi, ak gämini görmejegiňi, oňa: «Salam, ak gämi! Bu men!» d
iýmejegiňi
bilýärmidiň?

Diňe bir zat aýdyp biljek. Sen öz çagalyk dünýäň kabul edip bilmedik zadyňdan ýüz
dönderdiň. Şol ýagdaý hem meni birneme köşeşdirýär. Sen bir gezek ýanyp, derrewem sönen
ýyldyrym ýaly bolup dünýäden gitdiň. Ýyldyrym diýilýän zat asm
an tarapyndan dredilr.
Asman bolsa bakydyr. Şol ýagdaý hem meni birneme köşeşdirýär.

Ýene bir zat: çaganyň wyždany dänäniň içindäki tohum, şol tohum bolmasa, däne
gögermeýär, ösmeýär. Şonuň üçinem öňümizde bize her näme garaşsa
-
da, entek adamlar
dogul
arka, entek adamlar dnden trk hakykat diiln zat hli zatdan okarda bolar...

Seniň bilen hoşlaşyp, öz sözleriň bilenem özüňe ýüzlenýärin oglanjyk: «Salam, ak gämi, bu
men!


1970 .




Приложенные файлы

  • pdf 18091579
    Размер файла: 654 kB Загрузок: 0

Добавить комментарий