Алия салықтық құқық исправлен.


1-тақырып: МЕМЛЕКЕТТІК БЮДЖЕТТІҢ САЛЫҚТЫҚ ТҮСІМДЕРІ АЯСЫНДАҒЫ САЛЫҚТЫҚ ҚҰҚЫҚЖоспар:
1.Мемлекеттік бюджеттің салықтық түсімдері аясындағы салықтық құқық.
2.Салықтар, салық салу және мемлекеттің салық жүйесі.
Қазақстан Республикасының мемлекеттік бюджеті республикалық және жергілікті бюджеттерді біріктіретін жиынтық бюджет ретінде көрініс табады.
Республикалық бюджет Қазақстан Республикасының заңымен бекітілген, Бюджет кодексінде айқындалған салықтық және басқа да түсімдер есебінен қалыптастырылатын, орталық мемлекеттік органдар мен оларға ведомстволық бағынышты мемлекеттік мекемелердің міндеттерін және функцияларын қаржыландыруға, сондай-ақ мемлекеттік саясаттын жалпыреспубликалық бағыттарын іске асыруға арналған орталықтандырылған ақша қоры болып табылады.
Жергілікті бюджеттер: облыстық бюджет, республикалық маңызы бар қала, астана бюджеті; аудан (облыстық маңызы бар қала) бюджеті сияқты деңгейлерге бөлінеді.
Облыстық бюджетке, республикалық маңызы бар қала, астана бюджетіне тиісті мәслихаттың шешімімен бекітілген, Бюджет кодексінде айқындалған салықтық және басқа да түсімдер есебінен калыптастырылатын, облыстық деңгейдегі жергілікті мемлекеттік органдардың, республикалық маңызы бар қаланың, астананың және оларға ведомстволық бағынышты мемлекеттік мекемелердің міндеттері мен функцияларын қаржыландыруға, сондай-ақ тиісті әкімшілік-аумактық бірліктегі мемлекеттік саясатты іске асыруға арналған орталықтандырылған ақша қоры жатады.
Ал аудан (облыстық маңызы бар қала) бюджеті өз мәслиха- тының шешімімен бекітілген, Бюджет кодексінде айқындалған салықтық және басқа да түсімдер есебінен қалыптастырылатын, ауданның (облыстық маңызы бар қаланың) жергілікті мемлекеттік органдары мен оларға ведомстволық бағынышты мемлекеттік мекемелердің міндеттерін және функцияларын қаржыландыруға, сондай-ақ тиісті аудандағы (облыстық маңызы бар қаладағы) мемлекеттік саясатты іске асыруға арналған орталықтандырылған ақша қорын құрайды.
Республикалық және жергілікті бюджеттердің салықтық кірістері аукымындағы Салықтық құқық:
салықтар мен бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдерді белгілеу және алу механизмдерін қалыптастыру арқылы мемлекеттін салық салу жүйесінің кұкықтық негізін құрайды;
мемлекеттік бюджеттін салықтық түсімдерін кұкықтық реттеу аясыңдағы мемлекеттің әмірлі ерік ықтиярын білдіреді;
материалдық бюджеттік қатынастармен тікелей байланысты мемлекеттің салық жүйесінің трансферттік қабілетін айтарлықтай дәрежеге көтеруі арқылы бюджеттердің салықтық түсімдерін қамтамасыз етеді;
салық жүйесінде туындайтын трансферттік сипаттағы салықтық қатынастардың нақтылы материалдық тиімділігін рес- публикалық және жергілікті бюджеттер арасындағы трансферттік реттеу көлемімен ұштастырады;
мемлекеттің салық жүйесінің макроэкономикалық даму көрсеткіштеріне байланысты жай-күйін, сондай-ақ оның фисқалдық қатынастар мақсатына сай трансферттік қабілетін айқындау барысында республикалық және жергілікті бюджет кірісі мен шығысының барынша жоғарғы балансына қол жеткізуді қамтамасыз етеді;
салық салу процесінің заңи негізін құрайды, сондай-ақ мемлекеттің салық жүйесінің фисқалдық әлеуеті негізінде қалыптастырылатын республикалық және жергілікті бюджет кірісінің салықтық бөлігін олардың бюджеттік шығысының көлемімен байланыстырады;
мемлекеттің салықтық қызметінің құқықтық нысаны болып табылады, мемлекеттің салық саясатының негізін құрайды және салықтық механизм элементтерін айқындайды.
2. САЛЫҚТАР, САЛЫҚ САЛУ ЖӘНЕ МЕМЛЕКЕТТІІҢСАЛЫҚ ЖҮЙЕСІ
Салықтар қоғамдық қатынастары біртіндеп дамып келе жатқан адамзат өркениетінің бастапқы кезеңдерінде пайда болған болатын. Кезінде Інжілдегі Ізгі хабарын жазғанда Лука Исаның (Христостын) тууы туралы өзінің баяндауын «Сол күндері кесарь (патша) Август жер жүзінің барлық тұрғындары салық төлеу үшін тізімге тіркелсін деген бұйрық берді» деп бастаған еді. Осы оқиға салықтар мен алымдарға байланысты санақ есебін алу және тізімге тіркеу ісінің бастамасы болды, сондай-ақ халық санағы мен жерлерді есепке алу жөніңдегі аталмыш өктем іс-қимылдар Сирияны Квирини басқарып түрған кезде, астарлы мағынада жүргізілген болатын.
Тізімге тіркеу (қазіргі кездегі салықтық тіркеу есебіне алу) барысында, бірінші кезекте Римге бағынышты барлық провин- циялардың жерлерін кадастрлеуге және бағалауға қол жеткізілсе, екінші кезекте тұрғылықты халықтар нақты салық төлеушілер ретінде есепке алынды. Міне, осындай жәйттер Иса Кұткарушы (Машиах) дүниеге келген кезден бастап салықтардың императорлар (падишахтар) қазынасы мен мемлекет пайдасына халықтан мәжбүрлеп ақша алудың танымал әрі таптырмас құралына айналғаның дәлелдейді.
Көне Үндістанда «Ману заңдарында»: «шалынған құрбандықты өзіне, яғни құрбандыққа шалынған (берілген) мал- мүліктерді өзіне тек брахмандар ала алады» деп белгіленген болатын. Сонымен бірге осы заңдарда «Веданы жатқа, жақсы білушілерден патша салық ала алмайды» деп, брахмандардың салық төлеуден босатылатыны бекітілген еді. Ал патшаға және басқа да басқарушыларға байланысты сол «Ману заңдарында» «Патша жыл сайын елде тұратын бұқара халықты дербес кәсіппен айналысуға мәжбүр етсін және оларды салық деп аталатын төлемді төлеуге мәжбүрлесін» деп көрсетілген.
Енді көне Грекияға көз салсак, онда алымдар мен салықтарды алудың әр алуан тәсілдері мен түрлері пайдаланылғаның байқаймыз. Классикалық Грекияда алғашқы тікелей алымды тек кұдайлар мен храмдарға құрбандық шалу ретінде берілетін мал-мүліктер түрінде алып отырса, кейіннен кемелер жасауға, белгіленген тәртіпті қамтамасыз етуге, қала шаруашылығы мен порттағы жұмыстарды жүзеге асыруға деп аздап салық алынатын болған.
Біздің эрамызға дейінгі VII—VI ғасырларда ауқаттылардың өкілдері табыстың онға бөлгендегі бір бөлігін немесе жиырмаға бөлгендегі бір бөлігін қазынаға алу кажет деп белгілеген. Ал VI ғасырдың соңы мен V ғасырдың басында қоғамдық ауыртпа- шылықтар-литургиялар пайда болған. Литургиялық міндеттерін өтегендер басқа салықтарды төлемейтін болған.
Бесінші ғасырдың ортасына таман салықтарды алудың жаңа түрлері ойластырылған. Мысалы: базарлардағы сауда-саттыққа салынатын салықтар, шетелдік азаматтардан алынатын салықтар, кедендік баждар алынған. Жезөкшелерге де салық салынған. Бұлар кірістерді құраса, шығыстарға: қаланы астықпен және ағашпен қамтамасыз етуге кететін қаражаттар; спорт ойындарын қаржыландыруға, дипломатиялық қатынастарды қаржыландыруға, полицияны ұстауға кажетті қаражаттар жатқан. Бұл ретте басқару нысаныңа, мемлекеттерге және басқа да жайларға қарамастан, салықтардың кажеттілігі және әрдайым әрі ұдайы алынатындығын, сондай-ақ салық төлеуден ешкімнің тыс қалмайтындығын байқаймыз. Мысалы, ауқатты азаматтар триеархияға 200 таланттан (алтын ақша) төлеп отырған. 378-377 жылдары ауқатты және басқа азаматтардың мүліктері мен байлықтарын жаппай бағалау жүзеге асырылған. Ерікті қоғамдық төлем литургия да өкінішке орай салыққа айналдырылған болатын.
Көне Римдегі алғашқы салықтар цензус (ценз) деп аталған. Ценздер әрбір бес жылдың көлемінде азаматтардың мүліктеріне сәйкес белгіленіп, алынған.
Кейде салықтар мен баждардан және жерді жалға беруден түскен түсімдер қала шаруашылығына кететін шығындарды жаппаған жағдайда, тек қалада тұратын азаматтардан «мунира» деп аталатын салық алынған. Мунирадан басқа мемлекеттік салық «трибутумды» төлеу рим азаматының борышы әрі міндеті болған. Провинциялардағы жерлердің аумағы өлшеніп, қалалар бойынша кадастрлар жасалынып отырған. Римдегі (оның провинцияларындағы) негізгі салықтардың бірі жер салығы «ан- нона» болған. Оның төлемдері ауыл шаруашылығы өнімдері түрінде алынған.
Ресей мемлекетінің салық жүйесі IX ғасырдың соңына таман қалыптаса бастады. Ең бірінші алынған салық «дань» деп аталынатын. Сол кездерде алынатын салықтардың бәрі баждар болып саналатын. Баждардың мына түрлері алынған: «мыт», «гостиная», «перевоз», «вес и мера», «торговая», «вира», «продажа. Татар-монғол шапқыншылығы кезінде Ордаға «выход» деген салық төленген, сондай-ақ «ям» атты салық Орданың елшісі мен оның қызметкерлерін ұстау үшін алынған. Патша Үшінші Иванның кезінде «данные», «ямские», «пишальные» деген салықтар, «стрелецкая подать», «полоняничные деньги», «сборы на городовое и засечное дело», «соха», «медовая дань», «яеуся» деген түрлі міндетті төлемдер алынған.
Бірінші Петрдің тұсында фисқалдық палата құрылған болатын. Одан басқа қаржылар мәселесімен айналысатын камер-қоллегия, штатс-контр-қоллегия, комерц-қоллегия және ревизионная қоллегия сияқты мемлекеттік органдар болған.
Сол кезде мына келесідей әр алуан салықтар мен міндетті төлемдер алынған: «гербовый сбор», «подушной сбор с извоз- чиков», «налоги с постоялых дворов», «налоги на бороду, усы», «налоги с печей, судов, продажи съестного», «подушная подать (кейін «налог со строений»), Кейінгі патшалардың басқарулары аясында «питейный налог», «гильдейская подать», «квартирный налог», «налог на доходы с ценных бумаг», «сбор с проезда по шоссе Санкт-Петербург - Москва», «пошлина с имущества, переходяшего по наследству», «сборы с заграничных паспортов», «паспортные сборы», «акцизы на табак, сахар, соль, спички, прессованные дрожжи, осветительные масла», «промысловый налог». Міне, Ресей салық жүйесінің қалыптасып, дамуы кезіңде алынған негізгі міндетті төлемдер осылар болған. Әрине, әрбір елдің салық жүйесінің әр кездегі болмысы және құкықтық тағдыры патшалар мен билеушілердің, мемлекеттің саяси еркіне тәуелді болғаны, сондай-ақ бола беретіні сөзсіз.
Қазақстанда да заман-кезеңдеріне сай салық жүйесі болғаны ешбір күмән тудырмайды. Бір ғана дәлел ретінде «Ұлы жібек жолы» мен өркендеп, дамыған қамал-қалалар «Сығанақ», «Отырар», «Тараз», «Мерке», «Исфиджаб», «Құлан», «Яссы», «Сауран», «Барысхан, «Аспара», «Баласағұн», «Қойлық», «Талхиз», «Екіөгіз», «Баба-ата» жөніңдегі мағлұматтарды айтуға болады. Тек бір өкініштісі, жазба мәліметтердің сақталмағаныңа байланысты осы салықтар жөніңдегі дерек көздерінің өте аз болуы.
Кезінде Қазақстан тарихына, сонымен бірге салық салу мәселелерін шешуге орасан зор үлесін қосқан бірден-бір құқықтық дерек көзі Тәуке ханның (Әз Тәуке) хандық құруы кезінде, оның тікелей қатысуымен қабылданған «Жеті Жарғы» болып табылады.
Қазақстанның Ресей боданы болуына байланысты оның аумағында да Ресейдің заңдарында көзделген салықтар мен өзге де міндетті төлемдер алынатын болған. Тек Қазақстанның өзіне тән алымдар да белгіленіп отырған. Мысалы, «кибиточный сбор», «ясачная подать», «паспортный сбор», «ямская повинность» және т.б.
VIII—XIX ғасырларда айтарлықтай дамыған салық салу тео- риясы экономикалық және мәдени гүлденуі шарықтаған ислам әлемі елдерінің мұсылмандық құқығында шариатта көрініс тапқан болатын. Салық салудың мұсылмандық жүйесінің көптеген элементтері қазіргі Қазақстан мен Орта Азия аумағындағы мемлекеттерде, олар XIX ғасырда Ресей экономикалық жүйесіне қосылмай тұрып таралған еді.
ІІІариат (араб сөзі «аш шариа» түзу, дұрыс жол мағынасында айтылады) қоғамдағы адамдардың өзара қатынастарын, соның ішінде салықтарға байланысты мән-жайларды да жан-жакты реттейтін нормалары бар қазіргі әлемдегі өте ірі әрі біртұтас кұқык жүйесі болып табылады.
Белгілі өзбек ғалымы, мемлекеттанушы А.Саидов 12 ғасырдағы ханифиттер мазхабының (мектебінің, ағым — бағытының деуге болады) факиғы (факих - діңи құқықтанушысы) Бурхан ад — Дин әл Маргинанидің «Әл - һидоя» деген еңбегіне көптеген ғасырлар бойына жасалынған түсіндірмелер («Хидоя. Мұсылман құқығының түсіндірмелері») жинағына жазған баяндамасында: «мұсылман құқығының айрықша ерекшелігі — оның біртұтастығы және пәрменділігі; шариат нормаларында батыс (континентальдық, англосаксондық) кұкық жүйелерінде байқалатын, адамдардың өзара қатынастарын реттейтін нормаларды құқықтық, әдептілік және діңи нормалар деп бөлу орын алмаған.
Шариат - ислам құқығының философиясы, ол үшін рухани, діңи және зайырлы өкімет біртұтас, яғни мұсылманның діңи, зайырлық және практикалық қызметтері бөлінбес сипатта болады» деп көрсеткен.
Кезінде салықтарды жинаудың икемді тәсілдерін қолдану қажеттілігі жөніңде Әмір Темір көреген (Гурхан Тимурленг Гурганджи) өзінің «Халықтан кірістер мен контрибуциялар жинау туралы» қаулысында: «Алым, салық жинау кезінде мүмкіндігінше халыққа ауыртпашылық түсірмеу керек және аумақтардағы елді мекендерге салмақ салуды азайту қажет.
Өйткені, халықтың кедейленуі мемлекеттің қазынасының тап- шылығына әкеліп соқтырады, ал мемлекеттік мұқтаждықтарды өтеуге қажетті қаражаттың болмауы әскери және басқа күштердің ыдырап кетуіне әкеліп соқтырады, ал жеткілікті, мықты әскердің және басқа да күштердің болмауы мемлекеттік өкімет билігін, мемлекетті әлсіретеді» деген болатын.
Ресей империясының қаржылық кұкық саласы бойынша көрнекті ғалымы П.П. Гензель бұрынғы кездерде етек жайған салықтарға байланысты заңсыз мәжбүрлеулер жөніңде: «Көне заманнан бері салық салудың техникалық жолдары, әралуан кадастрлары және өндіріп алудың аса бір икемді тәсілдері жақсы мәлім болған» деп айта келіп «көне заманда қаржылық құқық жоқ болғандықтан қазіргі кездегідей салық салу тәртібін білмегендері белгілі. Ол кезде тек бағындырылған халықтан салық алуға бағытталған қаржылық мәжбүрлеуді ғана білген» деп тұжырымдаған. Міне, салықтар жөніңде осындай көзқарастар қалыптаскан еді.
Сонымен салықтардың бағзы заманнан алынып келе жатканы жоғарыда біршама айтылды және қандай болмасын мемлекеттің болмысы мен өсіп-дамуының материалдық негізі - қаржыларды қалыптастыратын ең басты қайнар түсім көздеріне салықтар мен басқа да міндетті төлемдердің жататыны белгілі болды. Бұл ретте ескеретін маңызды жәйт, салықтар билеушілердің, императорлардың, патша ағзамдардың қарамағына болсын, кейіннен мемлекеттің тікелей өзіне болсын мәжбүрлеп алынғандықтан, олардың араларындағы айырмашылық тек жекеше-құқықтық кірістер түрінде немесе қоғамдық (мемлекеттік)-құқықтық кірістер сипатында болды.
Жоғарыда айтылғандай салық салу жүйесі (салықтар) адамзат өркениетінің әр қилы кезеңдерінде туындап, қалыптасып, дами отырып бүгінде белгілі бір деңгейде дамыған әрбір мемлекеттің мызғымас атрибуты, сол мемлекеттің қандай да болмасын мұқтаждықтарын қанағаттандырудың және әлеуметтік-эко- номикалық салаларын реттеудің таптырмас құралы ретінде көрініс табуда.
Салықтар, салық салу және салықтық кұкық жөніңде кезінде А. Смит, Д. Рикардо, У. Петти, Н. Тургенев, М. Сперанский, Ш. Уәлиханов, Ы. Алтынсарин, А. Құнанбаев, А. Байтұрсынов, Ә. Бөкейханов, кейіннен бұрынғы Кеңес кеңістігі мен қазіргі егеменді еліміздің ғалымдары М. Оспанов, А. Худяков қалыптастырған маңызы зор теориялар, эконмикалық және құқықтық көзқарастар осы салықтардың қоғам мен мемлекет үшін ауадай қажет екенің дәлелдеп отыр.
Осы салық жүйесінің мыңдаған жылдар бойы дамып, өрке- ниетті түрде қалыптаскан шағы XVII ғасырдың соңы мен XVIII ғасырдың басына түс келген болатын. Оны ірге тасын қалау- шылардың ішіндегі бірегейі Адам Смит деп айтсақ қателеспейміз. Ол өзінің 1776 жылы шыққан «Халықтар байлығының табиғаты мен себептерін зерттеу жөніңде» атты кітабында: «Мемлекеттің тұрғындары өздерінің табыстарына қарай мемлекеттің мұқтаждығын қанағаттандыру үшін ат салысуға тиіс. Олар төлейтін төлем - салықтың мөлшері өте дәл айқындалғаны дұрыс болады, сондай-ақ төлеу мерзімі, төлеу тәсілі және төленетін сомасы өте анық болуы кажет. Салықты алу кезеңі мен уақыты немесе тәсілі салық төлеуші үшін ыңғайлы әрі қолайлы болуға тиіс. Сонымен қатар, әрбір салықтың салмағы халықтың жанқалтасын ойсыратып кетпей, мүмкіндігінше аздап алынуы қажет. Сонда, мемлекет қазынасына түсетін табыс мөлшерлеген межеден артық болмаса, кем түспейді» деп жазған еді.
Міне, осы айтылғандардың түпкі түжырымы ретінде мынадай: «салықтарды барлық азаматтардың арасында, олардын та- быстарына сай біркелкі бөліп, белгілеу; салықтық төлемнің сомасы, тәсілі және уақыты оны төлеушіге күні бұрын әрі нақтылы белгілі болғаны дұрыс; салықтар әрбір салық төлеушіге қолайлы уақытта және ыңғайлы тәсілмен алынуға тиіс; салық алу кезінде салық төлеушінің шығындары мүмкіндігінше аз болуға тиіс» деген салық салудың негізгі кағидалары қалыптастырылған болатын.
Салықтың белгіленуі, салық салу мемлекеттің құрылысына, қалыптасқан қоғамдық дәстүрлерге, мемлекет экономикасы мен фисқалдық саясатының мән-жайына, билік етуші тармақтардың өктем өкілеттіліктерінің демократиялық деңгейіне, нақты қалыптасқан әлеуметтік, саяси және әкімшілік жағдайларға қарай жүзеге асырылады. Былайша айтқанда, салықты мемлекеттін экономикалық әлеуетінің (күш-қуатының) функциясы деп санауға болады. Осы орайда қатты ескеретін жәйт, салықтың (эко- номикалық) мән-жайы мен заң жүзінде іске асырылатын мәніңің арасында қарама-кайшылық туындамауы қажет. Демек салық, салық салу, мемлекеттің салық жүйесі деген сөздердің мағынасын мемлекеттін кірісін салық төлеушілердің - заңды және жеке тұлғалардың материалдық мүдделеріне мүмкіндігінше нұқсан келтірмей қалыптастыру керек деп түсінген дұрыс.
СалықтарМемлекеттің бюджет жүйесінің аса маңызды құраушы негізі мемлекеттің салықтық құқығының көмегімен мәжбүрлеу арқылы алынатын міндетті төлемдер - салықтар, алымдар, баждар, төлемақылар және т.б., ягни жинақтап айтқанда салықтық түсімдер болып есептелінеді. Салықтар мен бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдердің экономикалық-құқықтық маңызы олардың төленілуіне байланысты туындайтын қаржылық- экономикалық және құқықтық қатынастарда, яғни салық төлеушілердің мемлекетке салықтық төлемнің затын (сомасын) берулері кезінде салық заңдарымен белгіленген салықтық кұқықтық қатынасқа қатысушы мемлекет пен салық төлеушілердің арасында туындайтын қатынастарда жарқын көрініс табады.
Салықтар экономикалық және әлеуметтік-саяси қатынастарды өзінің бойында жинақтаушы құрделі әрі қоғам өмірінің көп аспектілі қаржылық-құқықтық кұбылысы болып табылады. Сондықтан ол өзіне тән көптеген айрықша белгілерімен ерекшеленеді.
Осы орайда салық:
түсім көзі жалпы ұлттық табыстың белгіленген бөлігі болып табылатын төлем;
міндетті төлем;
жекелей - эквивалентсіз төлем;
қайтарылмайтын төлем;
мемлекет кірісін қалыптастыратын төлем;
ұдайы төлем;
мәжбүрлі төлем;
заң жүзінде белгіленген төлем;
құкыққа сай төлем;
жүзеге асырылуы кезінде төленетін салық сомасының
меншік нысаныңың әрқашанда мемлекеттік меншік нысаныңа ауысуымен (өзгертілуімен) көрінетін төлем
мөлшері алдын ала айқынды қатаң белгіленген мерзімде жүзеге асырылатын төлем;
өте тұрақты салықтық міндеттемелер туындататын төлем;
белгіленіп, бекітілуі кезінде нақты салық төлеушілердің төлем қабілеттілігі есепке алынатын төлем;
ақшаның төлем құралы ретіндегі функциясын (ақша ны- саныңдағы кұнның біржақты қозғалысын) көрсететін төлем;
жүзеге асырылуы заңи жауапкершілік шараларымен қам- тамасыз етілетін төлем;
тек құқықтық нысанда болатын төлем;
біржақты-өктем тәртіппен мемлекет белгілеген төлем;
жүзеге асырылуы салық төлеушінің заңи міндеті болып табылатын төлем;
жекелей-айқындалған сипаттағы төлем;
материалдық-заттай төлем;
әрдайым фисқалдық нысанда болғандықтан салық әкім- шілігін жүргізуге қолайлы әмірлі сипаттағы төлем;
мемлекет тарапынан заттандырылған объективті эконо- микалық категория, яғни мемлекеттік қазынаны толықтыру мақ- сатында тиісті мемлекеттік билік тармағы ұйымдастырып, кұқықтық негіздеген ақша қаражаттарының арналы ағымы;
әлеуметтік бағдарлы нарықтық экономиканың негізінде жасалынатын демократиялық қоғамның өнімі;
табыстарға салынуына байланысты тікелей, ал тұтынуға (шығынға) салынуына қарай жанама болып бөлінетін төлем;
салық төлеушінің экономикалық-қаржылық жай-күйіне қатысты функция;
реттеуші сипаттағы экономикалық стимул және мемлекеттік бюджеттің материалдық-заттай қаражаттарының көзі;
қоғамдағы бөлу және қайта бөлу қатынастарын білдіретін экономикалық категория;
мемлекеттің салықтық құқығына сай мәжбүрлеп алына отырып, бюджет жүйесінің мызғымас материалдық негізін құрайтын төлем;
бірыңғай салық жүйесін білдіретін мемлекеттік деңгейдегі және жергілікті салық салу жүйелеріне байланысты мемлекеттік және жергілікті болып көрініс табатын төлем болып саналады.
Сонымен салық мемлекет тарапынан біржақты шығарылған заңдардың негізінде, сол заңдарда айқындалған нақтылы мөлшерде және катаң белгіленген мерзімдерде, Республикалық немесе жергілікті бюджет кірісін қалыптастыру мақсатында салықтық міндеттемелерін орындауға тиісті заңды және жеке тұлғалардан жүйеленген әрі тұрақты түрде уәкілетті мемлекеттік органдар алатын баламасыз, қайтарымсыз, ақшалай (кейде заттай) міндетті төлем болып табылады.
Салық салу процесінде нақтылы салық төлеуші орындауға тиіс салықтық міндеттемелер салықтық заң актілерінде белгіленген әрбір салықтың құрамдас бөліктерінің жиынтығы - салық элементтері арқылы айқыңдалады.
Салық төлеушінің (оған қатысты заңи фактілерге сәйкес) салық төлеу жөніңдегі мемлекет алдындағы міндетін оның салықтық міндеттемелерінде нақтыландыратын, республикалық немесе жергілікті бюджетке төленетін салықтық төлем сомасына байланысты салықтық міндеттемені және оның орындалуын айқындайтын, сондай-ақ мемлекеттің салық жүйесіндегі әрбір салықтың әлеуметтік-экономикалық және заңи мән-жайының тектік белгілерін, қолданылу тәртібін ашып көрсететін Қазақстан Республикасының Салық кодексінде белгіленген әрбір салықтың құрамдас бөліктерінің кешені - салық элементтері болып есептелінеді.
Салық элементтері салықтық міндеттемелердің элементтерінде толық әрі сапалы көрініс тапқан жағдайда салық жүйесінің фисқалдық және реттеуші қабілеті күшейе түседі.
Салық элементтеріне:
салық субъектісі;
салық объектісі;
салық базасы;
салық базасын есепке алу тәртібі;
салық ставкасы;
салық салу бірлігі;
салық заты;
салықтық кезең;
салықты есептеу тәртібі;
салықты төлеу мерзімі;
салықтық төлеу тәсілі мен тәртібі;
есеп беру кезеңі;
салық жеңілдіктері мен преференциялары;
салықтық құқықбұзушылық үшін жауапкершілік жатады.
Салықтар - өте көп қырлы, мемлекеттің даму кезеңдері
өзгерген сайын нақтыландырылатын, ұдайы жүзеге асырылатын міндетті ақшалай төлем болып табылады.
Салықтардың функциялары экономикалық табиғаты мен заңи мән-жайына қарай мемлекет кірісін бөлу және қайта бөлу құралы сипатында мемлекеттің салықтық қызметінің негізгі бағыттарында пайдаланылатын салықтардың тек өзіне тән эко- номикалық-құқықтық қасиеттері ретінде көрініс табады.
Экономиканың казіргі даму мүмкіндіктерін есепке ала отырып мемлекеттік қажеттіліктерге сай айқыңдалған салықтардың функциялары мемлекет белгілеген бағыт бойынша іске асырылады.
Экономикалық категория ретінде салықтың функцияларына:
фисқалдық функцияны;
бөлуші функцияны;
реттеуші функцияны;
бақылаушы функцияны;
жеңілдік беруші функцияны жатқызуға болады.
Салықтарды топтастыру олардың айырмашылықтары мен
ұқсастықтарын белгілеуге септігін тигізеді, саны жағынан шамалы топтарға бөлу арқылы олардың ғылыми зерделенілуін және практикада қолданылуын жеңілдетуді көздейді.
Салықтарды топтастырудың кейбір негіздеріне:
алыну тәсілдері бойынша;
салық салу субъектілері бойынша;
салық салу объектілері бойынша;
кірісіне салықтық түсімдер (төлемдер) есептелінетін бюд- жет деңгейі бойынша;
салықты енгізудің мақсат-бағдары бойынша;
салықтық түсімдерге деген салықтық құқықтарын пайдалану ауқымы бойынша;
салықтық төлемдерді төлеу көздері бойынша жіктеу прин- циптер жатады.
Мәселен, салық салу субъектілері бойынша: заңды тұлғалардан алынатын салықтар; жеке тұлғалардан алынатын салықтар; салықтық түсімдерге деген салықтық кұқықтарын пайдалану деңгейі бойынша: өздеріне тұрақты берілген (бекітілген) салықтар; бөліктерге (сомаларға, проценттерге) бөлу арқылы белгіленетін (берілетін) реттеуші салықтар болып бөлінеді.
Салықтардың мән-жайларына байланысты: тікелей және жанама салықтар; тұрақты бекітілген және реттеуші салықтар; мемлекеттік деңгейдегі және жергілікті аумақтардағы салықтар; жалпы және мақсатты салықтар; ұдайы алынатын және біржолғы салықтар сияқты түрлері болады.
Қазақстан аумағында алынатын салықтардың түрлеріне:
қорпорациялық табыс салығы;
жекелей табыс салығы;
қосылған кұн салығы;
акциздер;
4-1) экспортталатын шикі мұнайға, газ конденсатына рента салығы;
жер қойнауын пайдаланушылардың салықтары мен арнаулы төлемдері;
әлеуметтік салық;
жер салығы;
көлік құралдары салығы;
мүлік салығы жатады.
Алымдар. Алымдар дегеніміз мемлекеттік уәкілетті органдар тарапынан өтінуші-келуші белгілі бір тұлғаларға қатысты нақтылы көрсетілген тиісті қызметтер мен берілген құқықтар немесе арнайы рұқсаттар үшін сол заңды немесе жеке тұлғалардан алынатын мақсатты - бағдарлы, біршама - эквивалентті әрі міндетті ақшалай төлемдер.
Алым өзіне тән мынадай:
біржолғы төлем;
біршама-эквивалентті төлем;
міндетті төлем;
нақты тұлға үшін ерікті сипаттағы төлем;
ақшалай төлем;
өтемдік сипатта болатын төлем;
көрсетілген кызметтің құны есепке алына отырып жүзеге асырылатын төлем;
кейде мемлекеттің материалдық мүддесі басым болып кететін төлем сияқты белгілерімен ерекшеленеді.
Қазақстан Республикасында алымдардың мынадай түрлері:
заңды тұлғаларды мемлекеттік тіркегені үшін;
жеке кәсіпкерлерді мемлекеттік тіркегені үшін;
жылжымайтын мүлікке және олармен жасалатын мәміле- лерге құқықтарды мемлекеттік тіркегені үшін;
3-1) жылжымалы мүлік кепілін мемлекеттік тіркегені үшін;
радиоэлектроңдық құралдарды жөне жиілігі жоғары құрыл- ғыларды мемлекеттік тіркегені үшін;
механикалық көлік құралдары мен тіркемелерді мемле- кеттіктіркегені үшін;
теңіз, өзен кемелері мен шағын көлемді кемелерді мемле- кеттік тіркегені үшін;
6-1) Кеменің немесе жасалып жаткан кеменің ипотекасын мемлекеттік тіркегені үшін;
азаматтық әуе кемелерін мемлекеттік тіркегені үшін;
дәрі-дәрмек құралдарын мемлекеттік тіркегені үшін;
8-1) туындыларға және сабақтас құқықтар объектілеріне
құқықтарды, туындыларды және сабақтас құқық объектілерін пайдалануға лицензиялық шарттарды мемлекеттік тіркегені үшін;
автокөлік құралдарының Қазақстан Республикасының аумағы арқылы жүріп өткені үшін;
аукциондардан алым;
жекелеген қызмет түрлерімен айналысу құқығы үшін ли- цензиялықалым;
телевизия және радиохабарларын тарату ұйымдарына радиожиілік спектрін пайдалануға рұқсат бергені үшін алынады.
Баждар. Баж — арнайы мамандандырылған уәкілетті мемле- кеттік органдар тарапынан өздеріне өтінуші - келуші тұлғаларға қатысты жасалған заңи маңызы бар белгілі бір іс-қимылдар және берілген ресми құжаттар үшін сол заңды немесе жеке тұлғалардан алынатын біршама - эквивалентті, міндетті ақшалай төлем.
Мемлекеттегі баждар мемлекеттік және кедендік болып бөлінгенімен жалпы сипаттамасы көптеген белгілері бойынша сәйкес келетіндіктен бажға тән қасиеттер ретінде мына:
Баж: 1) міндетті төлем;
мәжбүрлі төлем;.
арнаулы пайданы мақсаттайтын төлем;
ақшалай төлем;
заңи маңызы бар іс-әрекетті жасауға орай жүзеге асыры- латын төлем;
белгілі бір құжаттарды беруге байланысты жүзеге асыры- латын төлем;
мемлекеттік ішкі және сыртқы кедендік шекараны әрі- бері кесіп өтіп тауарлар мен өнімдерді әкетіп, әкелуші тұлғалар жүзеге асыратын төлем;
мемлекет кірісі болып табылатын төлем;
біршама-эквивалентті төлем;
көрсетілетін қызмет құныңа қарамастан (есепке алмай) жүзеге асырылатын төлем сияқты ерекшеліктері көрініс табады.
Қазақстан Республикасында мынадай кедендік баждар мен міндетті төлемдер:
кедендік баждар;
кедендік ресімдеу үшін кедендік алым;
тауарларды сақтағаны үшін кедендік алым;
кедендік ілесіп алып жүргені үшін кедендік алым;
Қазақстан Республикасы кедендік органдарының лицензия бергені үшін алымы;
кедендік ресімдеу жөніңдегі маманның біліктілік аттеста-
тын бергені үшін алым;:
алдын ала шешім үшін төлемақы алынады.
Қазақстан Республикасындағы мемлекеттік баждар мынадай
объектілерден:
сотқа талап арыздар, ерекше жүргізілетін істер бойынша арыздар (шағымдар), аппеляциялық шағымдар, атқару парағының көшірмесін (дубликатын) беру туралы мәселе бойынша соттың ұйғарымына жеке шағымдардан, сот бұйрығын шығару туралы өтініштер бергені үшін, сондай-ақ соттың, аралық соттардың, шетелдік соттар мен арбитраждардың шешімдері бойынша атқару парағын, құжаттардың көшірмелерін бергені үшін;
нотариалдық іс-қимылдар жасағаны үшін, сондай-ақ но- тариат куәландырған құжаттар көшірмелерін бергені үшін;
азаматтық хал актілерін тіркегені үшін, сондай-ақ азамат- тарға азаматтық хал актілерін тіркеу туралы куәліктерді және азаматтық хал актілері жазбаларын өзгертуге, толықтыруға және қалпына келтіруге байланысты куәліктерді қайтадан бергені үшін;
шетелге баруға және Қазақстан Республикасына басқа мемлекеттерден адамдарды шақыруға құқық беретін құжаттарды ресімдегені үшін, сондай-ақ осы құжаттарға өзгерістер енгізгені үшін;
шетелдіктердің паспорттарына немесе оларды ауыстыратын құжаттарына Қазақстан Республикасынан кету және Қазақстан Республикасына келу құқығына виза бергені үшін;
Қазақстан Республикасының азаматтығын алу, Қазақстан Республикасының азаматтығын қалпына келтіру және Қазақстан Республикасының азаматтығын тоқтату туралы құжаттарды ресімдегені үшін;
тұрғылықты жерін тіркегені үшін;
аңшылық кұкығына рұқсат бергені үшін;
8-1) сирек кездесетін және құрып кету қаупі төнген жануарлар мен бекіре балықтарының түрлерін, сондай-ақ олардың бөліктері мен дериваттарын әкелуге және әкетуге рұқсат бергені үшін;
қаруды және оның оқтарын сақтауға немесе сақтауға әрі алып жүруге, тасымалдауға, Қазақстан Республикасының аумағына әкелуге және Қазақстан Республикасынан әкетуге рұқсат бергені үшін;
жеке және заңды тұлғалар азаматтық, қызметтік қарудың (аңшылық суық каруды, белгі беретін қаруды, ұңғысыз атыс қаруын, механикалық шашыратқыштарды, аэрозольді және көзден жас ағызатын немесе тітіркендіретін заттар толтырылған басқа құрылғыларды, ату қуаты 7,5 Дж-дан аспайтын және калибрі қоса алғанда 4,5 миллиметрге дейінгі пневматикалық қаруды қоспағаңда) әрбір бірлігін тіркегені және қайта тіркегені үшін алынады;
Қазақстан Республикасы бекіткен халықаралық шартқа сәйкес Қазақстан Республикасыңда жасалған, ресми құжаттарға Қазақстан Республикасының Үкіметі уәкілеттік берген мемлекеттік органдардың апостиль қойғаны үшін;
жүргізуші куәлігін, тракторшы-машинистің куәлігін, ме- ханикалық көлік құралдарын мемлекеттік тіркеу туралы куәлікті, мемлекеттік нөмір белгілерін бергені үшін;
уәкілетті органның зияткерлік меншік саласында Салық кодексінің 499-1-бабында көзделген заңды мәні бар іс-әрекеттерді жасағаны үшін алынады.
Сонымен қатар консулдық алым түріндегі мемлекеттік баж да алынады.
Төлемақы. Төлемақы - уәкілетті мемлекеттік органдар та- рапынан өздеріне өтінішпен келуші тұлғаларға көбінесе мате- риалдық сипаттағы табиғи, сондай-ақ кейде өзгеше максатта пайдаланылатын белгілі бір объектілерді, не болмаса соларға байланысты рұқсаттарды және құқықтарды бергені үшін сол заңды немесе жеке тұлғалардан алынатын біршама-эквивалентті, міңдетті ақшалай төлем.
Төлемақының өзіне тән белгілері: міндетті төлем; ақшалай төлем; біршама-эквивалентті төлем; Салық кодексімен және басқа да Қазақстан Республикасының заңнамалық актілерімен негізделетін төлем болып табылады.
Қазақстан Республикасындағы мынадай төлемақылар:
жер учаскелерін пайдаланғаны үшін;
жер бетіндегі көздердің су ресурстарын пайдаланғаны үшін;
қоршаған ортаны ластағаны үшін;
жануарлар дүниесін пайдаланғаны үшін;
орманды пайдаланғаны үшін;
ерекше қорғалатын табиғи аумақтарды пайдаланғаны үшін;
радиожиілік спектрін пайдаланғаны үшін;
7-1) қалааралық және (немесе) халықаралық телефон бай- ланысын бергені үшін;
кеме жүретін су жолдарын пайдаланғаны үшін;
сыртқы (көрнекі) жарнаманы орналастырғаны үшін алынады.
Сонымен, салықтар экономикалық өсудің негізгі факторы ретінде көрініс табады және осындай қасиетінің арқасында ұдайы өндіріс процесін ынталандыру функциясы әрі дербес экономикалық категория болып табылады. Салықтардың табиғаты ұдайы өндіріс және экономикалық өсу заңдарымен айқындалады, сондай-ақ олар өте құрделі қаржылық-экономикалық құрылымымен ерекшеленеді.
Салықтарға тән барлық функциялар мемлекеттік бюджеттің ақшалай қаражаттарын негізінен қорпоративтік шаруашылық аясы субъектілерінің табыстары есебінен қалыптастыруға нысаналанған тұрақты байланыстың мемлекет пен салық төлеушілер арасында туындауы және дамуы барысында жүзеге асырылады. Өндіріс пен салық салу және мемлекеттік бюджет кірістерін қалыптастыру арасындағы тәуелділік ұтымды салық жүйесін құрудың және тиімді салықтық заң актілерін қабылдаудың теориялық және практикалық негізін құрайды.
Салық салу процесі әдетте, салықтың саны мен сапасы негізделген нақтылы ақшалай ресурстар ағының, оның әлеу- меттік-экономикалық мағынасы мен бағытын салық жүйесіндегі фисқалдық және реттеуші функцияларды қамтамасыз етуге бағдарлайды.
Мемлекеттік — өктем билік жүргізу аясы мен қорпоративтік және жеке меншік аялары субъектілерінің арасындағы салықтық төлемдер ағыны қорпоративтік және жеке меншік ақша қаражаттарына байланысты меншік нысаныңың ауысуымен, сондай-ақ меншік құқығының алмасуымен ерекшеленеді.
Салық салу заң жүзінде айқындалып, белгіленген салықтарды тиісті аялар бойынша есептеу және нақтылы салықтық төлемдер сомасын республикалық немесе жергілікті бюджеттерге алу процесін білдіреді.
Салықтар қоғамдағы экономикалық қатынастардың аса қажетті звеносы, бюджет - қаржы жүйесінің маңызды құраушысы, әлеуметтік-саяси қатынастардың басты элементі, мемлекеттік кірістің негізгі нысаны, жалпымемлекеттік қаржылардың элементі, қоғамдық өндіріске мемлекет тарапынан экономикалық ыкпал ету үшін пайдаланылатын механизм, мемлекеттік бюджет кірісін қамтамасыз ететін тетік, экономиканы реттеу және ынталандыру құралы, дербес экономикалық категория, мемлекеттік бюджет кірісі мен қорпоративтік және жеке меншік шаруашылық аялардағы қаржылық қатынастарға тікелей қатысы бар объективті-субъективті қаржылық-экономикалық және құқықтық қоғамдық құбылыс болып табылады.
Әлеуметтік-экономикалық процестерді мемлекеттік реттеу барысыңда қаржы-бюджет механизмі мен оның құрамдас бөлігі — салықтар пайдаланылады.
Сонымен, салық объективті-субъективті қаржылық-эконо- микалық және құқықтық құбылысты, ал салық салу мемлекеттік бюджеттің кіріс (салықтық кірісін) базасын қалыптастыруға байланысты қарқынды салықтық қатынастарды көрсетеді. Демек, салық салу ұйымдастыру - құқықтық категориясы ретінде көрініс табады.
Салық салу жүйесінің ұғымын мемлекеттің салық жүйесінің экономикалық-қаржылық негізін (іргетасын) құрайтын, Қазақстан Республикасы Салық кодексінің нақтылы баптарында белгіленіп, бекітілген салықтар мен басқа да міндетті төлемдердің объективті жиынтығы деп айқындауға болады.
Салық салу жүйесі мемлекеттің салықтық құзырының ауқымында жұмыс істейді. Мемлекеттің салықтық құзыры Қазақстан Республикасының Конституциясында айқындалып, Салық кодексінің ережелерінде заңдық көрініс тапқан тиісті мемлекеттік билік органдарының салықтар мен басқа да міндетті төлемдерді белгілеу және алу жөніңдегі мемлекеттік өктем өкілеттіктері қамтитын ая болып табылады, сондай-ақ ол экономикалық кеңістіктегі мемлекеттің салық салу жүйесінің стратегиялық әлеуетін білдіреді.
Салық салу жүйесі мемлекеттік билік тармақтарының объек- тивті-субъективтік қызметтерін материалдық түсім көзімен қам- тамасыз ететін императивтік (әмірлі) нысан болып табылады.
Дүниежүзілік салық салу практикасында әр түрлі салықтар атқаратын рөлдерге қарай:
англосаксондық модель;
еуроконтинентальдық модель;
латынамерикалық модель;
аралас модель сияқты базистік салық салу жүйесіне бөлінген.
Англосаксондық салық салу жүйесі негізінен жеке тұлғалардан алынатын тікелей салықтарға сүйенеді.
Еуроконтинентальдық салық салу жүйесі жанама салықтарға бағдарланған.
Латынамерикалық салық салу жүйесі көбінесе жанама салықтардың алынуын көздейді.
Аралас салық салу жүйесі заңды тұлғалардан алынатын тікелей және жанама салықтарға, жеке тұлғалардың салықтарына, сондай-ақ тек жанама салықтарға, яғни мемлекеттің нақтылы даму кезеңіне орай құрылымдаған салық жүйесіндегі салық түрлеріне байланысты жұмыс істейді.
Салық салу барысында туындайтын салықтық қатынастар негізінен азаматтық-құқықтық қатынастары басым қоғам өмірінің экономикалық ауқымында қалыптасады. Алайда кәсіпкерлік қызмет пен қорпорациялық және жеке меншік мәселелері салықтық құқық реттейтін объектілер қатарына мүлдем жатпайды.
Дегенмен кәсіпкерлік қызметтің тиімділігі мемлекеттік бюджет кірісіне түсетін салықтардың керсеткіштеріне тікелей ықпалын тигізетіндіктен салық органдары бухгалтерлік баланс пен бухгалтерлік есепке алу мәліметтеріне жүгінеді.
Бухгалтерлік есепке алу Қазақстан Республикасының бух- галтерлік есепке алу және қаржылық есептеме туралы заң актілерімен, бухгалтерлік есепке алу стандарттарымен, сондай- ақ ұйымдардың есепке алу саясатымен регламенттелген, кәсіп- керлердің және ұйымдардың операциялары мен жағдайлары (мән-жайлары) жөніңдегі ақпараттарды жинау, тіркеу және қорытындылау жүйесін көрсетеді.
Кәсіпкерлер мен ұйымдарға қатысты қаржылық сипаттағы барлық мәмілелер мен жағдайлар осы аталған жүйеде Қазақстан валютасымен тіркеледі. Бухгалтерлік есеп ақпараттарын пайдаланушылар қатарына нақтылы кәсіпкерлер мен ұйымдардың өзі, олардың инвесторлары мен кредиторлары, мемлекеттің экономикалық және статистикалық органдары, салық органдары және т.б. жатады.
Бұл ретте ескеретін маңызды жайт, салық органдары тарапынан салық салу мақсатында жүргізілетін есепте - салық есебінде тиісті кәсіпорынның немесе ұйымдардың бухгалтерлік есебінің кейбір мәліметтері ғана пайдаланылады. Салықтық төлемнің сомасын есептеуге қатысты салық салу базасы қандай болсын ұйымның бухгалтерлік есеп мәліметтеріндегі қаржылық нәтижелеріне қарамастан айқындалады.
Әйтсе де салық салу процесінің бухгалтерлік есеп деректерінің негізінде жүргізілетінің білу қажет. Өйткені бухгалтерлік есеп мәліметтері салық салу мән-жайларына бейімделінеді. Демек, салық салудың бухгалтерлік есепте көрсетілетін кәсіпорынның шаруашылық қызметінің қаржылық нәтижесіне бағдарланатының жоққа шығаруға болмайды.
Қазақстан Республикасындағы салық салу айқындылығы нақтылы салық төлеушіге қатысты салықтық міндеттемелердің туындауының, орындалуының және тоқтатылуының барлық негіздері мен тәртібін салық заңнамалық актілерде белгілеу мүм- кіндігін білдіреді.
Бүгінде Қазақстан Республикасының салық жүйесі өзінің құрылу және жұмыс істеу негізіндегі экономикалық-құқықтық принциптерінде көзделген әлеуметтік-экономикалық басымдылықтарға орай салықтар мен басқа да міндетті төлемдерді мем- лекеттік бюджет шығысының әлеуметтік бағдарына байланысты бөледі. Осындай мән-жайлар тұрғысынан салық жүйесіндегі іс-қимылдарға қатысушылардың құқықтары мен міндеттері, орталықта және жергілікті аумақтарда жүргізілетін салықтық әкімшілендірудің негізгі бағыттары, республикалық және жергілікті фисқалдық мүдделерді нақтыландыруға қажетті ақпараттар базасы, мемлекеттік бюджет кірістері мен шығыстарын тендестірудің кешенді принциптері айқындалады.
Салықтық кұкық негізінде жүргізілетін мемлекеттік салық өкімшілігі салық жүйесінің тактикалық және стратегиялық салықтық әлеуетін, мақсатты әлеуметтік-экономикалық ұстанымдарды, ішкі және сырткы салық саясатының принциптерін, салықтық құқықтық қатынастар жүйесін мемлекеттік басқаруды ұйымдастыру процесін қамтиды.
Қазіргі заманғы Қазақстан Республикасының салық жүйесін басқару негізінде нарықтық түрлендірулерге айтарлықтай бейімделген мемлекеттік салықтық жоспарлау (болжамдау), мемлекеттік салықтық реттеу және мемлекеттік салықтық бақылау сияқты салық механизмінің элементтері жатады.
Мемлекеттің салық жүйесі
Бүгінде Қазақстан Республикасының салық жүйесі мен салықтары ұдайы және айтарлықтай реформалану үстінде. Бұл процестердің өтпелі кезең талаптары мен өмір тынысына, сондай-ақ мемлекет пен қоғамның мүдделері мен қажеттіліктеріне, республикалық бюджет пен жергілікті бюджеттердің кірістері мен шығыстарын қалыптастыру принциптерін жаңалауға, салықтар жүйесін өзгертуге, салық салу базаларын таңдау және қалыптастыру әдістемелеріне орай жүзеге асырылып жатқаны белгілі.
Салық жүйесі мемлекеттік билік органдары мен салық төлеушілердің өзара қарым-қатынастарын ұйымдастыратын императивтік құрылым болып табылады және ол мемлекеттің экономикалық саясатының заңи күші бар құралы ретінде пай- даланылады.
Мемлекеттің салық жүйесі салық салу стратегиясын айқын- дауға ат салысады және осы орайда мынадай жағдаяттарды:
салық салу принциптерін;
салықтарды белгілеу және аумақта заңи күшіне енгізу тәртібін;
салықтар (жекелеген салықтар мен өзге де міндетті төлемдердің түрлері мен тізбесін) жүйесін;
салықтан түсетін түсімдерді әр деңгейдегі бюджеттер ара- сында бөлу тәртібін;
салықтық қатынастарға қатысушылардың құқықтары мен
міндеттерін;
мемлекеттік салықтық бақылауды;
салықтық қатынасқа қатысушылардың жауапкершіліктерін;
салықтық қатынасқа қатысушылардың құқықтары мен тиісті мүдделерін қорғау тәсілдерін қамтиды.
Мемлекеттің салық жүйесінің жұмыс істеуінің және салық салудың негізінде мына:
салық салу аясындағы тұрақтылық пен орнықтылықты сақ- тау мақсатында белгілі бір баланстарды бұзатын салықтық заңнама қолдануға тыйым салу;
салық әкімшілігін жүргізу жөніңдегі іс-әрекеттердің мәжбүрлеу-жазалау сипатында болуына жол бермеу;
экономикалық-қаржылық мүдделердің біршама тендігін қамтамасыз етуге талпыныс жасау;
табыстарды тек салықтар арқылы қайта бөлу;
салық функцияларының арасындағы біршама тендікке қол жеткізу;
салық салудың бейтараптылығын, ашықтығын, айқындығын және әмбебаптығын қамтамасыз ету;
салықтардың (өзге де тиісті міндетті төлемдердің) салық жылында бірнеше мәрте алынуына және салықтық тең құқық- тылықтың болмауына (дискриминациясына) жол бермеу тәрізді және т.б. принциптердің жатқаны дұрыс болады.
Мемлекеттін салық жүйесінің:
трансферттік және индикативтік қасиеттері;
императивтік сипаты;
ақшалай нысандағы құнды бөлудің қаржылық-құқықтық құралы;
фисқалдық өзара қарым-қатынастардың принциптерін іске асыру негізі;
қоғамның әлеуметтік-экономикалық дамуының әр қилы жағдайларына қарай салық әкімшілігін жүргізу жолдары;
қорпорациялық және мемлекеттік қаржылар аясының мүдделерін тендестіру элементі;
әлеуметтік аяларға зияның тигізбейтін, экономиканы тікелей немесе жанама түрде басқарудың тәсілі сияқты өзіне тән ерекшеліктері мен белгілері болады.
Жоғарыда баяндалған жәйттерді ескерсек, мемлекеттің салық жүйесі деп Қазақстан Республикасы аумағы мен мемлекеттің салықтық юрисдикциясының (күзырының) ауқымында қалыптасқан қазіргі заманғы талаптар мен халықаралық салық салу стандарттарына сай салық салудың өте маңызды жағдайлары мен мән-жайларының жиынтығын айтамыз.
Қазақстан Республикасының салық жүйесі мынадай құрылымдық элементтерден:
салықтарды белгілеу және салық салу аясына енгізу тәртібі мен негіздерінен (заңнамалық актілерінде белгіленіп, бекітілуі);
салықтар (алынатын салықтар мен міндетті төлемдердің түрлері және тізілімі) жүйесінен;
салықтардын алыну көздерінен;
салықтарды (мәжбүрлеп) алудың принциптері мен түрлерінен;
салықтарды алу деңгейлерінен;
мемлекеттік салықтық бақылаудың нысандары мен әдістерінен;
салық төлеушілердің тиісті құқықтары мен міндеттерінен;
мемлекеттік органдардың өкілеттіктерінен;
салықтық қатынасқа қатысушылардың құқықтары мен заңды мүдделерін қорғау тәсілдерінен тұрады.
Мемлекеттін салық жүйесінің негізінде:
салықтық қатынастардағы заңдықты қамтамасыз ету;
салық жүйесінің икемділігі;
салық жүйесінің әлеуметтік мақсат-бағдары;
салық рәсімдерінің (процедураларының) заңмен регла- менттелуі;
салық жүйесі құрылымының мұқият құрылуы және бір- тұтастылығы;
салықтық міндеттеме салмағының салық төлеушінің қар- жылық жай-күйімен мөлшерлес болуы;
салықтық заңдарды (заңнаманы) білу презумпциясы;
салық төлеушілердің кінәсіздігі презумпциясы;
салық саясатын еліміздің экономикалық өсуі мен тұрақ- тылығын қамтамасыз ету мақсатында пайдалануға ат салысу;
әкімшілік шығындар мен салық төлеушілердің салық заңдарының әмірлі талаптарын сақтау барысында жіберген шығындарын есепке алу;
инвестициялық процестердің бұзылмауын қамтамасыз ету принциптері жатуға тиіс.
Қазіргі уақытта мемлекеттің салық жүйесін ұтымдыландыру мақсатында мынадай маңызды мәселелер:
тікелей және жанама салықтардың арасындағы ара қатынастардың тиімділігін айқындау;
бір салық салу базасына әр түрлі салық салуды болдырмау;
экономикалық-құқықтық табиғаты бойынша өзінің құра- мына бірден салық қосылатын салық базасынан салық алуға жол бермеу;
экономика тұрғысынан тиімді деп табылған салық жеңілдіктерінің тізбесін белгілеу;
резиденттілік принципін қолдануды дұрыс жолға қою;
салықтық міндеттемелерді іске асыратын жер мен оны орындау мерзімін нақтылы аныктау;
шағын кәсіпкерлік субъектілеріне қатысты айрыкша салық режимдерін қолдану;
жергілікті мемлекеттік басқару органдарының қаржылық базаларын реттейтін жаңа салықтық механизмдерін құру;
салық механизмінің мемлекеттік шаруашылық жүйесінің вертикалі мен горизонталі бойынша тиімді жұмыс істеуі көзделініп отыр.
Мемлекеттің салық саясаты салық жүйесінің салықтық механизмі арқылы іске асырылады. Салықтық механизмді қалыптастыру барысында заңды және жеке тұлғалар салықтарының аралық қатынасы, салықтық міндеттемелердің туындауын негіздейтін өндіріс пен үй шаруашылығының базистік көрсеткіштері және әрбір базистік көрсеткіштен алынатын салықтың ставкалары сияқты басты мәселелер шешіледі.
Салықтық механизм ұйымдастырушы салықтық кұкықтық нормаларда айқындалған әртүрлі салық құралдары арқылы жүзеге асырылатын салық салу саласын мемлекеттік басқарудың әдістері мен нысандарының жиынтығынан тұрады. Осы орайда салықтық механизм салық заң актілерінің тиісті ережелерін іске асыру жағдайлары мен қағидаларының жиынтығы ретінде көрініс табады. Демек, салықтық механизм салық салуды мемлекеттік басқарудың негізі болып табылатын салықтық құқыққа сүйенеді.
Мемлекетте қалыптасқан экономикалық-қаржылық және ұйымдастырушы салықтық құқықтық қатынастар жүйесі салықтық механизмді құру ерекшелігін айқындайды.
Салықтық механизм элементтеріне салық ставкасының мөлшері, салықтардың жиналу деңгейі, салықтар арқылы ұлттық табыстың бір бөлігінен алынатын үлес, мемлекеттік салықтық жоспарлау және болжамдау, берілетін салық жеңілдіктерінің көлемі, салықтық реттеу тиімділігі, салықтық бақылау, салықтардың инвестициялық саясатты жүргізуге және қоғамның экономикалық дамуына тигізетін ықпалы және т.б. жатады.
Салықтық механизм элементтерінің фисқалдық және реттеуші жүйелер бойынша шектелуі олардың ұдайы өндіріс мақсатына қызмет көрсетулеріне, сондай-ақ жалпы - мемлекеттік, қорпоративтік және жекеше экономикалық мүдделер арасындағы да тепе-тендікке қол жеткізуге септігін тигізеді.
Сонымен салықтық механизмнің жүмыс істеу мақсатына республикалық және жергілікті бюджеттердің салықтық кірістерін қалыптастыру арқылы қоғамдық-мемлекеттік қажеттілікті қамтамасыз етуді, сондай-ақ нақтылы өндіру- шілердің және азаматтар табыстарының экономикалық әлеуетін үлғайтуды жатқызуға болады.
Пысықтау сауалдары:
Салықтың туындау тарихы, оның мемлекеттіктің атрибуты ретіндегі маңызы және экономикалық категория ретіндегі ұғымы мен мәні, сондай-ақ ерекше белгілері жөніңде не білесіз?
Салықтын құқықтық категория ретіндегі ұғымын қалай айқын- дауға болады және оның негізгі заңи белгілерін атап көрсетіңіз.
Салықтар қандай рөл ақарады және оның функциялары жөніңде қандай ақпарат алдыңыз?
Алымдар дегеніміз не? Оларды кімдер, қалай белгілейді, қай денгейде, не үшін алынады, қандай ерекше белгілері бар?
Баждардың ұғымын айтып берініз. Қазақстан аумағындағы баждар қалай бөлінеді, кімдер белгілейді, қандай уәкілетті оргаңдар ала алады?
Салықтар мен алымдардың және баждардың бір-бірінен айыр- машылықтары және арақатынастары.
Төлемақы дегеніміз не? Оның қандай айрықша белгілерін білесіз. Олар міндетті төлемдер қатарына жата ма?
Мемлекеттін салық жүйесінің ұғымын айқындап беріңіз. Қазақстан Республикасы заңдарында салық жүйесінің ұғымы қалай берілген. Осы заңдар бойынша салық жүйесінің құрамына кіретін салықтар мен басқа да міндетті төлемдерді толығымен атап көрсетіңіз.
Мемлекеттің салық жүйесінің трансферттік және индикативтік әлеуеті - қасиеті жөніңде қандай мағлұматыңыз бар?
2-тақырыы: МЕМЛЕКЕТТІҢ САЛЫҚТЫҚ ҚЫЗМЕТІ
Жоспар:
1.Салықтық құқық құқықтық құрылым ретінде
2.Салықтық құқықтық нормалар және салықтық құқықтық қатынастар.
Мемлекеттің салықтық қызметі Қазақстан Республикасының салық жүйесі ауқымындағы салық салу процесін ұйымдастыруға және салық салуға байланысты барлық мән-жайларды (салықтар мен басқа да міндетті төлемдердің шамасын және ставкаларын, салықтық төлем сомаларын есептеу және оларды бюджетке төлеу тәртібін, өздеріне қатысты заңи фактілер негізінде салықтық міндеттемелер жүктелген заңды және жеке тұлғалардың шеңберін, салық жүйесінің барынша жұмыс істеу механизміндегі фисқалдық және реттеуші функциялардың өзара іс- әрекетін, сондай-ақ олардың балансты болуын) қамтамасыз етуге бағытталған, салықтық заң актілеріне негізделген, мемлекеттің объективті экономикалық кызмегі болып табылады.
Салықтар мемлекеттік кірістің (бюджеттің) ең мол түсім көздері болғандықтан олар қандай болмасын мемлекеттің өсіп- өркендеуінің материалдық негізі болып есептелінеді. Сондықтан салықтық кызмет мақсатының басты бағыты салықтардың көмегімен бюджетке кірістерді тарту арқылы мемлекеттін қазынасын қалыптастыру және мемлекеттің функциялары мен қоғам мүдделерін ақшалай қамтамасыз ету болып табылады.
Бұл ретте мемлекеттік салықтық қызмет аясы қоғамның әлеуметтік-экономикалық инфра құрылымын құруға бағытталған іс-қимылдарды қамтиды.
Мемлекеттін салықтық қызметі:
Мемлекет аумағындағы республикалық және жергілікті бюджеттерге алынатын салықтар мен өзге де міндетті төлемдерді, олардың түрлерін, ерікті төлеу және мәжбүрлеп алу тәртібін белгілеу, салық жүйесі мен салықтық құрылымдарды қалыптастыру және олардың тиісінше жұмыс істеулерін қамтамасыз ету, сондай-ақ қоғамның әлеуметтік-экономикалық аясын салықтық реттеу жөніңдегі мемлекеттің біртұтас өзінің немесе өзі айрықша уәкілеттілік берген мемлекеттік органдарының қызметі ретінде;
барлық салық төлеушілердің өздеріне тиесілі салықтық міндеттемелерін дұрыс орындауларына жағдай жасау, салық әкімшілігін толыққанды жүргізу, оның ішінде салықтық тексерулердің жемісті жүзеге асырылуына баса назар аудару, сондай-ақ заңда көзделген келеңсіз сәттердің орын алуына бай- ланысты салықтарды мәжбүрлеп алу жөніңдегі арнайы уәкілетті салық органдарының іс-қимылдары мағынасында сипатталады.
Салықтық қызмет өзара тығыз байланысқан құқықтық және экономикалық қатынастардың жүйесінен тұрады. Жоғарыда айтқандай, мемлекет тиісті заңдар мен басқа нормативтік- құқықтық ақтілерді қабылдауы арқылы салықтар мен міндетті төлемдерді белгілейді, өзгертеді, жояды және олардың уақтылы, белгіленген мөлшерде бюджетке түсуіне бақылау жүргізеді.
Демек, салықтар мен өзге де міндетті төлемдердің белгіленуі және алынуы мемлекеттің салықтық қызметіне байланысты болады.
Мемлекеттің салықтық қызметі:
салықтар мен өзге де міндетті төлемдерді белгілеу;
мемлекеттің салық жүйесінің қазіргі кезең талаптарына сай құрылуына, оның экономикалық және құқықтық негіздерінің тиімді болуына ат салысу;
салық төлеушілердің өз салықтық міндеттемелерін біржақты - ерікті орындауларына жағдай жасау және осыған орай салықтық бақылауды жүзеге асыру;
салық салу саласындағы мемлекеттік органдар мен арнайы салық органдарының жүйесін айқындау және олардың тиісті кұзыреттерін белгілеу;
салық органдарының қызметін тиімді ұйымдастыру және салықтық күқықтарын үтымды белгілеп, жетілдіру;
салықтық міндеттемелердің айтарлықтай көлемде орын- далмағаныңа орай олардын мәжбүрлі негізде жүзеге асырылуын қамтамасыз ету;
салықтық заңнаманы бұзғаны үшін заңи жауапкершілік белгілеу және осы жауапкершілік шараларына кінәлі тұлғаларды тарту;
салық салу саласындағы салқк органдары мен салық төлеушілердің құқықтық және салықтық мәдениеттерін қажетті деңгейде қалыптастыру арқылы олардың материалдық мүдделерінің мүмкіндігінше балансты болуына ат салысу;
отандық және шетелдік инвестициялардың мол және тиімді ағымының арнасын кеңейту мақсатында инвесторларға салық салу климатын жақсарту, тартымды жеңілдіктер беру және оларға қатысты салық әкімшілігін екі жақтын (тараптың) мүдделерін есепке ала отырып жүргізу сияқты негізгі бағдар- бағыттар бойынша жүзеге асырылады.
Салықтық кызметті өздерінің құзыреттеріне сай жүзеге асы- ратын мемлекеттік лауазымды тұлға мен уәкілетті органдарға:
Қазақстан Республикасының Президенті;
Қазақстан Республикасының Парламенті;
Қазақстан Республикасының Үкіметі;
Жергілікті Мәслихаттар мен Әкімдіктер;
Қазақстан Республикасының экономика және бюджеттік жоспарлау министрлігі;
Қазақстан Республикасының Қаржы министрлігі;
Қаржы министрлігінің Салық комитеті;
Қазақстан Республикасының Қаржы министрлігінің Кедендік бақылау комитеті;
Астана, Алматы қалалары және облыстар мен аудандардағы және қалалардағы аудандар бойынша салық органдары жатады.
Салықтық қызмет мемлекет аумағында жүзеге асырылатын болғаңдықтан, оған қатысатын осы уәкілетті мемлекеттік органдар өз құзыреттеріне байланысты мынадай тәртіппен орналастырылады:
мемлекеттік өкілді билік органдары:
а) жоғарғы өкілді және заң шығарушы орган - Қазақстан Республикасының Парламенті;
ә) жергілікті өкілді органдар - Мәслихаттар;
мемлекеттік атқарушы билік (мемлекеттік басқару) органдары:
а)жалпы құзыретті органдар:
Қазақстан Республикасының Үкіметі;
жергілікті әкімдіктер;
з)арнайы құзыретті органдар:
Қаржы Министрлігі, оның тиісті басқармалары мен
бөлімдері;г
Қаржы министрлігінің Салық комитеті;
Қаржы министрлігінің Кедендік бақылау комитеті.
Салықтық қызметтің негізгі құқықтық әдістеріне:
салық заңдарын шығару;
салық заңдарына тәуелді және сол заңдарды атқару мақ- сатында нормативтік құқықтық актілер шығару;
жекелей салықтық кұқықтық актілерді шығару;
келісімді негізде екі жақты салықтық құқықтық акті қабылдау;
мемлекеттің немесе оның уәкілетті органдарының, салық- тық заңнамада белгіленген өкілеттіктерін өздері қатысатын нақты салықтық құқықтық қатынаста біржақты түрде жүзеге асыруы жатады.
Салықтық қызметті жүзеге асыру кезінде қолданылатын жолдар мен төсілдер:
салықтарды белгілеу;
салықтарды алу;
салықтардың толығымен және уақтылы төленуіне салықтық бақылау жүргізу;
салық төлеушілердің есебін жүргізу;
табысты төлеу көзінде салықтарды ұстап қалуды ұйым- дастыру;
б)мемлекеттің салық органдарының жүйесі мен қызметін ұйымдастыру;
салықтық заңнаманы бұзған кінәлі тұлғаларға белгіленген заңи жауапкершілік шараларын қолдану;
салық салу жүйесін және әлеуметтік-экономикалық қатынастарды салықтық-құқықтық реттеуге ат салысу;
салықтық міндеттемелердің мүлтіксіз орындалуын қадағалау және қамтамасыз ету сипатында көрініс табады.
Мемлекет аумағындағы салықтарды белгілеу мынадай ны- сандағы нормативтік құқықтық актілер:
а)Парламент қабылдаған Қазақстан Республикасының заңы;
ә) Президент шығарған Қазақстан Республикасының заңы;
б)Қазақстан Республикасы Президентінің заң күші бар жарлығы арқылы жүзеге асырылады.
Салықтарды белгілеу элементтеріне белгілеу субъектісі, белгілеу нысаны және белгілеу тәртібі жатады. Салықтарды белгілеудің конституциялық қағидаттары: салықтарды белгілеу және жою кезіндегі мемлекет билігінің заң шығару тармағының үстемдігі; салықтарды белгілеу кезінде заңдықты сақтау; салықтық заңнаманың конституцияға сәйкес болуы; салықтарды төлеу міндеттілігі; мемлекеттің салықтық қызметінің бұқаралылығы және жариялылығы болып табылады.
Салық органдарының негізгі міндеттеріне:
өз құзыреті шегінде мемлекеттің экономикалық қауіпсіздігін қамтамасыз ету;
салықтардың, алымдардың, кедендік және басқа да міндетті төлемдердің тиісті бюджеттерге түсуін камтамасыз ету;
мемлекеттің фисқалдық саясатын қалыптастыруға қатысу және осы саясатты іске асыруға ат салысу;
халықаралық салық салу мәселелерін тиісінше шешуге байланысты халықаралық салықтық құқықтық қатынастардың белсенді қатысушысы мәртебесіне ие болу жатады.
Салықтарды жоғарғы өкілді орган шығарған заңның негізінде тек мемлекет белгілейді және ол Қазақстан аумағында жүретін салықтарды енгізу және олардың төлеушілерін, салық салу объектісін, мөлшерлері мен төлеу мерзімін дәл көрсетеді. Салықтар белгілі кезеңде, яғни салық жылы ішінде салық салу объектісінен бір мәрте ғана алынады. Салықтарды белгілеу кезінде жеңілдіктер беру мәселелері қоса қарастырылады. Кейде, заңда көзделген жағдайда жергілікті міндетті төлемдердің алыну тәртібін, мөлшерін белгілеу жергілікті өкілді органдарға жүктеледі. Айта кететін тағы бір жайт, салық салу объекгілерін заңға негіздеп айқындау тек шаруашылық, кәсіпкерлік кызмет пен айналысатын, табыстары мен мүліктері және көрсететін қызметтері бар субъектілерге ғана қатысты болады.
Алымдарды белгілеу де мемлекет тарапынан, жоғарғы өкілді орган шығарған нормативтік құқықтық актінің негізінде жүзеге асырылады. Дәлірек айтсақ, алымдарды белгілеудің жалпы принциптерін Қазақстан Республикасының Парламенті айқындаса, ал олардың нақты ставкаларын әкімшілік-аумақтық құрылыстардың ерекшеліктері мен экономикалық жай-күйлерін есепке ала отырып белгілеу Қазаұстан Республикасының Үкіметіне немесе жергілікті өкілді органдар - мәслихаттарға жүктелуі әбден мүмкін.
Баждарды белгілеу тек Қазақстан Республикасының Парла- менті арқылы, ол қабылдаған заң негізінде жүзеге асырылады. Баж алу объектілері мемлекеттін арнайы мамандандырылған органдары көрсететін немесе жасайтын заңи және басқа да маңызы бар белгілі бір қызметтер болып табылады және сол қызметтерді пайдаланған заңды және жеке тұлғалар баж төлеушілер болып есептелінеді. Баждардың өзіне тән қасиеті ақылы болып келеді немесе біршама баламалы деген термин қолданылады.
Салықтарды, алымдар мен баждарды, сондай-ақ басқа да міндетті төлемдерді алуды тікелей салық органдары жүзеге асы- рады. Салық органдары Қазақстан Республикасы Қаржы ми- нистрлігінің Салық комитетінің облыстардағы, аудандардағы мемлекеттік салық органдарынан тұрады. Салықтарды алу, яғни төлеу заңда, Қазақстан Республикасы Үкіметінің, сондай-ақ салық органдарының нормативтік құқықтық және нұсқаулық актілерінде көзделген мерзімде жүргізіледі. Салық органдары салық төлеушілер мен салық салынатын және салық салуға байланысты обьектілердің есебін уақтылы алу нәтижесінде салықтық міндеттемелердің мерзімінде орындалуына жағдай жасайды.
Салықтық реттеу салық салу жүйесінде пайдаланылатын арнаулы тәсілдер мен әдістер арқылы құқықтық негізде жүзеге асырылады. Салықтық реттеу әдістеріне: салық шегерімдері, инвестициялық салықтық преференциялар, салық демалыстары (каникулы), салықтық рақымшылық ету, қосарлы салықсалуға жол бермеу жөніңдегі халықаралық шарттар, салықтық түсімдерді бюджеттер арасында бөлу, тиісті салық ставкаларын таңдау және белгілеу жатады және олар бюджеттік реттеу әдістерімен тікелей байланысты болады.
Ал салықтық реттеу тәсілдері (стимулдары) салқтық жеңілдік беру және салықтық санкция қолдану жүйелері негізінде пайдаланылады. Салықтық жеңілдік беру жүйесі: аванстық төлемдерді жою; берілген өтініш бойынша салықты төлеу мерзімін кейінге қалдыру; белгілі негіздерге қарай салықтық міндеттемелердің салмағын жёңілдету сияқты және т.б. әдістерден тұрады. Салықтық санкция қолдану жүйесінде қаржылық айыппұлдар, өсімақылар, салық берешегін мәжбүрлеп алу және әкімшілік айыппүлдар көрініс табады.
Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексінде де салықтық қылмыс жасауға байланысты айыппұл салу, қоғамдық пайдалы жұмысқа тарту; түзеу жұмыстарында пайдалану және т.б. көзделінген.
Салықтық бақылау әдісі - салық заңнамасының мүлтіксіз атқарылуын, сондай-ақ республикалық және жергілікті бюд- жетке түсетін салықтар мен басқа да міңдетті төлемдердің дұрыс есептелуін және уақтылы төленуін тексеру болып табылады. Салықтқ тексеру жүргізуді тек салық органдары ғана жүзеге асырады. Кейбір заңда көрсетілген жағдайда салық салу, салық қызметі саласын бақылау мемлекеттік арнайы уәкілетті органдарға жүктеледі.
Қазіргі кезенде тікелей салықтық бақылау жүргізетін мем- лекеттік органдарға: Қаржы министрлігінің Салық комитеті, оның облыстардағы, аудандардағы, қалалар мен қалалық аудандардағы салықкомитеті басқармалары, сондай-ақ салықәкімшілігін жүргізу басқармасы жатады.
Мемлекеттің салықтықа қызметі қоғамның әлеуметтік-эко- номикалық аясындағы қаржылық бөлу процестерінің жай-күйін салық жүйесінің тұрақты әрі тиімді жұмыс істеу әлеуетіне тәуелді мемлекеттік бюджеттің салықтық кірістері мен бюджеттік шығыстары арасындағы өзара байланыстың сандық және сапалық көрсеткіштері арқылы ашып көрсететін қызмет қатарына жатады. Мемлекеттің салықтық қызметі мен салық жүйесінің нормативтік құқықтық базасы салық әкімшілігін қалыптастыру және салық әкімшілігін жүргізу негіздері мен тәсілдерін, сондай-ақ жолдарын нақтыландырады.
Мемлекеттің салықтық кұзырының ауқымында жүргізілетін салық әкімшілігін уәкілетті салық органдары ғана жүзеге асыра алады.
Салық өкімшілігін жүргізетін салық органларының негізгі міңдеттеріне:
салық төлеушілерді тіркеу және тіркеу есебіне қою мәселелері жөніңдегі Қазақстан Республикасының заңнамаларын атқаруды қамтамасыз ету;
фисқалдық жады бар бақылау-кассалық машиналарды қолдану, салықтық тексерулер жүргізу және салық берешегін мәжбүрлеп өндіріп алу шараларын қолдану мәселелері бойынша Қазақстан Республикасының заңнамалық актілерін атқаруды қамтамасыз ету;
салық органдары мен салық төлеушілердің өзара қатынастарының нысандары мен тәсілдерін жетілдіру;
салық төлеушілердің өз салықтық міндеттемелерін орын- дауларына байланысты салықтық бақылауды жүзеге асыру;
«салықтық аудиттің электрондық бақылауы» ақпараттық жүйесін енгізуге байланысты жүргізілетін салықтық аудит сапасын жетілдіру;
салық берешегінің құралуына байланысты деректер жиюды және себептерді талдауды жүзеге асыру;
салық берешегін мәжбүрлеп өңдіріп алу шараларының дұрыс қолданылуына бақылау жүргізу;
салықтық нормативтік құқықтық актілердің жобасын жа- сауға қатысу, салықтық заңнаманы, соның ішінде салық әкімшілігі туралы заңдар мен заңға тәуелді нормативтік құқықтық актілерді жетілдіру жөніңде ұсыныс жасау жатады.
Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігінің құзырындағы Салық комитетінің уәкілетті органдары салықтық әкімшілендіру жүргізу барысында:
Қазақстан Республикасы салық төлеушілерінің Мемлекеттік тізілімін жүргізу мәселелері бойынша нормативтік құқықтық актілерді, сондай-ақ басқа да құжаттарды әзірлеу және жетілдіру;
Салық төлеушілерді салық органдарында тіркеу есебіне қою, фисқалды жады бар бақылау-кассалық машиналардың Мемлекеттік тізілімін жүргізу, фискапдық жады бар бақылаукассалық машиналарын тіркеу және қолдану, жекелеген қызмет түрлерімен айналысатын салық төлеушілерді есепке алу, ақпараттарды қабылдау және өңдеу Орталығының жұмыс істеуі, салықтық тексерулер жүргізу мәсёлелері бойынша нормативтік құқықтық актілер мен өзге де құжаттарды әзірлеу және жетілдіру;Салық органдарының ақпараттарын қабылдау және өндеу Орталықтарындағы салық есептемесінің нысандарын уақтылы және сапалы қабылдауға және өндеуге жүргізілетін бақылау процедураларын жетілдіру;
Салық органдарына салық есептемесінің нысаның элект- ронды түрде қалыптастыру және беру жүйесін, сондай-ақ оларды қабылдау және өңдеу жүйесін енгізу есебінен салық әкімшілігін жүргізу тиімділігін арттыру;
салық төлеушілердің салық декларациясын табыс ету мерзімін ұзарту жөніңдегі өтініштерін қарастыру;
ақпараттық жүйені пайдалану негізінде салық төлеу- шілермен жүргізілетін жұмыстың сапасы мен тиімділігін жоға- рылату;
жүргізілген салықтық тексерулер нәтижелерін орындауға бақылау жасау;
салық есептемесінің әр нысаныңдағы ақпаратқа автомат- тық камералды бақылауды жүзеге асыру негізінде салықтық тексерулер жүргізу тиімділігін арттыру;
салықтар мен бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдерді дұрыс есептеу және уақтылы төлеу, салықтық заңнаманы қолдану мәселелері бойынша салықтөлеушілерге салықтық тексерулер жүргізуге қатысу;
салық салу саласында заңнаманы қолдану практикасын талдау, сондай-ақ осы саладағы заңнаманы жетілдіру жөніңде ұсыныстар енгізу;
салықтық заңнаманы сактауға, шаруашылық операцияларын бухгалтерлік есепте дұрыс көрсетуге байланысты бақы- лауды жүзеге асыру жөніңдегі салық органдарының жүмыстарын ұйымдастыру;
міндетті төлемдерді мемлекеттік бюджетке есептеуді не- месе жинауды жүзеге асыруға уәкілетті Қазақстан Республикасы мемлекеттік органдарының қызметтеріне жүргізілетін бақылауға өз құзыреті шегінде қатысу;
салық комитеті орталық аппаратының қызметкерлері жүргізген салықтық тексерулер материалдарының уақтылы тап- сырылуына бақылау жүргізу;
салық төлеушілердің салық төлеу бойынша салықтық міндеттемелерінің орындалу мерзімін өзгерту жөніңдегі өтініштерін қарастыру;
салық есептемесі нысандарын әзірлеуге қатысу;
салық оргаңдарымен байланыстарын - жоғалтқан жұмыс істемей тұрған кәсіпорындарды, хабарошарсыз кеткен борыш- керлерді аныктау жөніңдегі жұмысты ұйымдастыру;
салықтарды есептеу және төлеу практикасында жиі кездесетін көрсететін хаттарды әзірлеу сияқты және т.б. негізгі функцияларды атқарады.
Салық салу саласында ұдайы жүзеге асырылатын салық әкімшілігі бухгалтерлік есептің сапасын жақсартуға, электрондық құжат айналысындағы салық есептемесі нысандарын жіктеу арқылы олардың ақпараттарын нақтыландыруға, салықтық заңнамалық актілердің сақталуына, салық төлеушілердің мүдделерін назардан қалыс қалдырмауға, салық төлеушілерді, салық салу объектілерін және салық салуға байланысты объектілерді есепке алу тәртібі мен тиімділігін тексеруге, республикалық және жергілікті бюджеттерге түсүге тиіс салықтар мен өзге де міндетті төлемдер жөніңде тиісті салық органдарынан мәліметтер алып отыруға, жеке тұлға төлейтін мүлік салығын, көлік құралдары салығын және жер салығын жинауды жүзеге асыруға уәкілетті жергілікті әкімдіктерге салықтық заңнамалық актілердің талаптарын дұрыс орындау жөніңде кеңес беруге бағытталған мемлекеттің салықтық қызметінің бір қыры болып табылады.
Мемлекеттің салықтық қызметі ауқымында жүргізілетін салық әкімшілігі макро эконмикалық өсу тұрғысынан және халықаралық салық салу стандарттарының өркениетті үлгілеріне сай қоғам мен мемлекеттің, сондай-ақ қорпоративтік шаруашылық (ішінде жеке меншік негізіндегі жекелей кәсіпкерлік қызмет) субъектілерінің эконмикалық-қаржылық мүдделерінің балансты болуын көздейді және соны қамтамасыз етуге ат салысады.
Салық әкімшілігін жүргізу барысында салық салуға байла- нысты ақпараттарды қабылдау және өндеу Орталығына түсетін: азаматтардың тіркеу туралы берілген өтініші, өзге де өтініштері, арыздары мен хаттары; жиынтық ақшалай табыс туралы декла- рация; негізгі жұмыс орныңан тыс жерлерден азаматтарға берілетін олардың бір жыл ішінде алған табыстарының сомасы туралы мәліметтер; жылжымайтын мүліктің және жер салығының есептеулерін тексеру актісі; авторлық сыйақы туралы тиісті ақпараттар; жарғылық және құрылтай шарты; тіркеу туралы куәлік; салықорганыңда тіркелу нөмірі және мерзімі; жарғы қорын калыптастырудын түсім Көздері; баланс және оның қосымшасы; аванстық төлемдер ақпараты; талап арыздар; салық органдарының салық төлеушілерді тексеру актілері; қаржы полициясы жүргізген тексерулердің салықтық есептері және тексеру актілері; кәсіпорындарды және ұйымдарды мемлекеттік тізілімге енгізу жөніңдегі мәлімет; нақтылы қызмет түрімен айналысуңа құқық беретін лицензия; заңды тұлғаларға байланысты айыппүлдар жөніңдегі мағлұматтар бойынша алынатын ақпараттар; хабарлармалар; төлемдік тапсырмалар, инкассолық өкімдер; тиісті бюджеттердің кассалық орындалуы туралы мәлімет; жаңадан ашылған есеп айырысу және бюджет шоттары жөніңдегі мәліметтер тәрізді және т.б. банк мекемелерінен түсетін ақпараттар талдаудан өткізіліп салық салу тиімділігі мен икемділігін жақсарту жөніңде тиісті ұсыныс, қорытындылар жасалады.
Мемлекеттің салықтық қызметінің мақсаттары:
салық төлеушілердің экономикалық-қаржылық мүдделерін қорғау мақсатында мемлекеттің салықтық юрисдикциясының шегін ұтымды белгілеу;
салықтардың көмегімен республикалық бюджет кірісіне ақша қаражаттарын тарту арқылы әлеуметтік-эконмикалық, әкімшілік-саяси және мәдени дамудың мемлекеттік бағдарла- маларын ақша қаражаттарымен қамтамасыз ету;
мемлекеттің салық жүйесінің нормативтік құқықтық базасын жетілдіру;
өндіріс аясын және өндірістік қатынастарды тиісінше салықтық-құқықтық реттеуді камтамасыз ету;
шаруашылық субъектілерінің халық тұтынатын тауарларды шығаруға және өнеркәсіп өнімдерін өндіруге бағытталған белсенді экономикалық қызметтерін салықтық ынталандыру;
салық органдары қызметтерінің рентабельділігін арттыру, құқықтық негіздерін, әлеуметтік жағдайлары мен материалдық базасын жетілдіру түрінде көрініс табады.
Мемлекеттің салықтық қызметінің құқықтық негіздеріне салықтық қызметтің жалпы бастамаларын, принциптерін, міндеттері мен мақсатын, салықтар мен салық жүйесінің құрылымын, салық салу процесіндегі фисқалдық және реттеуші функциялардың балансты жұмыс істеуін, сондай-ақ салық төлеушілер мен салық органдарының құқықтары мен міндеттерін белгілейтін нормалар жатады.
Салықтық қызметті жүзеге асыру барысында салықтардың эконмикалық мән-жайын білдіретін фисқалдық, қайта бөлу, бақылау және реттеуші функциялары да өз рөлдерін атқарады.
Мемлекет атынан жүзеге асырылатын салықтық (салықтық - бюджеттік) қызметтек құқықтық негіздерге сүйене отырып ат- қарылады. Салықтық қызметтің құқықтық негіздеріне, бірінші кезекте Қазақстан Республикасының Конституциясы, арнайы қаржылық, салықтық заңнама мен басқада нормативтік құқықтық актілер жатады.
Сапықтық қызметті жүзеге асыру барысында салық органдары алған: салық төлеушінің тіркеу нөмірі туралы; жекетұлғаларды қоспағанда, салық жылында салық төлеуші бюджетке төлеген салық және басқа да міндетті төлемдер сомалары туралы; салықтық құқық бұзушылықтар мен қылмыстарды жасайтын тұлғаларды заң бойынша қудалау мақсатында құқық қорғау органдарына, салық төлеушінің салықтық міндеттемелерін айқындау туралы істерді және салықтық құқық бұзушылықтар мен қылмыстар үшін жауапкершілікті қарау барысында соттарға берілетін; Қазақстан Республикасы тараптардың бірі болып табылатын салық немесе құқық қорғау органдарының арасында өзара ынтымактастық туралы халықаралық шарттарға (келісімдерге), сондай-ақ Қазақстан Республикасы халықаралық ұйымдармен жасасқан шарттарға сәйкес басқа мемлекеттердің салық және құқық қорғау органдарына, халықаралық ұйымдарға ұсынылатын мәліметтерден басқа, салық төлеуші туралы кез келген мәліметтер салық кұпиясы болып табылады.
Салық төлеушіге қатысты ақпаратты салық төлеушінің жазбаша рұқсатынсыз басқа тұлғаға беруге болмайды. Заңда көзделген жағдайларды есептемегенде, салық органдары мен олардың лауазымды адамдары салық құпиясын жарияламауға тиіс.
Салық органдарының лауазымды адамдарының салық органдарыңдағы қызметі кезеңінде де, өзі жұмыстан босағаннан кейін де салық құпиясы болып табылатын деректерді жариялауға құқығы жоқ.
Салық органдары бюджетке түсетін түсімдерді есепке алуды, салықтар мен басқа да міндетті төлемдердің, сондай-ақ өсімпұлдар мен айыппұлдардың есептелген және түскен сомалары бойынша салықтық міндеттемелердің орындалуын салық төлеушінің жеке шотында көрсету жолымен жүзеге асырады.
• Салықтар мен басқа да міндетті төлемдердің бюджетке түсуін есептеу бірыңғай бюджет сыныптамасына сәйкес жүргізіледі.
Жеке шоттарды жүргізу тәртібін уәкілетті мемлекеттік орган белгілейді.
Салық төлеушіні мемлекеттік тіркеу және тіркеу есебіне алу тіркеу туралы (мемлекеттік тіркеу туралы, тіркеу есебіне кою туралы, тіркеу деректерінің өзгеруі туралы) өтініш, есептен шығару туралы өтініш негізінде жүргізіледі, сондай-ақ олар өкілетті мемлекеттік орган белгілеген нысан бойынша жасалып, қол қойылады, куәландырылады және салық есептілігі үшін Салық кодексінің 69-бабында көзделген тәртіппен салық органыңа беріледі.
Салық төлеушілерді мемлекеттік тіркеуге - салық төлеуші туралы мәліметтерді Қазақстан Республикасы Салық төлеушілерінің мемлекеттік тізіліміне енгізу жатады.
Салық төлеушінің тіркеу нөмірі - тұлғаны салық төлеуші ретінде мемлекеттік тіркеу және Қазақстан Республикасы салық төлеушілерінің мемлекеттік тізіліміне ол туралы мәліметтерді енгізу кезінде салықтар мен бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдердің барлық түрлері бойынша салық төлеушіге берілетін бірыңғай нөмір болып табылады.
Қазақстан Республикасы салық төлеушілерінің мемлекеттік тізілімінде - салықтар мен бюджетке төленегін басқа да міндетті төлемдердің дұрыс есептелуін және уақтылы төленуін бақылау мақсатында уәкілетті мемлекеттік орган жүргізетін салық төлеушілерді есепке алудың мемлекеттік деректер базасының жүйесі көрініс табады.
Салықтөлеушілерді мемлекеттік тіркеу және тіркеу есебіне алу тәртібін, сондай-ақ тіркеу және есептен шығару туралы өтініштерге қоса берілетін құжаттардың тізбесін КР Қаржы министрлігінің Салық комитеті белгілейді.
Тіркеу есебі кезінде - салық төлеушіні салық органыңда есепке қою, соның нәтижесінде салық төлеушінің тіркелу деректері, яғни салық төлеушінің түрған жері, оның салық салу объектілері мен салық салуға байланысты объектілері; салық төлеушінің тіркеу деректерінің ағымдағы өзгерістерін тіркеу және есептен шығару нақтыландырылады. Салық төлеушінің тіркелу деректері салық төлеушіні мемлекеттік тіркеу (тіркеу есебіне алу) кезінде оның салық органыңа берген мәліметтері құрайды.
Салық салу объектілерінің есебін жүргізу тәртібін ҚР Қаржы министрлігінің Салық комитеті белгілейді.
Қазақстан Республикасында мынадай тұлғалар:
тұрақты мекеме құру аркылы қызметін Қазақстан Рес- публикасында жүзеге асыратын заңды тұлғалар мен олардың құрылымдық бөлімшелері, оның ішінде резидент еместер орналасқан жері бойынша;
тұрақты мекеме құрмай қызметін жүзеге асыра бастаған күннен бастап отыз жұмыс күнінен астам кез келген он екі айлық кезенде қызметін Қазақстан Республикасында жүзеге асыратын резидент емес заңды тұлғалар қызметін жүзеге асыратын жері бойынша;
қызметін бірлескен жеке кәсіпкерлік нысаныңда жүзеге асыратын жеке кәсіпкерлер осы қызметін жүзеге асыратын жері бойынша;
салықтар мен бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдерді төлеушілер болып табылатын резидент жеке тұлғалар тұрғылықты жері бойынша;
Салық кодексінің 191-бабының 1-тармағында көрсетілген резидент емес жеке тұлғалар Қазақстан Республикасында болатын жері бойынша;
Қазақстан Республикасында салық салу объектілерін иеленетін резидент еместер салық салу объектілері орналасқан және (немесе) тіркелген жер бойынша;
Салық кодексінің 521-бабы 1-тармағының 1)-3), 5) және
тармақшасында көзделген негіздер бойынша мемлекеттік тіркеуге жатпайтын, резидент банктерде ағымдық шоттарын ашатын резидент еместер салық төлеушілер ретінде резидент банктің орналасқан жері бойынша мемлекеттік тіркелуге тиіс.
Салық төлеушілердің мемлекеттік тізілімін жасау және жүр- гізу тәртібін Қазақстан Республикасының Үкіметі белгілейді. Салық төлеушілердің мемлекеттік тізілімін К.Р Қаржы министр- лігінің Салық комитеті жүргізеді.
Жеке тұлғалар заңда көзделген салықтық міндеттемелері туындаған кезден бастап он жұмыс күні ішінде салық органыңа мемлекеттік тіркеуден өту және салық төлеушінің тіркеу нөмірін алу үшін өтініш жасауға міндетті.
Заңды тұлғалар мен олардың филиалдары және өкілдіктері Қазақстан Республикасының әділет органдарында мемлекеттік (есептік) тіркеуден өткен күннен бастап он жұмыс күні ішінде мемлекеттік тіркеуден өту және салық төлеушінің мемлекеттік тіркеу нөмірін алу үшін салық органыңа өтініш жасауға тиіс.
Оқшауландырылған өзге де құрылымдық бөлімшелер мемлекеттік тіркеуден өту және салық төлеушінің тіркеу нөмірін алу үшін өздері құрылған күннен бастап он жұмыс күні ішінде салық органыңа жүгінеді.
Салық кодексінің 522-бабы 1 және 2-тармақтарының ережелеріндегі мемлекеттік тіркеуден өту мерзімі осы Кодекстің 527-бабында белгіленген резидент еместерге қолданылмайды.
Уәкілетті мемлекеттік орган салық төлеушілерді мемлекеттік тіркеуді салық төлеушінің тіркеу нөмірін беріп және салық төлеуші салық органыңа мемлекеттік тіркеу туралы өтініш бергеннен кейінгі екі жүмыс күні ішінде оған салық төлеушінің куәлігін бере отырып жүзеге асырады.
Салық төлеушінің тіркеу нөмірі өзі ұсынатын салық есеп- қисабы құжаттарында, сондай-ақ салықтық міндеттемелерінің орындалуына байланысты өзге де құжаттарда көрсетілуге тиіс.
Салық органы салық төлеушінің тіркеу нөмірін оның салықтық міндеттемелеріне қатысты жіберілетін салық төлеушінің барлық құжаттарында көрсетуге тиіс. Салық төлеушінің тіркеу нөмірін беру, өзгерту және оны жарамсыз деп тану тәртібін уәкілетті мемлекеттік орган айқындайды. Салық төлеушілерді тіркеу есебі салық төлеуші салық органдарында салық төлеушілерді мемлекеттік тіркеу рәсімінен өткеннен кейін жүзеге асырылады.
Бұл ретте салық төлеушіні мемлекеттік тіркеу салық төлеушіні тіркеу есебіне алғаш рет қою болып табылады.
Салық төлеуші:
заңды тұлға, оның құрылымдық бөлімшелері, сондай-ақ Қазақстан Республикасында қызметін жүзеге асыратын шетелдік заңды тұлға: заңды тұлғаның, оның құрылымдық бөлімшесінің орналасқан орны бойынша; қызметті жүзеге асыру орны бойынша; салық салу объектілері мен салық салуға байланысты объектілердің орналасқан және (немесе) тіркеу орны бойынша;
жеке тұлға, соның ішінде жеке кәсіпкер үшін: резидентке - тұрғылықты жері бойынша; резидент емеске - келген орны бойынша; салық салу объектілерінің, салық салуға байланысты объектілердің орналасқан және (немесе) тіркеу орны бойынша; кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыру орны бойынша салық органдарында тіркеу есебіне тұруға міндетті.
Салық органы жеке тұлғаларды салық салу объектілерінің орналасқан жері бойынша тіркеу есебін Салық кодексінің 530- бабына сәйкес салық салу объектілерін есепке алуды және (немесе) тіркеуді жүзеге асыратын уәкілетті органдар беретін мәліметтер негізінде жүргізеді. Осы мақсатта: жылжымайтын мүлік (жер) үшін — олардың нақты орналасқан жері, сондай-ақ көлік құралдары үшін - көлік құралдарының мемлекеттік тіркелген жері, ал ондай жоқ болған жағдайда - мүлік иесінің орналасқан (тұрғылықты) жері салық салу объектісінің орналаскан жері болып танылады.
Құрылымдық бөлімшені тіркеу есебіне кою кезінде есепке кою туралы өтініште осы құрылымдық бөлімшені құрған салық төлеуші заңды тұлғаның тіркеу нөмірі көрсетіледі.
Салық төлеуші салық органыңа тіркеу туралы өтінішті тіркеу есебіне кою орны бойынша: тіркеу есебіне қою үшін - тіркеу есебіне қою туралы талаптар туындаған күннен бастап он жұмыс күні ішінде; тіркеу деректерінің өзгерістерін енгізу үшін - осындай өзгерістер туындаған кезден бастап он жұмыс күні ішінде беруге міндетті.
Тіркеуге алу есебі салық төлеушіге бұрын берілген тіркеу нөмірі өзгертілмей жүргізіледі. Салық органы тіркеуге алу есебіне коюды салық төлеушінің өтініші берілген кезден бастап екі жұмыс күні ішінде жүзеге асырады.
Салық төлеушінің қалауы бойынша салық органы уәкілетті мемлекеттік орган белгілеген нысан бойынша оның тіркеуге алу есебіне қойылғаның растайды.
Салық төлеушінің куәлігінде көрсетілген тіркеу деректері өзгерген жағдайда, салық органы Салық кодексінің 521-524-баптарында белгіленген тәртіп негізінде және мерзімдерде, салық төлеушінің бұрынғы тіркеу нөмірі сақталған және салықтөлеушінің бұрын берілген куәлігі жойылған жағдайда, салық төлеушінің деректері өзгертілген куәлігін беруді жүзеге асырады.
Жеке кәсіпкер немесе заңды тұлға өз қызметін жүзеге асыратын орның немесе орналасқан жерін өзгерткен жағдайда, салық төлеуші он жұмыс күні ішінде тіркеу есебінен шығару туралы өтінішті өзі тіркеу есебінде тұрған салық органыңа беруге және қызметін жүзеге асыратын жаңа орны немесе орналасқан жері бойынша тіркеу есебіне тұруға міндетті.
Салық төлеушіні Салық төлеушілердің мемлекеттік тізілімінен шығарып тастау Салық кодексінің 57,58-баптары негізіңде салықтық міндеттемелердің тоқтатылуына байланысты жүзеге асырылады.
Қазақстан Республикасы Салық төлеушілерінің мемлекеттік тізілімінен:
Салық кодексінің 521-бабы 1-тармағының 4) тармақшасында аталған резидент еместерді шығару, олардың Қазақстан Республикасындағы салық салу объектілеріне және салықтық міндеттемелерін орындауға (меншік, жерді пайдалану, шаруа- шылық жүргізу немесе оралымды басқару құқығына) қатысты құқықтары тоқтатылғанда жүзеге асырылады;
Салық кодексінің 521-бабы 1-тармағының 5) тармақшасында аталған резидент еместерді шығару олардын банктегі шоты жабылған жағдайда жүзеге асырылады;
Салық кодексінің 525-бабы 1-1-тармағының 1) және 2) тармақшаларында аталғандардан басқа, осы Кодекстің 521-бабы 1-тармағына сәйкес мемлекеттік тіркелуге жататын резидент еместерді шығару олар Қазақстан Республикасынан кеткен және осындай резидент емес Қазақстан Республикасындағы салықтық міндеттемелерін орындаған жағдайда жүзеге асырылады.
Салық төлеушіні Салық төлеушілердің мемлекеттік тізілімінен шартты түрде шығарып тастау салық төлеуші Қазақстан Республикасының заңнамалық актілерімен айқындалған әрекетсіз заңды тұлға белгілеріне сәйкес келген, сондай-ақ салық берешегі болмаған жағдайда тіркеу нөмірі сақтала отырып жүргізіледі.
Әрекетсіз заңды тұлға ретінде қорпорациялық табыс салығы туралы декларацияны немесе жеңілдетілген декларацияны заңда белгіленген мерзімнен бір жыл өткеннен кейін бермеген заңды тұлға танылады.
Банктер немесе банктік операциялардың жекелеген түрлерін жүзеге асыратын ұйымдар:
салық төлеушіге резидент еместердің жинак шоттарынан және (немесе) шетелдік қорреспондент-банктердің қорреспонденттік шоттарынан басқа банк шоттарын ашу кезінде салық төлеушінің тіркелу нөмірін ескеру, салық төлеуші заңды тұлғаға және жеке кәсіпкерге аталған шоттардың ашылғандығы жөніңде салық органдарын үш жүмыс күні ішінде хабардар етуге;
вексельді, сондай-ақ қолма-қол ақшаны қабылдау және беру жүргізілетін төлем құжаттарын қоспағанда, резидент еместердің шоттарынан және (немесе) шетелдік қорреспондент- банктердің қорреспонденттік шоттарынан басқа банк шоттары бойынша төлем құжаттарында салық төлеушінің тіркеу нөмірін қоймай, операцияларды жүргізбеуге;
төлем құжаттарын өндеу кезінде салықтөлеушінің тіркеу нөмірін тіркеу нөмірінің құрылымына (қалыптастыру алгоритміне) сәйкес көрсетілуінің дұрыстығын бақылауға;
клиентке қойылатын талаптардың бәрін қанағаттандыру үшін клиенттің банктегі ақшасы жеткілікті болған жағдайда, салық төлеушінің банк шотынан салықтар мен бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдерді төлеуге арналған төлем тапсырмаларын бірінші кезектегі тәртіппен орындауға міндетті.
Банктер белгіленген мерзімде енгізілмеген салықтар мен басқа да міндетті төлемдер сомаларын, өсімпұлдар мен айыппұлдарды алуға арналған салық органдарының инкассалық өкімдерін осындай тәртіппен салық органдары нұскамаларын алған күннен бастап бір операциялық күннен кешіктірмей орындауға тиіс.
Банктегі ақша клиентке қойылатын талаптардың бәрін қанағаттандыру үшін жеткіліксіз болған жағдайда банк:
бірінші кезекте өмірге және денсаулықка келтірілген зиян туралы талаптарды, соңдай-ақ алименттер бойынша талаптарды қанағаттандыруды көздейтін атқарушылық құжаттар бойынша ақшаларды алып қоюды;
екінші кезекте клиенттің жинақтаушы зейнетақы қорларына міндетті зейнетақы жарналарын аудару жөніңдегі міндеттемелері бойынша, сондай-ақ жұмыстан босаған кездегі жәрдемақы және еңбек шарты бойынша, оның ішінде келісімшарт бойынша жұмыс істейтін адамдардың ақысын төлеу, авторлық шарт бойынша сыйақыны төлеу жөніңдегі есептеулер үшін ақшаны алып коюды көздейтін атқарушы құжаттар бойынша ақшаларды алып қоюды;
үшінші кезекте клиенттің бюджет алдындағы міндеттемелері бойынша ақшаларды алуды жүзеге асырады.
Сонымен катар банктер мен банктік операциялардың жекелеген түрлерін жүзеге асыратын ұйымдар:
салықтар мен бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдер сомаларын салық төлеушінің банк шотыңан ақшаны есептен шығару бойынша операциялар жасалған күні Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі Қазынашы шығының шотына аударуға;
нұскамасы болған ретте, тексерілетін заңды тұлға мен жеке кәсіпкерлердің банк шоттары бойынша жасалатын операцияларды, осы шоттарда ақша бар-жоқтығын тексеруге салық органдары қызметкерлерін жіберуге;
салық кодексінде көзделген жағдайларда салық органыңың шешімі бойынша және Қазақстан Республикасының заң актілерінде белгіленген тәртіппен салық төлеуші заңды тұлға мен жеке кәсіпкердің банк шоттарындағы салық берешегін өтеу жөніңдегі операциялардан басқа барлық шығыс операцияларын тоқтата тұруға;
банк қарыз алушының берешегін есептен шығарған кезде салық төлеушіде міндеттемелерін есептен шығару нәтижесінде пайда болған кіріс туралы қарыз алушы-салық төлеуші тіркелген жер бойынша салық органың бір ай ішінде хабардар етуге;
уәкілетті мемлекеттік орган белгілеген нысан бойынша Салық кодексінің 198-бабына сәйкес салық агенттері тіркелген орын бойынша салық органдарына есеп беруге;
Салық кодексінің 16-бабы 1-тармағының 9)тармақшасына сәйкес салық органдарының жазбаша сұралуы негізінде жеке кәсіпкерлердің ағымдағы шоттарындағы және заңды тұлғалардың банк шоттарындағы ақшаның қалдығы және қозғалысы жөніңдегі мәліметтерді салық органдарына ұсынуға міндетті.
Салық кодексінің 191-бабының 1-тармағында аталған резидент емес жеке тұлғалар Қазақстан Республикасына келген немесе кәсіпкерлік қызметті бастаған күннен бастап он жұмыс күні ішінде салық органыңда мемлекеттік тіркеуден өтуге тиіс. Калған резидент емес жеке тұлғалар Қазақстан Республикасының резиденттігін алған кезден бастап салық органыңда мемлекеттік тіркеуден өтуге міндетті.
Қазақстан Республикасындағы қызметін тұрақты мекеме құрмай жүзеге асыратын резидент емес заңды тұлғалар Қазақстан Республикасындағы қызметін жүзеге асыруды бастаған күннен бастап отыз жұмыс күні ішінде салық органыңда мемлекеттік тіркеуден өтеді.
Қазақстандағы қызметін тұрақты мекеме аркылы жүзеге асырушы резидент емес заңды тұлғалар Қазақстан Республикасының әділет органдарында есепті тіркеуден өткен күннен бастап, бірақ қызметін жүзеге асыру басталғаннан бастап отыз жұмыс күніңен кешіктірмей, салық органыңда он жұмыс күні ішінде мемлекеттік тіркеуден өтуге тиіс.
Қазақстан Республикасында салық салынатын объектілерді иеленуші резидент еместер Қазақстан Республикасында салық салынатын объектіні алған кезден бастап отыз жұмыс күні ішінде салық органыңда мемлекеттік тіркеуден өтуге міндетті.
Салық кодексінің 177-бабы 3-тармағының 5)тармақшасына сәйкес қызметі резидентемес заңды тұлғаның тұрақты мекемесі ретінде қаралатын, соның ішінде резидент емес жеке немесе заңды тұлға тиісті шартқа, келісім-шартқа қол қойған күннен бастап он жұмыс күні ішінде резидентемес заңды тұлғаны есепке қою туралы немесе аталған шарт болмаған жағдайда осындай қызметі нақты басталған күннен бастап он жұмыс күні ішінде оған салық төлеушінің тіркеу нөмірін беру туралы салық органыңа өтініш табыс етуге міндетті.
Қазақстан Республикасындағы резидент еместің қызметін жүзеге асыруының басталған күні деп:
Қазақстан Республикасындағы жұмысты (қызмет көрсетуді) орындауға; Қазақстан Республикасында оның атынан іс-әрекет жасауға өкілеттік беруге; өткізу мақсатымен Қазақстан Республикасында тауарларды сатып алуға; Қазақстан Республикасында (жай серіктестікке қатысуға) бірлескен қызметті жүзеге асыруға; Қазақстан Республикасында қызметті жүзеге асыру мақсатында жүмысты (қызмет көрсетуді) сатып алуға байланысты келісімді, шартты, келісім-шартты жасасқан күн;
Қазақстан Республикасында жеке тұлғамен бірінші жеке еңбек шартын немесе азаматтық-құқықтық сипаттағы өзге де шартты жасаскан күн танылады.
Қазақстан Республикасындағы табыс көздерінен табыс алу мақсатымен Қазақстан Республикасына келетін, Салық кодексінің 521-бабының 1-тармағында аталмаған резидент еместер қызметінің басталуы туралы өтінішті Қазақстан Республикасына келген күніңен бастап он жүмыс күні ішінде салық органыңа табыс етуге міндетті.
Салық төлеуші Қазақстан Республикасының заңдарына сәйкес салық төлеушінің мемлекеттік тіркеуден өту мерзімін бұзғаны үшін; салық төлеушінің тіркеу нөмірін беру мен тіркеу есебіне қою кезінде табыс етілетін мәліметтердің растығы, сондай-ақ салық есептілігінде салық төлеушінің тіркеу нөмірін коюдын дұрыстығы және Қазақстан Республикасының заң актілеріңде белгіленген өзге де жағдайлар үшін жауапты болады.
Салық органдары салық төлеушілерді тіркеу есебін жүзеге асыру кезінде мынадай:
заңды тұлғаларды мемлекеттік тіркеуді, кайта тіркеуді және таратуды жүзеге асыратын;
статистика жүргізетін;
салық салуға байланысты объектілерді және салық салу объектілерін есепке алуды және (немесе) тіркеуді жүзеге асыратын;
лицензиялар, куәліктер немесе рұқсат беру мен тіркеу сипатындағы өзге де құжаттарды беретін;
жеке тұлғаларды Қазақстан Республикасындағы тұрғылықты жері бойынша тіркеуді жүргізетін;
азаматтық хал актілерін тіркеуді жүзеге асыратын;
нотариаттық іс-әрекеттер жасауды жүзеге асыратын;
қорғаншылық пен камқоршылықты жүзеге асыратын;
Қазақстан Республикасының Үкіметі белгілейтін басқа да уәкілетті органдармен өзара іс-әрекет жасайды.
Салық кодексінің 529-бабында белгіленген уәкілетті органдар уәкілетті мемлекеттік орган белгілейтін тәртіпке сәйкес тиісті мәліметтерді енгізу кезінен бастап он жүмыс күні ішінде салық салу объектілері мен салық салуға байланысты объектілері бар салық төлеушілер туралы мәліметтерді өзінің орналасқан жері бойынша салық органдарына табыс етеді.
Салық салу объектілерін, басқа да міндетті төлемдер алынатын объектілерді есепке алуды және (немесе) тіркеуді жүзеге асыратын уәкілетті органдар салық төлеушілер, сондай-ақ салық салу объектілері, басқа да міндетті төлемдер алынатын объектілер туралы мәліметтерді олардың есепке алынған және (немесе) тіркелген орны бойынша салық органдарына уәкілетті мемлекеттік орган белгілейтін мерзім мен нысанда табыс етуге міндетті.
Лицензиялар, куәліктер немесе рұқсат ету мен тіркеу сипатындағы өзге де құжаттарды беретін уәкілетті органдар олардың берілген (кері кайтарып алынған немесе тоқтатылған) кезінен бастап он жұмыс күні ішінде лицензия, куәлік немесе рұқсат ету мен тіркеу сипатындағы өзге де құжаттар берілген (кері кайтарып алынған немесе токтатылған) салықтөлеушілер туралы мәліметтерді өзінің орналасқан жері бойынша салық қызметі органдарына табыс етуге тиіс.
Шетелдік заңды тұлғалардың келуін (кетуін) тіркеуді жүзеге асыратын уәкілетті орган олардың келуін (кетуін) тіркегеннен кейін келудің мақсатын, орның және болу мерзімін көрсете отырып, келуші шетелдік жеке тұлғалар туралы мәліметтерді он жұмыс күніңен кешіктірмей салық қызметі органыңа табыстайды.
Бюджетке міндетті төлемдер жинауды, салық салу объектілерінің және салық салуға байланысты объектілердің есебін жүзеге асыратын уәкілетті органдар салық есептілігінде салық төлеушінің тіркеу нөмірін көрсетеді.
Салық кодексінің, 531-бабында көзделген қызметті жүзеге асыру кезінде салық төлеуші:
Бензинмен (авиациялықтан басқа), дизель отынымен көтерме және бөлшек сауда жасаудың;
Алкогольді өнім өндіру мен (немесе) көтерме сатудың;
Шыны ыдыстар қабылдаудың;
Лотереялар ұйымдастырудың, өткізудің және лотерея билеттерін сатудың;
Ойын бизнесін жүзеге асырудың;
Темекі өнімдерін өндіруді, көтерме сатуды және импортқа шығаруды жүзеге асырудын басталуы мен тоқтатылуы туралы салық органыңа мәлімдеуге міндетті.
Егер қызметтің осындай түрлері лицензиялауға жатса, қызметті жүзеге асырудың басталуын тіркеу салық төлеушінің тиісті лицензиясы болған жағдайда жүргізіледі.
531-баптың 1-тармағында аталған қызмет түрлерін жүзеге асыратын салық төлеуші салық салу объектілерін және салық салуға байланысты объектілерді кәсіпкерлік қызметінде пайдалануды бастағанға дейін өтініш беру аркылы салық органыңда тіркетуге міндетті. Салық органы өтініште аталған деректер негізіңде объектілерді есепке алуды тіркеу карточкасын екі дана етіп толтырады, екі данасын да мөрмен және салық органы басшысының қолымен растайды. Объектілерді есепке алуды тіркеу карточкасының бір данасы салық органыңда калады, ал екінші данасы салық төлеушіге беріледі.
Салық төлеу ші сал ык салу объектілері мен салық салуға бай- ланысты объектілерді тіркеу (кайта тіркеу) туралы өтінішті олардын орналасқан жері бойынша береді.
Салық салу объектілері мен салық салумен байланысты объектілерді тіркеуді (кайта тіркеуді) салық органы өтініш берілген күннен бастап екі жұмыс күні ішінде жүргізеді және ол объектілерді есепке алуды тіркеу (қайта тіркеу) журналында белгілейді.
Салық оргаңдарында тіркелмеген салық салу объектілері мен салық салуға байланысты объектілерді пайдалану Қазақстан Республикасының заңына сәйкес жауапкершілікке әкеп соғады.
Салықтық қызметті жүзеге асыру кезінде ғылыми тұрғыдан негізделіп, қалыптастырылган және заң жүзінде бекітілген белгілі бір принциптер басшылықка алынады.
Салықтық қызметтің негізгі принциптері ретінде салық жүйесінің құрылысындағы мына: заңдылық және ғылыми негізділік; жалпыға ортактылық және міндеттілік; жариялылық және әділеттілік; ыңғайлылық және жеткіліктілік; карапайымдылық және экономикалық бейтараптылық; жоспарлылық және нормативтілік; жеңілділік және бірдүркіңділік; мерзімділік және кезенділік; жүйелілік және тұрақтылық; айқындылық және нақтылық; мемлекет тарапынан барлық шаруашылық субъектілеріне теңталап коюды қамтамасыз ету; субъектілердің (салық төлеушілердің) тапкан табыстарын пайдалануларына бірдей жағдай жасау; табыс табушы заңды және жеке тұлғалардың салықтөлеу жөніңдегі міндеттері; салықтөлеушілер мен салық органдарының құқықтары мен міндеттерін белгілеу кезінде бірыңғай тәсіл қолдану; салық төлеушілер мен мемлекеттің заңды мүдделерін және құқықтарын қорғау тенділігі, резиденттілік сиякты принциптерді атауға болады.
Осы принциптерге сай, мемлекет өзіне тән міндеттері мен функцияларын атқаруға және қоғамның қажеттіліктері мен мүдделерін қамтамасыз етуге кажетті қаражаттарды салықтарды белгілеу және алу арқылы республикалық және жергілікті бюджеттер кірісіне жұмылдырады.
Пысықтау сауалдары:
Мемлекеттің салықтық қызметінің ұғымын айқындаңыз және оның қалайша қаржылық қызмет түріне жататының негіздеңіз.
Салықтардың өздеріне тән функциялары жүзеге асырылатын мемлекеттін салықтық қызметінің негізгі бағыттарын атап көрсетіңіз.
Мемлекеттің салықтық қызметінің негізгі міндеттері мен мақсатын және құқықтық негіздерін сипаттап беріңіз.
Мемлекеттін салықтық қызметінің негізгі принциптері мен әдістері жөніңде адған ақпараттарыңызды айтып беріңіз.
Мемлекеттің салықтық қызметінің құқықтық нысандарының ұғымын және оларға қандай іс-қимылдар жататының баяндап беріңіз.
К.Р Президентінің, ҚР өкілді және тиісті атқарушы билік органдарының, сондай-ақ жергілікті мемлекеттік басқару органдарының салықтық қызмет аясындағы өкілеттіліктерін сипаттап өтіңіз.
Салық заңдары мен салық салу мәселелеріне байланысты құқықтық актілерді қабылдау ерекшеліктері, процедуралары және оларды қабылдауға құқылы лауазымды тұлғалар мен уәкілетті органдар жөніңде не айта аласыз?
1.САЛЫҚТЫҚ ҚҰҚЫҚ ҚҰҚЫҚТЫҚ ҚҰРЫЛЫМ РЕТІНДЕ.
Қазақстан Республикасының салық жүйесіндегі салықтар мен өзге де міндетті төлемдердің жұмыс істеуінің қоғамдық механизмі салық төлеушілердің келісімі қажет қылмайтын, сонымен қатар әлеуметтік бағдарлы, демократиялық және құқықтық мемлекет ретінде салық төлеушілердің экономикалық-қаржылық мүдделерінің сақталуын мүмкіндігінше қамтамасыз ету жолдары қатаң ескерілетін, тек қоғамдық-мемлекеттік мүдделер басымдылығын мақсаттайтын субъектінің біржақты әмірлі ерік білдіруінің негізінде туындайтын қатынастардың қалыптасып дамуын кепілдендіретін әлеуметтік-экономикалық реттеуші қосымша құралдын болғаның қалайды.
Салық жүйесінің фисқалдық және реттеуші функцияларын іске асыру процесіне қатысушылар жүзеге асыратын әлеуметтік- экономикалық маңызы бар іс-әрекеттер салықтар мен бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдердің экономикалық әлеуетін күшейтетін бюджеттік-салықтық қатынастардың туындауын қамтамасыз ететін қосымша құралға - салықтық құқыққа негізделеді.
Салықтық құкық нормаларында мемлекеттің ішкі және сыртқы салық саясатында (оның ұстанымдарында) көзделген болашақ қоғамдық байланыстардың яғни салықтық қатынастардың аса ұтымды теориялық-практикалық модельдері бекітіледі, сондай-ақ осындай үлгілердің негізінде бір уақытта салықтық кұқықтық нормаларда белгіленген субъективтік құқықтар мен заңи міндеттер арқылы жаңағы салықтық қатынастар салықтық құқықтық қатынастар түрінде қалыптасады.
Сонымен қоғам мен мемлекеттің экономикалық-қаржылық мүдделерін қамтамасыз етуге қажетті салықтық қаражаттарды мемлекеттік бюджет кірісіне жұмылдыруға атсалысатын, заңи және экономикалық табиғаты бойынша біртекті салықтық қатынастарға мемлекет тарапынан әмірлі ықпалын тигізетін, сондай-ақ салықтық қатынастар туындайтын, өзгеретін және жойылатын субъективтік экономикалық кеңістікті толығымен камтитын айрықша куатты құрал салықтық құқық болып табылады.
Демек салықтық құқық қоғамдық-мемлекеттік маңызы бар айрықша объективті-субъективтік экономикалық саланы толы- ғымен қамти отырып осы салық салу саласындағы айтарлықтай тұрақты ұйымдастырушы және материалдық сипаттағы қатынастарды реттейтін, әлеуметтік және фисқалдық саясаттын ұстанымын көздейтін, мемлекет билігінің әкімшілік және эконо- микалық әлеуетінің салықтық кұзырындағы заңи және эконо- микалық мазмұнды құқықтық нормалардың жиынтығынан тұра- тын құқықтық құралым ретінде көрініс табады.
Қазақстан Республикасының казіргі заманғы салықтық құқығы мынадай өзіне тән ерекшеліктерімен сипатталады:
Салық салу процесін негіздейтін салықтық құқықтық нор- маларда мүмкіндігінше мемлекет пен салық төлеушілердің эко- номикалық-қаржылық мүдделерінің қарама-қайшылығы ескеріледі.
Мемлекеттің салық саясатының экономикасы тұрғысынан Қазақстан Республикасына тартылатын халықаралық ин- вестицияларға салық салуды төмендету немесе толығымен жою көзделінеді.
Салықтық құқықтық нормалар Қазақстан Республикасы салық жүйесінің макроэкономикалық даму көрсеткіштеріне байланысты жай-күйін және трансферттік қабілетін фисқалдық бағдарларға сай айқындайды.
Салықтық құқықтық нормалар мемлекеттік шаруашылық аясындағы, сондай-ақ қорпоративтік және жеке меншік шаруа- шылықтар аяларындағы фисқалдық қатынастардың құқықтық негізін құрайды.
Салықтық құқық мемлекеттік бюджеттің салықтық кірісін реттеу аясындағы мемлекеттік императивті ерік білдірудің негізін құрайды.
Салықтық құқық нормаларында салық базасын айқындау және салық ставкаларын белгілеу процесіне байланысты кағида-ережелер қатаң нақтыландырылады.
Салықтық құқық Қазақстан Республикасындағы салық салудың заңи негізін құрайды, сондай-ақ ол мемлекеттің салықтық қызметінің құқықтық нысаны болып табылады.
Салықтық құқық мемлекеттің салық жүйесінің фисқалдық негізінде қалыптастырылатын бюджеттік кірістің салықтық бөлігін бюджеттік шығыстың көлемімен байланыстырады.
Салықтық кұқық нормалары салықтық механизмнің барлық элементтерін айқындай отырып, мемлекеттің салықтық менеджментінің негізін құрайтын салықтық міндеттемелердің орындалуын қамтамасыз етеді.
Салықтық құқық нормалары салық салу аясыңда туын- дайтын трансферттік сипаттағы салықтық қатынастардың нақтылы материалдық тиімділігін республикалық және жергілікті бюджеттер арасындағы трансферттік реттеу көлемімен ұштастырылуын көздейді.
Салықтық құқық нормаларында көзделінген инвестициялық процестерді және сыртқы экономикалық қызметті салықтық ынталандыру әдістері Қазақстан экономикасын мақсатталған бағытта қайта құрылымдауға оң ықпалын тигізеді.
Өтпелі кезендегі экономикалық жағдайлардың нақтылы мән- жайларының салық жүйесіне байланысты теріс әсері Қазақстан Республикасының Салық кодексінде бекітіліп, белгіленген әрбір салықтағы инфляция құраушыны мән-жайларды айқындау мәселесін туындатады.
Мемлекеттің материалдық мүддесі мен қоғам өмірінің айрыкша аясының тоғысатын жері, көбінесе объективті қаржылық- құкыктық кұбылыс ретінде жаркын көрініс табатын салық салу саласы мемлекеттің салықтық құқығының реттеуші ықпалының ауқымы болып табылады.
Мемлекеттің салықтық құқығы әрқашанда мынадай екі негізге:
экономикалық салықтық тиісті іс-қимылдар мен қатына- старды регламенттейтін Қазақстан Республикасының Консти- туциясына және салықтық заңнамаға;
салық салу жүйесінің ұйымдастырылуы мен жұмыс істеуі- нің халықаралық құқықтық стандарттарына сүйенеді.
Салықтық құқық мемлекеттің салықсаясатының негізін ай- кындай отырып жалпы саяси ахуалға сай келетін фисқалдық әкімшілік жүргізу мәдениетін қалыптастыруға септігін тигізеді.
Салықтық құқық өзінің салықтық құқықтық әлеуетінің реттеуші ықпалының ауқымындағы қоғамдық қатынастар, салықтық-құқықтық реттеу әдістері, жүйесі және дерек көздері аркылы көрініс табады.
Салықтық құқықтың пәні деп, мемлекеттің салықтық қызметінің барысында қалыптасатын қоғамдық қатынастарды айтамыз. Осы қоғамдық қатынастар салық салу жүйесін белгілеу, салық әкімшілігін жүргізетін уәкілетті мемлекеттік органдар жүйесін айқындау, салықтық міндеттемелерді орын- дау, салықтық міндеттемелерді орындауға байланысты қажетті жағдайлар жасау, мемлекеттік мәжбүрлеу шараларын қолдану, халықаралықсалықтық шарттарда көзделген мақсаттарда жүзеге асыру, салық органдары мен басқа уәкілетті мемлекеттік органдар йрасындағы өзара (және т.б.) іс-қимылдар барысында салық салу саласында туындайтын салықтық қатынастар болып табылады.
Салық салу саласындағы қатынастар материалдық және ұйымдастыру салықтық қатынастары болып екіге бөлінеді.
Материалдық салықтық қатынастар өздерінің мынадай:
мемлекет болмысының мызғымас берік материалдық ірге тасын қалаушы;
жалпы ұлттық табысты бөлу нәтижесінде салықтық кірістің біржақты ағымдарын (каражаттарын) мемлекет пайда- сына бағдарлайтын;
мемлекет болмысына байланысты туындайтын айрықша экономикалық әрі базистік;
мүліктік-заттай сипатта болатын және оларға қатысты меншік құқығының алмасуын (мемлекет меншігіне айналуын) көрсететін;
мемлекеттік бюджет жүйесінің негізін құрайтын эконо- микалық қатынастар сипатындағы айрықша қаржылық — бөлу;
ақшалай нысандағы (кейде заттай күйіндегі) кұнның біржақты қозғалысын білдіретін;
салықтық міндеттемелердің нақты белгіленуіне карай же- келей-айқындалған;
көбінесе тұрғылықты-тұрақты көрініс табатын;
тек құкыктық нысанда болатын қатынастар түріндегі си- паттамасымен ерекшеленеді.
Ал ұйымдастыру салықтық қатынастары:
салық салу саласында жүргізілетін фисқалдық монито- рингке қатысты;
мемлекеттің салықтық құрылымы мен салық жүйесін қалыптастыруға және олардын тиісінше жұмыс істеуін атқаруларын қамтамасыз етуге байланысты;
материалдық салықтық қатынастардың ойдағьщай қалып- тасып, дамуын қамтамасыз етуге байланысты;
салықтық қызмет процедураларын белгілеуге және қол- дануға байланысты;
мемлекет пен салық органдарының, салық органдары мен басқа да уәкілетті мемлекеттік органдардын және жергілікті мемлекеттік басқару органдарының арасындағы вертикальдық және горизонталдық байланыстарға қатысты;
мемлекеттік стратегиялық салықтық жоспарлау мен бол- жамдау процестеріне қатысты және т.б. материалдық салықтық қатынастардың тиімаілігін көздейтін қатынастарға байланысты туындайды.
Салықтық құқық аталған қоғамдық қатынастардың өзінің құқықтық реттеу аясындағы ерекше саласын камтиды. Бұл қатынастардын ерекшелігі салықтық қызметті жүзеге асыруы барысында мемлекеттіңсалықтарсиякты экономикалық тұтка- ны қолдануы барысында байланысты туындап отыр. Бүгінде салықтық қатынастарды құқықтық реттеу мәселелері еліміздің әлеуметтік-экономикалық өмірінен өте маңызды және елеулі орын алуда. Нарыктық қатынастарға байланысты Кдзақстан экономикасында пайда болған жаңаша түрлендірулер еліміздің халық шаруашылығын басқару-реттеу жолында қаржылық және салықтықмеханизмдерді қолдану процестерінебаса назарауда- руды кажет етуде.
Сонымен, салықтық құқық мемлекеттін салықтық кызме- тінің процесінде туындайтын қоғамдық қатынастарды реттейтін құқықтық нормалардың жиынтығы болып табылады.
Салықтық құқық мемлекеттің салық жүйесінің фисқалдық нысандарын экономикалық және әлеуметтік тұрғыдан негіздей отырып белгілеуге ат салысады.
Салықтық құқықтың манызы мен рөлін мынадай жәйттерден байқауға болады:
мемлекеттің болмысы мен өзіне тән функцияларын ақша каражаттарымен қамтамасыз етудің заңи негізі болып табылады;
мемлекеттін салық саясатын іске асырудын негізгі құралы болып табылады;
салықтар мен бюджетке төленетін өзге де міндетті төлемдер мемлекеттің салықтық құқығының негізінде белгіленеді;
халықтын өмір сүру ортасына және әлеуметтік ахуалда- рының деңгейіне тікелей ықпал етеді;
салықтардың болмысының заңи негізі болып табылады;
қоғам болмысының әлеуметтік-экономикалық әл-аукатын арттырудың берік ірге тасы және қоғам өркениеттілігі мен мәдениетінің елеулі элементі болып саналады;
материалдық бюджеттік құқықтық қатынастардағы мем- лекеттің салық жүйесінің трансферттік кабілетін белгілі бір дәрежеге көтеруі аркылы салықтық кірістерді қамтамасыз етеді.
Салықтық-құқықтық реттеу әдістері салықсалу саласы мен тиісті салықтық қатынастар аясындағы салықтық іс-қимылдар мен окиғаларға қатысты, сондай-ақ белгіленген тәртіптер мен негіздерге байланысты мемлекеттік өктем билік-императивтік өдіс және келісімді, шартты-диспозитивтік әдіс түрінде қолда- нылады.
Мемлекеттің салық жүйесінің ұйымдастырылу құрылымы императивтік сипатта болатындықтан салықтық құқық аясын- да көбінесе императивтік әдіс пайдаланылады.
Осы императивтік салықтық-құқықтық реттеу әдістері мына:
салық салу саласындағы салық төлеушілер мен өзге де қатысушылардын мінез-қүлықтары мен кажетті іс-әрекеттері мемлекет тарапынан (әдетте уәкілетті мемлекеттік органдар) кабылданған нормативтік және жекелей салықтық-құқықтық актілердіңәмірлі-биліктік нұскамаларымен шартталынған;
салық төлеушілер мен салық органдарының және өзге де қатысушылардың нормативтік құқықтық актілерде көріністап- қан мемлекеттің биліктік нұскамасын орындаудан бас тартуға хақылары жоқ;
салықтық қатынаска қатысушы салық төлеушілер мен салық органдарының өзара құқықтары мен міндеттері мемле- кеттіңбиліктік нұскамасының және тиісті нормативтік құқық- тықактінің негізінде нақты әрі мұкиятбелгіленген;
мемлекеттің биліктік нұскамасы мен өзге де салықтық міндеттерін орындау мәжбүрлеу механизмімен қамтамасыз етілуіне орай тиісті салықтық міндеттемелерді мәжбүрлеп орын- дату уәкілетті мемлекеттік орган тарапынан біржақты өмірлі түрде не болмаса сот аркылы жүзеге асырылады.
Міне, мемлекет тарапынан салықтарды белгілеу және оларды мәжбүрлеу аркылы кайтарымсыз-баламасыз алу барысында қолданылатын императивтік әдіс осы салықтық құқықаясында таза түрінде көрініс табады. Салықтарды келісімсіз, кайтарым- сыз-баламасыз, мәжбүрлеп алу салықтөлеушілердің материалдық жай-күйлері мен мүдделеріне нұқсан келтіргенімен бұл ретте императивтік әдістен басқа әдісті қолдану мүмкіндігі бол- майды.
Алайда, мемлекеттін салықтық қызметінің аясында әлсін- әлі пайдаланылатын (пайдаланылуы ыктимал) диспозитивтік (келісімді) әдістің бар екенің жоқка шығара алмаймыз.
Осы диспозитивтік құқықтық реттеу әдісінің мынадай өзіне төн белгілері болады:
салықтық қатынастағы тараптардың құқықтары мен міндеттері осы қатынастарды реттейтін салықтық заңнамалық актілерінің және жазбаша шарт нысаныңда ресімделген екі жақтың келісімінің негізінде қалыптасады;
і 2) осыған орай салықтық қатынастар шартты сипатта болады және тараптардың екіжақтық міндеттемелерін білдіреді;
мемлекеттің салық төлеушіге тигізетін реттеуші ықпалы тек біржақты-өктем мәжбүрлеу нысаныңда ғана емес, сонымен катар экономикалық стимулдар мен материалдық мүдделеу ар- кылы кызыктыру (ынталандыру) нысаныңда көрініс табады;
диспозитивтік құқықтық реттеу әдісінің көмегімен ретте- лінетін салықтық қатынастардын заңи нысаны болып табыла- тын салықтық шарт екі тараптың өзара құқықтары мен міндеттерін туындатады;
салық органдары мен салық төлеушілердің құқықтары мен міндеттері аздап болса да теңестірілген және шарт сипатындағы жауапкершілікпен толықтырылуы мүмкін.
Мәселен, осы айткандарымызға байланысты жер қойнауын пайдаланушылардың мемлекетке төлейтін бонустарын алсак. Қол қойылатын бонус және коммерииялықтабу бонусы болып бөлінетін бұл арнаулы төлемдердің ставкалары мен түпкілікті мөлшерлері және төлеу мерзімдері мен тәртібі тек келісім-шарт негізінде айқындалып, белгіленеді.
Диспозитивтік әдіске қатысты тағы бір жәйтті мысал ретінде айтуғаболады. Белгілі бірсалықтөлеуші мен салық органдарының (басқа да уәкілетті мемлекеттік органдардың қатысуы мүмкін) арасында жасалған инвестициялық салықтық келісімшарттың талаптарына сай және инвестициялық жобалар (бағдарламалар) шеңберінде жаңа өндірістер құрған, жұмыс істеп тұрғандарын ұлғайтып, жаңарткан және басқа да тіркелген активтерді жаңадан пайдалануға енгізген (енгізетін) салық төлеушілерге сол келісім-шартқа сәйкес инвестициялықсалық преференциялары (әдетте қорпорациялық табыс салығы, жер салығы және мүлік салығы бойынша) беріледі.
Сонымен, салықтық қатынастарды құқықтық реттеу салық- тық құқық субъектілерінің құқықтық мәртебелерін айқындауды, салықтық заңи фактілерге байланысты салықтық құқықтық қатынастардың туындауын, сондай-ақ салықтық қатынастарды кұқыктық реттеу негізінде жаткан салық заңдарының импера- тивтік, ұйымдастыру-құрылыстық және диспозитивтік нормаларын қолдануды қамтамасыз ету жөніңдегі мемлекеттің және оның уәкілетті органдарының ұйымдастыру қызметтері болып табылады.
Осы диспозитивтік және императивтік салықтық құқықтық нормалар мемлекеттің кірісін (бюджеттерін) қалыптастыратын салықтар мен өзге де бюджетке төленетін міндетті төлемдерді белгілеу және алу, сондай-ақ салықтық міндеттемелердің тиі- сінше орындалуына мемлекеттік салықтық бақылау жүргізуге атсалысады.
Бұл ретте басты көрініс салықтық құқықтық қатынастардың материалдық объектісі тиісті бюджеттің салықтық кірісін калып- тастыратын ақшалай нысандағы (кейде заттай нысандағы) салық төлемінің сомасы екеніңе көзіміз жетіп отыр. Демек, материалдық салықтық қатынастар ауқымындағы салықтық нысандардың ақша каражаттары транзиттік сипатта мемлекеттік бюджет кірісіне келіп түседі. Сондықтан, салықтық құқықты бюджеттік құқықтың, оның ішінде ерекше бөлімінің айтулы «Бюджеттің кірістерін құқықтық реттеу» атты институтына баға жетпес кыз- мет көрсететін бюджеттік құқықтың ерекшеленген институты деп те тұжырымдауымызға болады.
Салықтық құқықтың жүйесі - мемлекеттің салықтық кыз- меті барысында туындайтын салықтық қатынастарды реттеуге атсалысатын салықтық құқықтық нормалардың өзара карым- қатынаста бола отырып жүйеленуін және бірігуін, сондай-ақ кыйсынды түрде белгіленген тәртіппен орналасуын көрсетеді. Біз ұстанған көзқарас бойынша салықтық құқық жүйесінің құрылымы бюджеттік құқық жүйесінің құрылымынан тым алшақ кетпеуге тиіс. Сонымен, құқықтық құрылым ретінде салықтық құқықтың жүйесі жалпы және ерекше бөлімдерден тұрады.
Жалпы бөлімге мемлекеттін салық жүйесінің ұйымдасты- ру құрылысын және оның құрылу принциптерін, салықтар жүйесінің топтастырылуын, салық төлеушілердің құқықтары мен міндеттерін, салық органдарының өкілеттіктерін, салық заңдарын бұзғаны үшін мемлекеттік мәжбүрлеу шараларын, салықсалу саласындағы басқаруды жүзеге асыратын уәкілетті органдардың қызмет бағыты мен кұзыреттерін, салық әкімші- лігін жүргізу тәртібін, мемлекет тарапынан жүзеге асырыла- тын салықтық жоспарлауды, мемлекеттік салықтық бақылауды жүзеге асыратын кұзыретті органдарды, салықтық бақылау нысандары мен түрлерін белгілейтін және салықтық тексеру- лерді жүргізу тәртібі мен тәсілдерін айқындайтын салықтық құқықтық нормалар жатады.
Салықтық кұқықтың жалпы бөлімі мына:
Салықтар, салық салу және мемлекеттің салық жүйесі;
Мемлекеттің салықтық қызметі;
Салықтық. құқық құқықтық құрылым ретінде;
Салықтық құқықтық нормалар жөне салықтық кұқықтық қатынастар;
Салықтық міндеттемелер;
Шағын кәсіпкерлікке арналған арнаулы салық режимі;
Салық салу аясындағы салықтық ынталандыру және мемлекеттік мәжбүрлеу;
Мемлекеттің салықтық құрылысы;
Салық салу саласындағы мемлекеттік басқару;
Мемлекеттік салықтық жоспарлау;
Мемлекеттік салықтық бақылау төрізді институттардан құралады.
Ал ерекше бөлімнің құрылымы әдетте Салық кодексінде белгіленген және айқындалған салықтар жүйесі арқылы көрініс табады. Реті келгенде айта кету кажет, осы салықтар жүйесі мемлекеттін салық жүйесінің ең негізгі құрылымдық элементі болып табылады. Бұл ретте тағы бір ескеретін жәйт, салық- тық құкык жүйесінің ерекше бөлімін қалыптастыру К.Р Бюд- жет кодексіне тікелей байланысты болады.
Демек ерекше бөлім мынадай тәртіппен орналасқан:
Мемлекеттік деңгейдегі бюджетке алынатын салықтар мен басқа да міндетті төлемдерді құқықтық реттеу;
Жергілікті денгейдегі бюджетке алынатын салықтар мен басқа да міндетті төлемдерді құқықтық реттеу тәрізді инсти- туттардан тұрады.
Салықтық құқық жүйесі институттарының белгілі кыйсындылық тұрғысынан орналасуы оның бюджеттік құкыктың айрықша институты деген тұжырымды дәлелдейді.
Аталған салықтық құқық жүйесі институттарының тиісті нормативтік құқықтық актілерге және экономикалық-қаржылық қыйсындылық тәртібіне сай орналасуы, мемлекеттің салық жүйесінің бюджет жүйесіне көрсететін фисқалдық қызметі салықтық кұқыктын бюджеттік құқықтың ерекше бөліміндегі барлық институттарға тікелей қатысы бар біршама айрықша құқықтық құрылым деген көзқарасты дәлелдеп отыр.
Салықтық құқықтың дерек көздеріне құзыретті әрі уәкілетті мемлекеттік органдар тарапынан салық жүйесіне және салық салуға байланысты шығарылған (қабылданған), құрамдарында салықтық құқық нормалары бар заңнамлық актілер мен заңға тәуелді нормативтік құқықтықактілержатады.
Бүгінде, салықтық құқықтың дерек көздері, иерархияны сақ- тай отырып мынадай: Қазақстан Республикасының Конститу- циясы, Қазақстан Республикасының «Салық және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдер туралы» Кодексі (Салық кодексі), Қазақстан Республикасының Президенті, Парламенті және Үкіметі кабылдайтын сальіқ салу мәселелері жөніңдегі нормативтік-күқыктық актілер, Қаржы министрлігі Салық комитетінің нүскаулық және өзге нормативтік-құкыктық актілері, жергілікті мемлекеттік басқару органдарының жергілікті салықсалуға қатысты нормативтік-қүкыктықактілері, халықа- ралық салық салуға байланысты келісім-шарттар — салық кон- венциялары түрінде көрініс табады.
Салықтық заңдар (казіргі кезде «заңнама» деп айтылып жүр) мемлекеттін салық салу саласында туындайтын қоғамдық катынастарды реттейтін нормативтік салықтық күқыктықактілердің жиынтығы болып табылады.
Қазақстан Республикасының Салық кодексі салықтар мен бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдерді белгілеу, енгі- зу, есептеу және төлеу тәртібі жөніңдегі билік қатынастарын, сондай-ақ мемлекет пен салық төлеуші арасындағы салықтық міндеттемелерді орындауға байланысты қатынастарды, яғни салық салу саласында туындайтын біртектес, бірақ өздеріне тән экономикалық және құқықтық мән-жайларына карай ерекше- ленетін қоғамдық қатынастарды айтарлықтай толықәрі жүйелі түрде реттеуді қамтамасыз ететін, бірыңғай, жинакталған және қыйсындылық тұрғысынан іштей үйлестірілген кодификация- ланған нормативтік кұқыктық акт ретінде Қазақстан Респуб- ликасы салық жүйесінің толықканды (тиімді) жұмыс істеуінің бірден бір құқықтық негізі болғандықтан өтпелі кезең жағдай- ында өркениетті және үтымды көрініс тапқан.
Пысықтау сауалдары:
Салықтық құқықтың пәнің қалай түсіндіңіз? Оны құрайтын материалдық-салықтық және ұйымдастыру салықтық қатынаста- рының ерекше белгілеріне сипаттама беріңіз.
Салықтық құқықтың ұғымын, әлеуметтік-экономикалық про- цестерге тигізетін ықпалын, мемлекеттік бюджетті қалыптастыру жөніңдегі рөлін баяндап беріңіз.
Салықтық құқықтың құқықтық реттеу әдістері ретінде көрініс
табатын императивтік және диспозитивтік әдістердің мемлекеттің салық салу аясында қолданылу ерекшеліктері мен өздеріне тән белгілерін сипаттап көрсетіңіз.'
Салықтық құқықтын құқық жүйесінде алатын орны және оның шектес жаткан конституциялық, әкімшілік құқық, «міңдеттемелік құқық» бойынша азаматтық құқық салаларымен, әсіресе қаржылық құқық саласымен арақатынасын түсіндіріп беріңіз.
«Салықтық құқық» және «салықтар заңдар» ұғымыныңаракатынасын қалайша сипаттауға болады?
Салықтық құқық жүйесінің ұғымын, құрылымын және оның құрамындагы институттарды жаңа Салық кодексінің кабылдануына байланысты жаңаша қалыптастыру жолдары мен тәсілдерін атап көрсетіңіз.
Салықтық құқықтың дерек көздерінің ұғымы, аясы және ерекше- ліктері жөніңде не білесіз. Салықтық құқық болмысының нысаны - салықтық заңдарға (заңнамаға) сипаттама беріңіз.
2. САЛЫҚТЫҚ ҚҰҚЫҚТЫҚ НОРМАЛАР ЖӘНЕ САЛЫҚТЫҚҚҰҚЫҚТЫҚ ҚАТЫНАСТАР
Негізінде кұқықтық нормалар деп, құрамындағы әмірлі нұсқамаларының сакталуы мемлекеттік мәжбірлеу шараларымен қамтамасыз етілген, өзінің заңы күші таралатын ауқымындағы нормативтік-регламенттеу жағдайының темірдей құрсауына түсетін барлық тұлғаларға қатысты нақты айқындалған міндеттер мен құқықтар белгілейтін, сан мәрте қолдану мақсатында ұзақ мерзімді көздей отырып тиісті нормативтік құқықтық актілерде калыптастырылған жалпыға міндетті жүріп-тұру (міндеттерін аткару және (немесе) құқықтарын пайдалану) қағидаларын айтамыз.
Салықтық кұқықтық нормалар мемлекеттін қаржылық қызметінің барысында туындайтын мемлекеттік қаржылық қатынастарды реттеуге атсалысатын көптеген қаржылық құқықтық қатынастардын ішінен айрыкша дараланып, мемлекеттін қаржы жүйесіне кең арналы транзиттік қаражаттар ағымын бағыттап, бұруды мақсаттайтын әрі күнделікті жүзеге асыратын, көбінесе императивті-әмірлі, сонымен бірге қажетті кездерді диспозитивті-икемді, мемлекет пен қоғам тарапынан әрдайым шексіз әлеуметтік үміт артылып және мол материалдық мүдде жүктелінетін құқықтық нормалар болып табылады.
Сонымен, салықтық құқықтық нормалар деп, мемлекеттің салықтық қызметінің процесінде туындайтын салықтық қатынастардың қатысушылары үшін жүріп-тұру кағидаларын белгі- лейтін құқықтық нормаларды айтамыз.
Қаржылық құқықтық нормалардың айрықша түрі ретінде ерекшеленетін салықтық құқықтық нормалар:
уәкілетті мемлекеттік органдар тарапынан белгіленеді және мемлекеттік биліктік-әмірлі сипатта болады;
салықтық қатынастардың қатысушыларына субъективтік құқықтар беру және заңы міндеттер жүктеу арқылы олардың салық салу аясындағы тиісті іс-қимылдарына тікелей ықпал етіп отырады;
салықтық заңнамалық актілерін қабылдау жолымен белгі- ленеді;
мемлекеттің салық салу аясындағы салықтық қатынастарды реттеу шегінде (шеңберінде) заңдықтың берік режимін орнатуға және салықтық тәртіптін сақталуын қамтамасыз етуге атсалысады;
салық салуға байланысты жағдайлар мен мәнжайларды мұқият сипаттауларымен, диспозицияларын құру кезіндегі жан- жакты нақтыландырылуымен және баяндап, жазуға қатысты тіл ерекшелігімен көрініс табады;
өздерінің жүйесіндегі императивтік, кұдыреттік және есеп- теу нормаларымен ерекшеленеді;
өздерінің құрамындағы нормалардың көбінесе мемлекеттің материалдық мүдделерін көздеулеріне орай, соңдай-ақ салық салу аясындағы кұқықтар мен міндеттердің біркелкі белгіленбеуіне байланысты қатысушы тараптардың арасында заңы теңсіздік туындатады;
өздерінің мән-жайына және бағыт-бағдарына қарай әрқашанда тиісті субъектілердің мемлекет алдындағы нақты салықтық міндеттемелерін айқындап көрсете отырып, сол міндеттемелердің туындауын негіздейді.
Салықтық кұқықтық нормалардың құрылымы өзінің құрамдас элементтері мен ішкі құрылысын көрсетеді.
Салықтық құқықтық нормалардың элементтері ретіңде гипотезаңы, диспозицияны және санкцияны айтамыз.
Гипотезада осы норманың ауқымындағы тұлғалардың шеңбері айқындалып, норманың іске асырылуына орай жағдайлар сипатталынады.
Диспозиция - тараптардың нақты міндеттері мен құқықтарын айқындау аркылы көрініс табатын тиісті мінезқұлық, іс- кимыл қағидаларынан тұрады. Демек, бұл әмірлі бұйрық, тыйым салу немесе рұқсат беру негізінде, көбінесе жүктелген міндеттерді бұлжытпай атқару түрінде жүзеге асырылатын іс-әрекеттерді нақтыландыратын қағида болып табылады.
Санкция - салықтық кұқықтық нормалардын сакталуын, олардың бұзылмауын және бұзылған құқықты қалпына келтіруді көздей отырып жүзеге асырылатын мәжбүрлеуді қолдану жөніңдегі мемлекеттің әлеуметтік қабілетін көрсетеді. Салықтық құқықтық санкцияның: тек ақшалай сипатта болуы; тек мемлекет кірісіне түсуі; оны тек мемлекет мұддесін көздейтін субъектінің қолдануы; әркашанда салық төлеушілерге бағыт- талуы сияқты өзіне тән белгілері болады.
Мазмұн бағыттары мен аяларына, жай-күйлері мен заңы мән-жайларына қарай әр түрге бөлінетін салықтық қүқықтық нормалардын ішіндегі аса қажеттісі — реттеуші салықтық кұқықтық нормалар болып табылады.
Реттеуші салықтық құқықтық нормалар өздерінің заңы мәніңе байланысты:
Міндет жүктейтін салықтық құқықтық нормалар;
Тыйым салатын салықтық құқықтық нормалар;
Рұқсат беретін салықтық құқықтық нормалар болып бөлінеді.
Салық салу аясында қолданылатын құқықтық реттеу әдістеріне байланысты салықтық-құқықтық нормалар императивтік және диспозитивтік, сондай-ақ салықтық құқықтық реттеу пә- ніңе орай материалдық және ұйымдастыру салықтық кұкықтық нормалары болып бөлінеді.
Қоғамызда туындайтын әр алуан кұкықтық қатынастардың қатарынан салықтық кұкықтық қатынастар да өздеріне тиесілі орның алады. Қалыптасқан дәстұр бойынша салықтық кұкықтық қатынастарды қарастырмастан бұрын жалпы кұкықтық қатынастардың ұғымы мен мәнің айқындауымыз қажет.
Әдетте кұкықтық қатынастар мемлекеттің мәжбүрлеу күшімен қамтамасыз етілген және қатысушылардың субъективтік заңы кұкықтары мен міндеттерінің болуымен сипатталатын, сондай-ақ кұкықтық нормалар негізінде тиісті тұлғалардың арасында пайда болатын жекелеген қоғамдық байланыстар деп түсіндіріледі.
Осы айқыңдама негізінде кұкықтық қатынастардың өзіне тән кейбір белгілерін бөліп шығаруға болады.
Біздің ойымызша, ең басты белгісі тұлғалардың арасындағы, олардың кұкықтары мен міндеттері арқылы байланысы, яғни айрықша коғамдық байланыс. Бұл орайда кұкықтық қатынаска қатысушылардын бір біріне қатысты белгіленген мән-жайлардың болатының байкаймыз. Екі жақтын да өздеріне тән заңи кұкықтары мен міндеттері болғандықтан, сондай-ақ осындай кұкықтары мен міндеттерінің, бірыңғайлығы арқасында өз ара байланысқан екі тарап бір-бірін кұкықтық қатынасқа қатысушылар ретінде таниды.
Құкықтық қатынастардың келесі белгісі, осы тараптардың (тұлғалардың) арасындағы байланыс мемлекеттің мәжбірлеу күшімен қорғалады. Қандай болмасын тұлға субъективтік заңы кұкықтар мен міндеттерге ие болған кезден бастап, бірден мемлекетке қатысты ерекше жағдайға тап болады. Былайша айтқанда мемлекет субъективтік (өкілеттік берілген) кұкық иесінің іс-әрекетін қолдайды, кепілдендіреді және орындайтын міндеттерінің жүзеге асырылуын қамтамасыз етеді. Құкықтық қатынастардың тағы бір маңызды белгісі заңды (заңы) фактілерге байланысты кұкықтар мен міндеттерді нақтыландырудан тұрады. Құкықтық қатынастың құндылығы ол кұкықтық нысан мен ресімделген шынайы қоғамдық қатынастарды нақтылы көрсетеді.
Бұл ретте айта кететін бір жәйт, заңы фактілерге қарамастан кұкықтық реттеу бар жерде жалпыға бірдей кұкықтар немесе жалпыға бірдей міндеттер жөніңде сөз козғалады.
Дегенмен заң нормалары әрбір кұқық субъектісіне тікелей арналады (бағыт- талады). Құқықтық реттеу әрқашанда нақты кұқықтар мен міндеттердің болуын қалайды, ал кұқықтар мен міндеттердің көлемі мен мазмұны және белгілену мүмкіндігі заңы фактілерге байланысты (тәуелді) болады.
Құқықтық нормадағы тәртіптің жалпы ауқымы жүзеге асырылатын нақты жағдайларға байланысты тұлғалар бойынша және өкілеттік құрамында нақтылаңдырылады.
Сонымен кұқықтық қатынастар өзге қоғамдық қатынастарға қарағанда мынадай өзгешеліктермен ерекшеленеді:
Әрқашанда ықпалды (ерік білдіретін) сипатта болады;
Объективтік және субъективтік құқықтарды жүзеге асыру нысаны болып табылады;
Субъектілерінің өз ара іс-әрекеттері нақтылы белгіленген субъективтік кұқық пен заңды міндеттер көлемінде жүзеге асырылады;
Тиісті заңы фактілердің болуына байланысты туындайды және соларға байланысты өзгереді немесе тоқтатылады;
Әрқашанда қозғалыста болатын құқықтық құбылыстарға
жатады;.
Құқықтық қатынас мәселелері субъективтік заңы кұқықтар мен міндеттерді қатысушылардын жүріп-тұруы ауқымында есепке ала отырып қарастырылады.
Құқықтық қатынас белгілі бір ішкі құрылысы бар өте құрделі құрылым болып табылады. Құқықтық қатынастың материалдық мәні мен заңы нысаныңың бір ыңғайлығы тұрғысынан алғандағы құрамы мынадай:
кұқықтық қатынастын мәніңен;
кұқық субъектілерінен;
кұқықтық қатынас объектілерінен тұрады.
Құқықтық қатынастардың заңы мәні субъективтік заңы
кұқық пен міндеттер болып табылады. Ал материалдық мәніңе уәкілетті тұлға жүзеге асыра алатын, сондай-ақ заңы міндеттелген тұлға жүзеге асыруға міндетті нақтылы жүріп-тұру іс-кимылдары жатады.
Құқықтық қатынастарды мәні бойынша материалдық және заңы деп межелеу оның аясындағы барлық іс-әрекеттерді және субъективтік кұқықтар мен міндеттерді назардан тыс қалдырмауға мүмкіндік береді.
Құқықтық қатынастардын мәніңе тек оған қатысушылардың кұқықтары мен міндеттері ғана емес, сонымен бірге сол кұкықтар мен міндеттерге сәйкес жүзеге асырылатын нақтылы жүріп- тұрудың әр алуан (экономикалық, өктем-ұйымдастырушылық, әлеуметтік-мәдени және баска) мазмұны да жатады.
Құқықтық қатынастардың мәнің шынайы қоғамдық қатынастар мен олардың заңы нысаныңың бір ыңғайлығы тұрғысынан қарастырған ыңғайлы болады. Құқықтық қатынастардың мәнің материалдық және заңы деп бөлу себебі философиялық тұрғыдан әрбір құбылыстың өзіне тән мән-жайына орай шартты көрініс табады.
Құқықтық қатынастардың қозғалысы олардың субъектілерінің іс-әрекеттеріне байланысты болады. Құқық субъектісі заңы ғылым мен практиканың маңызды категорияларының бірі болып саналады. Субъектілерсіз кұқықтық қатынастар туындамайды. Құқықтық субъектілері өз ерекшеліктеріне байланысты субъективтік заңы Құқықтар мен міндеттерге нақтылы ие бола алатын тұлға және қоғамдық қатынасқа қатысушы болып саналады.
Бұл орайда тұлға өз бетімен өз еркін қалыптастыруға, білдіруге және жүзеге асыруға қабілетті болады, сондай-ақ кұқықтық қатынастарға шынайы қатыса алатын тұлға, яғни заңы норманың күшімен кұқық субъектісі болған тұлға ретінде көрініс табады. Екі негізгі құрылымдық элементі бар кұқықтық субъектілігі кұқық қабілеттілігін, яғни кұқыққа ие болу және міндеттерді орындау қабілеттілігін және әрекет қабілеттілігін, яғни өз бетімен кұқықтары мен міңдеттерін жүзеге асыру қабілеттілігін білдіреді.
Құқықтық субъектісі кұқықтық субъектілікке нақты ие бола алатын тұлға, яғни кұқықтық катынастарға тұрақты (әрдайым) қатысуға кабілеті бар тұлға. Ал кұқықтық қатынас субъектісі нақты бір кұқықтық қатынастын шынайы (міңдетті) қатысушысы болып табылады.
Құқықтық қатынас субъектілеріне азаматтар, қоғамдық бірлестіктер, мемлекеттік органдар, заңды тұлғалар және мемлекет жатады.
Құқықтық қатынастың соңғы элементі - объектісі субъекті- лердің субъективтік заңы кұқықтары мен міндеттері бағытталған қоршаған ортаның құбылыстары, яғни субъектілердің мүдделері мен мұқтаждықтарын қанағаттандыруға қажетті немесе қанағаттандыра алатын материалдық және материалдық емес игіліктер, кейде сол игіліктердің қозғалысын қамтамасыз ететін іс-әрекеттер болып саналады. Заңы ғылымда объект категориясы субъектімен тікелей байланыстырылмайды, өйткені объектілер кұқықтық қатынастардың бағдар-бағытына қатысты қарастырылады.
Құқықтық қатынас объектісі осы қатынасқа қатысушы субъектілердің өз ара субъективтік заңы кұқықтары мен міндеттерін жүзеге асыру барысында туындайтын заңы байланыс бағытталған құбылыс және салықтық міндеттеменің болуын шарт- тайтын заңы факті болып табылады. Салықтың заты салық объектісінің мүліктік көрінісі болып есептелінеді. Сондықтан, кейбір авторлардын кұқықтық қатынас объектісі (салық объектісі) салық төлеушінің материалдық игіліктері болып табылады деген тұжырымдары негізделмеген (А.Худяков).
Кейбір қоғамдық қатынастар бастапқы кезде өзді өзімен болып біте қайнасқандарымен, кейіннен белгіленген мән-жайлардыңтуындауына байланысты кұқықтық нысанда көрініс табады. Ал көптеген қоғамдық қатынастар тек кұқықтық қатынастар түрінде ғана өмір сүре алады. Егер осыңдай нақтылы заңы сипатын жоғалткан болса, онда олар тоқтатылады. Осындай катынастарға қаржылық қатынастар жатады.
Салықтық кұқықтық қатынастар өз экономикалық- құқықтық табиғатына орай, қаржылық құқықтық қатынастардын ерекше түріне жатады.
Салықтық кұқықтық қатынастар деп айрықша қаржылық кұқықтық нормалар негізінде мемлекет пен салық төлеушілердің арасында туындайтын коғамдық байланыстарды айтамыз. Бұл ретте басты ерекшеліктер былайша сипатталады: мемлекеттің салық төлеушілерден салық төлеуді талап етуге қажетті кұкығы бар; ал салық төлеушілерде салықты төлеу жөніңдегі заңы міндеттері бар.
Салықтық қатынастар әр қашанда мүліктік (ақшаның өзін мүлік деп есептеуге болады) сипатта, сондай-ақ салық төлеуші мемлекетке белгіленген соманы төлеуге міндетті болғандықтан біржақты өктем сипатта болады.
Салықтық қатынастар салық салу жүйесінің экономикалық және кұқықтық мән-жайларына байланысты материалдық және ұйымдастыру салықтық қатынастары болып бөлінеді.
Материалдық салықтық қатынастар мынадай өзіне тән белгілерімен сипатталынады:
мемлекеттің салықтық қызметінің өнімі - нәтижесі болып табылады және мемлекеттік шаруашылық аясында туындайды;
бұлар тек мемлекет (Қазақстан Республикасы) қарамағына бағытталған біржақты қозғалысты білдіретін ақшалай қатынастар болып саналады;
- 3) осы қатынастар базистік әрі трансферттік қабілетімен ерекшеленеді;
осы қатынастар мемлекеттегі жиынтық қаржылық нәтижені, яғни ақшалай нысаңда жасалған құнды бөлуге (және қайта бөлуге) байланысты объективті процесті көрсетеді;
бұлар тұрақты фисқалдық мәні мен сипатына қарай республикалық немесе жергілікті бюджеттердің мүліктік заттай негізін құрайды;
бұлар тек мемлекет пен салық төлеушінің арасыңдағы тиісті салықтық міндеттемелердің тиісінше орындалуын қамтамасыз етеді;
бұлар мемлекеттің салықтық қызметінің құқықтық әдістерінің нәтижесіне, яғни нормативтік салықтық кұқықтық актілерге негізделінетіндіктен әрқашанда кұқықтық нысанда болады.
Ал ұйымдастыру салықтық қатынастары мынадай ұйымдық- кұқықтық және реттеуші мән-жайларымен ерекшеленеді:
бұлар мемлекеттік стратегиялық индикативтік салықтық жоспарлауға қатысты туындайды;
бұлар тиісті бағыт-бағдары бар фискальдық-базистік қатынастардың туындауын қамтамасыз етеді;
бұлар көбінесе мемлекеттік салық әкімшілігін, соның ішінде фисқалдық мониторинг жүргізу процесінде пайда болатындықтан салық салу аясындағы мүдделердің паритетті болуына ат салысады;
осы қатынастар мемлекеттін фискальдық жүйесін қалып- тастыру және оның тиісінше қызмет аткаруын қамтамасыз ету барысында жарқын көрініс табады;
бұл қатынастар мемлекеттің салық органдарының фискальдық-қаржылық өкілеттіліктерін нақтылы белгілеу және мемлекет пен жергілікті мемлекеттік басқару органдарының фискальдық құзыреттерін айқыңдау және белгілеу кезінде пайда болады;
бұлар коғамдық-мемлекеттік маңызы бар қатынастар ретінде өнімді материалдық салықтық қатынастардың туындауына плацдарм дайындайды және олардың барынша тиімді әрі рентабельді болуын қамтамасыз етеді;
бұлар салықтық кұқықтық актілердің ауқымында туын- дайтындықтан әрдайым кұқықтық нысанда көрініс табады.
Салықтық кұқықтық қатынастар да материалдық және ұйымдастырушы болып бөлінеді. Материалдық салықтық кұқықтық қатынастар салықтық төлем затының (объектінің) салық төлеу- шіден мемлекетке өтуін көрсетеді, ал ұйымдастырушы салықтық құкықтық қатынастар мемлекеттің салық қызметі органдарының, салық салу жөніңдегі операцияларға қатынасатын, бірак өздері салық төлеуші болып табылмайтын субъектілермен ара- қатынасын, мемлекеттің салықтық құрылым дарының калыптасу және жұмыс істеуі барысындағы байланыстарын білдіреді.
Осындай қатынастар мемлекеттік мәжбүрлеу күшімен қорғалады және мемлекет салықтан жиылған қаражаттарды мемлекеттік бюджетте көзделген мақсаттарға жұмсауға міндетте- неді.
Барлық қаржылық кұқықтық қатынастар сияқты салықтық құқықтық қатынастар да тек мемлекет еркіне сай және тек қар- жылық (салықтық) құқықтық нормалардың негізінде пайда бо- лады. Мемлекет өзінің мүдделерін қанағаттандыруға қажетті қаржылық ресурстарды әрдайым, тұрақты қалыптастыруды көздей отырып қаржылық кұқықтық нормаларының негізінде осы жағдайларды жүзеге асырудың қоғамдық байланыс нысаныңдағы моделін құрады.
Бұл орайда кұқық реттеуші функцияны орындайды, яғни ол салықтық кұқықтық қатынастарды заңы нысанда ресімдейді. Осындай қатынастар кейіннен қатысушыларының тиісті іс- әрекеттерінің нәтижесінде нақты мазмұнға ие бола отырып толыққанды қоғамдық қатынастарға айналады. Сондықтан ешқандай салықтық қатынастар кұқықтық нормаларынан тыс бола алмайды. Қаржылық қатынастар әр қашанда мемлекет шығаратын нормативтік актілерге байланысты туындайтындықтан басқа экономикалық қатынастарға қарағандағы айырмашылығы, олар әр қашанда кұқықтық сипатта болады, былайша айтканда туындаған сәттен бастап кұқықтық катынастар болып табылады.
Салықтық кұқықтық қатынастардың туындауы заңдарға, яғни жоғары заң күші бар актілерге байланысты болады. Салықтық кұқықтық қатынастар аса манызды, басымды әрі құрделі қоғамдық қатынастар болғандықтан, оларды заң шығару арқылы белгілеп, бекіту және реттеу қажеттілігі бірінші кезекте тұратыны баршаға мәлім.
Заңы әдебиеттерде салықтық кұқықтық қатынастарды ен басты кұқықтық қатынастар қатарына жатқызу: жалпы салық салу жүйесі мен әрбір нақтылы төлем түрінің ұлттық табысты бөлу, қайта бөлу процесіне, заңды және жеке тұлғалардың табыс мөлшерлеріне айтарлықтай ыкпал етулеріне байланысты экономикалық және әлеуметтік саяси маңызы, сондай-ақ салық салу саласындағы мемлекеттің бірыңғай бюджет-қаржы саясатын кұқықтық қамтамасыз ету қажеттілігі сиякты факторларға байланысты түсіндіріледі.
салықтық кұқықтық қатынастар әркашанда жекелей жіктеу сипатында болады. Оның себебі салықтық кұқықтық қатынастың әрбір қатысушысы нақтылы және жекелей белгіленген. Қандай болмасын салықтық кұқықтық қатынастардың міндетті қатысушысы әркашанда мемлекет болса, сол қатынастардын екінші жағында кұқық нормасында көрініс тапкан нақтылы- жекелей айқындалған жиынтық белгілері бар салық төлеуші тұрады.
Салықтық кұқықтық қатынастар аясындағы материалдық салықтық кұқықтық қатынастар ақшалай нысандағы салықтық төлемдерді салық төлеушілерден мемлекет қарамағына өту сәтін білдіреді. Бұл ретте салықтық міндеттемелерді орындау салықтарды тиісті бюджетке тікелей төлеу арқылы көрініс табады. Материалдық салықтық кұқықтық қатынастардың туындау себебіне және олардың айрықша көрінісіне мемлекеттің салық төлеушілерден салықтарды төлеуді талап ету құқығы мен салықтарды төлеу жөніңдегі салық төлеушінің заңы міндеттері жатады.
Салықтық кұқықтық қатынастардын құрамын қарастыру кезінде бірінші кезекте кұқықтық қатынас құрамын айқындау қажет. Жалпы кұқық әлемінде кұқықтық қатынастың заңы нысаныңың құрамына оның заңы мәні мен кұқықтық қатынастын құрамы, сондай ак оның материалдық мәні мен заңы нысаны жаткызылады.
Осы орайда кұқықтық қатынастың заңы мәнің құрайтын субъективтік кұқықтық пен міндеттерге қоса, құқық субъектісі мен кұқықтық қатынас объектісін атауға болады. Демек, салықтық кұқықтық қатынастар да бірыңғай заңы мәні мен заңы нысандары бар қатынастар болып табылады.
Сонымен салықтық кұқықтық қатынастардың құрамына заңы мәні ретінде субъективтік кұқықтар мен міндеттердің жиынтығы, ал материалдық мәні ретінде субъектілердің нақтылы іс-қимылдарында көрініс табатын сол кұқықтар мен міндеттерді жүзеге асыратын субъектілер (қатысушылар) және объектілер кіреді.
Салықтық кұқықтық субъектілері өздерінің субъективтік кұқықтары мен заңы міндеттері арқылы байланыс жасайды. Уәкілетті мемлекеттік органдар мемлекет тарапынан жүктелген міндеттерді тек өздеріне рұксат етілген жүріп-тұру шаралары мен әмірлі кағидаларының арқасында жүзеге асыра алады. Олардың әмірлі талап ету, алып қою, бұйрық беру және т.б. өктем түрде көрініс табатын рұқсат етілген тәртіп шаралары (өкілеттіліктері) екінші тараптын заңы міндеттерімен қамтамасыз етілген.
Мемлекеттің талап ету құқығына салық төлеушінің оны мойындау және өз бетімен әрі ерікті түрде салықты төлеу аркылы сол талапты қанағаттандыру жөніңдегі іс-қимылдары сай болуға тиісті.
Салық төлеуші өз міндеттерін орындаудан бас тартқан жағдайда мемлекеттің талап ету құқығының жалғасы болып табы- латын мемлекеттік мәжбірлеу құқығы пайда болады және іске асырылады. Сонымен салық салу аясындағы мемлекет осы катынастардың тұрақты субъектісі және оларды қамтамасыз ету кепілі ретінде көрініс табады.
Салық төлеушілердің салықты төлеу жөніңдегі заңы міндеттерінде салықты төлеу тәсілі, белгіленген мөлшері, белгіленген мерзімі сияқты шарттылықтар орын алады және осыған байла- нысты міндетті жүріп-тұру шегі қатаң айқындалады.
Салықты төлеу жөніңдегі борыш салық төлеушінің Консти- туциялық міндеті және әлеуметтік борышы болып саналады, сондай-ақоны орындау кезінде мемлекеттік-қоғамдық маңызы бар мүдделер мен қажеттіліктер қамтамасыз етіледі.
Нақтылы салықтық кұқықтық қатынас субъектілері осы қатынастың қатысушылары болып саналады. Сапықтық құқықтық қатынастардың бір тарабында оның міндетті әрі тұрақты субъекті - мемлекет, ал екінші жағында салық төлеушілер тұрады.
Салықтық құқықтық қатынастар мемлекеттің салық салу саласында салық әкімшілігін жүргізуге, салықтарды белгілеуге және алуға байланысты туындап, тиісті салықтық кұқықтық нормалармен реттелген салықтық қатынастар болып табылады.
Салықтарды алу жөніңдегі материалдық салықтық қатынастар салықтық кұқықтық қатынастардың өзегі ретінде аса маңызды көрініс табатының білуіміз қажет. Ал салықтық кұқықтық қатынастардың өзегі деген объективті қаржылық- кұқықтық құбылысты ашып көрсетсек, оның тек салық төлеушіге қатысты біржақты салықтық міндеттемеден тұратының байкаймыз. Демек, салықтық кұқықтық қатынастардың материалдық көрінісі салықтық міндеттемелер болып табылады.
Салықтық кұқықтық қатынастар өздеріне тән мынадай белгілері аркылы сипатталады:
материалдық салықтық қатынастар мемлекеттің кұқықтық реттеуінің нәтижесінде және тек салық салу аясында ғана туындайды;
ұлттық табыстың мемлекетке тиесілі бөлігін заңды негізде алуға байланысты қайта бөлу процесінде туындайды;
мемлекет кірісін қалыптастыру барысында пайда болатындықтан экономикалық қатынастардың айрықша түріне- базистік қатынастар катарына жатады;
осы кұқықтық қатынастардың объектісі өздеріне жүктелген міндеттеме бойынша салықтың затын (сомасын) мемлекет кірісіне тікелей аудару жөніңдегі салық төлеушілердің іс- әрекеттері болып табылады;
осы кұқықтық қатынастардың субъектілері салықтық кұқық қабілеттіліктері бар, сондай-ақ салықтық әрекет кабілеттілігіне ие болған тұлғалар болып табылады;
осы кұқықтық қатынастардын тұрақты әрі міндетті субъектілері ретінде мемлекеттің бір тұтас өзі немесе өзі өктем салықтық өкілеттілік берген уәкілетті орғаны - салық органы көрініс табады;
осы кұқықтық қатынастар материалдық және ұйымдастыру қатынастары болып бөлінеді;
ұйымдастыру салықтық кұқықтық қатынастары мемлекеттін салықтық құрылымын қалыптастыруға және оның қызмет аткаруына жағдай жасауға, сондай-ақ салық салуға байланысты операцияларға қатысатын субъектілердің өз ара карым-катнастары мен байланыстарын білдіреді.
Материалдық салықтық кұқықтық қатынастар:
мемлекеттің өз материалдық мүддесін көздей отырып тікелей қатысуының және біржакты - өктем ерік білдіруінің нәтижесінде туындайды;
қатаң міндеттелген түрде толығымен әрі уақтылы орын- далатын біржақты салықтық міндеттемелердің жарқын көрінісі болып табылады;
мемлекеттік-өктем сипатта және билік ету-бағыну түрінде болғанымен, салық салу аясындағы заңдылықтын қатан сакталынатын көрсетеді;
мемлекет пен қоғамның материалдық мүдделеріне сай туындайтын кұқықтық қатынастар болғандықтан мемлекет тұрғысынан мәжбүрлеу күшімен қорғалады;
тұрақты әрі міндетті субъектісі мемлекеттен баска субъек- тілері мұқият айқындалып, олардың біржақты міндеттемелері белгіленген мүліктік (ақшалай-заттай сипаттағы кұқықтық қатынастар болып табылады.
Ұйымдастыру салықтық кұқықтық қатынастары:
мемлекет пен оның салық органдарының арасында;
мемлекеттің салық құрылымының ішінде;
салық органдары мен салық агенттерінің арасында;
салық органдары мен тиісті банктердің арасында;
салық органдары мен салық өкілдіктерінің арасыңда салық салу мәселелері мен салықтық инфрақұрылымдар жөніңде туындайды.
Салықтық кұқықтық қатынастардың негізгі субъектілеріне:
Мемлекеттің (бір тұтас) өзі;
Парламент;
Үкімет;
Қаржы министрлігі;
Қаржы министрлігінің Салық комитеті;
Салық комитетінің аймақтардағы және т.б.салық органдары;
Қаржы министрлігінің Қаржылық бақылау және мемле- кеттік сатып алу комитеті;
Бюджеттен тыс мемлекеттік қорлардың органдары;
Қаржы министрлігінің Кедендік бақылау комитеті;
Салық агенттері;
Салық өкілдігі;
Салық төлеуші жеке тұлғалар;
Салық төлеуші шаруашылық қызмет субъектілері;
Жергілікті Мәслихаттар;
Жергілікті әкімдіктер жатады.
Салықтық кұқықтық қатынастардың қосымша қатысушылары:
банктер;
банктік операциялардың жекелеген түрлерін жүзеге асыратын ұйымдар;
салықтық консультанттар;
тіркеу органдары;
лицензиялау органдары;
кұқық қорғау органдары;
Қаржы полициясы агенттігі;
Қаржы рыногы мен қаржылық ұйымдарды реттеу және қадағалау жөніңдегі агенттік;
судьялар;
нотариустер және т.б. болып табылады.
Өзінің салықтық міндеттемесінде белгіленген мерзімде және көзделген тәртіп бойынша салық төлемінің сомасын (затын) мемлекет кірісіне өткізу жөніңдегі заңы міндет жүктелген тұлға салық төлеуші деп танылады.
Салық төлеушілерге салықтық кұқықтық қабілеттілігіне және әрекет қабілеттілігіне ие заңды және жеке тұлғалар жатады. Олар салық салудың экономикалық принциптері мен тиісті заңның талаптарына орай резиденттер және резидент еместер болып бөлінеді.
Сапық кодексінің тиісті баптарында салық төлеушілердің негізгі кұқықтары мен міндеттері белгіленген.
Қазақстан Республикасының салық салу аясындағы салық төлеуші:
заң жүзінде белгіленген өзіне тиесілі салықтық міндеттемелерін дер кезінде және толық көлемде орындауға;
салық есептеулері мен салық салуға байланысты құжат- тарды заңда белгіленген тәртіп негізінде табыс етуге;
салық органдарының анықталған салықтық заңдардың бұзылуын жою жөніңдегі заңды талаптарын орындауға, сондай- ак олардың өз қызметтеріне байланысты міндеттерін атқару кезіндегі заңды іс-қимылдарына кедергі жасамауға;
салық органдарының лауазымды адамдарын белгілі нысандағы әмірлі талап негізінде салық салу объектісі және салық салуға байланысты объектісі болып табылатын мүлікті тексеруге жол беруге;
сауда операцияларын жүзеге асыру немесе қолма-қол ақша, банктік төлем карточкасы, чектер арқылы қызмет көрсету кезінде тұтынушылармен есеп айырысуды фисқалдық жады бар бақылау-кассалық машинаны міңдетті түрде қолдануға және тұтынушының қолына бақылау чегін беруге міндетті.
Сонымен бірге, Қазақстан Республикасындағы салық төлеуші:
салықтық бақылау нәтижелерін алуға;
салық құпиясының сақталуын талап етуге;
салық салуға қатысы жоқ ақпарат пен құжаттарды табыс етпеуге;
мемлекеттің салық салу кұзырының ауқымындағы салықтар мен баска да міндетті төлемдер туралы және салық заңдарындағы өзгерістер жөніңде салық органдарынан акпарат алуға;
салықтық қатынастардағы мәселелер бойынша өзінің мүдделерін жеке өзі не болмаса өз өкілі аркылы білдіруге;
салықтық міндеттемелерді орындау бойынша бюджетпен есеп айырысудың жай-күйі жөніңде өзінің жеке шотынан көшірме алуға;
тиісті заңнамалық актілерде белгіленген тәртіп негізінде салықтық тексеру актілері жөніңдегі хабарламаға және салық органдарының лауазымды адамдарының іс-әрекеттеріне (әрекетсіздіктеріне) шағым жасауға;
салықтық бақылау нәтижелері бойынша салықтар мен бюджетке төленетін баска да міндетті төлемдер жөніңде салық органдарына түсіндірме табыс етуге құқылы.
Салықтық әрекет қабілеттілігі - белгілі бір заңды фактілердің болуына орай салық төлеуші ретінде нақты тұлғаға жүктелген тиісті міндеттер мен құқықтарды сол тұлғаның өз тарапынан жүзеге асыру қабілеттілігі болып табылады.
Қазақстан Республикасының салық салу кеңістігінде салықтық заңнамаға, сондай-ақ мемлекет тарапынан берілген өктем өкілеттіктерге сүйене отырып экономикалық және заңның манызы бар өздеріне тиесілі негізгі қызметтерін кәсіби деңгейде жүзеге асыратын айтарлықтай дәрежеде мамандандырылған бірден- бір фисқалдық орган салық органдары болып саналады.
Осы салық органдарының ағымдағы функционалдық кыз- меттерінің басымды бағыты көбінесе салық төлеушілердің салық заңдарының тиісті әмірлі талаптарын бұлжытпай орындауларына бақылау жүргізу және оларға қажетті жерінде міндеттілік жүктеу барысында өктем билік тұрғысынан ықпал ету түрінде жүзеге асырылады.
Қазақстан Республикасының Салық кодексінде салық органдарына қызметтерін жүзеге асыруға байланысты құқықтар берілген, сондай-ақ мемлекет пен салық төлеушілердің мүдделі балансын сақтауға қажетті міндеттер жүктелген.
Салық оргаңдары:...;
салық кодексінде көзделген нормативтік- кұқықтық актілерді (заңның негізінде, заңға сәйкес) әзірлеуге және беқітуге;
өз құзыреттері шегінде салықтық міндеттемелердің туындауы, орындалуы және тоқтатыпуы жөніңдегі мән-жайларды өз аумақтарындағы салықтелеушілері мен баска да мүдделі тұлғаларға түсіндіру ге және соған байланысты түсініктемелер беруге;
салық кодексінде катаң белгіленген тәртіп негізіңде салықтық бақылауды жүзеге асыруға;
салық кодексініңерекше бөлімінде көзделген жағдайлар да салық төлеушінің салықтық міндеттемелерін жанама әдіс арқылы айқындауға;
Қазақстан Республикасының заңнамалық актілерінде белгіленген тәртіп бойынша салықтық тексеру жүргізу барысында салық төлеушілерден олардың салықтық құқық бұзушылық жасағандығын айғақтайтын құжаттарды алып коюға;
Казакстан Республикасының Үкіметі бекітетін тізбе бо- йынша салық төлеушілерден уәкілетті мемлекеттік орган белгілеген тәртіп негізіңде электрондық құжаттар түріндегі акпараттар алуға;
орналасқан жеріне қарамастан табыс табу үшін пайдала- нылатын кез келген салық салу объектісі мен салық салуға бай- ланысты объектілерді тексеруге және салық төлеушінің мүліктеріне (тұргын үй-жайларынан баска) түгендеу жүргізуге;
Қазақстан Республикасының заң актілерінде белгіленген талаптарды сақтай отырып салық төлеушінің ақша құжаттарына, бухгалтерлік кітаптарына, есептеріне, қолма қол акдасының бары-жоғына, бағалы қағаздарына, есептеулеріне, декларациялары мен салықтық міндеттемелерін орындауға байланысты өзге де құжаттарына тексерулер жүргізуге;
салық төлеушіден уәкілетті мемлекеттік орган белгілеген нысандар бойынша салықтар мен бюджетке төленетін баска да міндетті төлемдерді есептеу және төлеу (ұстап қалу және аудару) жөніңдегі құжаттарды, оларды толтыру жөніңдегі түсіндірмелерді, сондай-ақ салықтар мен бюджетке төленетін баска да міндетті төлемдердің және жинақтаушы зейнет ақы қорларына аударылатын міндетті зейнет ақылық жарналардың дұрыс есептелгендігін әрі толығымен төленгендігін (ұсталғандығын және аударылғаның) растайтын құжаттарды тапсыруларын талап етуге;
тексерілетін салық төлеуші - заңды тұлға мен жеке кәсіп- керге салық салуға байланысты мәселелер бойынша, Қазақстан Республикасының заңнамалық актілерінде белгіленген коммер- циялық, банктік және өзге де заң мен қорғалатын құпияларды құрайтын мәліметтерді жария ету талаптарын сақтай отырып банктерден немесе банктік операциялардың жекелеген түрлерін жүзеге асыратын ұйымдардан оның банктік шоттарының және олардың нөмірлерінің бары-жоғы, сондай-ақ осы шоттардағы ақшалардың қалдығы мен қозғалысы жөніңдегі мәліметтер алуға;
Қазақстан Республикасының заңдарына сәйкес соттарға (белгілі бір жәйттер бойынша) талап арыздар беруге құқылы.
Сонымен қатар, салық органдарының жоғарыда көрсетілген кұқықтарына қоса Қазақстан Республикасының тиісті заңнамалық актілерінде көзделген өзге де құқықтарының болуы әбден ықтимал.
Салық органдары мемлекеттің салықтық юрисдикциясының аукымында тиісті салық заңына сәйкес өздеріне жүктелген мынадай іс-қимылдарды жүзеге асыруға:
салық төлеушінің құқықтарын сактауға;
мемлекеттің мүдделерін қорғауға;
салық кодексінің ережелеріне сәйкес салық кұпиясын сақтауға;
салықтық тексеруді тек биліктік нұскамалар бойынша жүргізуге;
салық есептілігінің белгіленген нысандарын толтыру тәртібін түсіндіруге;
салық кодексінде көзделген жағдайларда және мерзімдерде алық төлеушіге салықтық міндеттемелерін орындауы жөніңдегі хабарлама тапсыруға;
Қазақстан Республикасының Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодексіне сәйкес салықтөлеушіге әкімшілік айып- пұлдар салуға;
Салық төлеушінің өзіне тиесілі салықтық міңдеттемелерін орындауына, Мемлекеттік әлеуметтік сақтандыру қорына әлеуметтік аударымдардың толы есептелуіне және уақтылы төленуіне, сондай-ақ жинақтаушы зейңет ақы қорларына ауда- рылатын міндетті зейнет ақылы қажарналарының уақтылы ұсталынуына және аударылуына салықтық бақылауды жүзеге асыруға; сондай-ақ жинактаушы зейнет ақы қорларына аударылатын міңдетті зейнет ақылық жарналарының уақтылы ұсталынуына және аударылуына салықтық бақылауды жүзеге асыруға;
салық төлеушінің өтініші бойынша, оның жеке шотынан салықтық міндеттемелерді орындауы жөніңде бюджетпен есеп айырысуының жай-күйі туралы көшірме беруге;
белгіленген тәртіп негізінде салық төлеушілердің есебін, сондай-ақ салық салу объектілері мен салық салуға байланысты объектілердің, есептелінген және төленген салықтар мен бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдердің есебін жүргізуге;
салық төлеушіге берілетін салықтар мен баска да міндетті төлеңеді бюджетке төлеу жөніңдегі салықтық міндеттемесінің орындалуы фактісін растайтын квитанциялар көшірмелерінің бес жыл көлемінде сақталуын қамтамасыз етуге;
салықтық міндеттемелердің орындалуын қамтамасыз ету тәсілдерін қолдануға және салық кодексінің тиісті бабына сәйкес салық берешегін салық төлеушіден мәжбүрлеп өндіріп алуға;
мемлекет меншігіне айналған мүлікті есепке алу, сақтау, бағалау және өткізу (сату) тәртібінің сақталуына, сондай ак оны сатудан түскен ақшалардын толығымен және уақтылы бюджетке түсуіне бақылау жүргізуге міндетті.
Салықтық құқықтық қатынастардың қатысушысы - салық төлеуші өзіне табыс әкелетін қызметтің қандай болмасын сан алуан түрін тандап алса да, сол қызметіне қарай салық заңдары мен құзыретті органдар тарапынан қабылданатын тиісті нормативтік құқықтық актілерге сәйкес белгіленетін салықтық міндеттемеден қашып кұтыла алмайды. Сонымен қатар, салық төлеушіге салық салу барысында салық органдары тигізетін ықпалдар әрдайым өктем билік ету, міндеттеу (мәжбүрлеу) си- патында болады.
Айтылған жағдайларға қарамастан салықтық құқықтық қатынастардың қатысушыларын салық органдары мен салық төлеушілерді заңға бағындыру және жүгіндіру осы Салықтық құқықтық қатынастардың мәні мен маңызына айналып отыр.
Демек, салық органдары жүргізетін салық әкімшілігінің түпкілікті мақсаты салық төлеушілерді өздеріне бағындыру емес, тек салық заңдарына (бұлжытпай орындалуын әрі тиімді болуын көздей отырып) бағындыру болып табылады.
Салықтарды белгілеу, бекіту және еліміздің экономикалық аумағында заңы күшіне еңгізу кезінде көзделінетін мақсат мем- лекет карамағына (кірісіне) жоспарланған мөлшерде ақша қара- жаттарын алу болып табылады. Мемлекет әдетте, салықтық құқықтық қатынастарға тек салық төлемінің сомасын (затын) алу үшін ғана қатысатын болса, ал салық төлеуші өзіне белгіленген заңы міндетке байланысты сол салық төлемінің сомасын (затын) мемлекетке беруге мәжбүр болғандықтан қатысады.
Осыған байланысты материалдық сипаттағы салықтық құқықтық қатынастардың объектісіне тек салық төлеушіге ғана тән, оның салық төлеуге байланысты іс-қимылдары жатады. Салық төлеушінің дұрыс есептелінген, толық мөлшерде әрі белгіленген тәртіп негізінде уақтылы (дер кезінде) төленген (еңгізілген, аударылған) салық төлемінің сомасын міндетті түрде қабылдап алатын мемлекет оны мемлекет кірісіне есептеуге және мемлекет меншігіне айналдыруға, сондай-ақ өзінің ішкі және сыртқы саясаттарына орай өзі қажетті деп тапкан бағыттар бойынша қайта бөлуге хақылы.
Салық агенттері мен банктердің салықтарға байланысты іс- қимылдары да салықтық құқықтық қатынастардың (ұйымдастыру сипатындағы) объектілері болып саналады.
Салықтық құқықтық қатынастардың мемлекеттін салық салу аясынан орын алуына негіз болатын объективті қаржылық- құқықтық мөн-жайлар ретінде заңы айғақтарды (фактілерді) айтуға болады.
Салық заңдарында тікелей көзделген осы заңы фактілердің болуы салықтық кұқықтық қатынастардың туындауының, өзгеруінің және тоқтатылуының шарты болып табылады.
Салықтық кұқықтық заңы фактілер заңы іс-әрекеттер (қимылдар) және заңы окиғалар түрінде көрініс табады. Заңы іс- кимылдар - мемлекеттік органдардың, ұйымдардың және адамдардың саналы әрі ерікті іс-әрекеттерінің нәтижесі болып та- былатын заңы фактілер. Олар құқыққа сай іс-әрекеттер және құқыққа сай емес іс-әрекеттер болып екіге бөлінеді.
Заңы окиғалар — мемлекеттік органдардың, ұйымдардың және адамдардың еркінен тыс туындайтын заңы фактілер (еріктен тыс жағдайлар). Заңы окиғалар біршама ырықты окиғалар және абсолюттік (шамадан тыс) окиғалар болып бөлінеді. салықтық кұқықтық заңы фактілер салықтық кұқықтық қатынастардың туындауын, өзгеруін және тоқтатылуын камтамасыз ету; салықтық кұқықтық реттеу өдісінің элементі; ақпараттық және заңдылықты кепілдендіру функцияларын аткарады.
Сонымен, мынадай іс-қимылдар:
заңды немесе жеке тұлғаның салық салуға жататын (кейде салық салуға байланысты) объектіні сатып алуы;
екі жақты (кейде үш жақты) салықтық шарттар жасасу;
заңды немесе жеке тұлғаның нәтижесінде салықтың не болмаса өзге міндетті төлемнің төлеушісі мәртебесіне ие болатын белгілі бір іс-әрекеттерді жүзеге асыруы;
4) салық салу мәселелеріне байланысты салық комитетінің немесе кұзыретті қаржылық органның салық заідарына сай жекелей нормативтік кұқықтық актілерді шығаруы салықтық кұқықтық қатынастардың туындауы негізіне жататын заңы фактілер болып табылады.
Салық төлеушінің кұқықтық мәртебесінің өзгеруі; салық салу объектісінің немесе салық салуға байланысты объектінің өзгеруі; салықтық міндеттеменің негізінде жаткан қаржылық- жоспарлық актінің өзгеруі; бұрынырақ жасалынған салықтық шарттың белгіленген тәртіп негізінде өзгертілуі сияқты іс-әрекеттер мен мынадай окиғалар: салық төлеуші азаматтың отбасылық жағдайының өзгеруі; салық төлеушінің белгілі бір жасқа жетуіне орай оған қатысты салық салу мән-жайларының заңға сәйкес өзгеруі; салық төлеушінің өлеуметтік жағдайының өзгеруіне байланысты оның мемлекет алдындағы салықтық міндеттемесінің заңға сәйкес өзгеріс табуы салықтық кұқықтық қатынастардын өзгеруі негізінде жаткан заңы фактілер ретінде көрініс табады.
Ал мына:
тиісті салықтық міндеттеменің тоқтатылуы;
салықтық міндеттемені туындатуға негіз болған салықтық шартты бұзу;
салық төлеушінің салық салу объектісі болып табылатын мүлкінен айрылуы;
салық төлеушінің өзіне салық салынатын табыс әкелетін қызметін тоқтатуы;
өз шешімі бойынша салық субъектісі болып табылатын заңды тұлғаны жою сияқты іс-қимылдар мен:
жеке тұлғаның кайтыс болуы;
табиғи тылсым күштер мен кездей соқ дүлей апаттардын салдарынан салық салу объектісі немесе салық салуға байланысты объекті болып табылатын мүліктің жойылуы;
салықтық міндеттеменің туындауы негізінде жатқан нор- мативтік кұқықтық актінің жойылуы сияқты заңы оқиғалар салықтық кұқықтық қатынастардың тоқтатылуына негіз болатын заңы фактілерге жатады.
Сонымен, Қазақстан Республикасындағы нарықтық экономика жағдайында салық салуды кұқықтық реттеу механизмін жетілдіру концепцияларының маңызды бағытты салық жүйесімен, салықтық қызметтің принциптерін айқындау және оларды заңмен бекіту мәселелері болып табылады. Әрине, бұл принциптердің дені саяси экономика классиктері тарапынан калыптастырылғанымен, оған жаңаша сипат-мазмұн беру қажеттілігі объективті түрде туындап отыр.
Негізгі принциптер ретінде мына:
салық салудың әділеттілігі;
салық салудың бір келкілігі;
3) салық салудың бір дүркінділігі;
салық салудың айқындылығы;
мемлекеттік билікгі пайдалану арқылы салық салу аясындағы қоғам және мемлекет мүдделерінің балансын сақтау;
салықтарды тек заңды нысанда белгілеу және алу;
құжаттарды қатан ресімдеу;
сот шешімі негізінде салықтық міндеттемені орыңдауға
мәжбүрлеу;
салықтық міндеттемелердің уақтылы, толығымен және дұрыс атқарылуына бақылау жүргізу тек салық органдарының айрықша құзыреті;
салық салудың икемділігі;
салық салудын үнемділігі сияқты қағидаттарды белгілеуге болады.
Сонымен бірге салықтық қатынастардағы салық төлеушілердің өздеріне тиесілі негізгі құқықтарын заңмен бекіту және жүзеге асыру механизмін қалыптастыру үшін жоғарыда аталған принциптер негізінде нақтыландырылған кұқықтарын айқындау да өзекті мәселе болып табылады.
Олардың кейбір құқықтарының мүмкіндігінше мынадай:
салық төлеушінің салық салу жөніңдегі ақпараттармен танысу құқығы;
салық төлеушінің өзіне тиесілі қаржылық шаруашылық қызметі барысында салықтық жоспарлауды жүзеге асыру құқығы;
салық төлеушінің өз жеке меншіктерін мемлекет тарапынан заңсыз салық салудан қорғау құқығы сипатында көрініс тапқаны дұрыс болар еді.
Салық төлеуші салық салу аясындағы өзінің құқықтарына сай өз жеке меншігі мен өзге де мүдделерін қорғау мақсатында заңда көзделген тәртіппен салық органдарының шешімдері мен олардың лауазымды адамдарының іс-әрекетіне шағымдана алады.
Мысалы, Салық кодексінде көзделген ережелерге сәйкес салық төлеушінің салықтық тексеру актісі бойынша хабарламаға берілген шағымын Салық комитетінің жоғары тұрған органы қарайды.
Салық төлеушінің уәкілетті мемлекеттік органның лауазымды адамдары жүргізген тексеру актісі бойынша хабарламаға жасаған шағымын Салық кодексінің 553-557-баптарында белгіленген тәртіппен тікелей уәкілетті мемлекеттік орган қарайды.
Салық төлеушінің салықтық тексеру актісі бойынша хабар- ламаға жасаған шағымы хабарламаны салық төлеушіге тапсырған күннен бастап он жұмыс күні ішінде салық кызметінің жоғары тұрған органыңа беріледі.
Салық төлеуші салықтық тексеру актісі бойынша хабарламаға салықтың, өсімпұлдар мен айыппұлдардың есептелген сомасы бөлігінде, сондай-ақ, салық қызметі органдары лауазымды адамдарының әрекеті (әрекетсіздігі) бөлігінде сотқа шағымдануға құқылы. Салық төлеушінің сотқа шағым беруі салықтық тексеру актісі бойынша шағым келтірілген хабарламаның орындалуын тоқтата тұрады.
Салық төлеуші шағымның көшірмесін салықтық тексеру жүргізген салық органыңа жіберуге тиіс. Белгіленген тәртіппен және салық кодексінің 554-бабында айқындалған нысан мен мазмұнда берілген салық төлеушінің шағымы ол келіп түскен күні міндетті түрде салық органыңда тіркеледі.
Жоғары тұрған салық органыңа шағым берген салық төлеуші осы шағым бойынша шешім қабылданғанға дейін оны өзінің жазбаша өтініші негізінде кері қайтарып ала алады. Салық төлеушінің шағымды кері қайтарып алуы 553-баптың 1-тармағында белгіленген мерзім сақталған жағдайда оны қайтадан шағым беру құқығынан айырмайды.
Салық төлеушінің жазбаша түрде берілген шағымында:
салық төлеушінің шағым берген күні, айы, жылы;
шағым берілген салық қызметінің жоғары тұрған органы- ның атауы;
шағым берген адамның тегі, аты, әкесінің аты не толық атауы, оның тұрғылықты жері (орналасқан жері) мен банктік деректемелері;
салық төлеушінің тіркеу нөмірі;
салықтық тексеру жүргізген салық органыңың атауы;
шағым берушінің өз талаптарын негіздейтін мән-жайлар және осы мән-жайларды растайтын дәлелдер;
қоса тіркелген құжаттардың тізбесі көрсетіледі.
Салық органыңа берілетін шағымға:
салықтық тексеру актісі мен хабарламаның көшірмесі;
өтініш берушінің талаптарын негіздейтін мән-жайларды растайтын құжаттар;
іске қатысы бар өзге де құжаттар қоса тіркеледі.
Шағымға оны беруші - салық төлеуші қол қояды. Салық
төлеуші жасаған шағым бойынша салық органыңда шағым тіркелген кезден бастап отыз жұмыс күніңен кешіктірілмейтін мерзімде дәлелді шешім шығарылады.
Салықтық тексеру актісі бойынша хабарламаға жасалған салық төлеушінің шағымын қарау нәтижелері бойынша салық қызметінің жоғары тұрған органы мынадай:
салық тектексеру актісі бойынша шағым жасалған хабар- ламаны өзгеріссіз, ал шағымды қанағаттандырусыз қалдыру;
салық тектексеру актісі бойынша шағым жасалған хабар- ламаны толығымен немесе бір бөлігінде күшін жою жөніңдегі шешімдердің бірін шығарады.
Шағымдарды қарау нәтижелері бойынша салық кызметінің жоғары тұрған органыңын шешімінде: шешім қабылданған уақыт пен орын; салық төлеушінің шағымын қараған салық органыңың атауы; шағым берген салық төлеушінің тегі, аты, әкесінің аты не толық атауы; салықтық тексеру актісі бойынша шағым жасалған хабарламаның қысқаша мазмұны; шағымның мәні; шағым бойынша шешім шығару кезінде басшылыққа алынған салық заңдарының ережелеріне сілтеме жасалған негіздеме көрсетілуге тиіс.
Салық төлеушінің жоғары тұрған салық органыңа шағым беруі салықтық тексеру актісі бойынша шағым жасалған хабарламаның орындалуын тоқтата тұрады. Салықтық тексеру актісі бойынша хабарламаның орындалуы салық қызметінің жоғары тұрған органыңын жазбаша шешімі шығарылғанға және салық кодексінің 559-бабының 1-тармағында аталған кезең аяқталғанға дейін тоқтатылады.
Салықтық тексеру актісі бойынша хабарламаның күші жойылған жағдайда салық тектексеру актісінің күші де жойылады.
Уәкілетті мемлекеттік орган шағымды қарау жөңіндегі өзінің өкілеттіктерін жүзеге асыру кезінде оның қызметіне араласуға тыйым салынады, соңдай-ақ оның Салық кодексіңде белгіленген негізде және тәртіппен шығарылған шешімі салық органдары үшін міндетті болып табылады.
Уәкілетті мемлекеттік органға берілген шағым салық төлеуші шағымды қарау нәтижелері бойынша шешімді алған кезден бастап, не Салық кодексінің 555-бабының 1-тармағында аталған мерзім аяқталған күні салық қызметінің жоғары түрған органыңын шешімі болмаған жағдайда бес жұмыс күні ішінде беріледі.
Уәкілетті мемлекеттік органға жіберілетін шағым нысаны мен мазмұны бойынша Салық кодексінің 554-бабында белгіленген талаптарға сай болуға тиіс.
Салық төлеуші өз шағымының көшірмесін салық төлеушінің шағымын қараған салық қызметінің жоғары тұрған органыңа да жібереді.
Уәкілетті мемлекеттік органға жіберілетін шағымға салық төлеушінің шағымын қараған салық қызметінің жоғары тұрған органы шешімінің көшірмесі қоса тіркеледі.
Уәкілетті мемлекеттік органға жіберілген шағым Салық кодексінің 557-8-бабында көзделген жағдайларды қоспағанда, оны тіркеген күннен бастап он бес жұмыс күніңен кешіктірілмейтін мерзімде қаралады. Уәкілетті мемлекеттік орган істі мәні бойынша карауды аяктаған соң жазбаша нысанда негізделген дәлелді шешім шығарады және оны өтініш беруші — салық төлеушіге тапсырады, сондай-ақ көшірмесін салық төлеушінің шағымын қараған салық органыңа жібереді.
Уәкілетті мемлекеттік орган шағымды қараудын қорытындысы бойынша: шағымды қанағаттандырусыз қалдыруға; сапық органыңың шағым жасалған шешімінің күшін жоюға; шешімді өзгертуге немесе жаңа шешім шығаруға құқылы.
Уәкілетті мемлекеттік органның шешімінде: шешімнің қабылданған уақыты мен орны; шағым берген салық төлеушінің тегі, аты, әкесінің аты не толық атауы; салық қызметінің жоғары тұрған органыңың шағым жасалып отырған шешімінің қысқаша мазмұны; шағымның мәні; Қазақстан Республикасының сапық заңдарының нормаларына сілтеме жасалған негіздеме мен қорытындылар көрсетілуге тиіс.
Уәкілетті мемлекеттік органға шағым беру жазбаша шешім шығарылғанға дейін салықтық тексеру актісі бойынша шағым жасалған хабарламаның орындалуын тоқтата тұрады. Салық - тектексеру актісі бойынша хабарламаның күші жойылған жағдайда салықтық тексеру актісініңде күші жойылады.
Әрбір салық төлеушінің жоғары тұрған салық органыңа немесе сотқа салық органдарының лауазымды адамдарының әрекетіне (әрекетсіздігіне) шағымдануға кұкығы бар. Салық органдарының лауазымды адамдарының әрекетіне (әрекетсіздігіне) Қазақстан Республикасының заң актілерінде көзделген тәртіппен шағым жасалады. Салық органдарының салық заңдарының бұзылуына кінәлі лауазымды адамдары Қазақстан Республикасының заңдарында белгіленген тәртіп негізінде жауаптылыққа тартылады.
Қазіргі кезде салық салу және салықтық кұқық теориясы мен практикасы салықтық кұқықтық қатынастарды құрудын жаңадан накгыландырылған құқықтық Конструкциясын айқындап, жасауды, соңдай-ақ оны заң жүзіңде бекітуді қажет етіп отыр. Бұл ретте салықтық міндеттеменің туындауы, өзгеруі, аткарылуы және жойылуы кезендерінің салықтық құқықтық қатынастардан қатаң көрініс табуы сияқты мақсат көзделінеді. Салық міндеттеменің жаңа құқықтық Конструкииясындағы мемлекеттің салықтық талаптарының құрамына қарапайымдылық және айқындылық элементтерінің еңгізілуі салық төлеушілердің оларды бірден түсініп, қабылдауларына және тиісінше орындауларына мүмкіндік береді.
Салықтық міндеттеменің құрамында оның субъектісі мен объектісі және мәні, яғни заңы мағынасы ретінде субъектілік заңы жиынтығы, сондай-ақ материалдық мағынасы ретінде осы құқықтар мен міндеттерді субъектілердің нақты іс-қимылдарында жүзеге асырылатын қүқықтары мен міндеттері көрініс табады.
Салықтық міндеттемесіне орай жүзеге асырылатын салық төлеушінің әрбір іс-қимылы әрқашанда нақты заңы фактімен байланысты болуға тиіс. Осындай барлық заңы фактілер өте дәл тұжырымдалып Қазақстан Республикасының салық заңында салықтық міндеттемелердің туындауының негізі ретінде бекітілуі қажет.
Салықтық міндеттеменің заңы мағынасы осы міндеттеме субъектілерінің өте құрделі, өзара байланыскан және өзара шартталған кешенді субъективтік құқықтары мен заңы міндеттері арқылы айқындалады. Салықтық құқықтық қатынастар аясында мемлекет көздейтін басты міндеттер:
нарықтық қатынастар талабына сай келетін бірыңғай салық саясатын жүргізу;
мемлекеттің салықтық құрылысын жетілдіру;
салық салуды әлеуметтік ахуалдарға байланыстыра отырып жүзеге асыру;
мемлекеттік салық әкімшілігін өркениетті салықтық әкімшілендіруді әрі заңды негізде жүргізу;
салықтық міндеттемелердің тиісінше біржакты - ерікті (дербес) орындалуына жағдай жасау;
атқарылмаған салықтық міндеттемелерді мәжбүрлеп орындатқызу;
халық аралық салықтық шарттарда көзделген салық салу стандарттары ережелерін салық жүйесіне еңгізу және бүгінгі салық салуға негіз болатын жаңа принциптер мен ережелерді қалыптастыру болып табылады.
Салықтық құқықтық қатынастар мемлекеттің салық жүйесіндегі қатынастарға тікелей қатысушылардың өз ара тығыз ұштасатын құқықтары мен міңдеттерінің айрықша материалдық және ұйымдастыру мазмұнды сипатымен ерекшеленетін, сондай-ақ осындай құқықтар мен міндеттердің тиісті салықтық құқықтық нормалар негізінде орындалуы нақтылы көрініс табатын, коғамдық-мемлекеттік маңызы аса зор, жалпы мемлекеттік және жергілікті салық салу деңгейлерінде туындайтын, әлеуметтік бағдарланған және экономикалық мән-жайлары басым құрделі салықтық қатынастар болып саналады.
Пысықтау сауалдары:
Салықтық құқықтық нормалардың ұғымын, өздеріне тән белгілерін және ерекшеліктерін айтып беріңіз.
Салықтық құқықтық қатынастардың ұғымын айқындай отырып, олардың ерекше белгілері мен түрлерін сипаттап беріңіз.
Салық төлеушілердің құқықтары мен міндеттерін атай отырып, олардын салық салу аясындағы басты міндетін көрсетініз.
Салық органдары мен баска да уәкілетті мемлекеттік органдардың салық салу аясындағы кұзыреттерін айтып берініз.
Салық органдары материалдық салықтыққа тынастын субъектісі болып табыла ма?
Салық салу аясындағы міндетті бағынышты субъектілер мен өктем билік субъектілерінің өз құқықтарын қорғау тәсілдерінің ерекшеліктері қалай негізделген?
Салықтық құқықтық қатынастардың объектісі деп нені айтамыз?
Салықтық құқықтық қатынастардағы заңы фактілердің функцияларын, рөлі мен манызын түсіндіріңіз.
3-тақырып. САЛЫҚТЫҚ МІНДЕТТЕМЕЛЕР
Жоспар:
1.Шағын кәсіпкерлікке арналған арнаулы салық режимі.
2.Салық салуі аясындағы салықтық ынталандыру және мемлекеттік мәжбүрлеу.
Салықтық құқық ғылымының (практикасыныңда) өзекті мәселесіне айналуына орай көптеген жылдар бойы зерттелген салықтық міндеттеме институты бүгінде осы аясы бойынша жасалынған ғылыми қорытындылар мен тұжырымдамалардың нәтижесінде Салық кодексінің жалпы бөлімінде орын алып отыр. Бұл салық салу аясы мен коғам үшін маңызды деп айтуға болады.
Осы орайда айта кететін жәйт, міндеттеме ұғымы қалыптасқан дәстүр бойынша тек азаматтық-құқықтық ұғым, яғни цивилистиқалық заңы-техникалық құрал, сондай-ақ азаматтық- құқықтық міндеттеме ретінде белгілі бір келісімге келудің және шарт жасасудың нәтижесі болып табылады.Ал салықтық міндеттеме қазіргі коғам қажеттілігіне сай келетін салық салу жүйесін құру ісіне ат салысуы арқылы салықтық қатынастарға қатысушылардын құқықтары мен міндеттерГн катан айқындауға қол жеткізетін және ұлттық табысты қайта бөлуге қатысты экономикалық мәнжайлары мен өктем билік тұргысынан ерекшеленетін құқықтық құрал ретінде танылады.
Салықтық міндеттеменің мәнжайын заң шыгарушы былайша айқындаған салықтық заңнамаға:
тиісті салық заңдарына сәйкес салық төлеушінің мемлекет алдында туындаған міндеттемесі салықтық міндеттеме болып танылады;
салықтық міндеттеме талаптарына сай салық төлеуші: салық органыңда тіркеу есебіне тұруға; салық салу объектісі мен салық салуға байланысты объектіні айқындауға; салықтар мен бюджетке төленетін баска да міндетті төлемдерді есептеп шығаруға, салық есептілігін жасауға, оны белгіленген мерзімде табыс етуге және салықтар мен бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдерді төлеуге міндетті;
мемлекет өзінің салық органдары арқылы сапық төлеушіден оған тиесілі салықтық міндеттемелерді толық көлемде орындауын талап етуге құқылы;
салықтық міндеттемелер орындалмаған немесе тиісінше орындалмаған жағдайда мемлекет салық кодексінің тиісті баптарында көзделген тәртіп негізінде сапықтық міндеттемелердің орындалуын қамтамасыз ету тәсілдерін және мәжбүрлеп орындату шараларын қолдануға құқылы.
Бұл ретте түсінікті болуы үшін:
салықтық міндеттеме салық төлеушінің мемлекет алдын- дағы біржақты міндеттемесі, яғни түпкілікті нәтижесі өзіне тиесілі салықтық төлемнің сомасын мемлекет кірісіне аудару, енгізу (төлеу) жөніңдегі міндеттемесі;
салықтық міндеттеме негізінде салықтық төлемнің сомасын өзінің пайдасына төлеуді салық төлеушіден талап ету жөніңдегі мемлекеттің кұқығы деп тұжырымдауға болады.
Міне, салық төлеушінің өзіне (тиісті салық заңына сәйкес) жүктелген салық төлеу жөніңдегі біржақты міндеттемені саналы түрде, сондай-ақ салықтық- құқықтық мәдениеттілік пен белсенділік таныта отырып, белгіленген тәртіп негізінде уақтылы және толығымен орындауы, мемлекеттің салық төлеушілерден белгіленген салықтарды өзіне төлеуін талап ету құқығымен ұштаса отырып салықтық құқықтық қатынастардың басты материалдық мәніңе айналады.
Өзінің экономикалық және к құқықтық табиғатына сай салықтық міндеттеме:
тек мемлекеттің еркіне және әмірлі талабына сай туын- дайды;
әрдайым мерзімді сипатта болады;
өзінің сипаты бойынша мемлекеттік (қоғамдық)- құқықтық тұрғыдан ерекшеленеді;
салықтық төлемдердің сомасына байланысты көбінесе ақшалай көрініс табады;
өзінің мән-жайына карай біржақты міндеттеме болып тақбылады;
оның айтарлықтай дәрежеде (тиісінше) орындалуы мемлекеттің мәжбүрлеу күшімен қамтамасыз етіледі;
міндеттеме бойынша салықтық төлемдердің ақша каражат- тарын мемлекет кірісіне аударуға байланысты салық төлеуші тұлғаның белсенді іс-қимылдарымен сипатталады;
құрылымында салықтың заңы құрамының мұқият белгіленген элементтерінің болуы оның тиісінше орындалуының негізі болып табылады;
әрбір жекелеген салықтарға тән салық салу объектілерімен, салық салуға байланысты объектілермен, салық базасымен, салық ставкасымен және салық кезенділігімен мазмұңдалады.
Салықтық міндеттеменің объектісіне міндетті тұлға салық төлеушінің салықтық төлемінің сомасын мемлекетке тапсыру кезіндегі іс-қимылдары жатады. Ал салықтық міндеттеменің нысаны мемлекет (мемлекеттің салық органдары) мен салық төлеушілер - заңды және жеке тұлғалардың арасындағы байланыстың сырткы көрінісі болып табылады.
Салықтық міндеттеменің құрамы:
салықтық міндеттеменің субъктісінен;
салықтық міндеттеменің объектісінен;
салықтық міндеттеменің мән-жайынан тұрады.
Осы орайда айта кететін бір жәйт: салық төлеуші; салық салу объектісі; салықтың заты; салықтың масштабы; салық базасын есепке алу әдісі; салық кезеңі; салық салу бірлігі; салық ставкасы; салықты есептеу тәртібі; есепті кезең; салықты төлеу мерзімі; салықты төлеу тәсілі мен тәртібі сияқты элементтер Қазақстан Республикасының салық заңдарындағы бастаушы ережелер болып табылады, сондай-ақ оларсыз ешбір салықты есептеп шығарудын, төлеудің және олардың төленуін талап етудің мүмкіндігі болмайды.
Салықтың заңы құрамының элементін, яғни салық элементін белгілеу салықтық міндеттеменің туындауына септігін тигізеді немесе оны орындау тәсілінің негізі болып табылады.
Салық кодексінде салықтық міндеттеменің субъектілік құра- мында салық төлеуші және мемлекет көрсетілген.
Салық салу объектілері мен салық салуға байланысты объектілер ретінде мүліктер және іс-әрекеттер белгіленген. Осы мүліктер мен іс-әрекеттердің болуы салық төлеушіге қатысты салықтық міндеттеменің туындауына негіз болады. Салықтар мен бюджетке төленетін баска да міндетті төлемдердің әрбір түрі бойынша салық салу объектілері мен салық салуға байланысты объектілер салық кодексінің ерекше бөлімінің тиісті баптарында жан-жакты айқындалған.
Салық базасы салық салу объектісі мен салық салуға байла- нысты объектінің құныңын, физикалық жай-күйінің немесе өзге де мән-жайларының сипаттамаларын білдіреді. Олар салық салу затын саны жағынан көрсете отырып, салықтың негізі ретінде бюджетке төленуге тиіс салықтар мен баска да міндетті төлемдер сомасын айқындайды. Демек, салықтық төлемдер сомасы салық базасына белгіленген салық ставкасын қолдану арқылы есептелінеді.
Салық ставкасы салық базасының өлшем бірлігіне деген салық есептеулерінің шамасын білдіреді. Былайша айтқанда салық салу нормасы, яғни салықтын заң жүзінде белгіленген шамасы болып табылады. Салықтың салық төлеушіге түсіретін салмағын бағалау үшін жеңілдіктерді есепке ала отырып толық салық базасына қатысты есептелген салық сомасы ретінде салықтың нақты ставкасы қарастырылады.
Салық ставкасы салық базасының өлшем бірлігіне пайызбен немесе абсолютті сомамен белгіленеді.
Салық кезеңі жекелеген салықтар мен бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдерге қатысты белгіленген уақыт кезеңі болып табылады, сондай-ақ ол аяқталған кезде салық базасы айқындалып, бюджетке төленуге тиіс салықтар мен баска да міндетті төлемдердің сомасы есептелінеді.
Осыған байланысты салық кезеңі деп тиісті заңдарға сәйкес салық төлеушіге арналып, оның салықтарды есептеуіне және төлеуіне, сондай-ақ салық есебін жүргізуіне, салықтық бақылауды жүзеге асыруына қажетті есептеулер мен декларацияларды тапсыру үшін белгіленген уақыт бөлігін айтамыз.
Демек, салық кезеңіне салық базасын қалыптастыру процесін аяктау және салықтық міндеттеменің мөлшерін түпкіліктті айқындау үшін белгіленген мерзімді жаткызуға болады.
•Салықтық міндеттемені орындау осы міндеттеменің әрбір субъектісінің міндеттерін құрайтын белгілі бір іс-қимылдарды тиісінше (ойдағыдай) жүзеге асыру болып саналады.
Бұл жерде бірден айта кететін жәйт, салықтық міндеттеме мемлекет ойынан шығатындай, тиісінше және айтарлықтай деңгейде орындалуға тиіс.
Салықтық міндеттемені орындау мақсатында салық төлеуші мынадай іс-әрекеттерді міндетті түрде жүзеге асырады:
салық органыңда тіркеу есебіне түрады;
салық салу объектілері мен салық салуға байланысты объектілердің есебін жүргізеді;
салық салу объектілері мен салық салуға байланысты объектілерді, салық базалары мен салық ставкаларын негізге ала отырып, бюджетке төленуге тиісті салықтар мен баска да міндетті төлемдердің сомаларын есептеп шығарады;
салық есебін жасайды және оны белгіленген тәртіп пен мерзімдерде салық органдарына табыс етеді;
салықтық заңнамада белгіленген тәртіп негізінде және катаң айқындалған мерзімдерде салықтар мен бюджетке төленетін баска да міндетті төлемдердің есептеп шығарылған және есептелінген сомаларын, соңдай-ақ салықтық міндеттемені орындамаған жағдайда айыппүл мен өсімпұлдарды төлейді.
Салықтық міндеттемелердің орындалатын уақыты, орны, тәртібі және тәсілдері күні бұрын әрі нақты белгіленетінің білуіміз қажет.
Салықтық міндеттемені орындау уақытына жекелеген салықтар мен баска да міндетті төлемдерге қатысты, яғни олардың салық салу объектілерін айқындау, тиісті бюджетке аударылатын салық сомасын есептеп шығару және салық сомасын төлеу үшін салық заңында белгіленген уақыт кезеңі немесе шекті мерзім жатады.
Салықтық міндеттемені орындау уақыты қатаң айқындалған уақыт ауқымы болып табылады.
Салықтық міндеттемені орындау орны салық төлеушінің салық төлемінің тиесілі сомасын мемлекетке тапсырған (берген, өткізген) жері болып табылады. Әдетте, салықты төлеу орны ретінде салық төлеушіге немесе салық агенттеріне олардан алынған ақша қаражаттарын төлемдік құжаттар негізінде тиісті бюджетке аудару жөніңде қызмет көрсететін банк мекемелері көрініс табады.
Салық төлеушінің тиісті соманы бюджетке аудару жөніңдегі төлемдік тапсырманы банк мекемесіне тапсырған күні салықтық міндеттемені орындау күні болып есептелінеді.
Салықтық міндеттемені орындау тәртібі салық төлеушінің мемлекет алдындағы өзінің салықтық міндеттемесін орындауға бағытталған, белгілі бір тәртіптеу механизмдері мен кезекті- ліктерді ұстана отырып жүзеге асыратын іс-қимылдары болып саналады.
Салық төлеушінің қолма-қол ақшасыз төлеу нысаныңда орындалатын салықтық міндеттемесі банктен немесе банктік операциялардың жекелеген түрлерін жүзеге асыратын ұйымнан салықтар мен бюджетке төленетін баска да міндетті төлемдер сомасына төлемдік тапсырма акцептін алған күннен бастап, ал қолма-қол ақша нысаныңда - салық төлеуші аталған сомаларды банкке немесе уәкілетті органға төлеген кезден (сәттен) бастап орындалды деп есептелінеді.
Салық төлеушінің салық (фисқалдық) агенті атқаратын салық төлеу жөніңдегі салықтық міндеттемесі сол салық төлемінің сомасын ұстап қалған күннен бастап орындалған болып табылады.
Салық төлеушінің салықтарды төлеу жөніңдегі салықтық міндеттемесі бюджетпен кезекті есеп айырысу кезінде салықтар мен бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдердің артық төленген сомаларын есепке жаткызу жолымен орындалуы мүмкін.
Салықтық міндеттемені орындау тәсілдеріне салық заңда- рында белгіленген, салықтарды төлеуге және мәжбүрлеп төлетуге байланысты жолдар мен әдістер жатады.
Осы тәсілдердің заң жүзінде қатан көрініс табуы тиісті салықтық төлем сомаларының мемлекет кірісіне уақтылы және толығымен түсуін ерікті түрде немесе мәжбүрлеу арқылы қамтамасыз етуге негіз болып табылады әрі кепілдендіреді.
Сонымен, салықтарды саналы түрде, салықтық- құқықтық мәдениеттерін көрсете отырып, дербес және өз еркімен төлеу салықтық міндеттемені орындаудын бір тәсілі болса, отаныңа, егемен еліне деген патриоттық сезімі мүлдем оянбаған және салықтық мәдениеті қалыптаспаған салық төлеуден жалтарушыларға, уақтылы және толық мөлшерде төлемейтіндерге мәжбүрлеу шараларын қолдану жолымен, олардан салықтарды, салық берешектерін, заңды негізде белгіленген айыппүлдар мен өсімпұл дарды еселеп алу салықтық міндеттемелерді мәжбүрлеп орындату тәсілі болып табылады.
Салықтық міндеттемелерді тиісінше, өз бетімен және ерікті орындау мынадай тәсілдер арқылы жүзеге асырылады:
салықтарды декларация (оңайлатылған декларация) негізінде төлеу;
салықты патент алу жолымен төлеу;
салықты бір жолғы талон негізінде төлеу;
салықтық төлемнің сомасын бюджетке еңгізу жолымен төлеу.
Салықты табыс төлеу көзінде ұстап қалу, салықтық міндеттемені орындау жөніңдегі салық хабарламасы негізінде салықты төлету, салық төлеуден жалтарушы тұлғалардан салықты (оның берешектерін) мәжбүрлеп алу салықтық міндеттемені мәжбүрлеп орындату тәсілдеріне жатады.
Салық органыңың салықтық міндеттемені орындау қажеттілігі жөніңде салық төлеушіге жіберген жазбаша хабары салық хабарламасы деп аталады.
Салық хабарламасында салық төлеушінің аты-жөні немесе толық аталуы; салық төлеушініңтіркеу нөмірі; салықтық міндеттеменің сомасы; салықтық міндеттемені орындау жөніңдегі талап; хабарламаны жіберуге орай негіздеме; шағымдану тәртібі көрсетіледі. Салық хабарламасының нысаның уәкілетті мемлекеттік орган белгілейді.
Салық хабарламасы салық салу аясындағы мән-жайларға байланысты әр түрлі көрініс табады және салық төлеушіге мынадай мерзімдерде:
салықтық заңнаманы бұзушылықты жою туралы - оларды (бұзылу фактісін) анықтаған күннен бастап он жұмыс күніңен кешіктірмей;
дебиторлардың банктік шоттарындағы ақшаларынан (салық берешегін) өндіріп алу жөніңде – өндіріп алғанға дейіңгі бес жұмыс күніңен кешіктірмей;
салық берешегін мәжбүрлеп өндіріп алу шараларын қолдану туралы - мәжбүрлеп өндіріп алу шаралары қолданылғанға дейінгі бес жұмыс күніңен кешіктірмей;
камера бақылау нәтижелері бойынша анықталған құқық бұзушылықтарды жою жөніңде - салық есептілігіндегі (тәртіпті, ережені) бұзушылықтар анықталған күннен бастап екі жұмыс күніңен кешіктірмей;
салықтық тексеру нәтижелері бойынша салықтар мен бюджетке төленетін баска да міндетті төлемдердің, өсімпұлдардың және айыппұлдардың есептелінген сомасы туралы - салықтық тексеру актісі бойынша шешім қабылданған күннен бастап бес жұмыс күніңен кешіктірмей;
мерзімінде орындалмаған салықтық міндеттеменің орын- далуын қамтамасыз ету жөніңде қолданылатын шаралар туралы - салық кодексінің тиісті баптарында көзделген мерзімдер аякталғанғадейін;
салық төлеушінің шағымын қарау нәтижелері салықтар мен бюджетке төленетін баска да міндетті төлемдердің, өсім- пұлдар мен айыппұлдардың есептелінген сомалары туралы шағымды қарау бойынша шешім қабылданған күннен бастап бес жұмыс күніңен кешіктірмей;
өздеріне заң жүзінде жүктелген міндет бойынша салық органы есептеп шығарған салықтар мен бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдердің сомалары туралы - есептеп шығарылған күннен бастап үш жұмыс күніңен кешіктірмей жіберіледі.
Салық төлеушінің бюджет алдындағы тиісті салықтары бойынша берешектерін өтеу кезектілігі:
салықтардың бересі сомасын төлеу;
есептелген өсімпүлдарды төлеу;
есептелген айыппұлдарды төлеу тәртібі негізінде жүзеге асырылады.
Ал Салық кодексінің 33-бабында белгіленген салық төлеушінің өзіне қатысты салық берешектерін өтеу тәртібі мынадай:
есептелген өсімпұлдар сомасын төлеу;
салықтың бересі сомасын төлеу;
есептелген айыппұлдар сомасын төлеу кезектілігін сақтай отырып жүргізіледі.
Салықтық міндеттемені орындау мерзімдері Салық кодексінде мұқият белгіленеді және осы белгіленген мерзімнің өтуі оның басталуы айқындалған нақты оқиғадан немесе заңы іс-әрекеттен кейінгі келесі күні басталып, салық кезеңі аяқталған күннің соңында бітеді.
Салықтық бақылау нәтижелері бойынша есептелінген салық- тардың, бюджетке төленетін баска да міндетті төлемдердің, өсімпұлдар мен айыппүлдардың сомалары туралы салық органы жіберген салық хабарламасына орай салықтық міндеттеме салық төлеушінің қолына тапсырылған күннен кейінгі күннен бастап он жұмыс күніңің ішінде орындалуға тиіс.
Салық төлеуші салықтық тексеру нәтижелері бойынша есептелінген салықтар мен бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдердің, өсімпұлдар мен айыппұлдардың салық хабарлама- сында көрсетілген сомаларымен келтіркен жағдайда оның өтініші бойынша осы салықтық міндеттемені орындау мерзімі алпыс жұмыс күніңе дейін ұзартылуы ыктимал.
Осы салық хабарламасында көрсетілген сомалар төлеу мерзімі ұзартылған әрбір күнге (осы сомалардың үстіне) өсімпүл есептеліне отырып, осы кезеңнің әр бір он бес жұмыс күні сайын тең үлеспен бюджетке төленуге тиіс.
Жарғылық капиталына мемлекет қатысатын акционерлік қоғамдардың салық берешегі сомаларын жабу үшін соттың шешімімен жарияланған акцияларды мәжбүрлеп шығару жүргізілетін салық берешек сомаларын төлеу жөніңдегі міндеттемелерін орындау мерзімдері жарияланған акцияларды мәжбүрлеп шығару туралы сот шешімі күшіне енген кезден бастап оларды орналастыру (өткізу) аяқталғанға дейін тоқтатыла тұрады.
Салық органы салық кезеңі аяқталғаннан кейінгі бес жыл ішінде салықтар мен баска да міндетті төлемдердің бюджетке төленген сомасының дұрыстығын есептеп тексеруге немесе есептелген соманы қайтадан карауға кұкылы.
Сонымен қатар, салық төлеушіге де салық кезені аякталғаннан кейінгі бес жыл ішінде тиісті салығының артығымен төленген сомаларын өздеріне қайтарып беруді талап етуге құкық берілген.
Қызметін жер қойнауын пайдалануға арналған келісім-шартқа сәйкес жүзеге асыратын салық төлеушілер бойынша салық кызметі органы жер қойнауын пайдалануға келісім-шарттың қолданылу мерзімі аякталғаннан кейін бес жыл ішінде салық және бюджетке төленетін баска да міндетті төлемдер сомасын есептеуге немесе олардың есептелген сомасын қайта карауға кұқылы, оларды есептеу әдістемесінде рентабельділіктің ішкі нормасының (РІН) және К-фактордың (табыстылық көрсеткі- шінің) көрсеткіштері қолданылады.
Салық кезеніңде бюджетке төленген салық сомасы мен төлену үшін есептелінген салық сомасының арасындағы айырма артығымен төленген салық сомасы болып танылады.
Салық төлеушінің бюджетке артығымен төленген сомасы оның салық органдарына берген өтінішіне орай он жұмыс күні ішінде жекелеген салық түрлері бойынша берешектері мынадай тәртіппен:
салықтың нақты түрі бойынша өсімпұлдар мен айыппүлдарды өтеу есебіне;
салықтардын басқа түрлері бойынша өсімпұлдар мен айыппүлдарды өтеу есебіне;
салықтардың баска түрлері бойынша бересі сомаларды өтеу есебіне;
салықтардын осы және басқа да түрлері бойынша болашак төлемдер есебіне міндетті түрде есепке жаткызылуға тиіс.
Ал салық төлеуші тарапынан өз салықтық міндеттемесі бойынша артығымен төленген салық сомасын қайтарып беру жөніңде өтініш берілген жағдайда, салық органдары өздеріне өтініш табыс етілген күннен бастап он бес жүмыс күні ішінде артық алынған соманы кайтарып береді.
Қазақстан Республикасының кеден шекарасы арқылы тауарларды өткізген кезде кеден органдары алатын салықтардың бюджетке артық төленген сомасы салық төлеушінің өтініші бойынша, салықтардың артық төленген сомаларының бар екендігі туралы кеден органыңың растамасымен қоса, өтініш берілген күннен бастап он жұмыс күні ішінде осы бапта белгіленген тәртіппен салық берешегін жабу есебіне есептеуге жатады.
Қазақстан Республикасының кеден шекарасынан тауарларды өткізген кезде кеден органдары алатын салықтар мен бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдердің артық төленген сомаларын қайтару, салықтар мен бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдердің артық төленген сомаларының бар екендігі туралы кедендік органның растамасымен қоса, қайтару туралы өтініш берілген күннен бастап он бес жұмыс күні ішінде төленген жері бойынша жүргізіледі.
Салық төлеушінің өзіне тиесілі салықтарды (бұл жерде төлем көзінде ұсталынатын салықтар мен акциздерден басқалары) төлеу мерзімін кейінге асыру жөніңде салық органдарына берген, негізделген өтініші негізіңде оның салық төлеу мерзімін неғұрлым кейінге, бірақ күнтізбелік жылдын он айынан аспайтын мерзімге ауыстыру салықтарды төлеу жөніңдегі салықтық міндеттемені орындау мерзімдерін өзгерту болып танылады.
Кепілге алынған салық төлеушінің мүлкі немесе оған берілген банк кепілдігі салықтарды төлеу жөніңдегі салықтық міндеттемені орындау мерзімдерін өзгертудің негізі болып табылады.
Республикалық бюджетке келіп түсетін, сондай-ақ республикалық және жергілікті бюджеттер арасында бөлінетін салық- тарды төлеу жөніңдегі салықтық міндеттемені орындау мерзімдерін өзгерту туралы шешімді Қазақстан Республикасының Үкіметі айқындаған тәртіп негізінде Қаржы министрлігінің салық комитеті қабылдайды.
Толық көлемде жергілікті бюджеттерге келіп түсетін салықтарды төлеу жөніңдегі салықтық міндеттемені орыңдау мерзімін өзгерту туралы шешімді жергілікті аткарушы органмен келісе отырып салық төлеушіні тіркеу есебіне алу орны бойынша салық органы қабылдайды.
Салық салу аясындағы салық төлеуші тиісті салықтарды төлеу жөніңдегі өз салықтық міндеттемесін заңда белгіленген мерзімдерде орындамаған жағдайда, уақтылы орындалмаған салықтық міндеттеме:
салықтар мен бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдердің төленбеген сомасына өсімпүл есептеу;
банктік шоттар бойынша шығыс операцияларын токтата тұру;
салық төлеушінің салық берешегі есебіне өз мүлкіне билік етуін шектеу сиякты тәсілдерді қолдану аркылы қамтамасыз етіледі.
Орындалу мерзімі әлдекашан өтіп кеткен салықтық міндет- теме сомасына Қазақстан Республикасының Үлттық Банкі белгілеген қайта қаржыландыру ресми ставкасының 1,5 еселенген мөлшерінде мерзімі өткен әрбір күн сайн өсімпүл есеп- телінеді.
Өсімпұл сомасы салық берешегін өтеу жөніңдегі салықтық міндеттемені мәжбүрлеп орындату шараларын, сондай-ақ салықтық заңдарды бүзғаны үшін жауапкершіліктің өзге де шараларын қолдануға қарамастан есептелініп, тиісті бюджет кірісіне енгізіледі. Өсімпұл салықтар мен бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдерді төлеу мерзімі болып табылатын күннен кейінгі күннен бастап, бюджетке төленетін күнді қоса алғанда, мерзімі өткен әрбір күн үшін Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі белгілеген кайта қаржыландыру ресми ставкасының 1,5 еселенген мөлшерінде есептелінеді.
Сонымен катар, салық төлеушілердің салықтар мен бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдерінің, айыппұлдарының өткізілген сомаларын банктік шоттан шығарып тастау кезектілігін сақтамағаны үшін, сондай-ақ салық төлеушілердің банктік шоттарынан шығарылған салықтар мен бюджетке төленетін баска міндетті төлемдердің сомаларын Қаржы министрлігінің Қазынашылығының шотына аударуды кешіктіргені үшін банктерге немесе банктік операциялардын жекелеген түрлерін жүзеге асыратын ұйымдарға өсімпұл есептелінеді.
Салықтық міндеттеменің мерзімінде орындалуын қамтамасыз ететін «банктік шоттар бойынша шығыс операцияларын тоқтата тұру» тәсілі Салық кодексінде белгіленген мерзімдерде салық төлеушіге хабарлана отырып жүргізіледі және салық берешегін өтеу жөніңдегі операциялардан баска салық төлеушінің барлық шығыс операцияларына қолданылады. Салық төлеушілер ретіндегі заңды тұлғаның және жеке кәсіпкердің банктік шоттары (қорреспонденциялық шоттарды қоспағанда) бойынша шығыс операцияларын тоқтата тұру Қазақстан Республикасының заңнамалық актілерінде көзделген және белгіленген тәртіп негізінде мынадай:
салық төлеушінің белгіленген тапсыру мерзімінің аяқтал- ғаныңа қарамастан он жұмыс күні ішінде салық есептілігін табыс етпеуі;
салық төлеушінің төлеу мерзімі ретінде белгіленген күннен бастап отыз жұмыс күні өткенше салық берешегін өтемеуі;
салық органдарының лауазымды адамдарын салық кодексінде белгіленген салықтық тексеру жүргізу тәртібін бұзған жағдайлардан баска реттерде, салық салу объектілері мен салық салуға байланысты объектілерді қарап шығуға және салықтық тексеру жүргізуге жол бермеуі сияқты жағдайларда жүзеге асырылады.
Салық төлеушінің банктік шоттары бойынша шығыс опера- цияларын тоқтата тұру туралы салық органыңың өкімі Қаржы министрлігінің Салық комитеті мен Ұлттық Банк бірлесе отырып белгілеген нысан бойынша шығарылады және ол банк мекемелерінің немесе банктік операциялардың жекелеген түрлерін жүзеге асыратын ұйымдардың (олардың лауазымды адамдарының) қолына тиген күннен бастап күшіне енеді, сондай-ақ осы тұлғалар өкімнің тиісті талаптарын сөзсіз орындауға міндетті.
Салықтық міндеттемені орындату мақсатында заңды тұлғаның банктік шоттары бойынша шығыс операцияларын тоқтата тұру туралы өкім шығарылған күннен бастап он жұмыс күні ішінде салық берешегі өтелмеген жағдайда, оның салық берешегі есебіне (белгіленген мөлшердегі қаражаттарды түсіру арқылы өтеу мақсатында) «өз мүлкіне билік етуіне шектеу кою» шарасы жүзеге асырылады.
Салық төлеушінің өз мүлкіне билік етуіне шектеу қою туралы шешім уәкілетті мемлекеттік орган белгілеген нысан бойынша шығарылады және осы жөніңде оған салық хабарламасы жіберіледі.
Салық төлеушінің мүлкіне билік етуіне шектеу қою туралы шешім меншік кұкығындағы немесе шаруашылық жүргізу құқығындағы мүліктерге қатысты шығарылады. Сонымен қатар, салық органдары мүлікке билік етуді шектеу туралы шешімді салық төлеушінің жеке шотындағы салық берешегінің сомасы туралы деректердің негізіңде қабылдайды.
Пысықтау сауалдары:
Салықты төлеу міндеттілігі Негізгі Заңымыз — Қазақстан Респуб- ликасының Конституциясында көзделген бе және салықтық міндетте- мелер осы салықты төлеу міндеттілігінен немесе салықты белгілеуден туындаған деп айта аласыз ба?
Салықтық міндеттеме дегеніміз не? Оған мемлекеттің салықтық юрисдикциясының қатысы бар ма?
Салықтық міндеттемелердің түрлері, нысаны, құрамы және туындау негіздері жөніңде не білесіз?
Материалдық салықтық міндеттемелердің туындау негіздерін сипаттап көрсетіңіз.
Салықтық міндеттемелердің субъектілері, қатысушылары, тараптары, үшінші тұлғалары кімдер болып табылады? Олардын өзара қатынас, байланыстарын ажыратып, сипаттама беріңіз.
Материалдық және ұйымдастыру салықтық міндеттемелерінің нақты мәні-мазмұны туралы не айта аласыз?
Салықтық міндеттемелердің объектісі және заты жөніңде алған акпараттарыңызды баяндап беріңіз.
Салықтық міндеттемелерді орындау дегеніміз не? Салықтық міндеттемелерді орындау мерзімі, орны, күні, тәсілдері және баска да мән-жайлары жөніңде не білесіз?
Салықтық міндеттемелердің пайда болуы, өзгеруі және жойылуы (тоқтатылуы) негіздерін сипаттап көрсетіңіз.
Салық жеңілдіктерінің салықтық міндеттемелерге тигізетін ықпалдары, салық жеңілдіктері жөніңде, оның ішінде инвестициялық салық преференциялары, салықтық кредиттер, шығарып тастау, және т.б. туралы қандай мағлұмат алдыңыз?
1.ШАҒЫН КӘСШКЕРЛІККЕ АРНАЛҒАН АРНАУЛЫ САЛЫҚ РЕЖИМІ
Бүгінде шағын кәсіпкерлік аясының Казакстан Республикасының экономикасында алатын орны мен маңызының аса зор екені көпшілікке мәлім. Шағын кәсіпкерлік экономиканың нарықтық тұрақтылығын қамтамасыз ететін елеулі фактор ретінде тауар рыногын жайлап алған аса ірі монополияларға шынайы қарсы тұра алады. Қандай болмасын кәсіпкерліктің шағын нысаны кәсіпкерлік қызметті толықканды жүргізуге мүмкіндік береді. Рынокта жүмыс істейтін шағын кәсіпкерлік субъектілері бәсекелестікті қолдай отырып оның базасының одан әрі кеңеюне өз үлесін қосады.
Шағын кәсіпкерлік жоспарланған табысты табуға және пайдалы қаржылық нәтижеге қол жеткізу мақсатында оның субъектілерінің жеке меншігіндегі мүліктері мен қаражаттары, сондай-ақ кәсіпкерлікті алғашкы дамытуға тартылған несие есебінен Қазақстан Республикасының тиісті заң актілері шегінде ерікті әрі еркін жүзеге асырылатын коммерциялық және шаруашылық қызмет болып табылады.
Шағын кәсіпкерлік субъектілері іс-әрекеттерін рыноктың сүранысы басым бөліктерінде жүзеге асыратындықтан, халықтың белгілі бір бөлігін жұмыспен қамты алады, сондай-ақ әлеуметтік сұраныстарды тікелей қанағаттандыруға бейімделген. Шағын бизнесті рынок талаптарының, макро және микроэкономиканың жалпы негіздеріне сай жүргізу үшін кәсіпкерлікті дамыту мақсаты мен бағдарын, менеджмент қағидаларын, жаңа технология мен ғылыми техникалық прогресс жетістіктерін есепке ала отырып, жалпы адамзаттық сипаттағы критерийлер мен құндылықтықтарды және кәсіпкерлік мәдениетті қалыптастыру қажет.
Сонымен шағын кәсіпкерлік субъектілері тауарларға, жұ- мыстарға және көрсетілетін қызметтерге байланысты нақтылы сұраныстарды қамтамасыз ету жөніңде шапшаң қызмет көрсету аркылы заңды жолмен пайда табады, сондай-ақ бәсекелесу рыногының аукымын кенейтуге ат салысады.
Шағын кәсіпкерлік субъектілері өздерінің қаржылық және салықтық міндеттемелері бойынша тапкан табыстарымен және ерекшеленген мүліктерімен жауап береді. Салық салу жүйесінің тиісті бөлімімен қамтылатын бүгінгі шағын кәсіпкерлік субъек- тілері 2001 жылғы маусымның 12-сінде қабылданған Қазақстан Республикасының Салық кодексінедейін кәнігі, жалпыға бірдей салық есебіне тұру және салық есебін беру, салықтөлеу жүйесін пайдаланып келген болатын.
Бүгінде Қазақстан Республикасындағы осы шағын кәсіпкер- ліктін микро- және макроэкономикалық мән-жайларын тереңдетіп ойластыру, монополияны тежеу және адал бәсекелестікті жандандыру мақсатында, сондай-ақ шағын кәсіпкерлікті мемлекеттік қолдау және ынталандыру саясатына байланысты олар үшін салықтық міндеттемелерін орындаудын айрыкша режимі белгіленген.
Қазақстан Республикасы Салық кодексінің 368-бабының 1-тармағында көрсетілген:
шағын бизнес субъектілеріне;
шаруа (фермер) қожалықтарына;
ауыл шаруашылық өнімдерін өндіруші заңды тұлғаларға;
кәсіпкерлік қызметтің жекелеген түрлеріне қатысты арнаулы салық режимдері көзделген.
Арнаулы салық режимі:
акнизделетін өнімді өндіретін;
консультациялық, қаржылық, бухгалтерлік қызмет көрсе- тетін;
мұнай өнімдерін өткізетін;
шыны ыдыстарды жинайтын және қабылдайтын;
жер қойнауын пайдаланатын;
мыналарды:
медициналық, дәрігерлік және мал дәрігерлік кызметті;
тұрғын үй коммуналдық-тұрмыстық объектілерді газбен жабдықтау жөніңдегі өңдіру, жөндеу және құрылыс жұмыстарын;
күзет, өрт дабылы мен өрт сөндіру автоматикасы құралдарын жобалауды, монтаждауды, жөнге келтіруді және оларға техникалық қызмет көрсетуді;
өртке қарсы қолданылатын техниканы, жабдықтарды және өрттен қорғау құралдарын өңдіруді және сатуды;
жолаушылар лифтілерін монтаждауды, жөндеуді және оларға қызмет көрсетуді;
дезинфекция, дезинсекция, дератизация құралдары мен препараттарын дайындауды, өндіруді, ұксатуды және көтерме саудада сатуды, сондай-ақ оларды пайдалануға байланысты жұмыстар мен қызметтер түрлерін;
автомобиль көлігімен халықаралық жолаушылар және жүк тасымалын;
емдік препараттар дайындау мен сатуды;
жобалау-іздестіру, сараптау, құрылыс-монтаждау жұмыс- тарын, құрылыс материалдарын, бұйымдары мен конструкцияларын өндіру жөніңдегі жұмыстарын;
алкоголь өнімдерін бөлшек саудада сатуды;
пошта байланысы және телекоммуникациялар саласындағы қызметті, теледидарлық және дыбыстық (радиохабарларын тарату) бағдарламаларды тарату жөніңдегі кызметті жасау мен көрсетуді, жалпы республикалық магистрапьды, халықаралық байланыс желілерін жобалауды, салуды, іске қосуды және радиожиілік спектрін пайдалануды;
жолаушылар мен жүкті өзен көлігімен тасымалдауды;
жерге орналастыру, топографиялық-геодезиялық және картографиялық жұмыстарды жүргізу мен топографиялық-геодезиялық және картографиялық өнімдер өткізуді;
өлшеу құралдарын тексеруді, жасауды және жөндеуді;
тарих және мәдениет ескерткіштерін археологиялық және жаңғырту жұмыстарын;
жол қозғалысын реттеу құралдарын орнатуды, монтаждауды, жөндеуді және пайдалануды;
іздестіру-кұткару, таукен жұмыстарының каупінен кұткару, газдан кұткару, фонтан аткылауына карсы жұмыстарды;
пестицидтерді (улы химикаттарды) қолдану жөніңдегі қызметті;
жалпы бастауыш, негізгі жалпы немесе жалпы орта; бас- тауыш кәсіптік білім, оның ішінде кәсіптер бойынша; орта кәсіптік, жоғары кәсіптік, жоғары оку орындарынан кейінгі кәсіптік, оның ішінде мамандықтар бойынша білім беретін заңды тұлғалардың білім беру қызметін, сондай-ақ мектепке дейінгі және мектептен тыс ұйымдардың қызметін;
жеке және заңды тұлғалардың күзет қызметін жүзеге асыруын;
оқулықтарды, оку-әдістемелік жинақтарды, білім беруді ұйымдастыру үшін электрондық оқулықтар мен қосымша оку әдебиеттерін шығару қызметін;
аэропорттарда, азаматтық әуе кемелерінде жолаушылады, экипаждарды тамақтандыруды қамтамасыз етуді;
электр және жылу энергиясын өндіруді, беруді және таратуды;
өнер кәсіптік жарылыс өрт қаупі бар және таукен өндірістерін, электр станцияларын, электр желілері мен қосалкы станцияларды, гидротехникалық құрылыстарды, магистральды газмұнай өнімдері кұбырларын, көтергіш құралдарды, сондай-ақ қысыммен жұмыс істейтін қазаңдықтарды, ыдыстар мен құбырларды жобалауды, салуды іске пайдалануды;
химиялық, бұрғылау, мұнайгаз кәсіпшілігі, геологиялық барлау, кен-шахта, металлургия, энергетика жабдықтарын, жарылыстан қорғалған электротехникалық жабдықтарды, көтергіш құрылғыларды, сондай-ақ қысыммен жұмыс істейтін қазаңдықтарды, ыдыстар мен кұбырларды бақылау, аварияға қарсы және дабыл беру аппаратуралары мен жүйелерін жоба- лауды, жасауды, монтаждауды және жөндеуді;
астық қабылдауды, өлшеуді, кептіруді, тазалауды, сақтауды және тиеуді;
аэродром, аэропорт, аэронавигация объектілерін ұстауды, жөндеуді және пайдалануды;
жылжымалы темір жол құрамын, қауіпті жүктерді тасы- малдау үшін қолданылатын арнаулы контейнерлерді жасауды және жөндеуді;
шетелдік валютамен қолма-қол бөлшек сауда жасауды және кызмет көрсетуді жүзеге асыруды;
ақпаратты қорғаудың техникалық құралдарын, ақпаратты өндеудің қорғалған техникалық құралдарын әзірлеуді, дайын- дауды, монтаждауды, реттеуді, пайдалануды, сактауды, жөңдеуді және оларға сервистік кызмет көрсетуді қоса алғанда (Қазақстан Республикасының мемлекеттік кұпияларын техникалық қорғау жөніңдегі қызметтің барлықтүрін қоспағанда), лицензияланатын кызметтүрлеріне қолданылмайды.
Шагын бизнес субъектілеріне арналган арнаулы салық режимі
Салық кодексінің 371,372,374,376-баптарында белгіленген талаптарға сай келетін жеке кәсіпкерлер және заңды тұлғалар салық салу мақсаттары үшін шағын бизнес субъектілері деп танылады.
Шағын бизнес субъектілері үшін арнаулы салық режимі, төлем көзінен ұсталатын салықтарды қоспағанда, әлеуметтік салықты және қорпорациялық немесе жеке табыс салығын есептеу мен төлеудің оңайлатылған тәртібін белгілейді.
Аталған салықты есептеудің оңайлатылған тәртібі салықсалу объектісіне Салық кодексінің 375,377-баптарында белгіленген ставканы қолдану жолымен жүргізіледі.
Салықтық төлем көзінен салық үсталғаның растайтын құжаттар немесе біржолғы талон болған кезде, бұрын салық салынған табыстарды қоспағанда, Қазақстан Республикасыныңа умағында және оның шегінен тыс жерлерде алынған (алынуға тиіс) табыстардын барлық түрлерінен түратын салық кезеңі ішіндегі табыс салық салу объектісі болып табылады.
Жеке кәсіпкердің, мүлікті жалға беруден түскен табыстарды қоспағанда, төлем кезінде салық салынбайтын мүліктік табысы мен өзге де табыстары салық салу объектісі болып табыл- майды.
Патент негізінде бюджетпен есеп айырысуды жүзеге асыратын жеке кәсіпкер үшін салықтық кезен күнтізбелік жыл, ал бюджетпен есеп айырысуды оңайлатылған декларация негізінде жүзеге асыратын шағын бизнес субъектісі үшін салық кезеңі тоқсан болып табылады.
Арнаулы салық режимін қолданатын шағын бизнес субъектілері кәсіпкерлік қызметтіңбірнеше түрін жүзеге асырған жағдайда олардың табысы қызметтің барлық түрлерін жүзеге асырудың жиынтығымен айқындалады. Арнаулы салық режимін қолданатын және қосылған кұн салығын төлеушілер болып табылатын шағын бизнес субъектілері үшін салықтық кезең ішінде қосылған кұн салығының сомасы табыска қосылмайды.
Шағын бизнес субъектілері салықтарды есептеу мен төлеудің, сондай-ақ олар бойынша салық есебін тапсырудын мынадай:
жалпыға бірдей белгіленген тәртіп;
біржолғы талон негізіндегі арнаулы салық режимі;
патент негізіндегі арнаулы салық режимі;
оңайлатылған декларация негізіндегі арнаулы салық режимі тәрізді тәртіптерінің біреуін ғана дербес тандауға құқылы.
Бұл талап базарларда (жалдау шарттары бойынша базарлар аумағындағы тұрақты үй-жайларда сауда жасайтындарды қос- пағанда) тауарлар өткізетін адамдарға қолданылмайды. Салық- тарды есептеу мен төлеудің жалпыға бірдей белгіленген тәртібіне ауыскан кезде жалпыға бірдей белгіленген тәртіп екі жыл қол- данылғаннан кейін ғана арнаулы салық режиміне қайта ауысуға болады.
Жеке кәсіпкерді мемлекеттік тіркеу туралы куәлік, біржолғы талон және патент бланкілері қатаң есептілік бланкілері болып табылады және ақша алынбай беріледі. Оларды басқа адамдарға беруге тыйым салынады.
Салық кодексінің 378 және 385-баптарында көзделмеген қызметтер бойынша ауыл шаруашылық енімдерін өндіруші шаруа (фермер) қожалықтары мен заңды тұлғалар бюджетпен есеп айырысуды шағын бизнес субьектілеріне арналған арнаулы салық режимінде жүзеге асыра алады.
Базарларда тауар сату бойынша (жалдау шарттары бойынша базарлар аумағындагы тұрақты үй-жайларда өткізуді қоспағанда) бюджетпен есеп айырысу Салық кодексінің 373-бабында белгіленген тәртіппен біржолғы тапон негізінде шағын бизнес субъектілеріне арналған арнаулы салық режимі бойынша ғана жүргізіледі.
Бұл ретте, рыноктарда өткізу бойынша бюджетесеп айыры- суды жүзеге асыратын тұлғаларға Салық кодексінің 370, 371 және 379-баптарының ережелері қолданылмайды.
Салық кодексінің 392-бабының 1-тармағында белгіленген тұлғалар бюджетпен есеп айырысуды осы 391-397-баптарда көзделген кәсіпкерлік кызметтін жекелеген түрлеріне арналған арнаулы салық режимінде ғана жүзеге асырады.
Мынадай салық төлеушілердің:
филиалдары, өкілдіктері бар заңды тұлғалардың;
филиалдардың, ркіадіктердің;
заңды тұлғалардың еншілес ұйымдарының және тәуелді акционерлік коғамдардың;
әртүрлі елді мекендерде өзге де оқшауланған құрылымдық бөлімшелері бар салық төлеушінің арнаулы салық режимін қолдануға кұкығы жоқ.
Біржолғы талон негізіндегі арнаулы салық режимі
Біржолғы талон негізіндегі арнаулы салық режимін қызметін ішінара сипатта болатын жеке тұлғалар мен Салық кодексінің 369-бабының 2-тармағында айқындалған тұлғалар қолданады. Біржолғы талон - арнаулы салық режимін қолдану құқығын куәландыратын және төлем көзінен ұсталатын жеке табыс салығын қоспағанда, жеке табыс салығы бойынша бюджетпен есеп айырысу фактісін растайтын құжат болып табылады.
Қызмет түрлерінің тізбесін, бір жолғы талондардың нысаны мен берілу тәртібін уәкілетті мемлекеттік орган белгілейді. Бір жолғы талондардың құны жергілікті өкілді органдардың шешімімен кіріс алынатын объектінің орналасқан жерін, түрін, қызметті жүзеге асыру жағдайларын, сапасы мен көлемін, сондай-ақ қызметпен шұғылдану тиімділігіне ыкпал ететін басқа да факторларды ескере отырып, салық органы жүргізген орташа күндік хронометраждық қадағалау мен зерттеу деректері негізінде белгіленеді.
Жалдамалы еңбекті қолданбай бір жолғы талон негізінде ара- тұра сипаттағы қызметті жүзеге асыратын жеке тұлғалар әлеу- меттік салықтың төлеушілері болып табылмайды және жеке кәсіпкер ретінде мемлекеттік тіркеуден босатылады. Салық агенттерімен жасалатын шарттар негізінде жүзеге асырылатын қызметті қоспағанда, бәрін жинақтағанда жылына тоқсан күннен аспайтын қызмет ара-тұра сипаттағы кәсіпкерлік қызмет болып саналады.
Патент негізіндегі арнаулы салық режимі
Патент - арнаулы салық режимін қолдану құқығын куәландыратын және салық сомаларының бюджетке төленгенің рас- тайтын құжат болып табылады. Арнаулы салық режимін қолдануға арналған патент нысаның уәкілетті мемлекеттік орган белгілейді. Патент жоғалған немесе бүлінген жағдайда салық төлеушініңөтініші бойынша дубликат беріледі. Салықтөлеуші бүлінген патентті салық органыңа тапсыруға тиіс. Берілген патенттерді тіркеуді салық органдарының нысандары мен оларды толтыру тәртібін уәкілетті мемлекеттік орган белгілеген патенттерді тіркеу (беру) журналында жүргізеді.
Патент негізіндегі арнаулы салық режимін жалдамалы кыз- меткерлердің еңбегін пайдаланбайтын, жеке кәсіпкерлік нысаныңдағы кызметті жүзеге асыратын және жыл ішіндегі табысы 2,0 миллион теңгеден аспайтын жеке кәсіпкерлер қолданады.
Патент жеке кәсіпкерге бір күнтізбелік жыл шегінде кемінде бір ай мерзімге беріледі. Жеке кәсіпкер патент алу үшін кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыратын жері бойынша салық органыңа кызмет түрін көрсете отырып, уәкілетті мемлекеттік орган белгілеген нысанда өтініш және жеке кәсіпкерді мемлекеттік тіркеу туралы куәлікті табыс етеді. Кезекті патент алу үшін өтініш алдыңғы патенттің қолданылу мерзімі аякталғанға дейін ұсынылады. Жеке кәсіпкерді мемлекеттік тіркеу туралы куәлік көрсетілмейінше, патент жарамсыз болады.
Жеке кәсіпкер лицензиялауға жататын қызметті жүзеге асырған жағдайда ол мұндай кызметті жүзеге асыруға құқық беретін лицензиясын көрсетуге міндетті. Бұл орайда патент лицензияның қолданылу мерзімінен аспайтын мерзімге беріледі.
Жолаушыларды және багажды автомобильмен тасымалдау жөніңдегі қызметті жүзеге асырған жағдайда жеке кәсіпкер патент алуға берген өтінішінде тасымалдау түрін көрсетуге міндетті. Автомобильмен тасымалдау түрлерінің Қазақстан Рес- публикасының заңнамалық актілерінде белгіленген талаптарға сәйкес келуін автомобиль көлігі саласындағы уәкілетті орган бақылайды.
Патент негізінде арнаулы салық режимін қолданатын салық төлеушіге Мемлекеттік әлеуметтік сақтандыру қорына жасаған аударымдары және жинактаушы Зейнетақы қорларына төлеген міндетті зейнет ақылық жарналары бойынша есептемелерді ұсыну міндеттілігі жүктелмейді.
Салық төлеушінің кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыратын орны бойынша салық органыңа кәсіпкерлік қызметті уақытша тоқтата тұру туралы өтініш берілген жағдайды қоспағанда, патент алуға өтінішін бермеуі оның салықты жалпыға бірдей белгіленген тәртіппен есептеуге және төлеуге келісімі деп саналады. Салық органдары өтініш берілгеннен және бюджетке патенттің құны мен жинактаушы зейнетақы қорларына міндетті зейнетақы жарналары мен Мемлекеттік әлеуметтік сақтандыру қорына әлеуметтік аударымдардын төленгенің растайтын құжаттар көрсетілгеннен кейін бір күн ішінде патент береді.
Жеке кәсіпкер патенттің құның есептеуді мәлімделген кірістің 3 проценті мөлшеріндегі ставканы қолдану жолымен жүзеге асырады. Патенттің күны жеке табыс салығы және әлеуметтік салықтүрінде бірдей үлеспен, б.а. патент кұныңың 1/2 бөлігі мөлшерінде жеке табыс салығы, соңдай-ақ әлеуметтік аударымдар сомасын алып тастағаннан кейінгі патент кұныңың 1/2 бөлігі мөлшерінде әлеуметтік салықтүрінде бюджетке төленуге тиіс.
Нақтылы табыс патент алған кезде мәлімделген табыстан асып кеткен жағдайда, салық төлеуші бес жүмыс күні ішінде асып кеткен соманы мәлімдейді және осы сомадан салық төлейді. Салық төлеушінің өтініші бойынша бұрын берілген патенттің орныңа оған нақты табысы көрсетілген жаңа патент беріледі. Ал нақтылы табыс патенталған кезде мәлімделген та- быстан төмен болған жағдайда, артық төленген патенттің қүны салық төлеушінің өтініші бойынша салық органы жүргізген нометраждық зерттеуден кейін кайтарылады.
Патент негізінде арнаулы салық режимін қолдануға мүмкіндік бермейтін жағдайлар туындаған ретте салықтөлеуші өтініш негізінде онайлатылған декларация негізінде арнаулы салық режиміне не салықты есептеу мен төлеудің жалпыға бірдей белгіленген тәртібіне ауысады. Аталған өтініш патент негізінде арнаулы салық режимін қолдануға мүмкіндік бермейтін жағдайлар туыңдаған кезде беріледі.
Онайлатылган декларация негізіндегі арнаулы салық режимі
Оңайлатылған декларация негізіндегі арнаулы салық режиміне салық кезеңі басталғанға дейін көшу үшін шағын бизнес субъектілері өз қызметін жүзеге асыратын жері бойынша салық органыңа уәкілетті мемлекеттік орган белгілеген нысанда өтініш береді.
Кызметін бір елді мекен шегіндегі әртүрлі аумактық-әкімшілік бірліктерде орналасқан бірнеше объектілерде жүзеге асырған кезде салық төлеуші оңайлатылған декларация негізінде арнаулы салық режимін қолдануға өтініш беру үшін салық органың дербес аныктайды.
Мынадай талаптарға сай келетін шағын бизнес субъектілері:
Мынадай талаптарға сай келетін шағын бизнес субъектілері:
жеке кәсіпкерлер үшін:
жеке кәсіпкердің өзін қоса алғанда, кызметкерлердің шекті орташа тізімдік саны салық кезеңі ішінде жиырма бес адам болса;
салық кезеңі ішінде шекті табысы 4500,0 мың теңге болса;
заңды тұлғалар үшін:
қызметкерлердің шекті орташа тізімдік саны салық кезеңі ішінде елу адам болса;
салық кезеңі ішінде шекті табысы 25000,0 мын теңге болса, оңайлатылған декларация негізіндегі арнаулы салық режимін қолданады.
Осындай талаптарға сай келмеген жағлайларда немесе арнаулы салық режимінен өз еркімен шыккан кезде шағын бизнес Субъектісі есепті тоқсаннан кейінгі тоқсаннан бастап өтініш негізінде салықты есептеу мен төлеудің жалпыға бірдей белгіленген тәртібіне көшеді.
Салықты есептеу мен төлеудің жалпыға бірдей белгіленген тәртібінен оңайлатылған декларация негізіндегі арнаулы салық. режиміне көшкен кезде әлеуметтік, қорпорациялық салық немесе жеке табыс салығын төлеу және олар бойынша есептілікті тапсыру жалпыға бірдей белгіленген тәртіппен жүргізіледі.
Шағын бизнес субъектісі салықты оңайлатылған декларация негізінде есептеуді салық салу объектісіне есепті салық кезеңіне тиісті салық ставкасын қолдану арқылы дербес жүргізеді.
Жеке кәсіпкердің токсандық табысына мынадай ставкалар бойынша 3000,0 мың теңгеге дейін қоса алғанда табыс сомасының
3 проценті мөлшерінде; 3000,0 мың теңгеден жоғары — 6000,0 мын теңгеге дейін қоса алғанда 90,0 мын теңге + 3000,0 мың теңгеден асатын табыс сомасынан 4 процент мөлшерінде;
6000,0 теңгеден жоғары 210,0 мың тенге + 6000,0 теңгеден асатын табыс сомасынан 5 процент мөлшерінде салық салынады.
Ал заңды тұлғаның токсандық табысына мынадай ставкалар бойынша:
3000,0 мың теңгеге дейін қоса алғанда табыс сомасынан 3 проценті мөлшерінде;
3000,0 мың теңгеден жоғары - 10000,0 мың теңгеге дейін қоса алғанда 90,0 мың теңге + 3000,0 мың теңгеден асатын табыс сомасынан 4 проценті мөлшерінде;
10000,0 теңгеден жоғары - 18000,0 мыңтеңгені қоса алғанда 370,0 мың теңге + 10000,0 теңгеден асатын табыс сомасынан 5 проценті мөлшерінде;
18000,0 теңгеден жоғары 770,0 мың теңге + 18000,0 теңгеден асатын табыс сомасының 7 проценті мөлшерінде салық салынады.
Егер есепті кезеңнің қорытындысы бойынша жалдамалы қызметкерлердің орташа айлық жалақысы Қазақстан Респуб- ликасының заңнамалық актілерінде белгіленген ең төменгі айлық жалақының жеке кәсіпкерлердің кемінде 2 еселенген, заңды тұлғалардың кемінде 2,5 еселенген мөлшеріндей болса, онда салықтық кезен ішінде есептелген салық сомасы, кызметкерлердің орташа тізімдік саның негізге ала отырып, әрбір кызметкер үшін салық сомасының 1,5 проценті мөлшеріндегі сомаға азайтылуға тиіс.
Табыстың шекті мөлшері белгіленген мөлшерден асып кеткен жағдайда, салық сомаларын есептеу табыстың шекті сомасы және нақты алынған табыс сомасы бойынша жеке-жеке жүргізіледі. Салықтың осы сомаларының арасыңдағы айырма бюджетке төленуге жатады.
Оңайлатылған декларация тоқсан сайын, есепті салық кезе- ңінен кейінгі айдың 10-ынан кешіктірілмей, салық органыңа табыс етіледі. Оңайлатылған декларация бойынша есептелген салықты бюджетке төлеу жеке (қорпорациялық) табыс салығы және әлеуметтік салықтүрінде бірдей үлеспен есепті салықтық кезеңнен кейінгі айдың 15-інен кешіктірілмейтін мерзімде жүргізіледі. Бүл ретте жеке (қорпорациялық) табыс салығы оңайлатылған декларация бойынша есептелген салық сомасының 1/2 мөлшерінде, әлеуметтік салық Қазақстан Республикасының міндетті сақтандыру туралы заңнамалық актісіне сәйкес Мемлекеттік әлеуметтік сақтандырудың қорына есептелген әлеуметтік аударымдар сомасын алып тастағаннан кейінгі оңайлатылған декларация бойынша есептелген салық сомасының 1/2 бөлігі мөлшерінде төленеді. Ал декларацияны табыс ету және салықтарды төлеу оңайлатылған декларация негізінде арнаулы салық режимін қолдануға өтініш берген жері бойынша салық органыңда жүзеге асырылады.
Шаруа (фермер) қожалықтарына арналган арнаулысалық режимі
Шаруа (фермер) қожалықтарына арналған арнаулы салық режимі бірынғай жер салығын төлеу негізінде бюджетпен есеп айырысудың айрықша тәртібін көздейді және акцизделетін өнімдерді өндіру, ұқсату және сату жөніңдегі кызметті қоспағанда, ауыл шаруашылық өнімдерін өндіру, өзі өндірген ауыл шаруашылық өнімдерін ұксату және оны өткізу жөніңдегі шаруа (фермер) қожалықтары қызметіне қолданылады.
Жеке меншік құкығымен және (немесе) жер пайдалану құқығымен (кейінгі жер пайдалану кұқығын қоса алғанда) жер учаскелері болған кезде шаруа (фермер) қожалықтарына арнаулы салық режимін қолдану кұкығы беріледі. Шаруа (фермер) кожалықтары осы арнаулы салық режимін немесе салық салудын жалпыға бірдей белгіленген тәртібін дербес тандауға құқылы.
Шаруа (фермер) кожалықтары арнаулы салық режимін қол- дану үшін жыл сайын 20 акпаннан кешіктірмей жер учаскесі орналасқан жердегі салық органыңа уәкілетті мемлекеттік орган белгілеген нысан бойынша өтініш береді. Салық төлеушінің аталған мерзімде өтініш бермеуі оның бюджетпен есеп айырысуды жалпыға бірдей белгіленген тәртіппен жүзеге асыруға келісімі деп есептеледі.
20 акпаннан кейін құрылған шаруа (фермер) кожалықтары жеке кәсіпкерді мемлекеттік тіркеу туралы куәлігін алған күні арнаулы салық режимін қолдану кұкығына өтініш береді. Таң- дап алынған салық салу режимі салық кезеңі ішінде өзгертуге жатпайды.
Бірыңғай жер салығы бойынша күнтізбелік жыл салық кезеңі болып табылады.
Бірыңғай жер салығын төлеу негізінде арнаулы салық режимін қолданатын шаруа (фермер) кожалықтары:
осы арнаулы салық режимі қолданылатын қызметтен түскен шаруа (фермер) қожалықтарының табысынан жеке табыс салығын;
осы арнаулы салық режимі қолданылатын кызметті жүзеге асырудан түскен айналым бойынша қосылған құн салығын;
осы арнаулы салық режимі қолданылатын қызметте пай- даланылатын жер учаскелері бойынша жер салығын және (немесе) жер учаскелерін пайдаланғаны үшін төлемді;
Қазақстан Республикасының Үкіметі белгілеген қажеттілік нормативтері шегінде салық салу объектілері бойынша көлік құралдары салығын;
Қазақстан Республикасының Үкіметі белгілеген қажеттілік нормативтері шегінде салық салу объектілері бойынша мүлік салығын төлеушілер қатарына жатқызылмайды.
Жер учаскесін бағалау құны бірыңғай жер салығын есептеу үшін негіз болып саналады. Жер учаскесінің бағалау құның айқындау Қазақстан Республикасының жер заңдарыңда белгіленген тәртіппен жүргізіледі. Бірыңғай жер салығын есептеу жер учаскесін бағалау құныңа 0,1 процент ставканы қолдану жолымен жүзеге асырылады.
Бірынғай жер салығын төлеу жер учаскесі орналасқан жер бойынша тиісті бюджетке екі мерзімде: ағымдағы төлем ағым- дағы салықтық кезеңнің 20 қазаңынан кешіктірілмей төленеді, сондай-ақ бірынғай жер салығы бойынша түпкілікті есеп айырысу есепті кезеннен кейінгі салықтық кезеңінің 20 наурызынан кешіктірілмей декларация негізінде жүргізіледі.
Төлеудің бірінші мерзімінде бірыңғай жер салығын төлеушілер ағымдағы төлемді бұдан бұрынғы салықтық кезең үшін бірыңғай жер салығы бойынша декларацияда есептелген бірыңғай жер салығы жалпы сомасының 1/2 бөлігінен кем емес мөлшерде төлейді. 20 қазаңға дейін құрылған бірыңғай жер салығын төлеушілер, сондай-ақ жүмыс істеп тұрған салық төлеушілер салықты есептеу базасы өзгерген кезде ағымдағы төлем төлеуді бірыңғай жер салығы бойынша ағымдағы төлем есебімен есептелген салық сомасының кемінде 1/2 бөлігі мөлшерінде жүргізеді. 20 қазаңнан кейін құрылған бірыңғай жер салығын төлеушілер есепті жылдан кейінгі жылдың 20 наурызынан кешіктірілмейтін мерзімде ағымдағы есепті кезең үшін төлеуге тиісті жалпы салық сомасын енгізеді.
Шаруа (фермер) кожалықтары үшін арнаулы салық режимі қолданылмайтын қызметтүрлерін жүзеге асырған кезде бірыңғай жер салығын төлеушілер кірістер мен шығыстардың (жалақыны есептеуді қоса алғанда), мүліктің (соның ішінде көлік құралдарының) бөлек есебін жүргізуге және жалпы белгіленген тәртіппен және (немесе) шағын бизнес субъектілері үшін арнаулы салық режимінде кызметтін осындай түрлері бойынша тиісті салық пен бюджетке төленетін баска да міндетті төлемдерді есептеуді, салық есептілігін тапсыру мен төлеуді жүргізуге міңдетті.
Шаруа (фермер) қожалығы жер учаскесін баска шаруа (фер- мер) қожалығына жалға берген кезде тараптардың әрқайсысы осындай жер учаскесі бойынша бірыңғай жер салығын жалға беру шартында көрсетілген жер учаскесінің нақты пайдаланылу кезеңін негізге ала отырып есептейді және төлейді. Жалға алушының пайдалану кезені жер учаскесін жалға алған айдан кейінгі айдан бастап белгіленеді.
Жер учаскесін жалға беруден алынған табыс бойынша шаруа (фермер) қожалығы салықты жалпыға бірдей белгіленген тәртіппен есептейді және төлейді.
Бірыңғай жер салығын төлеушілер жыл сайын ағымдағы салық кезеңінің 15 наурызынан кешіктірілмейтін мерзімде жер учаскелері орналасқан жердегі салық органдарына өткен салықтық кезен үшін бірыңғай жер салығы бойынша декларация тансырады.
Сонымен бірге бірыңғай жер салығын төлеушілер бірынғай жер салығы бойынша декларация табыс ету үшін белгіленген мерзімдерде:
төлем көзінде үсталатын жеке табыс салығы бойынша есепті;
жинақтаушы зейнетақы қорларына міндетті зейнетақы жарналарын төлеу жөніңдегі есептілікті;
жер бетіндегі көздерден су ресурстарын пайдаланғаны үшін төлем ақы бойынша және қоршаған ортаны ластағаны үшін төлемақы бойынша декларацияны;
мемлекеттік әлеуметтік сақтандыру қорына әлеуметтік аударымдар бойынша есепті табыс етеді.
Бірыңғай жер салығын төлеуші осы арнаулы салық режимін қолданған бірінші жылдын 15 наурызынан кешіктірілмейтін мерзімде мынадай құжаттарды:
ағымдағы салықтық кезен үшін бірыңғай жер салығы бойынша ағымдағы төлем есебін;
нотариат немесе селолық (поселкелік) аткарушы органдар куәландырған жер пайдалануға құқықберетін құжаттардың көшірмелерін;
жер ресурстарын басқару жөніңдегі уәкілетті орган берген жер учаскесін (жер пайдалану құқығын) бағалау құның анықтайтын актінің нотариат немесе селолық (поселкелік) атқарушы органдар куәландырған көшірмесін;
әлеуметтік салық сомаларын есептеу үшін қажетті деректерді міндетті түрде көрсете отырып, қызметкерлерді алдағы салықтық кезенде жалдау туралы мәліметтерді табыс етеді.
Кейінгі салықтық кезендерде бірыңғай жер салығын төлеуші бірыңғай жер салығы бойынша ағымдағы төлем есебін жәңе жоғарыда аталған құжаттарды олардағы деректер өзгерген жағдайда ғана табыс етеді.
Таратылған немесе кайта ұйымдастырылған кезде бірыңғай жер салығын төлеуші қызметті тоқтату немесе қайта ұйымдастыру туралы өтінішті салық органыңа бергеннен кейін он бес күн мерзімде өткен салық кезеңі үшін декларация тапсыруға міндетті.
Бірыңғай жер салығын төлеушілер осы салық бойынша декларация табыс ету үшін белгіленген мерзімдерде: әлеуметтік салық бойынша декларацияны; төлем көзінде ұсталатын жеке табыс салығы бойынша есепті; жинактаушы зейнетақы қорларына міндетті зейнетақы жарналарын төлеу жөніңдегі есептілікті; жер бетіндегі көздерден су ресурстарын пайдаланғаны үшін төлемақы мен қоршаған ортаны ластаганы үшін төлемақы бойынша декларацияны табыс етеді.
Бірыңғай жер салығын төлеушілер шаруа (фермер) кожалығының басшысын және мүшелерін қоса алғанда, әрбір кызметкер үшін айлық есептік көрсеткіштің 20 проценттік ставкасы бойынша әлеуметтік салық сомасын ай сайын есептеп отырады.
Әлеуметтік салықтын есептелген сомасы Қазақстан Респуб- ликасының міңдетті әлеуметтік сактандыру туралы заңнамалық актісіне сәйкес Мемлекеттік әлеуметтік сактандыру қорына есептелген әлеуметтік аударымдар сомасына азайтылады.
Мемлекеттік әлеуметтік сактандыру қорына есептлген әлеуметтік аударымдар сомасы әлеуметтік салық сомасынан асып кеткен жағдайда әлеуметтік салық сомасы нөлге тең бо- лады.
Төлем көзінен үсталатын жеке табыс салығын есептеу Салық кодексінің 153,155,158,160-баптарынасәйкес, ал жинактаушы зейнетақы қорларына міндетті зейнетақы жарналарын есептеу Қазақстан Республикасының зейнетақы заңдарында белгіленген тәртіппен жүргізіледі. Қоршаған ортаны ластағаны үшін төлем- ақыны және жер бетіндегі көздерден су ресурстарын пайдалан- ғаны үшін төлемақыны есептеу тиісінше 451—465-баптарда белгіленген тәртіп негізінде жүзеге асырылады.
Төлем көзінен ұсталатын әлеуметтік салықтың, жекетабыс салығының, жинактаушы зейнетақы қорларына аударылатын міндетті зейнетақы жарналарының, қоршаған ортаны ластаға- ны үшін және жер бетіндегі көздерден су ресурстарын пайда- ланғаны үшін төлемақының есептелген сомасын төлеу бірыңғай жер салығын төлеу үшін көзделген мерзімдерде:
ағымдағы салықтық кезеңнің 20 казаңынан кешіктіріл- мейтін мерзімде 1 каңтардан 1 қазаңға дейінгі кезең үшін есеп- телген сома төленеді;
есепті кезеңнен кейінгі салықтық кезеңнің 20 наурызы-
нан кешіктірілмейтін мерзімде 1 қазаңнан бастап 31 желтоксан аралығындағы кезең үшін есептелген сома төленеді.
Төлем көзінде ұсталынатын әлеуметтік салық пен жеке табыс салығын төлеу жер учаскесі орналасқан аумак бойынша жүзеге асырылады.
Ауыл шаруашылық өнімдерін өндіруші заңды тұлғаларғаарналған арнаулы салық режимі
Ауыл шаруашылық өнімдерін өндіруші заңды тұлғаларға арналған арнаулы салық режимі патент негізінде бюджетпен есеп айырысудың ерекше тәртібін көздейді және заңды тұлғалардың:
жерді пайдалана отырып, ауыл шаруашылық өнімдерін өндіру, өзі өндірген осы өнімді ұқсату және өткізу жөніңдегі;
толық кезенді мал (төлді өсіруден бастап) шаруашылығы (соның ішінде асыл тұкымды) мен құс шаруашылығының, ара шаруашылығыныңауыл шаруашылықөнімдерін өндіру жөніңдегі, сондай-ақ өзі өндірген осы өнімдерді ұқсату және өткізу жөніңдегі қызметіне қолданылады.
Арнаулы салық режимі салық төлеушілердің акцизделетін өнім өндіру, оны ұқсату және өткізу жөніңдегі қызметіне қол- данылмайды.
Салық төлеушілер осы арнаулы салық режимі қолданылмай- тын қызметтүрлерін жүзеге асырған кезде кірістер мен шығыс- тардың (жалақыны есептеуді қоса алғанда), мүліктің (соның ішінде көлік құралдары мен жер учаскелерінің) есебін бөлек жүргізуге және қызметтің мұндай түрлері бойынша тиісті салық пен басқа да міндетті төлемдерді жалпы белгіленген тәртіппен есептеуді және төлеуді жүргізуге міндетті. Тандап алынган салық салу режимі салық кезеңі ішінде өзгертілмеуге тиіс.
Арнаулы салық режимін қолдану үшін салық төлеуші жыл сайын 20 акпаннан кешіктірмей жер учаскесінің орналасқан жері бойынша салық органыңа уәкілетті мемлекеттік орган белгілеген нысан бойынша патент алуға өтініш береді. Салық төлеушінің керсетілген мерзімде өтініш бермеуі оныңсалықты жалпы белгіленген тәртіппен есептеуге және төлеуге келіскені болып есептеледі.
Салық төлеуші осындай арнаулы салық режимін қолданудың алғашкы салық кезеңінде өтінішпен бірге жер учаскесінің орналасқан жері бойынша салық органыңа:
заңды тұлғаны мемлекеттік тіркеу туралы куәліктің нота- риат куәландырған көшірмесін;
уәкілетті органдар берген, нотариат немесе селолық (поселкелік) атқарушы органдар куәландырған жер учаскесіне деген құқығын растайтын құжаттардың көшірмелерін;
қызметтің лицензияланатын түрін жүзеге асырған жағдайда лицензиясын;
жүмыс берушінің (жаңадан құрылғандарын қоспағанда) мәлімделген қызметкерлер саныңа табыс түрінде төлейтін шы- ғындарын қоса алғанда, салық төлеушінің өткен үш-бес жылдағы жылдық жиынтық табысы мен шығындарын растау үшін кажетті есептерінің көшірмелерін;
уәкілетті мемлекеттік орган белгілеген нысан мен тәртіп бойынша салық төлеуші толтырған патент кұныңын есебін та- быс етеді.
Жоғарыда аталған құжаттардың бәрі болған жағдайда салық органы бес жұмыс күні ішінде тиісті тұлғаға патент береді.
Патент кұны есебіне енгізілген салықты есептеуге арналған салық кезеңі күнтізбелік жыл болып табылады. Патент беру әрбір салық кезеңіне жүргізіледі.
Жаңадан құрылған салық төлеушілер тіркеу есебіне қойылған кезден бастап отыз күнтізбелік күн ішінде осы арнаулы салық режимін қолдану құқығына өтініш береді.
Патент кұныңың есебіне қорпорациялық табыс салығы, әлеуметтік салық, (Қазақстан Республикасының міндетті сақтандыру туралы заңнамалық актісіне сәйкес Мемлекеттік әлеуметтік сактандыру қорына есептелген әлеуметтік аударымдар сомасына азайтылған), меншік, жерді тұрақты пайдалану немесе бастапкы өтеусіз уақытша жер пайдалану құқығымен жер учаскесі болған кезде төлейтін жер салығы, уақытша өтеулі жер пайдалану учаскесі болған кезде жер учаскесін пайдаланғаны үшін төлейтін ақы, мүлік салығы, келік құралдары салығы, қосылған кұн салығы (салық төлеуші есепте түрған жағдайларда) енгізіледі.
Салық кезеңінің басында патент кұныңың есебіне енгізілген салық сомаларын есептеу:
қорпорациялық табыс салығын және қосылған кұн салығын белгілеу кезінде - өткен бес жыл ішіндегі шаруашылықтың табысы мен шығындарының көрсеткіштері негізінде жүргізіледі. Жаңадан құрылған салық төлеушілер табыс пен шығындар көрсеткіштерін осыған ұксас шаруашылықтардың орташа көрсеткіштері бойынша аныктайды. Табыстар мен шығындар көрсеткіштерін анықтау тәртібін уәкілетті мемлекеттік орган белгілейді;
әлеуметтік салықты аныктау кезінде - Салық кодексінің 316-бабының 1-тармағына сәйкес белгіленетін табыстар түрінде жұмыс берушінің қызметкерлерге төлейтін шығыстарына 317 бапта белгіленген ставканы қолдану аркылы жүргізіледі. Бүл орайда жұмыс берушінің қызметкерлерге табыс түрінде төлейтін шығындары осы шаруашылық бойынша өткен жыл ішіндегі орташа жалақыны ағымдағы жылда мәлімделген қызметкер са^ ныңа көбейту жолымен аныкталады.
жер салығының, жер учаскелерін пайдаланғаны үшін төлейтін ақының мүлік салығы мен көлік құралдары салығының сомасы - жалпы белгіленген тәртіппен жүргізіледі.
Патент күның есептеу кезінде бюджетке төленуге тиісті салық және жер учаскелерін пайдаланғаны үшін төлейтін ақы сомасы 80 процентке азайтылады. Осы арнаулы салық режимін қолданатын салық төлеушілер, қосылған кұн салығын қоспа- ғанда, патент кұны есебіне енгізілген салық және жер учаскесін пайдаланғаны үшін ақы төлеу жөніңдегі есепті беруден босаты- лады.
Патент кұны есебіне енгізілген салық және жерді пайдалан- ғаны үшін ақы сомаларын бюджетке төлеу жер учаскелерінің ауқымы бойынша 20 мамырдан және 20 казаңнан кешіктірілмей, патент күны есебінде көрсетілген салық және жерді пайдалан- ғаны үшінақысомаларыныңтиісінше !/6және 1/2 мөлшерінде және патент кұны есебінде енгізілген салық және жерді пайда- ланғаны үшін ақы бойынша берілген кайта есептеулерді ескере отырып, патент кұныңың калған бөлігі мөлшерінде келесі салықтық кезеңнің 20 наурызында жүзеге асырылады.
Төлем көзінен үсталатын жеке табыс салығын есептеу Салық кодексінің 153, 155, 158, 160-баптарына сәйкес, жинактаушы зейнетақы қорларына міндетті зейнетақы жарналарын есептеу Қазақстан Республикасының зейнетақы заңдарында белгіленген тәртіппен, ал қоршаған ортаны ластағаны үшін және жер бетіндегі көздерден су ресурстарын пайдаланғаны үшін төлем- ақыны есептеу тиісінше 451-465-баптарда белгіленген тәртіп- пен жүргізіледі.
Төлем көзінен үсталатын жеке табыс салығы, жинактаушы зейнетақы қорларына міндетті зейнетақы жарналары сомала- рын төлеуді, қоршаған ортаны ластағаны үшін төлемақы мен жер бетіндегі көздерден су ресурстарын пайдаланғаны үшін төлемақыны, бюджетпен есеп айырысуды патент негізінде жүзеге асыратын салық төлеушілер:
ағымдағы салықтық кезеңнің I каңтарынан 1 казаңына дейінгі кезең үшін есептелген сомаларды 20 казаңнан кешік- тірілмейтін мерзімде;
1 казаң мен 31 желтоксан аралығындағы кезең үшін есеп- телген сомаларды есепті кезеңнен кейінгі салықтық кезеңнің 20 наурызынан кешіктірмей төлейді.
Арнаулы салық режимін қолданатын ауыл шаруашылық өнімдерін өндіруші заңды тұлғалар өткен салық кезеңі үшін 15 наурыздан кешіктірілмейтін мерзімде салық органыңа: жер бетіндегі көздерден су ресурстарын пайдаланғаны үшін төлем- ақы бойынша декларацияны; қоршаған ортаны ластағаны үшін төлемақы бойынша декларацияны табыс етеді.
Арнаулы салық режимін қолданатын ауыл шаруашылық өнімдерін өндіруші заңды тұлғалар төлем көзінен ұсталатың жеке табыс салығы бойынша есепті және жинақтаушы зейнет- ақы қорларына аударылатын міндетті зейнетақы жарналары бойынша және Мемлекеттік әлеуметтік сақтандыру қорына міндетті әлеуметтік аударымдар бойынша есепті: ағымдағы салықтық кезеңнің 1 каңтарынан 1 казаңына дейінгі кезең үшін есептелген сома бойынша — 15 казаңнан кешіктірмей, ал 1 казаң мен 31 желтоқсан аралығындағы кезең үшін есептелген сома бойынша - есепті кезеңнен кейінгі салықтық кезеңнің 15 нау- рызынан кешіктірмей тапсырады.
Мынадай заңды тұлғалардың:
Еншілес ұйымдары, филиалдары мен өкілдіктері бар заңды тұлғалардың;
заңды тұлғалар филиалдарының, өкілдіктері мен өзге де оқшауланған құрылымдық бөлімшелерінің;
осы арнаулы салық режимін қолданатын басқа заңды тұлғалардың аффилиирлендірілген тұлғапары болып табылатын заңды тұлғалардың ауыл шаруашылық өнімдерін өндіруші заңды тұлғаларға арналған арнаулы салық режимін қолдануға құқығы жоқ.
Аффилиирленген тұлға ретінде шешімдерді тікелей және (немесе) жанама айқындауға және (немесе) көрсетілген арнайы салық режимін қолданатын заңды тұлға кабылдайтын шешімге, оның ішінде шартқа және (немесе) өзге мәмілеге байланысты, ықпал етуге құқығы бар заңды тұлға, сондай-ақ көрсетілген арнайы салық режимін қолданатын заңды тұлғаға қатысты осын- дай құқығы бар тұлға танылады.
Кәсіпкерлік қызметтін жекелеген түрлеріне арналганарнаулы салық режимі
Кәсіпкерлік қызметтін жекелеген түрлеріне арналған арнаулы салық режимі:
ойын бизнесі саласында;
ақшасыз ұтыс ойын автоматтарына;
боулинг (кегельбан) бойынша;
картинг бойынша;
бильярд бойынша;
лото ойының ұйымдастыру бойынша қызметтер көрсететін жеке кәсіпкерлердің, заңды тұлғалардын, олардың филиалда- рының, өкілдіктерінің және өзге де окшауланған құрылымдық бөлімшелерінің қызметіне қолданылады.
Арнаулы салық режимі осы аталған тұлғалар салық төлеу- шілер үшін:
тіркелген жиынтық салық түрінде қорпорациялық немесе жеке табыс салығын, қосылған кұн салығын есептеу және төлеу- дің;
осы аталған салықтар мен акциз бойынша бірыңғай онай- латылған декларация түрінде салық декларациясын тапсырудың оңайлатылған тәртібін белгілейді.
Осындай тәртіп төлем көзінен ұсталатын жеке табыс салығы мен мүліктік табыс жөніңдегі жеке табыс салығы және төлем көзінен салық салынбайтын басқа да табыстар бойынша салық есептілігін есептеуге, төлеуге және оны табыс етуге қолданыл- майды.
Қорпорациялық (жеке) табыс салығы - тіркелген жиынтық салық мөлшерінің 30 процентін, қосылған кұн салығы — тіркелген жиынтық салық мөлшерінің 70 процентін құрайды.
Салық төлеушілер тіркелген жиынтық салықты төлеумен катар Салық кодексінің 255-278-баптарында белгіленген тәртіп- пен акциз төлейді.
Салық кодексінің 393-бабында аталған ойын мекемесінде пайдаланылатын салық салу объектілерінің әрбір түрінің жал- пы саны, объектілердің жалпы саныңың өзгерісі осы Кодекстің 397-бабында белгіленген тәртіппен салық органдарында міңдетті түрде тіркелуге немесе қайта тіркелуге жатады.
Тіркелген жиынтық салық салу объектісіне:
ойын бизнесі саласындағы қызметті жүзеге асыратын салық төлеушілер үшін:
тарап ретінде ез өкілдері аркылы ойын мекемесі қатыса- тын кұмар ойындарды өткізуге арналған ойын үстелі;
өз өкілдері арқылы ұйымдастырушы және (немесе) байкаушы ретінде ойын мекемесі қатысатын кұмар ойындар өткі- зуге арналған ойын үстелі;
ақшалай ұтысы бар ойын автоматы;
тотализатор кассасы;
букмекерлік кеңсе кассасы;
ақшасыз ұтыс ойын автоматтары қызметін көрсететін салық төлеушілер үшін:
ақшасыз ұтыс ойын автоматы;
боулинг (кегельбан) бойынша қызмет көрсететін салық төлеушілер үшін:
ойын жолы;
картинг бойынша қызмет көрсететін салық төлеушілер үшін: карт;
бильярд бойынша қызмет көрсететін салық төлеушілер үшін: бильярд үстелі;
лото ойының ұйымдастырушы салық төлеушілер үшін: лото ұйымдастырушы жатады.
Бір салық салу объектісінен алынатын тіркелген жиынтық салық ставкаларының мөлшерін салық органдары берген дерек- тер негізінде жергілікті өкілді органдар белгілейді және ол бір әкімшілік-аумактық бірлік аумағында орналасқан салық төлеушілер үшін бірыңғай болып табылады.
Салық төлеушінің бір елді мекен шегінде орналасқан бірнеше ойын мекемесі (тұрақты нүктесі) болған жағдайда салық салу объектілерін тіркеу салық төлеушінің тандауы бойынша бір салық органыңда жүргізілуі мүмкін.
Күнтізбелік бір жылда төленуге тиісті тіркелген жиынтық салық Салық кодексінің 393-бабында белгіленген әрбір салық салу объектісіне тиісті жылдың салық ставкасын қолдану аркылы айқындалады. Осы Кодекстің 396-бабында белгіленген есепті кезең үшін төленуге тиісті тіркелген жиынтық салық жыл бой- ынша есептелген соманы он екіге бөлу жолымен аныкталады.
Объектілер есепке алынған тіркеу карточкасының тұпнұска- сы әрбір ойын мекемесіне (тұрақты нүктеге), олар пайдалана- тын салық салу объектілері есепке алына отырып, жеке беріледі.
Акциз және тіркелген жиынтық салық сомасы есепті айдан кейінгі айдын 20-сынан кешіктірілмей, ай сайын салық салу объектілерінің орналасқан жері бойынша бюджетке төленуГе тиіс.
Салық төлеушінің облыста (калада) бірнеше ойын мекемелері (тұрақты н үктелері) болған кезде тіркелген жиынтық салық және акциз бір аудан (кала ауданы) шегінде орналасқан салық салу объектілері бойынша бөлек есептеледі.
Тіркелген жиынтықсалықты және акцизді есептеу мен төлеу үшін күнтізбелік ай салық кезеңі болып табылады.
Салықсалу объектілері салықкезеңінің 15-інедейін шығып кеткен кезде тіркелген жиынтықсалық - салық кезеңінің жар- тысы үшін деп, ал 15-інен кейінгісі толық кезен үшін деп есептеледі.
Салық төлеушілер тіркелген жиынтық салық және акциз бойынша бірынғай оңайлатылган декларацияны есепті айдан кейінгі айдын 15-інен кешіктірмей, салықсалу объектілерінің орналасқан жері бойынша салық органдарына табыс етуге міндетті.
Пысықтау сауалдары:
Жалпыга бірдей салық режимі мен арнаулы салық режимінің аралық қатынастары, экономикалық және құқықтық мән-жайлары.
Арнаулы салық режимі қолданылатын шағын кәсіпкерлік аяларында тиісті салықтық міндеттемелерді белгілеу және орындау ерекшеліктері.
Арнаулы салық режимі қолданылатын шағын бизнес субъек- тілері мен салық органдарының және жергілікті мемлекеттік басқару органдарының арасында туындайтын салықтық қатынастардын эконо- микалық-қаржылық нәтижесі.
Біржолғы талон және патент негізіндегі арнаулы салық режимі- нің мәні және құқықтық негіздері.
Кәсіпкерлік қызметтің жекелеген түрлері және оларға арналган арнаулы салық режимінің сипаттамасы.
2.САЛЫҚ САЛУ АЯСЫНДАГЫ САЛЫҚТЫҚ ЫНТАЛАНДЫРУ ЖӘНЕ МЕМЛЕКЕТТІК МӘЖБҮРЛЕУ
Бүгінде Қазақстан Республикасының салық жүйесінде жүзеге асырылатын салықтық-қүқыктық реттеу әдістері қатарына салықтық ынталандыруды және салықтық санкцияларды жат- кызуға болады.
Салықтық ынталандыру әдетте салықгык-құқықтық нормаларда, сондай-ақ тиісті сал ыктық келісімдерде белгіленген эко- номикалық тұрғыдан мұкият негізделген жеңілдіктер жүйесі ретінде стратегиялықсипаттағы және өзара байланыскан салық жеңілдіктері мен преференцияларының кешенің қалыптасты- рады.
Мемлекет тарапынан салық салу процесінде пайдаланыла- тын салықтық ынталандыру әдістері (инвестициялық салық преференциялары, нарыктық дамудың нақтылы кезеңдерінде мемлекетке қажетті экономикалық секторларға берілетін салық жеңілдіктері) қоғамның экономикалық дамуына айтарлықтай ықпалынтигізеді.
Салықтық ынталандырма құрамында инвестициялық жеңіл- діктер мен инвестициялық кредиттер болады. Салықгык ынта- лаңдыру негізінде: салық жеңілдіктерін беру әдістерінің эко- номикалық сипаты; салық жеңілдіктерінің өндіріс тиімділігін арттыруға, бюджеттердің салықтық кірістерінің өсуіне бағыт- талуы; салық жеңілдіктерінің өкілді және заң шығарушы билік органдары тарапынан бекітілуі; салық жеңілдіктерін қолдану барысында қоғамдық-мемлекеттік, қорпоративтік және жеке- лей экономикалық-қаржылық мүдделердің ескерілуі; салық жеңілдіктерінің экономикалық негізделуі; инвестицияларды салықтық ынталандыру жүйесінің ұдайы өндіріспен байланысты- рылуы; инвестициялық салықтық преференциялардың мемлекеттің әлеуметтік мақсатталған инвестициялық бағдарла- малары негізінде берілуі; салық жеңілдіктерінің бірінші кезек- те экспорттық өндіріс аяларына бағдарлануы; салық жеңілдіктеріне байланысты мемлекет тарапынан берілетін арнаулы құқықтық кепілдіктің ұзак мерзімді және орнықгы сипаты си- якты және т.б. принциптер жатады.
Қазақстан Республикасы Салық кодексінің 138—140-бапта- рында инвестициялық салық преференцияларын берудің мән- жайлары белгіленген.
Қазақстандағы салық салу ауқымында, заң жүзінде көзделген инвестициялық салық преференциялары негізінен қорпо- рациялық табыс салығы, жер салығы, жер салығы және мүлік салығы бойынша отандық өндіріс салаларында мемлекеттік инвестициялық бағдарлама шеңберінде тіркелген активтерді жаңадан пайдалануға енгізетін және беретін салықтөлеуші заңды тұлғаларға және т.б. қолданылады.
Инвестициялық салық преференциялары:
Қазақстан Республикасының экономикалық кеңістігінде жаңа өндірістер құру, жұмыс істеп тұрғандарын кеңейту және жаңарту мақсатында тіркелген активтерге .инвестициялауды жүзеге асыратын салық төлеушілердің жылдық жиынтық табы- сынан қосымша шегерімдер жасауға құкық беру;
Аталған салық төлеушілерді жаңа өндірістер құру, жұмыс істеп тұрғаңдарын кеңейту және жаңарту мақсатында мемле- кеттік инвестициялық бағдарлама шеңберіңде жаңадан пайда- лануға берілген тіркелген активтер бойынша мүлік салығын төлеуден босату;
Мемлекеттік инвестициялық жобаны іске асыру үшін салық төлеуші инвесторлар иемденген және пайдаланып жатқан жер учаскелері бойынша олардй жер салығын төлеуден бо- сату тұрғысынан нақтылы көрініс табады.
Қорпорациялықтабыс салығы бойынша инвестициялық пре- ференциялар салық төлеуші тарапынан инвестициялық жобалар шеңберінде пайдалануға енгізілген тіркелген активтердің кұның преференциялардың қолданылу мерзіміне карай оған жылдық жиынтық табыстан тең үлестермен шегерім жасауға құқықбереді.
Осы қорпорациялықтабыссалығыбойынша преференцияларды қолдану үшін салық төлеуші (инвестор) жанадан іске қосылған тіркелген активтердің құның ішкі топтың кұн балан- сына енгізбейді және олар бойынша бөлек есеп жүргізеді.
Қорпорациялық табыс салығы мен мүлік салығы бойынша инвестициялық преференциялар салық төлеушілерге осы пре- ференцияларды қолдану мерзімініңбасталған күнің белгілейтін келісім-шартқа (оның нотариалдық жолмен куәландырылған көшірмесі салық төлеушінің тіркелген жері бойынша салық органыңа табыс етіледі) сәйкес:
келісім-шарт жасалған кезде шаруашылық қызметін жүзе-
ге асырып жатқан салық төлеушілер тарапынан берілген тір- келген активтерді енгізген жылдан кейінгі жылдын 1 қаңтарынан бастап;-
жаңадан тіркелген салық төлеушілер тарапынан берілген тіркелген активтердің пайдалануға енгізілген кезінен бастап беріледі.
Инвестициялық салық преференцияларын қолдану мерзімі қоғамның экономикалық даму аясындағы әрбір жекелеген жағ- дайларға байланысты тартылған тіркелген активтерге қатысты инвестициялар көлемі мен олардың өзін-өзі өтеу жағдайларына қарай айқындалады, және аталған преференция заң жүзінде
нақтылы көрсетідген күннен бастап бес жылдан аспайтын мерзімге беріледі.
Бүгінде Қазақстан Республикасының, сондай-ақ шетелдер- дің салық салу практикасында қолданылатын салықтық (эко- номика секторларыныңдамуына қатысты) ынталандыру әдістері және әлеуметтік сипатты салық жеңілдіктері жүйесі:
инвестициялықсалық кредиті;
амортизациялық аударым құқығы;
«жасыл* салық режимі;
жанама салық кредиті;
салық каникулы;
салық «жұмағы*;
салық кредиті түрінде қолданылатын салық шегерімдері;
салықтық шегерімдер;
нөлдік ставка;
салық ставкасын төмендету;
салықты төлеу мерзімін ұзарту;
нормативтік салық жеңілдігі;
салық төлеуден босату көзделген жеңілдіктер;
салықтөлеуді кейінге қалдыру көзделген жеңілдіктер;
салық мөлшерін төмендетуді көздейтін жеңілдіктер аркылы көрініс табады.
Сапык жеңілдіктерін нақтылы экономикалық мақсаттар мен өлеуметтік мән-жайларға карай беру әрқашанда салық салма- гын жеңілдетуге байланысты болғандықтан салықтөлеушілерге қатысты іске асырылатын мемлекеттің салық және әлеуметтік саясатының құралы болып табылады.
Осы орайда салықтық жеңілдіктер элементтері катарынан көрініс таппаса да белгілі бір дәрежеде салықтық ынталандыру (бұл ретте жалпыға бірдей салық режимін заңда белгіленген көлемде женілдету арқылы аумактағы экономикалық дамуға ықпал ету) сипатында арнайы экономикалық аймактардың аумактарындағы қызметтерін жүзеге асыратын заңды тұлғалар- ға (салық төлеушілерге) байланысты. Салық кодексінің 140-1, 140-2-баптарында белгіленген салық салу тәсілдеріне тоқталып өткеніміз жөн болар деп санаймыз.
Арнайы экономикалықаймактардыңаумактарыңда қызметін жүзеге асыратын ұйымдарға бір мезгілде мынадай шарттарға сай келетін:
арнайы экономикалық аймактардың аумақтарындағы салық органдарында тіркеу есебіңде тұратын;
- арнайы экономикалық аймактардың аумактарынан тыс жерлерде құрылымдық бөлімшелері жоқ;
арнайы экономикалық аймактардың аумактарыңда арнайы экономикалық аймактарды құру мақсаттарына сәйкес келетін мынадай қызметтүрлерін жүзеге асыру: бағдарламалық камта- масыз етуді, деректер базасын, аппараттық құралдарды жоба- лау, әзірлеу, енгізу және олардың тәжірибелік өндірісі мен нақтылы өндірісі және (немесе) жасаңды иммундық не нёйрондық жүйелер негізінде жаңа ақпараттық технологияларды жа- сау немесе ақпараттық технологиял^р саласында жобаларды жа- сау және енгізу бойынша ғылыми-зерттеу және тәжірибелік- конструкторлық жұмыстарды жүргізу; жүргізуден киімнен баска, дайын тоқыма бұйымдарын өндіру; трикотаж бұйымдарын өндіру; токыма материалдарынан киім өндіру бойынша өз өндірісі тауарларын (жұмыстарын, көрсетілетін қызметтерін) өткізу нәтижесінде алуға жататын (алынған) табыстары жылдық жиынтық табысының кемінде 90 процентін құрайтын заңды тұлғалар жатады.
140-1-баптың 1-тармағының 3) тармақшасыңда көрсетілген қызмет түрлері бойынша жұмыстар мен қызмет көрсетулер түрлерінің нақты тізбесін Қазақстан Республикасының Үкіметі айқындайды.
Аталған заңды тұлғаларалған табыстарды 140- 1-баптың 1-тар- мағының 3) тармақшасында көрсетілген қызметтүрлерінен альпз- ған табыстарға жаткызу арнаулы экономикалық аймактардың аумактарында құрылған атқарушы органның тиісті өнеркәсіп саласын басқару мәселелері жөніңдегі уәкілетті органы белгілеген тәртіп пен нысанда уәкілетті мемлекеттік органмен келісе отырып берген растауы негізінде жузеге асырылады.
Арнайы экономикалық аймактардың аумакгарыңда қызметін жүзеге асыратын ұйымдардың салықтарды есептеуі 140—2-бап- тың 2 және 4-тармақтарында көзделген ерекшеліктерді ескере отырып, Салық кодексінде белгіленген тәртіппен жүргізіледі.
Қорпорациялық табыс салығының бюджетке төленуге тиісті сомасын айқындау кезіңде Салық кодексінің 125-бабына сәйкес есептелген қорпорациялық табыс салығының сомасы 100 про- центке азайтылады.
Салық сомасын осылай кеміту Салық кодексінің 126-бабына сәйкес айқындалатын қорпорациялық табыс салығы бойынша аванстық төлемдер сомаларын есептеу кезінде де қолданы- лады.
Арнайы экономикалықаймактардыңаумақтарында орналас- қан және Салық кодексінің 140-1-бабы 1-тармағының 3) тар- мақшасында көрсетілген қызмет түрлерін жүзеге асыру кезінде пайдаланылатын салық салу объектілері бойынша:
жер салығын е.септеу кезінде тиісті ставкаларға 0 коэффи- циенті;
мүлік салығын есептеу кезінде салық салу объектілерінің жылдық орташа кұныңа 0 проценттік ставка қолданылады.
Арнайы экономикалық аймактардың аумақтарында Салық кодексінің 140-1-бабы 1-тармағының екінші бөлігінде аталған тауарларды (жұмыстарды, көрсетілетін қызметтерді), сондай-ақ жобалау-сметалық құжаттамаға сәйкес арнайы экономикалық аймақтардыңаумақтарындаосы Кодекстің 140-1-бабы 1-тарма- ғының 3) тармақшасында аталған қызмет түрлерін жүзеге асы- руға арналған әкімшілік және өндірістік мақсаттағы объектілер (кеңселік, өнеркәсіптік ғимараттар мен қоймалар) бойынша құрылыс объектілерін және (немесе) құрылыс-монтаждау жұмыстарын өткізу жөніңдегі айналымдар қосылған күн салы- ғынан босатылады.
Сонымен қандай болмасын мемлекеттің салық салу жүйесінде мынадай салық жеңілдіктері орын алады:
салық ставкасын төмендету;
салық төлемінің сомасын кыскарту;
салық төлеуді кейінге қалдыру немесе бөліп төлеу;
артығымен төленген салықты есепке алу;
салық салу объектісі бойынша салық төлеушіні толығы- мен немесе жартылай салық төлеуден босату;
салық салу субъектісін нақтылы салықтарды төлеуден толығымен немесе жартылай босату;
құрделі салым жасаған кәсіпкерлік қызметпен айналыса- тын заңды және жеке тұлғаларды тиісті заңда көзделген көлемде салық төлеуден босату;
инвестициялық қорларға, мемлекеттік емес жинактаушы зейнетақы қорларына аударым жасайтын салық төлеушілерді белгілі мөлшерде салық төлеуден босату және т.б.
Салық жеңілдіктерін беру көбінесе салық салу объектісіне, салық базасына немесе сал ык төлемінің сомасына бағытталады және оның мақсатына салықтық міндеттеме көлемін қыскарту жатады..>,
Нарыктық экономиканың даму ауқымындағы салық салу аясы «Заңды түрде белгіленген салықтарды, алымдарды және өзге де міндетті төлемдерді төлеу...» жөніңдегі Конституциялық міндетті орындау тұрғысынан аса маңызды көрініс табады.
Мемлекеттің салық салу кұзырының аумағындағы салық заңдарында көзделген салықтарды (салықтарға қоса басқа да міндеттті төлемдерді) тиісті бюджетке төлеуге байланысты заңи міндет әрбір салықка (басқа да міндетті төлемге) қатысты заң жүзінде болаттай сомдалған, темірдей тегеуіріні бар салықтық міндеттемелермен объективті әрі кыйсынды негізде ұштасады.
Ал осы жекелеген салықтар мен өзге де міндетті төлемдер жөніңдегі салықтық міндеттемелердің орындалуы объективті, субъективті жағдайларға орай салық салу аясында туындайтын экономикалық-қүкықтық теріс маңызы мен келеңсіз мән-си- паты және материалдық салдары бар кұбылыстарды күні бұрын есепке ала отырып белгіленген мемлекеттік мәжбүрлеу шараларымен (салықтық-құқықтық санкциялармен) қамтамасыз етілген.
Осы орайда және өктем императивтік әдістердің баса қол- данылуына қарай салық салу аясы мемлекеттік мәжбүрлеу аясына сай келіп отыр, сондай-ақ осындай жәйттердің нәтижесінде «салық салу аясындағы мемлекеттік мәжбүрлеу» деп аталатын салықтық-құқықтық институт қалыптасып, даму үстінде.
Салық салу аясындағы мемлекеттік мәжбүрлеу күші көбінесе материалдық, сонымен қоса өзге де салықтық-құқықтық катынастарды қорғауға бағытталған, сондай-ақ ол әрқашанда заңи жауапкершілікпен тығыз байланыста болады және көптеген жағдайларда осы жауапкершіліктің мәнің қүрайды.
Казіргі салық салу аясында мемлекет тарапынан (оның салықтық құқығы арқылы) мынадай мемлекеттік мәжбүрлеу ша- ралары қолданылады:
салықтар мен бюджетке төленетін өзге де міндетті төлемдердің мерзімінде төленбеген сомасына өсімпүл есептеу;
салық төлеушінәің банктік шоттар бойынша жүргізетін шығыс операцияларын токтата тұру;
мерзімінде өтелмеген салық берешегі есебіне салық төлеушінің өз мүлкіне билік етуіне шектеу кою;
салықтық тексерулер жүргізу барысында Қазақстан Рес- публикасының заң актілеріне сәйкес салық төлеушілердің қан- дай болмасын құжаттарын алып кою;
салық берешегін салық төлеушінің банктік шоттарындағы ақшалар есебінен өндіріп алу;
салық берешегін салық төлеушінің қолма-қол ақша кара* жаттары есебінен өндіріп алу;
салықтөлеушініңсалықберешегі сомасын оныңдебиторларының банктік шоттарынан өндіріп алу;
салық төлеушінің билік етуіне шектеу қойылған мүлкін өткізу, сату есебінен оның салық берешегін өндіріп алу;
салық төлеушінің (акционерлік қоғамның) акциялары эмиссиясын мәжбүрлеп қосымша шығарту арқылы салық берешегін өндіріп алу;
салық берешегінің бересі сомасын есептеу және өндіріп алу;
салықтық құқық бұзушылық жасаған салық төлеуші- лерді тиісті заңдарда көзделген заңи жауапкершілік түрлеріне тарту.
Қазақстан Республикасының ағымдағы тиісті заңдары салықтықтексеру, бақылау нәтижесіне карай салықтөлеуші нақ- ты заңды және жеке тұлғаларға мемлекеттік мәжбүрлеу шараларын қолдануды көздейді. Мемлекеттік мәжбүрлеудің айтарлықтай бөлігі әкімшілік тәртіппен жүзеге асырылады.
Осы ретте салық салу аясындағы мәжбүрлеу шараларына мынадай айрықша белгілер тән болады:
мәжбүрлеу шараларын қолдану тәртібі көбінесе салық- тық құқықтың нормаларымен және әкімшілік іс жүргізу нор- маларымен айқындалады;
мәжбүрлеу шараларын қолдану кезінде заңдылықтың сақ- талуына катаң назар аударылады және оның сакталуы іс жүзінде қамтамасыз етіледі;
салықсалу аясында қолданылатын мәжбүрлеу шаралары- ның жүйесі әртүрлі бағыт-сипатта болады;
мәжбүрлеу шараларын қолдану соттан тыс жағдайда жүзеге асырылады;
салық салу аясындағы мәжбүрлеу шараларын құкыктық реттеу, яғни жауапкершіліктің негізін және қолдану тәртібін белгілеу механизмі, қаржылық, өкімшілік және кылмыстық заңдармен айқындалады;
мәжбүрлеу шараларын қолдану айрықша жеңілдетілген төртіппен және карапайым іс жүргізу нысаныңда жүзеге асы- рылады;
мәжбүрлеу шаралары салық салу аясындағы заңдылықты қамтамасыз ету және салықтар мен басқа да міндетті төлемдерді төлеу тәртібін сактау, сондай-ақ нақтылы салық төлеушілерді өз салықтық міндеттерін бұлжытпай орындауға мәжбүр ету мақсатында жүзеге асырылады.
Салық салу аясындағы мемлекеттік мәжбүрлеу мемлекет тарапынан құқықтық нормаларда белгіленеді. Сондықтан оларды қолдану кашанда және кайда болмасын мемлекеттік мәжбүр- леу күшімен қамтамасыз етіледі.
Әдетте заңи жауапкершілік шараларын коддану құқық бұзу- шының ерік білдіруіне байланысты болмайды, сондай-ақ заңи жауапкершілік пен мемлекеттік іЛәжбүрлеуді салыстырсак, мемлекеттік мәжбүрлеудің заңи жауапкершіліктіңаса кажетті элементі ретінде көрініс табатының байкаймыз.
Салықсалу аясында қолданылатын мемлекеттік мәжбүрлеу шараларыныңбәрін бірдей заңи жауапкершілік шарасы деп айта алмаймыз. Себебі кейбір кездерде мемлекеттік мәжбүрлеу ша- раларын қолдануды заңи жауапкершілік ретінде карастыратын негіздер болмайды.
Дегенмен салық салу аясында қолданылатын қандай болма- сын заңи жауапкершіліктің құрамында әрдайым мемлекеттік мәжбүрлеу шаралары көрініс табады.
Демек салық салу аясындағы мемлекеттік мәжбүрлеу мынадай:
салықтық құқық бүзушылық жасағаны үшін қолданыла- тын заңи жауапкершілік шаралары бойынша;
салық заңдарының әмірлі талаптарын орындамағаны не-> месе тиісінше орындамағаны үшін дербес шара ретінде қолда- нылатын мемлекеттік мәжбүрлеу бойынша жүзеге асырылады.
Бүл орайда екінші бағыт бойынша жасалған іс-қимылдар салықтық құқық бүзушылық болып саналмағандықтан қолданатын мемлекеттік мәжбүрлеу шаралары заңи жауапкершілік шараларына жатпайды..
Қандай болмасын құқықбұзушылықтыңтұрақты белгісі осы құқықбұзушылықты білдіретін іс-қимылды жасағаны үшін мем- лекет белгілеген (көздеген) заңи жауапкершілік болып табылады. Егер мемлекет тарапынан қандай болмасын құқықка кайшы іс-әрекетті жасағаны үшін жауапкершілік белгіленбесе, онда ол салықтық қүкық бұзушылық ретінде карастырылмайды. Демек қүқық бұзушылық заңи жауапкершілік шараларын қолданудың негізі болып есептелінеді. Осыған байланысты мемлекеттік мәжбүрлеу аясының заңи жауапкершілік шеңберіне қарағанда кең ауқымды болатының байқаймыз.
Салық салу аясындағы мемлекеттік мәжбүрлеуді сипаттау кезіңде оның мынадай ерекше белгілерін бөліп шығаруға болады:
соттан тыс жағдайда мемлекеттік мәжбүрлеу шараларын салық салу аясында кеңінен қолдану мүмкіндігі заң жүзінде рұксат етілген және салықтық құқық бүзушылық фактісін жедел жою мақсатында сол шараларды қолданудың жеңілдетілгең процессуалдық тәртібі көзделген;
мемлекеттік мәжбүрлеу салықтық заңдардын әмірлі та- лаптарын орындамаған немесе тиісінше орындамаған тұлғаның құқықка кайшы жүріп-тұруына мемлекет тарапынан көрсе- тілген заңдық карымта- кысым;
мемлекеттік мәжбүрлеу аясымен камтылған салық салу аясында міндетті түрде салықтөлеушілердің құқықтарын қорғау және заңдылықты қамтамасыз ету механизмдері карастырылған;
мемлекеттік мәжбүрлеу шараларын қолдану негізінде салықтық құқықтық қатынаска қатысушының құқықка кайшы әрі кінәлі іс-қимылы жатады;
салық салу аясындағы мемлекеттік мәжбүрлеу кешенді құқықтық институт болғандықтан салықтық, әкімшілік, кыл- мыстық және т.б. құқық нормаларынан құралады;
мемлекеттік мәжбүрлеу шараларын қолдану процесінде салық төлеушілердің мемлекет алдыңдағы өз салықтық міндеттемелерін тиісінше орындау мән-жайлары қамтамасыз етіледі.
Мәселен, салықтық тексеру кезінде салықтық заңдардың бұзылуы фактісінің орын алғаның мөлімдейтін жалған немесе қолдан жасалған құжаттардың табылуына байланысты олардың бәрі салықтөлеушіден мәжбүрлеп алынып, алынғаны жөніңде құжаттардың тізбесі бар акті салық төлеушіге табыс етіледі.
Салықорганыңың құжаттарды алу жөніңдегі іс-қимылдары тек сол салық төлеуші - заңды тұлғаның немесе жеке тұлғаның көзінше және солардың қатысумен жүргізіледі.
Құжаттарды алып кою (Салық кодексі, 539-бап) мемлекеттік мәжбүрлеу шарасы ретінде мынадай мақсаттарды көздейді:
салықтық заңдардың бүзылуына жол бермеу және соған байланысты мән-жайларды тыйып тастау;
құқық бұзушыны заңи жауапкершілікке тарту кезінде тиісті заңның бұзылғаны жөніңдегі фактіні дәлелдемелермен қамтамасыз ету.
Аталған шараны қолдану негізінде:
құжаттың қолдан, яғни тиісті құжатқа жалған мәліметтер енгізу аркылы жасалғандағы немесе жалғандығы;
құжатта салықтық заңдардың бұзылғаны жөніңдегі нақтылы мәліметтердің орын алуы белгілері көрініс табады.
Мысалы, ресми құжатка жалған мәліметтер енгізілсе не бол- маса түзетулер енгізілсе бұл құжат жалған болып саналады. Бұл ретте жалғандығы мен түзетілгендігі бірігіп кеткен сиякты.
Сондықтан оларды толығымен алғанда тек жалған фактілер мен мағлұматтардан және шындықка жанаспайтын мәліметтерден тұратын құжаттар - жалған құжаттар, сондай-ақ ресми құжаттың шын мәнісін бұрмалайтын түзетулер енгізілген құжат- тар - қолдан жасалған құжаттар деп бөліп көрсетуге болады.
Мемлекет салық төлеушілердің*өз міндеттерін тиісінше әрі сапалы орындауларын асыға күтеді және өз экономикалық-кар- жылық мүддесінің мүлтіксіз орындалуын көздей отырып мемлекеттік мәжбүрлеу және заңи жауапкершілік шаралары- ның өткір жебесін салық жүйесіндегі негізгі тұлғаға - салық төлеушіге бағыттайды.
Салық төлеуші өзінің салықтық міндеттемесін тиісінше орыңдаған жағдайда ол төлеген салықтар ақша нысаныңда тиісті бюджет кірісіне уақтылы және толығымен түсетіні сөзсіз.
Сондықтан, айтылған жайларды ескере отырып мемлекет өзінің салықтық-бюджеттік мүддесін қамтамасыз ету мақсатыңда:
өркениетті, салық салу процесін жан-жақты камтитын салық заңын қабылдау нәтижесінде әрбір салықтың ұтымды болуын қамтамасыз ету және оның тиімді құқықтық негізін құру аркылы салық төлеуден жалтарушыларға және төлемей жүргендерге тоскауыл кою;
өктем өкілеттілік берілген салық органдарының екінші тарапқа - салық төлеушілерге мәжбүрлеу шараларын қолда- нуға кажетті құқығын қалыптастыру;
салық төлеушілердің өздеріне тиесілі салықтық міндеттемелерін тиісінше орындамауларына байланысты оларға жаза- лау шараларын белгілеу;
салықтөлеуді қамтамасыз ету мақсатында салықтөлеуші- лерге және басқа да салықтық құқықтық қатынаска қатысушыларға әкімшілік-құқықтық және кылмыстық-құқықтықсипат- тағы заңи жауапкершілік шараларын белгілеу тәрізді мәжбүр- леу механизмін құрады.
Салық салу аясында мемлекет назарынан тыс калмайтын субъектілер катарына салық төлеушілерден басқа өздеріне жүктелген құрделі міндет-мақсаттарды жүзеге асырушы салық органдары, салықтарды төлем көздерінде ұстап калатын қаржылықагенттер және салықтөлеушілертөлеген салықсомаларын тиісті бюджет кірісіне аударатын банктер жатады. Мемлекет ата- лған осындай субъектілердің салық заңдарының әмірлі талап- тарын бұлжытпай орыңдауларына және аткарылу нәтиже-леріне мүдделі болады.
Салық салу аясындагы мемлекеттін құқықтық және т.б. жағ- дайларына тоқталатын болсак, оның айрықша мәртебесі бар екенің байкаймыз. Салықтық құқықтын және салықтық құқық- тық қатынастардын (әсіресе материалдық салықтық құқықтық қатынастардың) мызғымас субъектісі ретінде көрініс табатын мемлекет салық салу аясындағы заңдылықтың жалпы сакталу- ын қамтамасыз етуге міндетті.
Сонымен катар мемлекеттің мүдделі іс-қимылы материалдықсалықтық қатынастың субъектісі ретінде жүзеге асырылса, оның айрықша уәкілетті салық органдары бұл жерде тек мем- лекеттің өкілі ғана болып табылады. Сондықтан мемлекет екі тарапқа да, яғни салық төлеушілерге де, мемлекеттік уәкілетті органдарға да, өктемдік көрсете отырып, олардан өзін алшақ ұстайды. Осындай жәйттер оның заң шығарушы субъект екенің білдіреді және заңның орындалуына аса мүдцелі екенің көр- сетеді.
Егер салық заңы мүлтіксіз орындалса, онда салықтардың дер кезінде және толығымен мемлекет кірісіне түсетіні түсетіні белгілі. Ал салықтар мемлекет кірісіне толығымен және уақтылы түскен жағдайда салық заңдарының орындалуы мен тиімді- лігі ашык және айқын көрініс табады.
Ешбір салық төлеуші салықтарды өз бетімен дербес және патриоттық-азаматтық сана-сезіммен төлеуге ешқашанда бел- сенділік танытпайтыны белгілі. Алайда салықтөлеуден ешкімнің кашып кұтыла алмайтыны да баршаға мәлім.
Салық төлеушінің салық заңдарының әмірлі талаптарын орындамауы немесе қалай болса солай орындауы заңның бұзы- луына әкеп соктырады. Оның үстіне салық органдарының құ- кыкка сай емес әрекеттері, банк мекемелерінің салық заңдары- ның өздеріне тиесілі бағыттағы талаптарын орындамаулары да заңға қайшы, кінәлы іс-қимылдар болып саналады.
Осы орайда салық заңдарының бұзылуы өз салықгык міндет- темелерін тиісінше орындамаған немесе мүлдем орындамаған салықтөлеушілердің, салық заңдары аркылы ездеріне жүктелген міндеттерді орындамаған банк мекемелері мен басқа да кар- жылық-кредиттік органдардың, сондай-ақ салық төлеушілерге және басқа да субъектілерге қатысты уәкілетті салықорганда- рының және олардың лауазымды тұлғаларының құқықка сай емес әрекет-қызметтеріне байланысты салық заңдарының әмірлі талаптарын ойдағыдай аткармаулары сипатында көрініс табады.
Егер құқықка карсы осыңдай әрекеттерді (әрекетсіздіктерді) құқық бұзушылық деп атасак, онда оны құқықты бұзушы іс- әрекет, яғни құқықтық нормалардыңталаптарына карама карсы келетін әрекет деп түсіндіруге болады.
Демек құқықты бұзушы тұлға құқық нормаларының талап- тарына орай өзіне жүктелген міндеттер мен шектеулерді орын- дамайтын тұлға болып табылады.
Сонымен, салықтық құқық бұзушылық-салықтық қатынаска қатысушылардын салық заңдарының нормаларымен белгі- ленген өздеріне қатысты міндеттерді тиісінше орындамауларына не мүлдем орындамауларына байланысты тиісті заң актіле- рінде заңи жауапкершілік көзделген кұқыкка кайшы, кінәлі әрекет не болмаса әрекетсіздік болып сипатталады.
Салықтық құқық бұзушылықтың басқа да құкык бұзушылықтар сиякты өзіне тән белгілері мен құрамы болады.
Салықтық құқьік бұзушылық белгілеріне:
жиі көрініс табуына байланысты қоғамға кауіптілігі;
құқықка кайшылығы (карсы);
кінәлілігі;
зардап-заладдың (зиянның) болуы; .
құкыкка қайшы әрекет пен оның нәтижесі (салдары) зар- дапты зиян және олардың арасындағы себептік байланыс;
құқықка кайшы, кінәлі әрекеттің (әрекетсіздіктің) жаза- лануы, яғни теріс әрекеттің жазалануы жатады.
Салықтық құқық бұзушылықтар тек мемлекеттің салық жүйесіне тікелей бағытталған құқық бұзушылықтар болып саналады. Алайда салықтық құқық бұзушылықтарға тек салық төлеуші тарапынан жасалынған құқықка қайшы әрекеттерді ғана жаткызуға болмайды.
Құқықка кайшы іс-әрекеттердің нақтылы бағыт-бағдарларына байланысты салықтық кұқық бұзушылық мынадай түрінде көрініс табады:
салықтар жүйесіне (салық салу жүйесі) карсы кұқык бұзу- шылықтар;
салық төлеушілердің экономикалық мүдделеріне, құқықта- ры мен бостандықтарына карсы құқық бұзушылықтар;
бюджеттердің кіріс бөліктерінің салықтық түсімдер аркылы орындалуына қарсы құқық бұзушылықтар;
салық төлеушілердің салықтық міндеттерін орындауға кепілдік беретін жүйеге қарсы құқық бұзушылықтар;
салық органдарының бақылау функцияларын жүзеге асы- руға карсы құқық бұзушылықтар;
бухгалтерлік есепті жүргізу, бухгалтерлік және салықтық есептемелерді әзірлеу және табыстау тәртібіне карсы құқық бұзушылықтар;
салықтарды төлеу жөніңдегі міндеттерге карсы құқық бұзушылықтар.
Құқықка кайшы іс-әрекет салық заңдары нормаларының әмірлі талаптарын орындамау болып табылады. Салықтық құқық бұзушылықтың келесі белгісі кінәлілігі құкык бұзушы тарапынан касакана немесе абайсызда жасалған іс-әрекетке оның тікелей психикалық қатыстығын білдіретін белгі болып есептелінеді.
Салықтық құқық бұзушылықтың нәтижесінде мемлекетке зиян (залал) келтірілетіні көпшілікке белгілі.
Қандай болмасын салықтық құқықбүзушылықтың зиянды- зардапты салдары болатындықтан, оларды материалдық ауырт- пашылығы бар және салық салу аясындағы күқыктық тәртіпті бұзу түріндегі зияны бар салықтық құқық бұзушылықтар деп бөлген дұрыс болады.
Материалдық құқық бұзушылықтың барысында мемлекет- ке немесе салықтөлеушіге айтарлықтай көлемде мүліктік-зат- тай зиян келтіріледі. Құқық бұзушылық жасалған жағдайда оның міндетті түрде зиянды салдары болады.
Құқықка кайшы әрекет пен оның нөтижесі - келтірілген зардаптың арасындағы себептік байланыс салықтық құқық бұзу- шылықтың төртінші белгісі болып саналады. Себептік байла- ныстын құқық бұзушыға қатыстығы зиянның тікелей жөне кінәлі әрекеттің нәтижесінде келтірілуі аркылы көрініс табады.
Салықтық құкық бұзушылықтың бесінші белгісі кінәлі, кұ- кыкка кайшы әрекеттің, яғни оны жасаған тұлғаның заңи жауапкершілікке тартылып мемлекет тарапынан карсы ауыр ықпалға ұшырауы жазалануы болып табылады.
Құқық бұзушылық жасалған жағдайда ғана заңи жауапкер- шілік қолданылады. Салықтық құқықтық қатынастар аясында құқықбұзушылықорын алмаса заңи жауапкершілікті қолдану негізі де болмайды.
Заңи жауапкершіліктің өзіне тән мынадай ерекше белгілері болады:
құқық бұзушылықка және оны жасаған тұлғаға мемле- кеттік теріс баға беру;
мемлекеттік мәжбүрлеуге - ауыртпашылықка ұшырату заңды негізде кысым көрсету — жазалау;
құқық бұзушының жеке басына (заңды тұлғалардың лау- азымды адамдарына) қатысты кеЛеңсіз, ауыр жағдайға душар еткізу.
Салықтық құқық бүзушылық жасаған субъектіні заңи жа- уапкершілікке тарту кезінде мемлекет мынадай мақсаттарға:
салықтың толығымен төленуін қамтамасыз етуге;
құқық бұзушылықтын кайталанбауын карастыра отырып құқық бұзушыны жазалауға қол жеткізуді көздейді.
Бұл ретте айта кететін бір жәйт, құқық бұзушылар катарынан уәкілетті салық органдары мен банк мекемелерінің және т.б. орын алуына байланысты заңи жауапкершілікке тарту — жазалауды кең мағынасында, яғни барлық салықтық қатынас- қа қатысушылардың салықтық заңдарды сактауларын камтама- сыз ететін құрал деп түсінгеніміз дұрыс болады. Осының нәти- жесінде уәкілетті салық органдары мен салық төлеушілердің тиісті заңға бағыныштылығы жарқын көрініс табады және салықтық құкықтық қатынастар тиімді қорғалады.
Салықтық құқық бұзушыларды заңи жауапкершілікке тар- ту сот аркылы не болмаса соттан тыс жағдайда жүзеге асыры- лады.
Жауапкершіліктің тиісті түрін қолдану сапыктық құқық бұ- зушылықтың сипатына, құқық бұзушының тұлғасына, жауап- кершілікке тартатын мемлекеттік органның өкілеттілігіне бай- ланысты болады. Мысалы, әкімшілік-құқықтық сипаттағы салықтық құқық бұзушыларға салық органдары тарапынан әкімшілік айыппұл түріндегі шара қолданылады.
Салықтық қылмыстар үшін қолданылатын кылмыстық- құқықтық шараларға - айыппұл, түзеу жұмыстары, бас бос- тандығынан айыру (мүлікті тәркілеуді алғанда) жатады.
Салықтық құқық бұзушылықтың құрамына келсек, олардың құрамдық элементтеріне мыналарды:
салықтық құқық бүзушылықтың объектісін;
салықтық құқық бүзушылықтың объективтік жағын;
салықтық құқық бұзушылықтың субъектісін;
салықтық құқық бұзушылықтың субъективтік жағын жат- кызуға болады.
Салықтық құқық бұзушылықтың объектісі мемлекеттің салық жүйесі болып саналады. Ал объективтік жағы әрекет не болмаеа әрекетсіздік нысаныңда жасалған құқықка карсы іс- қимылдар немесе құқықка кайшы әрекетті сырттай сипаттай- тын белгілер аркылы айқындалады.
Салықтық құқықбұзушылықтыңсубъектісі құқықбұзушылықты жасағаны үшін заңи жауапкершілікке тартылатын тұлға. Субъективтік жағына құқықбұзушының кінәлілігін жаткызуға болады немесе оның өзі жасаған әрекетіне деген психикапық қатыстығының барлығын білдіреді.
Қазақстан Республикасының заңдарында мына келесідей сипаттағы оте ауқымды салықтық құқық бұзушылық түрлері көзделген: мемлекеттің материалдық мүдцесіне карсы бағыт- талған құқықбұзушылықтар; мемлекеттіңсалықжүйесініңай- тарлықтай қызметатқаруына кедергі жасайтын құкықбұзушылықтар; мемлекеттің салық органдарының өздеріне жүктелген міндеттері мен іс-қимылдарын жүзеге асыруға кедергі келтіретін құқық бұзушылықтар; салық салу аясындағы салық төлеуші- лердің құкықтары мен заңды мүдделеріне карсы бағытталған құқық бұзушылықтар.
Бірінші аталған мемлекеттің материалдық мүддесіне қарсы бағытталған құкыкбұзушылықтар:
салық төлеуден ешбір негізсіз, заңсыз босату;
салықтарды мүлдем төлемеу, толығымен төлемеу, не бол- маса уақтылы төлемеу;
банк мекемелерінің салық төлеушілердің төлемдік тапсы- рыстарын немесе тиісті атқару құжаттары бойынша бюджепсе аударылуға тиісті салық сомаларын аудармаулары немесе уақтылы аудармаулары;
салықтарды төлем көзінде ұстап қалмау, не болмаса төлем көзінде ұсталған салық сомасын тиісті бюджетке аудармау си- патында көрініс табады.
Мемлекеттің салық жүйесінің дұрыс жұмыс істеуіне кедергі келтіретін құқық бұзушылықтар құрамына:
салық декларациясын табыс етпеу немесе белгіленген мерзімінде табыс етпеу;
салық төлеушінің салық есебіне тұрмауы немесе өзін уақытында салық есебіне қоймауы;
салық есебіне алынғаның растайтын салық органы берген құжаттын бары-жоғын тексермей салық төлеушіге банктік шот ашу жатады.
Салық органдарының өЗдеріне жүктелген міндеттерін жүзеге асыруға кедергі келтіретін құкык бұзушылықтар құрамы мынадай салықтық құқық бүзушылықтүрлерінен тұрады:
салық органдары мен олардың лауазымды адамдарының заңды талаптарына бағынбау;
салық органдарының қызметтеріне араласып кедергі жа- сау немесе заңсыз ықпал ету;
салықтарды есептеуге кажетті ақпаратты салық органыңа табыс етуден жалтару;
салық төлеушіге ашылған банктік шот жөніңдегі тиісті ақпаратты банк мекемесінің салық органдарына бермеуі сиякты.
Ал салықтөлеушілердің құқықтары мен заңды мүдделеріне карсы бағытталған құқық бұзушылықтар:
салық кұпиясының жариялануы;
салық төлеушінің шаруашылық қызметтеріне заңсыз кедергі жасау;
салықтарды заңсыз белгілеу;
салықтарды заңсыз алу, немесе оны түсім көзінде заңсыз ұстап калу;
артығымен төленген салық сомасын салық төлеушіге дер кезінде кайтарып бермеу немесе кайтарып беруден заңсыз бас тарту түрінде көрініс табады.
Жоғарыда аталған құқық бұзушылықтардын кейбіреуі салық заңдарында көзделмеген, бірак жиі кездесетін келеңсіз жайлар болып саналады.
Бүгінде, Қазақстандағы ағымдағы заңнамаларда, яғни, «Әкім- шілік құқық бұзушылық туралы кодексте» және «Қылмыстық кодексте» заңи жауапкершілік шараларын белгілеуге негіз болып табылатын мынадай құқық бұзушылықтүрлері бар:
әкімшілік-құқықтық сипаттағы салықтық құқық бұзушылықтар;
қылмыстық-кұқыктық сипаттағы салықтық құқық бұзу- шылықтар.
Құкык бұзушылықтарды түр-түрге бөлу оларға белгіленетін заңи жауапкершіліктін мазмұнымен айқындалады. Алайда, кейбір кезде жауапкершілік түрін тандау жөніңдегі мәселені шешуді заңдардың тиісінше атқарылмауы немесе құқықбұзу- шылық құрамының анык белгіленбеуі киындатады. Сонда да болса құқықбұзушылықтүрлерін жасалған іс-әрекеттің қоғамға кауіптілігінің дәрежесіне және жауапкершілікке тарту субъектісіне байланысты айқындауға болады.
Осы орайда айткандарымызды нақтыландыру үшін әкімші- лік-құқықтықжауапкершілікті карастырып өтелік. Әкімшілік- құкыктық жауапкершілікке мынадай белгілер тән болады:
аталған жауапкершілік әкімшілік заңдармен тікелей белгіленеді;
кінәлі салық төлеушіні жауапкершілікке тартуды салық органы соттан тыс тәртіппен жүзеге асырады;
аталған жауапкершілік салықтық құқықтық қатынас субъектісінің өз міндеттерін орындамауына немесе тиісінше орындамауына байланысты қолданылатын жазалау шарасы болыптабылады.
Әкімшілік-құкыктық сипаттағы салықтық құқық бұзушылықтар мемлекеттің салықтық құрылысына (салық салу жүйесіне, салықтық қызметті жүзеге асырушы органдар мен олардың іс-қимылдарына) киянат жасайтын, сол үшін заңдарда әкімшілік жауапкершілік көзделген құқықка кайшы, кінәлі әрекет немесе әрекетсіздік болып табылады.
Мемлекеттіңсалықжүйесініңнегізінде мемлекеттарапынан заң жүзінде белгіленген салықтар мен басқа да міндетті төлемдердің жиынтығы жатады.
Сондықтан салықтық құқықбұзушылықтардыңбасты көрі- нісі мемлекеттің материалдық мүддесіне келтірілген зиян болып саналады.
Құқықка кайшы осындай әрекеттер тиісті құқық нормала- рында нақтылы айқындалса және сол үшін әкімшілік жауап- кершілік көзделінсе ғана әкімшілік жауапкершілік туындайды.
Демек, жауапкершілікке тарту тек құқық бұзушының әреке- тінде әкімшілік теріс кылықтың құрамы болған жағдайда ғана жүзеге асырылады.
Әкімшілік салықтық құқық бұзушылықтың құрамы деп, кінәлі тұлғаға әкімшілік жауапкершілік шараларын қолданудың негізі болып табылатын, нақтылы элементтердің болуына орай әкімшілік құқық бұзушылық болып танылатын, әкімшілік заңдардың салықгык нормаларыңда көзделген белгілердің жиын- тығын айтамыз. ,
Аталған әкімшілік салықтық құқық бузушылықтың құрамы:
—әкімшілік салықтық құқық бұзушылықтын объектісінен;
әкімшілік салықтық құқық бұзушылықтың объективтік жағынан;
әкімшілік салықтық құқық бұзушылықтың субъектісінен;
әкімшілік салықтық кұқык бұзушылықтын субъективтік жағынантұрады.
Сонымен, әкімшілік салықтық құқық бұзушылықгың объектісіне мемлекеттің қаржылық құқықтары мен мүдделері және мемлекеттің салықтық құрылысының ойдағьщай жұмыс істеуі жатады.
Аталған салықтық құқық бұзушылықтар осыларға қиянат жасауға бағытталған және айтарлықтай кедергі келтіретін теріс қылықтар болып табылады.
Әкімшілік салықтық кұқык бұзушылықтын объективтік жағына әрекет не болмаса әрекетсіздік түрінде жасалатын құқықка қайшы, касақана немесе абайсыз теріс кылықтар жа- тады.
Ал әкімшілік салықтық құқық бұзушылықтың субъектісі - осы құкық бұзушылықты жасаған, сол үшін жауапкершілікке тартылуға тиісті тұлға болып табылады. Субъектілерге көбінесе тек салықтөлеуші жеке тұлғалармен қоса заңды тұлға - салық төлеушілердің лауазымды адамдары, табысты төлеудің көзі болып табылатын заңды тұлғалардың лауазымды адамдары және банктердің, сондай-ақ банктік операциялардың жекелеген түрлерін жүзеге асыратын ұйымдардың лауазымды адамдары жатады.
Әкімшілік салықтық құқық бұзушылықтың субъективтік жағы құқық бұзушының қасакана немесе абайсызда жасаған өзінің кінәлі әрекетіне деген психикалық көзкарасын білдіреді.
Бұл ретте, көпшілікке мәлім болса да айта кететін бір жәйт, әкімшілік салықгық құқық бұзушылықтын дені әдейілеп, яғни қасақана жасалады. Бүгінде әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодекстің тиісті баптарында нақтылы әкімшілік салықтық кұқык бұзушылықтар мен оларға қолданылатын жауапкершілік түрлері көрсетілген.
Сонымен, мемлекеттің салық салу саласындағы әкімшілік құқық бұзушылықтарға мыналар жатады:
салық органыңда салық есебіне қою мерзімінің бұзылуы (205-бап);
салық есеп-қисабын, сондай-ақ салық төлеушінің мони- торингін жүргізу үшін кажетті құжаттарды табыс етпеу (206-бап);
салық салу объектілерін жасыру (207-бап);
кірістерді, шығыстарды және салық салу объектілерін есепке алу ережелерін бүзу (208-бап);
салықтың және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдердің сомасын кемітіп көрсету (209-бап);
салық агентінің және өзге де уәкілетті органдардын (ұйымдардың) салықты және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдерді үстап калу және (немесе) аудару жөніңдегі міндет- терді орындамауы (210-бап);
жалған шот-фактура жазып беру (211-бап);
базар аумағына жіберу тәртібін бұзу (212-бап);
акцизделетін тауарларды әкелу, тасымалдау, өндіру, сак- тау және өткізу ережелерін бүзу (213-бап);
таңбалау тәртібі мен ережелерін бүзу (214-бап);
фисқалдық жады бар кассалық-бақылау машиналарын қолдану тәртібін бұзу (215-бап);
банктер және банк операиияларының жекелеген түрлерін жүзеге асыратын басқа да ұйымдар, қор биржалары лауазымды адамдарының салық заңдарында көзделген міндеттерді орын- дамауы (216-бап);
банктердің жөне банк операцияларының жекелеген түрлерін жүзеге асыратын ұйымдардын салық заңдарында белгіленген міндеттерді орындамауы (217-бап);
банк операциялары туралы көрінеу жалған мәліметтер табысету (218-бап);
салық қызметі органдары мен олардың лауазымды адамдарының заңды талаптарын орындамау (219-бап).
Міне, Қазақстан Республикасының Әкімшілік құкык бұзу- шылық туралы кодексінде көзделіп, белгіленген әкімшілік салықтық құқық бұзушылықтар осындай көрініс тапқан.
Ал Қазақстан Республикасының Кылмыстық кодексінде орын алған салықтық нормалар бойынша тек:
азаматтың салық төлеуден жалтаруы (221-бап);
ұйымдардан алынатын салықты төлеуден жалтару (222- бап) сияқты екі бап қамтылған.
Салықсалу аясында жасалған салықтық (құқық бұзушылық- тар) қылмыстар үшін қолданылатын заңи жауапкершілік түрі қылмыстық жауапкершілік болып табылады.
Оны қолдану ерекшеліктері мынадай мазмұнда болады:
кылмыстық жауапкершілік тек Кылмыстық кодексте салықтық кылмыс ретінде белгіленген іс-әрекет жасалған кезде ғана қолданылады;
кылмыстық жауапкершілік тек сот аркылы, кылмыстық жазалау нысаныңда қолданылады;
кылмыстық жауапкершілікке тартылатындар аталған кодексте белгіленген жаска жеткен жеке тұлғалар және заңды тұлғалардын лауазымды адамдары болып табылады.
Қазақстан Республикасының Кылмыстық кодексіңде салық- тық қылмыс жасауға байланысты мынадай шаралар: айыппұл салу; қоғамдық пайдалы жұмыстарға тарту; белгілі мерзімге қамауға алу; түзеу жұмыстарында пайдалану; бас бостандығынан айыру көзделінген.
Жоғарыда айткандарымызды қорыта отырып салық салу аясындағы мемлекеттік мәжбүрлеуге мынадай жалпы сипатта- ма беруге болады:
салық салу аясында құқықка кайшы іс-әрекет жасаған тұлғаға қатысты мемлекеттің каһарлы карымтасы болып табы- лады;
кешенді құқықтық институт ретінде салықтық, әкімшілік және қылмыстық құқық нормаларынан тұрады;
салық заңдарының тиісінше орындалуын және салықтық құқықтық қатынастардағы заңдылықтың сақталуын кепілден- діреді;
салық салу аясындағы мемлекеттік мәжбүрлеу шаралары көбінесе соттан тыс жағдайларда қолданылады;
мемлекеттік мәжбүрлеу шараларын қолдану негізінде салықтық құқықтық қатынас субъектілерінің құкыкка қайшы, кінәлі іс-әрекеттері жатады.
Мемлекеттік мәжбүрлеу шараларын қолдану барысында мынадай:
мемлекет тарткан (мемлекеттің материалдық мүддесіне келтірілген залал-зиянның) материаддық зардаптың нысаны мен мөлшерін айқындау;
мемлекеттік мәжбүрлеу шараларының ішіңде көрініс тапқан нақтылы құқық бұзушылықтың сипаты мен қауіптілік дәрежесін есепке алу;
мәжбүрлеу шаралары қолданылатын құқықка кайшы (мемлекет пен қоғамның материалдық мүдделеріне карсы), кінәлі іс-әрекеттердің белгілері мен тізбесін мүмкіндігінше толықайқындау;
салықтық құқық бұзушының жеке басына байланысты жәйттерді, кінәсінің сипатын есепке алу;
салықтық құқық бұзушылық жасаған тиісті тұлғаға қол- данылатын жазаңың түрі мен мөлшерін салықтық құқық бұзу- шылықка карсы жүргізілетін құрестің негізгі міндеттері негі- зінде айқындау;
салықсалу аясында қолданылатын мемлекеттік мәжбүрлеу шараларының қорғалатын салықтық құқықтық қатынастардың мән-жайына байланысты болуы;
салықтық құқық бұзушылықтын бір түрі үшін бірнеше мәрте мәжбүрлеу шараларын қолдануға жол бермеу сиякты принциптерді ұстанған (басшылыққа, негізге алған) жөн болады және салық салу жүйесіндегі конституциялық талаптарды орындауға сәйкес келеді.
Қазақстан Республикасының салық салу аясындағы кұзы- ретті органдарының салықтық міндеттемелерді мәжбүрлеп орындатуға байланысты тиісті іс-қимылдары белгіленген нысан- дағы салық хабарламасы негізінде жүзеге асырылады.
Осы орайда салық органдары тарапынан салық берешегін өндіріп алу кезінде мынадай:
салық берешегі сомасын оның банктік шоттарындағы ақшалары есебінен өндіріп алу;
салықберешегі сомасын оның қолма-қол ақшасы есебінен өндіріп алу;
салық берешегі сомасын салықтөлеушініңдебиторлары- ның банктік шоттарынан өндіріп алу;
салық берешегі сомасын салық төлеушінің билік етуі шек- телген мүлкін өткізу есебінен өңдіріп алу;
салық төлеуші акционерлік қоғамды өзі жарияланған ак- цияларының қосымша эмиссиясын мәжбүрлеп шығарту аркылы салық берешегін өндіріп алу тәртібін сақтайды.
Салық органдарының салық төлеушіге мерзімінде орындал- маған салықтық міндеттемесін орындатуды қамтамасыз ету тәсілдерін қолданғаннан кейін мәжбүрлеп өндіріп алу шарала- рын қолдануға хақылары бар.
Салық декларациялары және есеп айырылысулар бойынша, сондай-ақ салықтық тексеру нәтижелері бойынша салық төлеушіге есептелінген салық берешегінің сомалары төленбеген немесе толық төленбеген жағдайда, салық органы салық берешегініңсомасынсалықтөлеушініңжәне оныңдербес салық төлеуші болып табылмайтын құрылымдық бөлімшелерінің банктік шоттарындагы ақшаларынан олардың келісімінсіз, инкассолық өкім негізінде мәжбүрлеу тәртібімен өндіріп алуға құкылы.
Салық төлеушінің салық берешегі сомасын оның банктік шоттарынан өндіріп алу салық органыңың инкассолық өкімі негізінде жүргізіледі.
Инкассолықөкім Қазақстан Республикасының нормативтік құқықтықактілерімен белгіленген һысан бойынша ұсынылады және онда салық берешегі сомасы өндіріліп алынатын салық төлеушінің немесе салық агентінің банктік шоты көрсетіледі.
Банкке немесе банктік операциялардың жекелеген түрлерін жүзеге асыратын ұйымға салық берешегін өндіріп алуға берілген инкассолық өкім банктік шотта бар сомалар шегінде және осы аталған өкімді алған күннен кейінгі бір операциялық күннен кешіктірілмей, бірінші кезекте орындалады. Ал салықтөлеуші- нің банктік шотындағы ақшасы салық берешегін өтеуге жеткіліксіз болған жағдайда, салық органдарының инкассолық өкімі осы шотка ақшалардың түсуіне карай орындалады.
Банктің салық берешегін өндіріп алу туралы салық брганы- ның иңкассолық өкімін салық төлеушінің бір банктік шотынан орындауы кезінде, салық төлеушінің осы көрсетілген банкте ашылған басқа да банктік шоттарына инкассолық өкім қойыл- са, банк сол инкассолық өкімді оған алдында қойылған өкімнің орындалғаның растайтын төлем құжатын қоса отырып тиісті салық органыңа орындаусыз кайтара алады.
Бұл ретте ескеретін бір жәйт, егер салық органы банкке алдында қойған инкассолық өкім басқа шотка екінші рет қойыл- ған инкассолықөкімдегі сол берешектіңтүрі мен сомасына, сол салық кезеніңе қатысты орындалған болса ғана, екінші рет қой- ылған инкассолық өкім орындалмай кайтарылады.
Салық төлеушінің теңгемен жүргізілетін банк шоттарында ақша болмаған жағдайда, салық берешегі салық төлеушінің шетел валютасымен жүргізілетін банк шоттарынан салық органдары теңгемен ұсынған инкассолық өкімдері негізінде өндіріп алынады.
Салық берешегін өндіріп алу туралы салық органыңың инкассолық өкімі қойылған салық төлеушінің банктік шотында ақша каражаттары болмаған жағдайда, сол инкассолық өкімді орындау үшін кабылдап алған банк, салық төлеушінің банктік шоты заңдарға сәйкес жабылған кезде аталған инкассолық өкімді салықтөлеушініңбанктік шотының жабылғаны жөніңдегі хабарламамен біргетиісті салықорганыңа кайтарып береді.
Салықберешегі сомасын салықтөлеушінің қолма-қол ақша- сы есебінен өндіріп алу оның банктік шотында ақша болмаған жағдайда жүзеге асырылады.
Салықтөлеушініңбухгалтерлік (кассалық) құжаттары бой- ынша (оның ішінде шетелдік валютамен) көрсетілген қолма-қол ақшасын салық органыңың мәжбүрлеп алып коюы салық берешегі сомасын қолма-қол ақша есебінен өндіріп алу болып саналады. Осы айтканымызды нақтыландырсак, салық бере- шегін өтеу бойынша салықтық міндеттемені мәжбүрлеп орын- дату шараларын қолдану туралы салық хабарламасы негізінде салық төлеушінің қолма-қол ақшасы есебінен салық береше- гінің сомасы сөзсіз өндіріп алынады.
Қолма қол ақшаны алып қою уәкілетті мемлекеттік орган бекіткен нысан бойынша қолма-қол ақшаны алып кою туралы актімен ресімделеді.
Салықберешегі есебіне салықтөлеушіден мәжбүрлеп алын- ған қолма-қол ақша сол алынған күннен бастап бір жұмыс күніңен кешіктірілмей, кейіннен бюджетке аударатындай етіп салық төлеушінің банктік шотына есепке алу үшін банкке не- месе банктік операциялардың жекелеген түрлерін жүзеге асы- ратын ұйымға тапсырылуға тиіс. Ал банктік шоттар болмаған жағдайда, салық төлеушіден мәжбүрлеп алынған қолма-қол ақша сол өндіріп алынған күннен бастап бір жұмыс күніңен кешіктірілмей міндетті түрде тиісті бюджеттің кірісіне есеп- телінуі кажет.
Салық төлеушінің банктік шоттарындағы ақшасы және қолма-қол ақшасы болмаған жағдайда оның жиналып калған салық берешегі сомаларын сапык органы осы салық төлеушіге берешегі (борышы) бар үшінші бір тұлғалардың (дебиторлардың) банктік шоттарындағы ақшаларынан нақты мөлшерде өндіріп алуға кұқылы.
Дебитор мен салық төлеушінің арасындағы шарттарға сәйкес салық төлеушіге берешегі бар дебитор сол өз борышының со- масы шегінде салық төлеушінің мемлекет алдындағы тиісті мөлшердегі салық берешегін өтеуге тиіс. Осыған орай салық органы тарапынан дебиторға олардың банктік шоттарыңдағы ақшалары есебінен тиісті салық төлеушінің салық берешегін өтеу (өндіріп алу) жөніңдегі салық хабарламасы жіберіледі.
Салық хабарламасын алган дебитор сол хабарламаны алған кезден бастап жиырма жұмыс күніңен кешіктірмей хабарлама алган күнге салық төлеушімен бірлесе отырып жасалған өзара есеп айырысудың салыстыру актісін хабарлама жіберген салық органыңа табыс етеді.
Салық төлеуші мен оның дебиторының арасындағы өзара есеп айырысуды салыстыру актісінде мынадай:
салықтөлеуші мен оныңдебиторыныңаталуы және олардыңтіркеу нөмірлері;
салық төлеуші мен оның дебиторы тіркеу есебінде түра- тын салық органыңың аталымы;
салықтөлеуші мен оныңдебиторыныңбанктік шоттары- ның реквизиттері;
дебитордың салық төлеушіге берешек сомасы;
салық төлеуші мен оның дебиторының заңи реквизиттері, мөрлері және қойылған қолдары;
салыстыру актісі жасалған күн сияқты мәліметтер болуға тиіс.
Салық органы өзара есеп айырысуды салыстыру актісінің негізінде салық төлеушінің салық берешегі сомасын өндіріп алу туралы инкассолықөкімді дебитордың банктік шотына ұсынады. Осыған байланысты салық төлеушінің дебиторына қызмет көрсететін банк немесе банктік операциялардың жекелеген түрлерін жүзеге асыратын ұйым салық төлеушінің салық бере- шегі сомасын өндіріп алу жөніңде салық органы ұсынған инкассолық өкімді орындауға міңдетті.
Салықтық міндеттемелерін мерзімінде орындамаған салық төлеуші - заңды тұлғаның және жеке кәсіпкердің банктік шот- тарындағы ақшалары, қолма-қол ақшалары және оларға берешегі бар дебиторларының банктік шоттарында ақшалары болмаған жағдайда салық органы салық төлеушінің келісімін сүрамай-ақ оның билік етуі шектелген мүлкін өткізу аркылы, содан түскен каражаттар есебінен салық берешегі сомасын өндіріп алуға құкылы. Салық төлеуші өзінің билік етуіне шек- теу қойылған өз мүлкінің осы шектеу алынып тасталғанға дейін дүрыс сакталуын және тиісінше күтіліп-үсталуын қамтамасыз етуге міндетті. Салық төлеушінің билік етуі шектелген мүлкін мамандандырылған аукциоңда сату (өткізу) нәтижесінде түскен ақша каражаттары салықтөлеушінің салық берешегі бойынша жиналып калған мемлекет алдындағы борышын өтеуге жұмсалынады.
Салық төлеушінің билігі шектелген мүлкін оның салық берешегі есебіне аукционда өткізу тәртібін Қазақстан Респуб- ликасының Үкіметі белгілейді.
Заңды тұлға (акционерлік қоғам) салық төлеушінің салық берешегін оның банктік шоттарындағы ақшалары, қолма-қол ақшалары, оның дебиторларының банктік шоттарындағы ақшалары, сондай-ақоныңбилік етуіне шектеу қойылған мүлкін сату есебінен өндіріп алу (өтеу) мүмкін болмаған жағдайда, уәкілетті мемлекеттік орган Қазақстан Республикасының заңдарында белгіленген тәртіп негізінде және салық берешегін өндіріп алу мақсатында акционерлік қоғамды жарияланған акцияларын қосымша шығаруға мәжбүрлеу жөніңде сотқа талап арызбен жүгінуге құқылы.
Салық төлеуші — заңды тұлғаның және жеке тұлғаның салық берешегін өндіріп алуға байланысты қолданылған барлық мәж- бүрлеу шаралары еш нәтиже бермеген (салықберешектері өтел- меген) жағдайда салық органы Қазақстан Республикасының заң актілеріне сәйкес оларды банкрот деп тану жөніңдегі шараларды қолдануға хақы бар.
Пысықтау сауалдары:
Салық салу аясындағы мемлекеттік мәжбүрлеудің ұғымы, мән- жайы, кажеттілігі, қолдану негіздері жөніңде қандай ақпарат алдыныэ?
Салық салу аясында қолданылатын мемлекеттік мәжбүрлеу шараларының қандай түрлерін білесіз?
Салық салу аясындағы мәжбүрлеу мен заңи жауапкершіліктін айырмашылығы неде?
КР Салық кодексінде көзделген мерзімінде орындалмаған салықтық міндеттеме бойынша салық берешегін мәжбүрлеп алу шаралары жөніңде не айта аласыз?
Салықтықміндеттемелерді мәжбүрлеп орындату аясында қолда- нылатын мәжбүрлеу шаралары қандай ережелер немесе белгіленген тәртіп негізінде жүзеге асырылады?
МЕМЛЕКЕТТІҢ САЛЫҚТЫҚ ҚҮРЫЛЫСЫ
Мемлекеттің салықтық құрылысын құру негізінде жаткан салық жүйесі мен салық салу принциптері ұйымдастыру- құқықтық және функционалдық сипаттағы салықтық құқықтық қатынастар болып табылады. Сонымен бірге, мемлекеттің салықтық құрылысына трансферттік және индикативтік қасиет- тер де тән болады.
Салықтық құрылыс негізінде міндетті түрде кезінде салық салу жүйесінің классигі Адам Смиттұжырымдаған мына: «Мем- лекеттін тұрғындары өздерінің тапқан табыстарына карай мем- лекет мұктаждығын қанағаттандыруға ат салысуға тиіс. Олар төлейтін төлем - салықтың мөлшері өте дәл айқындалғаны дұрыс болады, сондай-ақ төлеу мерзімі, төлеу тәсілі және төле- нетін сомасы өте анык болуы кажет. Салықты алу кезеңі мен уақыты немесетәсілі салықтөлеуші үшін ыңғайлы әрі қолайлы болуға тиіс. Сонымен катар, әрбір салықтын салмағы халық- тың каптасын ойсыратып кетпей, мүмкіндігінше аздап алынуы кажет. Сонда мемлекет казынасына түсетін табыс мөлшерлеген межеден артық болмаса, кем түспейді» деген кағидаларға қоса қазіргі заман және экономика талаптарына сай мынадай принциптер жатады:
тұрақтылық;
орнықтылық;
икемділік;
жүйеніңбірыңғайлығы;
қоғамдық, қорпоративтік және жекелей мүдделер теңдігі- нің сакталуы;
салық салу салмағының жеңілдетілуі;
салықтың арзаңдығы;
қолайлылық;
жалпыға ортактық;
заңдылық және т.б.
Мемлекеттің салықтық құрылысының ірге тасын қалау, салық салу жүйесін ұйымдастыру және оны басқару принцип- тері мемлекеттіңсалықсаясатына сай болады және мемлекеттің салықтық құқығы осы саясаттың негізі болып табылады. Мем- лекеттің салық жүйесі тікелей салықтары басым англосаксондық модель мен көбінесе жанама салықтарға бас иетін еурокон- тинентальдық модельдердің жиынтығынан түратын аралас салық салудың құқықтық моделін көрсетеді.
Мемлекеттің салықтық құрылысының құқықтық тұрғыдан ұйымдастырылуы мемлекеттің салықтық құқығының мақсатты- бағдарлы әлеуетіне (күш-қуатына), мемлекеттік салық әкімші- лігін жүргізудің мақсатты-бағдарлы рұксат беру және шектеу кою сиякты іс-әрекеттеріне сүйенеді.
Сонымен катар, салықтық құрылыстын құрылымдық эле- менттері ретінде салықтар мен өзге де міндетті төлемдердің нак- ты түрлерінің жиынтығы, олардын салық салу базалары мен салықтық төлем сомаларын қалыптастыру тәсілдері, салықтық іс-қимылдарды жүзеге асыратын қатысушылардың құқықтары мен міндеттерінің жиынтығы, мемлекеттік салық әкімшілігін жүргізу, сот билігі органдары мен прокуратура және т.б. өздеріне тиесілі орындарын алатының айта кетуіміз кажет.
Мемлекеттің салықтық құрылысының экономикалық-құндылық негізіне салықтар жүйесі түрінде құрылымданған тікелей, жанама, ресурстық және мүліктік салықтар арқылы қорпора- циялар мен азаматтардың жиынтық табыстарын қоғамданды- рудың императивтік нысаныңың жиынтығы болып табылатын мемлекеттіңсалықжүйесі жатады. Мемлекеттің салық жүйесі- нің стратегиялық және функционалдық күш-қуатының нақты әлеуметтік-экономикалықаямен үйлесімді әрі нәтижелі болуы осы жүйені салық төлеушілердің экономикалық жай-күйіне, салықты төлеу кабілеттілігіне және мемлекет шығыстарын тек қоғамдық маңыздылығы өте зор тұтыну аяларына бағыттау процестерін сапалы заңдарда нақты көздеп, белгілеу арқылы құруға байланысты болады.
Қазақстан Республикасындағы салықтар жүйесі (салықтар мен бюджетке төленетін өзге де төлемдердің түрлері мен жи- ынтығы) қазіргі кезде заң жүзінде (Салық кодексіңде) белгіленген тәртіп негізінде мынадай көрініс тапкан:
бап. Салықтар
Қорпорациялықтабыс салығы.
Жеке табыс салығы.
Қосылған қүн салығы.
Акциздер.
4-1. Экспортталатын шикі мұнайға, газ конденсатына рента салығы.
Жер қойнауын пайдаланушылардың салықтары мен арнаулы төлемдері.
Әлеуметтік салық.
Жер салығы.
Көлік құралдары салығы.
Мүлік салығы.
бап. Алымдар
Заңды тұлғаларды мемлекеттік тіркегені үшін алым.
Жеке кәсіпкерлерді мемлекеттік тіркегені үшін алым.
Жылжымайтын мүлікке құқықтарды және олармен жа- салған мәмілелерді мемлекеттік тіркегені үшін алым.
3-1. Жылжымалы мүлік кепілін мемлекеттік тіркегені үшін алым.
Радиоэлектрондық құралдарды және жиілігі жоғары құ- рылғыларды мемлекеттік тіркегені үшін алым.
Механикалық көлік құралдары мен тіркемелерді мем- лекеттік тіркегені үшін алым.
Теңіз, өзен кемелері мен шагын көлемді кемелерді мем- лекеттік тіркегені үшін алым.
1. Кеменің немесе жасалып жаткан кеменің ипотекасын мемлекеттік тіркегені үшін алым.
Азаматтық әуе кемелерін мемлекеттік тіркегені үшін алым.
Дәрі-дәрмек құралдарын мемлекеттік тіркегені үшін алым.
8-1. Туындыларға және сабақтас құқықтар объектілеріне
құқықтарды, туындыларды және сабактас құқық объектілерін пайдалануға лицензиялық шарттарды мемлекеттік тіркегені үшін алым.
Автокөлік құралдарының Қазақстан Республикасының аумагы аркылы жүру алымы.
Аукциондардан алынатын алым.
Жекелеген қызмет түрлерімен айналысу қүкыгы үшін лицензиялық алым.
Телевизия және радио хабарларын тарату ұйымдарына радиожиілік спектрін пайдалануга рұксат беру үшін алым.
бап. Төлемақылар
Жер учаскелерін пайдаланғаны үшін төлемақы.
Жер бетіндегі көздердің су ресурстарын пайдаланғаны үшін төлемақы.
Қоршаған ортаны ластағаны үшін төлемақы.
Жануарлар дүниесін пайдаланганы үшін төлемақы.
Орманды пайдаланғаны үшін төлемақы.
Ерекше қорғалатын табиғи аумақтарды пайдаланғаны үшін төлемақы.
Радиожиілік спектрін пайдаланғаны үшін төлемақы.
1. Калааралық және (немесе) халықаралық телефон бай- ланысын бергені үшін төлемақы.
Кеме жүретін су жолдарын пайдаланғаны үшін төлемақы.
Сырткы (көрнекі) жарнаманы орналастырғаны үшін тө- лемақы.
бап. Мемлекеттік баж
Мемлекеттік баж.
бап. Кеден төлемдері
Кеденбажы.
Кеден алымдары.
Төлемақы.
Алымдар.
Осы көрсетілген салықтар мен бюджетке төленетін өзге де міндетті төлемдер Бюджет кодексіне және т.б. Қазақстан Рес- публикасының заңдарына сәйкес Республикалық және жергі- лікті бюджеттердің арасында мына келесідей тәртіппен белгілі бір бюджеттік баланстар көзделіне отырып бөлінген:
Республикалық бюджеттің салықтық түсімдері:
заңды тұлғалардан алынатын қорпорациялық табыс салығы;
Қазақстан Республикасы аумағында орындалған жұмыс- тарға және көрсетілген қызметтерге, сондай-ақ Қазақстан Рес- публикасы аумағына импортталынатын тауарларға салынатын қосылған кұн салығы;
Қазақстан Республикасыныңаумағынаимпортталынатын тауарларға акциздер;
шикі мұнайға, газ конденсатына акциздер;
жер қойнауын пайдаланушылар төлейтін үстеме пайда салығы;
экспортка шығарылатын шикі мұнайға, газ конденсатына салынатын рента салығы;
автокөлік құралдарының Қазақстан Республикасының аумағы бойынша жүріп өткені үшін алым;
-азаматтықәуе кемелерін мемлекеттік тіркегені үшіналым;
радиоэлектрондық құралдарды және жоғары жиіліктегі құрылғыларды мемлекеттік тіркегені үшін алым;
теңіз, өзен кемелері мен шағын көлемді кемелерді мем- лекеттік тіркегені үшін алым;
кеменің немесе жасалып жаткан кеменің ипотекасын мемлекеттік тіркегені үшін алым;
телевизия және радиохабарларын тарату ұйымдарына радиожиілік спектрін пайдалануға рұксат бергені үшін алым;
дәрі-дәрмек құралдарын мемлекеттік тіркегені үшін алым;
туындыларға және сабактас құқықтар объектілеріне құқықтарды, туындыларды және сабактас құқық объектілерін пайдалануға лицензиялық шарттарды мемлекеттік тіркегені үшін алым;
радиожиілік спектрін пайдаланғаны үшін төлемақы;
республикалық маңызы бар ерекше қорғалатын табиғи аумактарды пайдаланғаны үшін төлемақы;
жануарлар дүниесін пайдаланғаны үшін төлемақы;
кеме жүзетін су жолдарын пайдаланғаны үшін төлемақы;
республикалық маңызы бар жалпыға ортак пайдаланыла- тын автомобиль жолдарының бөлінген белдеуінде сырткы (көрнекі) жарнамалар орналастырғаны үшін төлемақы;
калааралық және (немесе) х^лықаралық телефон байла- нысын бергені үшін төленетін төлемақы;
кедендік баждар;
консулдық алым түрінде, апостиль қойғаны үшін, Казак- стан Республикасы азаматтарының паспорттары мен жеке куәліктерін бергені үшін, жүргізуші куәліктерін бергені үшін, мемлекеттік тіркеу нөмірінің белгілерін бергені үшін, мемле- кеттік нотариат кеңселері нотариустарының нотариаддық іс- әрекеттер жасағаны үшін, уәкілетті органның зияткерлік меншік саласында жасаған заңды маңызы бар іс-әрекеттері үшін алынатын мемлекеттік баждар республикалықбюджеттің түрак- ты бекітілген кірістері болып табылады.
Қазақстан Республикасы Ұлттық қорының түсімдері:
заңды тұлғалардан алынатын қорпорациялықтабыс салы- ғының;
қосылған кұн салығының;
үстеме пайда салығының;
бонустардың;
роялтидің;
жасалған келісім-шарттарға орай өнімді бөлу бөлігіндегі Қазақстан Республикасының үлесінің артық түсірілген сомаларынан құралады.
бірыңғай жерсалығы;
көлік құралдары салығы;
жасалған келісім-шарттарға орай өнімді бөлу бөлігінде жергілікті бюджеттерге түсетін Қазақстан Республикасының үлесі;
жеке кәсіпкерлерді мемлекеттік тіркегені үшін алым;
жекелеген қызмет түрлерімен айналысу құқығы үшін ли- цензиялықалым;
заңды тұлғаларды мемлекеттік тіркегені үшін алым;
аукциондардан алынатын алым;
жергілікті маңызы бар ақылы мемлекеттік жолдармен жүріп өткені үшін алым;
жылжымайтын мүлікке және олармен жасалатын мәміле- лерге құқықтарды мемлекеттік тіркегені үшін алым;
механикалық көлік құралдары мен тіркемелерді мемле- кеттік тіркегені үшін алым;
жер үсті су көздерінің су ресурстарын пайдаланғаны үшін төлемақы;
орманды пайдаланғаны үшін төлемақы;
жергілікті маңызы бар ерекше қорғалатын табиғи аумак- тарды пайдаланғаны үшін төлемақы;
жергілікті маңызы бар және елді мекендерде жалпыға ортак пайдаланылатын автомобиль жолдарының бөлінген белдеуінде сырткы (көрнекі) жарнама орналастырғаны үшін төлемақы;
жер учаскелерін пайдаланғаны үшін төлемақы;
қоршаған ортаны ластағаны үшін төлемақы;
тиісті мемлекеттік баждар жатады.
Мемлекеттінсалықжүйесі ретінде экономикалық-құқықтық
және әдістемелік-функционалдық принциптері кешенің қаржылық-бөлу процестерінде іске асыру қызметімен тікелей айналысатын, қаржылық және салықтық әкімшілік жүргізулеріне кажетті әмірлі билік (императив) берілген уәкілетті мемлекеттік органдар көрініс табады. Сонымен катар, мемлекеттін салық жүйесі егемен еліміздің нақты даму кезендеріндегі экономикалық кеңістік пен мемлекеттік құрылыс процесінде және мем- лекеттік басқару жүйесінде әр алуан кырларымен, әсіресе фискальдық, реттеуші функцияларымен ерекшеленетін ұйымдық- құкыктық механизм болып саналады.
Салықсалу (салықтар) жүйесі аткаратын өзінетән рөлі қор- порациялық және жеке табыстарды фисқалдық және реттеуші функциялар аркылы қайта бөлу кезінде айқын көрінеді.
Фисқалдық функция:
мемлекеттік бюджеттің кірістері мен шығыстарының ең жоғарғы балансына қол жеткізу;
салықтық түсімдерді бюджеттер арасында біркалыпты тең бөлу;
әлеуметтік инфрақұрылымдарды жоғары денгейге көте-
ру;
ғылым, мәдениет, денсаулық сактау, қорғаныс және мем- лекеттік басқару салаларын кажетті мөлшерде ақша каражат- тарымен қамтамасыз ету сиякты түикілікті мақсаттардын ойда- ғыдай орындалуын көздейді.
Ал реттеуші функция:
шағын және орта бизнесті дамытуға;
инфляцияның және бағалардың өсуін тежеуге;
жаңа технология енгізу, шаруашылық салаларын кайта құру процестерін және инвестицияларды ынталандыруға;
сүраныс пен ұсыныстарды реттеуге;
жеке кәсіпкерлікті ынталандыруға;
экспорттық-импорттық қызмет аяларын реттеуге;
жаңа жұмыс орның құруға;
дәстүрлі халықөнеркәсібін (қолөнерін) дамытуға;
инфляцияны ауыздықтауға;
азаматтардың жеке табыстарын теңестіруге ат салысады.
Мемлекеттің салық жүйесінің әлеуметтік аялар мен эконо-
миканы реттеу барысындағы маңызы мен аткаратын рөлі казіргі кезде күн санап артып келеді. Осы әлеуметтік-экономикалық аяларға фисқалдық-реттеуші ықпал ету мына келесідей басты мақсаттарды көздейді:
ел экономикасының тұрақты әрі орныкты негізде өсуіне қол жеткізуді;
экономиканың сапалылық және теңдестірілу тұрғысынан айтарлықтай өсуіне, өнімділігіне ат салысуды;
индустриалдық және коммерциялықбазаларды дамытуды;
халық түтынатын негізгі тауарлар мен қызметтерге белгі- ленген бағалардың тұрақтылығын қамтамасыз етуді;
еңбекке жарамды тұрғылықты халықтың жұмыспен толық қамтамасыз етілуін;
тұрғылықты халықтың табыстарының белгілі бір деңгейде теңестірілуін қамтамасыз етуді;
көп балалы отбасыларын, зейнеткерлер мен мүгедектерді өлеуметтік қорғау жүйесін құруды;
салық жүйесі мен баға құру, кредиттеу, валюталық-ақша- лай реттеу, бюджеттік қаржыландыру, зейнетақымен камтама- сыз ету, сактандыру жүйелері арасында экономикалық тұрғы- дан негізделген өзара іс-әрекеттерді белгілеуді;
әлеуметтік камсыздандыру деңгейі мен әлеуметтік жәр- . демақылар деңгейін теңестіру аркылы тұрғылықты халықтың әл-аукаттарын жоғарылатуды.
Сонымен мемлекеттің салықтық құрылысы - мемлекеттің салық жүйесін құру негізіндегі ұйымдастыру-құқықтық және экономикалық-функционалдық принциптерді, салық жүйесінің негізгі функцияларын, салықтар мен салық нысаныңдағы міндетті төлемдердің түрлері мен топтастыру белгілерін, сондай-ақ оларды бюджеттер арасында бөлу тәртібін, салық жүйесін баскару әдістері мен басқару құрылымын және салық жүйесінің барлық элементтерінің өзара байланыстарын айқындайтын салықтық құқықтың жалпы бөлімінің институты болып табылады.
Пысықтау сауалдары:
Мемлекеттің салықтық құрылысы дегеніміз не? Оның құқықтық институт ретіндегі мән-жайы мен құрылымдық элементтері жөніңдегі не айта аласыз?
Салық жүйесі мен салықтар жүйесінің ұғымын айқындап беріңіз. Салықтар жүйесінің заң жүзінде қалайша топтастырылғаның баяндап беріңіз.
Салық салу жүйесінің негізін құрайтын кағидалар мен прин- циптер жөніңде қандай ақпарат алдыныз. Мемлекеттің салықтық құрылысында жаркын көрініс табатын салықтық реттеудің манызы туралы не білесіз?
Мемлекеттің салықтық құрылысының нормативтік құқықтық базасын және экономикалық-функциональдық негізін қалыптастыру принциптерін сипаттап беріңіз.
Салық жүйесінің Қазақстан Республикасының республикалық бюджеті мен жергілікті бюджеттері салықтық кірістерін қалыптастыру жөніңдегі әлеуетінің мән-жайын ашып көрсетіңіз.
САЛЫҚ САЛУ САЛАСЫНДАГЫ МЕМЛЕКЕТТІК БАСҚАРУ
Нарық жағдайыңдағы Қазақстанның мемлекеттік басқару жүйесінің ұйымдастырылу-құкыктық мағынасы әдетте, тиісті құрылымдық проблемаларды шешуді қалайды. Еліміздегі жа- ңаша нарықтық сипаттағы әлеуметтік экономикалық өзгерістер мемлекеттік басқару аясыңдағы ұйымдастыру процестерінің және әкімшілік-құқықтық реттеу құралдарының одан әрі да- муының маңызы мен кажеттілігіне, сондай-ақ жетілдірілуіне нұксан келтіре алмайды. Әйтсе де, қоғам дамуының казіргі жағ- дайы мемлекеттік басқару аясына, оның реттеушілеріне және оларды іс жүзінде пайдалану механизміне айтарлықтай ықпал етіп отырғаның білеміз. Сонымен бірге қоғам жүйесіндегі каи- дай болмасын бастамалардың мемлекет қолдауынсыз және мемлекеттік реттеусіз өркениетті, құқықтық мемлекет ретіндегі даму арнасында көрініс таба алмайтыны да белгілі. Демек, мемлекеттің қолдауы мен реттеуі мемлекеттік басқару және әкімшілік-құқықтық реттеу жүйесі мен механизмінде тікелей көріністабады.
Казіргі кездегі мемлекеттікбасқарудынәкімшілік-құқықтық ұйымдастырылуының бастауы басқарудың жетекші субъектісі мемлекеттің саясатын қоғам өмірінде тиісінше іске асыру ар- кылы айқындалады. Әр деңгейдегі және әр профильді атқару- шы билік органдарының өзара үйлестірілген жүйесін құру, олардың жүйе ішіндегі өзара байланыстарын қамтамасыз ету, олардыңтиісті деңгейлеріндегі заңдықөктем өкілеттіліктерді нақтылы және ұтымды бөлу, кажетті басқарушы функцияларды рес- публикалық (орталық) ауқымда қалыптастыру және оларды жергілікті мемлекеттік басқару деңгейінде іске асыру кезінде орталықсыздандыру тәрізді ұйымдастыру құқықтық проблемаларын шешуге бүгінде, көптеген факторлар ықпал етеді.
Мысалы, Қазақстандағы атқарушы билік жүйесін ұйымдас- тырудың жаңаша мазмұны, орталық атқарушы билік органда- ры мен жергілікті мемлекеттік басқару жүйесіндегі әкімдіктер арасында оларға тиесілі қызмет ауқымы мен өкілеттіліктерін бөлу, мемлекеттік басқарушы қызметтің функциялары мен тәсілдерін атқарушы билік жүйесіне сай келетіндей етіп жетілдіру қажеттілігі, мемлекеттік меншік объектілерін сактау және олардыңтиімді жұмыс істеулерін көздеп қолайлы жағдайды қамтамасыз ету қажеттілігі, мемлекеттік реттеуді мемлекеттік басқаруға қарсы қоюға жол бермейтін ұйымдық-құқықтық та- лаптардың объективтілігі, нарыктық шаруашылық жағдайын- дағы мемлекеттік-басқарушылық процесінің стихиялық рет- теуші сипатында көрініс таппауы үшін тиісті ұйымдастыру қағидаларын қатаң сақтау қажеттілігі тәрізді және т.б. факторлардың маңызы ерекше болады.
Сонымен мемлекеттік басқару көптеген субъективті факторлардың әкімшілік-құқықтық реттелуінің шынайы жай-күйіне,
сондай-ақ әлеуметтік нормалардын орны мен рөлін бағалау негізінде басқарушылық қызмет түрінде жүзеге асырылады.
Нарык жағдайындағы қоғам өмірі мен елімізде жүзеге асы- рылып жаткан арнаулы мемлекеттік қызметтердің мақсатты бағдарлары мен тиесілі салалары болғандықтан оларды іске асы- рйтын атқарушы билік органдары кай саладағы болмасын про- цестерге ұйымдастыру ықпалын тигізе отырып, қоғам мен мемлекеттін тыныс-талаптарына сай тәртіптейді.
Мемлекеттік басқарудың объектісі қоғамдық жүйенің мынадай мәселелерін карастыру кезінде: басқарушы объектілердің мәні, нысаны, функциялары және құрылымы объективті табиғи, сондай-ақ әлеуметтік-тарихи жағдайлармен және заңдылықтар- мен тікелей шартталуы аркылы аныкталады; сонымен бірге әрбірбасқарылушы объектініңерекшелігі мен қоғам өміріндегі орны, оның аясында жүзеге асырылатын іс-әрекеттердің (жұ- мыстың, еңбектің) мақсатымен, мән-жайымен, технологиясы- мен және басқа да маңызды көрінісімен айқындалады.
Қазақстандағы казіргі тікелей немесе жанама мемлекеттік басқару көбінесе мемлекеттік экономика секторындағы объекті- лердің оралымдық дербестіктерінің сонғы жылдары айтарлық- тай ұлғаюын есепке ала отырып жүзеге асырылады.
Сонымен, мемлекеттік басқарудың басты негізі мемлекеттік билік (әкімшілік билік деп айтуға болады) пен оның карама- ғындағы құқықтық, ақпараттық, экономикалық, техникалық, ұйымдастыру және т.б. орасан мол ресурстардан тұрады. Мемлекеттің нарыктық және құқықтық даму жағдайындағы мемлекеттік басқару әкімшілік билік негізінде жүзеге асыры- латын мемлекеттік реттеу болып табылады.
Мемлекеттік басқарудынфункционалдық құрылымын құру: мемлекеттік органдарға бағыты, қызмет ауқымы, мәні мен ны- саны бойынша мақсатқа сай келетін басқарушы функция беру; кешенді басқарушы міндеттерді дербес іске асыруға мүмкіндік беретін ұтымды басқарушы функцияны басқару жүйесінде шо- ғырландыру; басқарушы функцияларды олардың мәні мен көлеміне сай келетін ұйымдастыру, заңдық, ақпараттық және өзге де ресурстармен толықтыру аркылы жүзеге асырылады.
Мемлекеттік басқарудың ұйымдастырылу құрылымын құру барысында: ұйымдастыру күш-куатының жалпы көлемін баскару вертикалі мен горизонталі бойынша ұтымды бөлу; өзара субординациялық байланыстарды нақтылы белгілеу; міндетті түрде горизонтальдық үйлестіру байланыстарын қалыптасты- ру; төменті түрған элементтердің дербестілігін және өзіндік баскаруын қамтамасыз ететін өзара байланыстарды айқындау іске асырылады.
Ал басқарушы қызметті ұйымдастыру: мемлекеттік басқару элементтерінің әлеуметтік рөлінің оны іске асыратын адамдардын мүмкіндігімен сәйкес келуін қамтамасыз ету; мемлекеттік басқарудың бір элементін жүзеге асырудың жаңадан түрлен- дірілген әралуан нысандары мен әдістерін пайдалану; мемле- кеттік басқару элементтерімен жүмыс істеу кезінде олардың ақпараттық, психологиялық және педагогикалық мән-жайла- рын басқарушы процеске қатысушылардын түсіністікпен қабылдауына біртіндеп бағдарлау барысында көрініс табады.
Мемлекеттік басқарудын маңызы мен мағынасын жеткілікті деңгейде түсіну үшін міндетті түрде мемлекеттік басқару функ- цияларын танып-білу кажет.
Мемлекеттік басқару функциясы басқарушы ықпалдың ма- ғынасы мен сипатын, сондай-ақ олар мемлекеттің қоғамдық функцияларымен тығыз байланыста болғандықтан соларды жүзеге асыру жолдары мен тәсілдерін көрсетеді. Мемлекеттік басқару функциялары мемлекеттін біртұтас басқару субъектісі ретіндегі өзара байланыстарын сипаттай отырып ашып көр- сетеді. Мемлекеттік басқару функциялары белгілі бір басқару- шы ықпал түрін білдіретіндіктен оларды жіктеу кажеттілігі ту- ындайды. Осындай жікгеу барысында аталмыш функцияларды мемлекеттік басқару функциялары және мемлекеттік органдардың басқарушы функциялары деп бөлу көптеген басқарушылық проблемаларды тиісінше карастырудың әдіснамалық негізін құрайды.
Аталған функцияларды осылайша бөлу әдетте, ықпал ету субъектілері, ықпал ету шегі, іске асыру құралдары, сипаттары бойынша жүргізіледі. Мысалы, мемлекеттік басқару функциялары мемлекеттік басқарудың барлық ұйымдастыру құрылымы арқьшы жүзеге асырылады. Ал тиісті мемлбкеттік органның басқарушы функциясы сол орган аркылы тікелей іске асыры- лады. Демек, мемлекеттік басқару функциясы мемлекеттің билігімен қамтамасыз етіледі. Мемлекеттік органдардың басқа- рушы функциясы өз ұйымдастыру мүмкіндіктері мен өкілетті- ліктері шегінде аткарылады.
Мемлекеттік басқару функциялары өз ерекшеліктеріне бай- ланысты ішкі және сыртқы функциялар болып бөлінеді. Ішкі басқару функциялары мемлекеттік басқарушы жүйенің ішіңдегі басқаруды білдіреді. Сырткы басқару функциясы мемлекеттік органдардың қоғамдық процестерге тікелей тигізетін ықпалын сипаттайды.
Орталық атқарушы билік органдарының ішкі функциялары көбінесе мемлекеттік басқарудың ұйымдастырылу құрылымы мен функциональдық бағытын жетілдіруді, төменгі буындарды басқаруды камтиды. Төменгі буындағы органдар, солардың ішінде жергілікті әкімдіктер қоғам жүйесінің әлеуметтік элементтеріне және тиісгі объекгілерге басқарушы ықпалдарын тигізеді.
Мемлекеттік органдардың сырткъі басқару функцияларының жүйесі мемлекеттің ұйымдастырылу құрылымының вертикальды және горизонтальды құрылуымен, сондай-ақ басқарылушы объектілердің мақсаттары мен мән-жайларының ерекшелігіне байланысты айқындалады.
Мемлекеттік басқару жүйесі әкімшілік жүйені білдіреді. Мемлекеттік басқару жүйесі болмаған жағдайда атқарушы билікті жүзеге асыру мүмкіндігі жоққа саяды. Ал әкімшілік жүйе атқарушы биліктің ұйымдастыру-құқықтық механизмі болып табылады. Демек, мемлекет тарапынан басқарылатын қоғамдық организмнің барлық элементтерінің өзара тиімді жүйесін құру мемлекеттік басқаруды әкімшілік-құқықтық ұйымдастыруды көздейді.
Мемлекеттік басқару жүйесін әкімшілік құқықтық ұйымдас- тырудың тағы бір элементі тиісті басқару объектілерін жеке басқару салалары мен сала аралық аялар бойынша бөлу бары- сында айқындалады. Мемлекеттік басқару жүйесін әкімшілік- құкыктық ұйымдастыру механизміне кажетті тағы бір элемент басқару сипатындағы жүйе ішіндегі байланыстар болып табы- лады. Осы басқару сипатындағы жүйе ішіндегі байланыстар барлық басқару блоктарының үйлесімді жұмыс істеуін, қоғамдағы экономикалық, әлеуметтік, мәдени, саяси және т.б. өмірдің тәртіптелінген күйінде өркениетті дамуын қамтамасыз етеді.
Міне, жоғарыда баяндалған мән-жайларды қорыта келіп мемлекеттік басқарусыз мемлекеттік билік механизмінің жұмыс істемейтінің білдік. Демек, мемлекеттік билік мемлекеттік баскарудың туынды бөлігі болып табылады. Атқарушы билік мемлекеттік билікті іс жүзінде жүзеге асыруға бағытталған қызметтің, яғни мемлекеттік басқарудың негізгі бағыттарында атқарылатын қызметтің мәнің құрайды.
Казіргі нарыктық аядағы мемлекеттік реттеуге карағанда мемлекеттік басқару өзінің маңызы бойынша кең мағыналы ұғым болып табылады.
Сонымен, нарыктық жағдайдағы бүгінгі мемлекеттік басқа- ру:
экономикалық-шаруашылық, әлеуметтік-мәдени және әкімшілік-саяси құрылыс аяларындағы қызмет бағыттарын рет- теу;
басқару және реттеу салалары мен аяларындағы мемле- кеттік бақылау мен қадағалауды жүргізу;
мемлекеттік экономика (шаруашылық) аясындағы кәсіп- орындар мен мекемелерді басқару;
жеке меншік экономика секторындағы әртүрлі объекті- лердің қызметтерін реттеу;
әр түрлі меншік нысандарына негізделген шаруашылық қызмет аяларында мемлекеттік келісім-шарт жасау, тіркеу, ли- цензиялау, мемлекеттік тапсырыс құралдарын пайдалану;
республикалық мемлекеттік бағдарламаларды әзірлеу және іске асыру;
мемлекеттік басқару-реттеу ауқымындағы азаматтар мен заңды тұлғалардың құқықтары мен бостандықтарын, соңдай-ақ заңды мүдделері мен міндеттерін қамтамасыз ету сиякты және т.б. да мемлекеттік-басқарушы қызмет түрлерінде жүзеге асы- рылады.
Демек, мемлекеттік басқару мемлекетке тән функцияларды атқару, сондай-ақ алдына қойылған міндеттерін тиісінше орын- дау мақсатында заңдардың негізінде және заңға тәуелді сипат- та мемлекеттік басқару органдары (атқарушы билік органдары) тарапынан жүргізілетін ұйымдастырушы-реттеуші және ат- қарушы-өкім етуші қызмет болып табылады.
Мемлекеттік басқарушы қызмет кезендері (этаптары) мына:
басқарушы мән-жайды талдау және бағалау;
мемлекеттік-басқарушы мән-жайдың сакталуы және түрлендірілуі жөніңдегі кажетті іс-әрекеттерді болжамдау;
басқарушы қызметтіңтиісті аяларына қажетті нормативтік құқықтық акгілерді немесе ұйымдастыру іс-шараларын әзірлеу;
нормативгік құқықтықактілерді карау және кабьцщау, сон- дай-ақ ұйымдастыру іс-шараларын жүзеге асыру;
қабылданған нормативтік-құкықтық және ұйымдастыры- лу шешімдерін атқаруды ұйымдастыру;
құқықтық және ұйымдастырылу шешімдерінің орындалу- ын бақылау және жедел ақпараттандыру;
жүргізілген басқарушы қызметті қорытындылау және жаңа басқарушы мән-жайды бағалау сиякты сатылардан (стадиялар- дан) өту барысында көрініс табады.
Басқарушы қызметақпараты басқарушы ықпалдарды калып- тастыру және іске асырудын мемлекеттік-құқықтық процестеріне жагдай жасауға ат салысады.
Бүгінде, Қазақстан Республикасындағы мемлекеттік басқа- ру: басқарушы шешімдер мен іс-әрекеттердегі нақтылы объективті жағдайлар мен субъективті факторлардың шынайы мүмкіндіктерін, сондай-ақ оларды өзгертудің тенденцияларын қатаң есепке алу; мемлекет саясатын қазіргі мемлекет дамуы- ның тарихи жағдайындағы адамдардың өмір сүру ортасы мен қызмет(жұмыс,еңбек) аяларыныңөзекті проблемаларын шешу мақсатында әлемдік практикада сыннан өткен прогрессивтік тәсілдерді, нысандарды, механизмдерді және ресурстарды қол- дануға бағдарлау; ғылыми ой-пікірлер мен басқару практика- сының өзара тығыз іс-әрекеттерін, принциптік мемлекеттік шешімдерді қоғамдық сараптаудан өткізу процестерін дамытуды қамтамасыз ету; басқару элементтерінің нарықтық жағдайлардағы икемділігі мен бейімділігін және олардың жүйелік өзара байланыстарын, сондай-ақ басқарушы ықпал кезіндегі күш- куатын айқындау, дамыту және жетілдіру тәрізді және т.б. өзіне тән сипаттарымен ерекшеленіп отыр.
Сонымен салық салу саласындағы басқару салық жүйесінің жұмыс істеуі барысында мемлекеттік маңызы бар нәтижелерге қол жеткізу мақсатында заң жүзінде нақтылы айқындалған салық салу аясындағы субъектілерге арнаулы тәсілдер мен әдіс- тердің негізінде тигізілетін әмірлі билік ету ықпалы болып та- былады.
Салық салу саласындағы мемлекеттік басқару тиісті органдар мен лауазымды адамдардың әлеуметтік белсенді іс-әрекеттерін өздері қолданатын мемлекеттік өктем өкілеттіліктеріне байланыстырып және осындай пәрменді іс-қимылдарын әкімшілік, салықтық заңдармен айқындалған арнада және белгіленген нысанда жүргізіп, сондай-ақ басқарушы ықпалды қалыптастыру және жүзеге асыру мақсатын көздей отырып аткарылатын мемлекеттік-басқарушы қызмет болып саналады. Бұл ретте қажетті элементтері ретіңде мемлекеттік билік органдарының ұйымдастырушылық және функционалдық сипатын, басқару органдары мен олардыңлауазымды адамдарының баскарушы қызметтерінің нысандарын, әдістерін және процеду- раларын, лауазымды адамдардың мамандығына, жеке басына, жалпы мәдениеттілігіне байланысты қалыптасатын басқарудың әлеуметтік-психологиялық механизмдерін атауға болады.
Салық салу сапасын мемлекеттік басқару мемлекет атынан, сондай-ақ мемлекеттің тапсыруымен және мемлекет мүддесін көздей отырып салықтарды белгілеу және алу, сонымен катар салықтық бақылау қызметтерін жүзеге асыратын субъектілер мен салық төлеушілердің жүр*іп-тұруларына уәкілетті мемлекеттік органдар жүйесі тигізетін ұйымдастырушы әрі тәртіптеуші ықпал ретінде көрініс табады.
Салық салуды мемлекеттік басқаруды ұйымдастыру мәні мына: басқаруды салықтық заңдар тұрғысынан бекітудің кағидаттары мен нысандарын айқындау; мемлекеттік басқару органдарының нысандарын олар атқаратын қызмет бағыттарына сай айқындау және олардың құзыреттерін міндеттері мен функцияларына байланысты межелеу; мемлекеттік басқарудың жоғаргы және төменгі буындарының арасындағы өзара ір- қимылдарының құқықтық нысандарын, басқарушы қызметтің әдістерін және оларды жүзеге асыру нысандарын белгілеу және т.б. сияқты мәселелерді бірінші кезекте шешуден түрады.
Салық салуды мемлекеттік басқарудың міндет-мақсаттарына салықтық қызметті жүзеге асыруға уәкілетті органдардың жүйесін, кұзыреттерін, сондай-ақ салық төлеушілер жөніңдегі жагдайларды және басқа да әкімшілік, басқарушылықсипатынт дағы құбылыстарды айқындап, белгілеу жатады.
Мемлекеттің салық сапу аясындағы қатысушылардың, оның ішінде мемлекеттің азаматтары мен заңды тұлғалары табыста- рының белгілі бөлігін өз пайдасына алып кою шегін, яғни салықтық юрисдикциясының шегін нақтыландыру мақсатында заң актілеріне сүйене отырып, мемлекеттің салықтарды алу жөніңдегі құқықка сай іс-қимылдарын айқындап көрсету, салықтар мен мемлекеттін салық жүйесінің құқықтық аспектілерін және құрылу конструкцияларының ерекшеліктерін мемлекеттің болмысы мен мұктаждықтарына сай негіздеу, сон- дай-ақ мемлекет салықтық кызмегінің конституциялық-құқық- тық, әкімшілік-құқықтықжәне қаржылық-құқықтыққамтама- сыз етілу механизмдерін айқындау күн тәргібіндегі өзекгі мәсе- лелер катарына жатады.
Мемлекеттік басқару барысында салық салу аясындағы реттеуші салықтық құқықтық нормалардың аткаратын рөлі мен ерекшеліктерін карастырып, талдау аркылы, әсіресе салықтық құқықтық қатынастардың заңи және материалдық мәнің ашып көрсету, салықтық құкыктық қатынастардағы тараптардың құқықтары мен міндеттерінің ерекшеліктерін, мәнің сипаттай отырып мемлекет пен салықтөлеушілердің мүдделерінің ұшта- су мүмкіндігінің ұтымды моделін қалыптастыруды құқықтық актілер негізінде карастырып, салықтарды төлеу міндеттерінің туындауының, өзгеруінің және токтатылуының динамикасына құқықтық талдау жасалады.
Сонымен катар салықты төлеу міндетінің конституциялық қағидат-негізі ретінде салықтық құқықтық қатынастардан тұрак- ты көрініс табуына байланысты, салық заңдарын нарыктық эко- номика, құқықтық және демократиялық мемлекет талаптарын ескере отырып, мүмкіндігінше салық төлеушілердің құқықта- ры мен заңды мүдделеріне нұксан келтірмейтіндей етіп кабыл-' дау жолдары ескеріледі.
Салық салуды мемлекеттік басқару салық жүйесін ұйым- дастыру, уәкілетті мемлекеттік органдар мен салық төлеушілер- дің жүріп-тұруларын, іс-әрекеттерін құкыктьік және мемлекет- тік реттеу жөніңдегі өктем-ықпалды іс-қимылдарын білдіреді.
Салық салу саласындағы мемлекеттік басқару кең мағына- да арнайы кұзырет берілген салық органдарының, басқа да атка- рушы билік органдарының, сондай-ақ мемлекеттің айрықша субъектілері мен өкілді органдарының Қазақстан Республика- сы Президентінің, Қазақстан Республикасы Парламентінің, Қазақстан Республикасы Үкіметінің, жергілікті мәслихаттар мен әкімдіктердің салық салу жүйесінде аткаратына өздеріне тиесілі өкілеттіліктері ретінде көрініс табады.
Ал мемлекеттін салықтық қызметінің мәніңе салықтық құқықтық қатынас субъектілерінің өздеріне тән субъективтік құқықтарымен заңи міндеттерін атқаруларына орай мемлекеттік басқарудың салықсалу аясындағы мақсат-бағдарын айқындап, қалыптастыру жатады.
Бүгінде салық салу жүйесін мемлекеттік басқару:
салықтарды, салық жүйесін және салық қызметін ауқымды әлеуметтік, ұйымдастырушы және құкыктық жағдайларға бағдарлай отырып мемлекеттік-басқарушы къізметтіңтиімділігін жүйелендіру;
салықтар жайындағы ақпараттық, құқықтық, ұйымдасты- рушылық және т.б. факторларды құру арқылы салық салуды басқару ісіне ғылыми негізделген жолдар мен әдістерді және нысандарды енгізіп, іс жүзінде қолдануды қамтамасыз ету;
салық жүйесін және салық салу аясын басқарудың ұйым- дастырылу құрылымын жетілдіру мақсатында мемлекеттік баскарудын қоғамдық маңызын үзбей дамыту;
қаржылық-экономикалық, құқық және басқару салала- рының мамандарын, сарапшыларын тарту және олардың негізделген тұжырым-ұсыныстарын пайдалану аркылы салықтық қызметтің ұтымды тәсілдерін қалыптастыру;
мемлекет аумағындағы салықтар мен басқа да міндетті төлемдерді белгілеу және алу мәсе^елері бойынша мемлекеттік өкілді және атқарушы билік органдарының өзара іс-қимылда- рын үйлестіру;
мемлекеттіңфисқалдықсаясатын қоғам өмірінде ойдағы- дай жүргізу мақсатында мемлекеттің өкілді органдары, атқару- шы билік органдары, оның ішінде салық органдары, жергілік- ті мемлекеттік басқару органдары, мемлекеттін салық агенттері мен салық төлеушілер және олардың өкілдіктері арасындағы әр алуан қарым-қатынастарды дамыту, сондай-ақ мемлекеттік реттеуді айтарлықтай нығайту үшін әлеуметтік-психологиялық факторларды кеңінен пайдалану;
салық салу саласын басқаруды жетілдіру мақсатында ав- томаттандырылған басқару жүйесін құру және оны ұйымдық- экономикалық, ұйымдық-құқықтық, ақпараттық, бағдарламалық, техникалық және технологиялық, кадрлық жүйелермен қамтамасыз ету мәселелерін көздеп отыр.
Сонымен осы айткандарымызды салық салуға бейімдеп кара- сақ, онда мынадай тұжырым жасауға болады:
салық салуды басқаруға мемлекет атынан немесе мемле- кет мүддесін көздей отырып мемлекеттің тапсыруымен өзінің атынан салықтық қызметті жүзеге асыратын мемлекеттік уәкі- летті органдардың бірыңғай жүйесі жатады;
салық салуды басқару салықтық қызметті жүзеге асыру- шы уәкілетті субъектілердің және заңи міндет жүктелген салық төлеушілердің жүріп-тұруларына мемлекет тұрғысынан тигізі- летін ұйымдастырушы, тәртіптеуші ықпал болып табылады;
салық салуды басқару барысында салықтардың (салықтар, алымдар, баждар, төлемақылар) көмегімен мемлекеттік бюджет кірісін жоспарланған көлемде қалыптастыру аркылы қоғамның әлеуметтік-экономикалық инфрақұрылымдары ақша қаражат- тарымен қамтамасыз етіледі.
Салық салу саласын басқару уәкілетті мемлекеттік органдардың ұйымдастырушы қызметі мен тиісті атқарушы-билікші қызметтерін бірдей камтиды, сондай-ақ салық механизмдерінің тұткалары мен әдістері, ынталандырулары мен жауапкершілік шаралары аркылы жүзеге асырылады.
Салықсалу саласын басқару негізінде мынадай: жоспарлылық және тиімділік; салық мәселелеріне саяси тұрғыдан карау; халық мүддесі мен мұктаждығын есепке алу; ғылым жетістіктерінің нәтижесіне сүйене отырып басқару; барлық басқару жүйесі бойынша құқықтар мен міндеттерді дәл белгілеу және нақтылы жауапкершілік жүктеу; осы саладағы басқарудың барлық деңгейін тиімді үштастыру; заңдылық және жариялылық принциптері жатады.
Салық салу саласын басқару процесінде өзара тығыз байла- нысқан бухгалтерлік, статистикалық ақпараттар; салықтарды басқаруды ұйымдастыру; салықтық жоспарлау және реттеу; салықтық бақылау сиякты элементтер пайдаланылады.
Салық салу жөніңдегі ақпараттарды қажёт уақытында, толығымен және шынайы түрде алу - салық процестерін тікелей басқаруды қамтамасыз етеді. Ақпараттар тікелей, бухгалтерлік және статистикалық есептеулер аркьшы алынады. Осы ақпарат- тар салықтық жоспарлауды ғылыми тұрғыдан негіздеуге де ай- тарлықтай септігін тигізеді.
Салық салуды ұйымдастыру барысында салықтық қатынас нысандарына қоса салық механизмі құрьшады және оның тиімді іске асырылуына жағдай жасалады.
Салық салу саласындағы барлық басқару органдары көздей- тін басты міндеттерге:
нарыктық қатынастарға өтуге бағытталған бірыңғай салық саясатын жүргізу;
әлеуметтік бағдарланған салық салуды жүзеге асыру;
салықтар мен басқа да міндетті төлемдердің республикалық бюджет кірісіне толығымен және уақтылы түсіп отыруын тиісті құқықтық құралдармен қамтамасыз ету;
салық салуға және басқа да міндетті төлемдерді белгілеуге байланысты салықжүйесінде негізге алынатын принциптер мен құқықтық нормаларды белгілеу жатады.
Салық салу саласын мемлекеттік басқаруды тікелей басқа- рушы қызмет ретінде түсінуге болмайды. Салық салу саласын басқару уәкілетті мемлекеттік органдардың осы салаға қатыс- ты өз өкілеттіліктерін жүзеге асыру жөніңдегі қызметтері болып табылады.
Салық салу саласын басқаруға салық органдары жүргізетін салық әкімшілігін жаткызуға болады. Демек, салықтар мен баска да міндетті төлемдер нысаныңда бюджетке аударылатын ақша каражаттарының тиісті бюджетке белгіленген мерзімінде және толығымен түсіп тұруын кадағалау, салық есебіне алу, салық- тық тексеру жүргізу де салық салу саласындағы басқаруға жа- тады. Тағы бір мағынада, салықсалу саласын басқару деп, салық қызметін мемлекет мүддесін көздей отырып жүзеге асыратын уәкілетті мемлекеттік органдар жүйесін айта аламыз. Өйткені, осы уәкілетті мемлекеттік органдар біруақытта басқару органдары болып табылады.
Мысалы, Қазақстан Республикасының Парламенгі Палаталардың бөлек отырысында бюджет, салық салу мәселелерін әуелі Мәжілісте, одан кейін Сенатта кезекпен карау аркылы рес- публикалық бюджетті және оның аткарылуы турал ы есеп-терді, бюджетке енгізілген өзгертулер мен толықтыруларды тал- кылайды, сондай-ақ мемлекеттік салықтар мен алымдарды белгілейді және оларды алып тастайды. Қазақстан Республика- сының Парламенті республикалық бюджетке, салық салуға, алымдар мен басқа да міндетті төлемдерді белгілеуге қатысты негізгі принциптер мен нормаларды белгілейтін заңдар шыға- рады.
Тұжырым ретінде мынадай байлам-түйіндерді қалыптасты- руға болады:
Салық салу саласындағы мемлекеттік басқару осы аядағы уәкілетті органдар мен салық органдарының қызмет бағытта- рын, мақсаттары мен міндеттерін айқындап, белгілеу және дәре- же-деңгейлеріне карай, көзделген нәтижеге қол жеткізу мақ- сатында сол мемлекеттік органдардың жүріп-тұруларына бір- жақты-өктем ықпал ету түріндегі ұйымдастырушы-реттеуші қызмет;
салықсалу саласындағы мемлекеттік басқару мемлекеттің салық жүйесін, салықтық құрылысты ұйымдастыру, салық төлеушілер мен уәкілетті мемлекеттік органдардың жүріп-тұруларын, салықтық тәртіптерін құқықтық және мемлекеттік рет- теу жөніңдегі біртұтас алғанда мемлекеттің немесе оның уәкілетті органдарының өктем ықпалы;
арнайы кұзыретті салық органдары мен басқа да аткзру- шы билік органдарына қоса мемлекеттің айрықша субъектілері мен өкілді органдарының (Президент, Парламент, Үкімет, Мәслихаттар) өздеріне тиесілі салықтық өкілеттіктерін жүзеге асыруға байланысты нәтижелеуші қызметтері;
мемлекеттің салықтық қызметінің мәні салықтық құқық- тық қатынас субъектілерінің өздеріне тән субъективтік құқықта- ры мен заңи міндеттерін атқаруларына карай мемлекеттік баскарудың салық салу саласында айқындалатын мақсат-бағдары;
салық салу саласын мемлекеттік басқару салық органда- ры мен салықтөлеушілердің жүріп-тұруларына біржақты-өктем ықпал ету аркылы жүзеге асырылатын мемлекеттің салық са- луды ұтымды ұйымдастыру әрі тәртіпке келтіру және салық- тық міндеттемелердің тиісінше орындалуын қамтамасыз ету жөніңдегі қызметі;
салық салу саласындағы мемлекеттік басқару салықтық қызметтерін мемлекетатынан жүзеге асыруға уәкілетті мемле- кеттік органдар жүйесін ұйымдастыруға байланысты қызмет;
салық салу саласындағы мемлекеттік басқарудың мәні мемлекеттік салық әкімшілігін жүргізу.
Сонымен салықтық қызметтің басты бағыты бюджет кірісіне салықтарды жұмылдыру аркылы мемлекеттің кззынасын калып- тастыру болып табылады.
Осы орайда, мемлекеттік салықтық басқару аясында Казақ- стан Республикасы Қаржы министрлігінің Салық комитетінің мынадай кұзыреттері белгіленген:
Салық комитеті өз қызметінде:
Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігінің Салық ко- митеті өз кұзыреті шегінде салықтардын және басқа да міндеіті төлемдердің бюджетке түсуін, міндетті Зейнетақы жарналары- ның және мемлекеттік Әлеуметтік сактандыру қорына әлеу- меттік аударымдардың толық және уақтылы аударылуын кам- тамасыз ету саласындағы қызметін және бақылау-кадағалау функцияларын жүзеге асыратын Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігінің ведомствосы болып табылады.
Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігінің Салық комитеті:
Басшылықтан;
Ірі салық төлеушілерді әкімшілендіру және мониторинг- теу басқармасынан;
Салықтық әкімшілендіру басқармасынан;
Әдіснама басқармасынан;
Халықаралық салық салу басқармасынан;
Ішкі жұмыс басқармасынан;
Кірістерді талдау және ағымдағы болжау басқармасынан;
Ақпараттық технологиялар басқармасынан;
Ұйымдастыру-қаржылық қамтамасыз ету басқармасынан;
Ю.Салық аппеляциясы басқармасынан;
11.Өндірістік емес төлемдер басқармасынан;
12.3аң басқармасынан;
ІЗ.Акциздерді әкімшілендіру бйскармасынан құрылады.
Салық комитетінің басты міндеттеріне:
салықтар мен бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдердің толық түсуін, міндетті Зейнетақы жарналарының және мемлекеттік Әлеуметтік сактандыру қорына әлеуметтік ауда- рымдардың толық және уақтылы аударылуын қамтамасыз ету;
«Салық және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдертуралы» Қазақстан Республикасының кодексінде белгіленген тәртіппен салықтық бақылау жүргізу;
Қазақстан Республикасының экономикалықкауіпсіздігін қамтамасыз ету;
этил спирті мен алкоголь өнімінің, темекі өнімдерінің, мұнай өнімдерінің жекелеген түрлерінің өндірілуін және айналымын мемлекеттік реттеуді қамтамасыз ету;
халықаралық ынтымактастықты жүзеге асыру жатады.
Салық комитеті мемлекеттік мекеменің ұйымдастыру-
қүкыктық нысаныңдағы заңды тұлға болып табылады. Осы орай- да оның мемлекеттік тілде өз атауы мен мөрі және мөртаңбасы, белгіленген үлгідегі бланкілері, сондай-ақ заңнамаға сәйкес Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігінің қазынашылық органдарында бюджеттік шоттары және Қазақстан Республикасы Бюджет кодексінде, Қазақстан Республикасы бекіткен халықаралық шарттарда карастырылған жағдайларда өзге де шот- тары болады.
Салық комитетінің заңды тұлғалар болып табылатын аумак- тықоргандары ретінде, аймақаралықсалықкомитеттері, облыс- тар, Астана және Алматы калалары бойынша салық комитеттері, ауданаралық салық комитеттері, аудан, қала және каладағы аудандар бойынша салық комитеттері, сондай-ақ арнайы эко- номикалық аймақтар аумағындағы салық комитеттері жұмыс істейді.
Салық комитеті өз қызметін Қазақстан Республикасының Конституциясына және заңнамаларына, Қазақстан Республикасының Президенті мен Үкіметініңактілеріне, өзге де норма- тивтік құқықтық актілерге, сондай-ақ Ережеге сәйкес жүзеге асырады.
Салық комитеті салықтық заңнамада белгіленген тәртіппен мемлекеттік саясатты іске асыруды қамтамасыз ететін:
Қазақстан Республикасындағы салық төлеушілердің мемлекеттік тізілімін жүргізу;
салық төлеушілерді, салық салу объектілерін және салық салуға байланысты объектілерді есепке алудың бірыңғай жүйесін әзірлеу және жүргізу;
салықтық заңнаманың орындалуына бақылау жүргізу бо- йынша орталық және жергілікті мемлекеттік органдармен өзара іс-қимыл жасау;
этил спиртінің, алкоголь өнімдерінің және темекі өнімдерінің өндірілуі және айналымы саласында есепке алу мен есептілікті ұйымдастыру;
этил спиртінің, алкоголь өнімдерінің және темекі өнімдерінің өндірілуі мен айналымына бақылау жүргізу бойынша мемлекеттік органдармен өзара іс-қимыл жасау;
-салықтөлеушілердің қаржылық-шаруашылық қызметін, мұнай өнімдерін өндірушілердің, мұнайды жеткізушілердің және мүнай өнімдерін базалардан сатуды жүзеге асыратын тұлғалардың, сондай-ақ темекі өнімдерін өндіретін тұлғалардың қызметін мониторингтеу;
мұнай өнімдерінің жекелеген түрлерін өндіру және олардың айналымы бойынша бірыңғай дерекқорды жүргізу;
өз күзырегі шегінде салықтар мен бюджетке төленетін баска да міндетті төлемдердің түсуі мәселелері бойынша, сондай- ақ акцизделетін өнімнің өндірісі мен айналымы саласында халықаралық ұйымдармен өзара іс-қимыл және ынтымақтастық жасау;
салықберешегін мәжбүрлеп өндіріп алу жөніңдегі жұмыс- тарды ұйымдастыру және жүзеге асыру;
«Салық және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдер туралы» Қазақстан Республикасының кодексінде (Салық кодексінде) белгіленген тәртіппен салықтардың, өсімақылар мен айыппұлдардың есептелген сомасы бөлігінде, сондай-ақ салық қызметі органдары лауазымды тұлғаларының әрекеті (әрекетсіз- дігі) бөлігінде салықтық тексерулердің кесімдері бойынша ха- барламаларға қатысты заңды және жеке тұлғалардың шағымдарын карау;
салықтық міндеттемелердің туындауы, орындалуы және токтатылуы мәселелерін жеке және заңды тұлғаларға түсіндіру жөніңдегі жұмысты ұйымдастыру және жүзеге асыру;
этил спирті мен алкоголь өнімін өндіруді және импорт- тауды, темекі өнімдерін өндіруді, сондай-ақ Қазақстан Респуб- ликасында лотереяларды ұйымдастыруға және өткізуге байла- нысты қызметті лицензиялау;
өзге мемлекеттік органдардың мұнай өнімдерін өндірудің және (немесе) олардын айналымының көлемі туралы мәлімет- терді және өзге де кажетті ақпаратты бірыңғай дерекқорға беру нысандарын, тәртібі мен мерзімдерін айқындау;
өз кұзыреті шегінде этил спиртін, алкоголь өнімімен темекі өнімдерін, мұнай өнімдерінің жекелеген түрлерін өндіруді және айналымын реттеу;
салықтық құқықбұзушылықтарға карсы құрес мәселелері бойынша Қазақстан Республикасының халықаралық міндеттемелерін орындауы сиякты функцияларды, сондай-ақ:
салықтар мен бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдердің түсуі толықтығын көздейтін заңнаманың сакталуын ба- қылау;
нормативтік құқықтық актілерде белгіленген құзыреті шегіндесалықтықемес (мемлекеттік кәсіпорындар пайдасының үлесінен, мемлекеттік меншік болып табылатын акциялардың пакеттеріне дивидендтерден, «Байқоңыр» кешенің пайдаланга- ны үшін жалгерлік төлемнен, республикалық мемлекеттік мү- лікті жалға беруден және сатудан, мемлекеттік меншік объектілерін жекешелендіруден түсетін түсімдерден, капиталмен жа- салған операциялардан алынатын түсімдерден басқа) төлемдердің түсуін бақылау;
трансферттік бағаларды қолдану кезінде мемлекеттік ба- қылау;
мемлекеттік бюджетке бөлінетін міңдетті төлемдерді есеп- теуді және (немесе) жинауды жүзеге асыруға уәкілетті К,азак- стан Республикасы мемлекеттік органдарының қызметін бақы- лау;
қолданылып жүрген заңнамаға сәйкес таңбалауға жата- тын акцизделетін өнімдер бойынша акциздік маркалардың сақ- талуын,сатып алынуынжәне есепке алынуын, сондай-ақ есеп- ке алу-бақылау маркаларының жасалуын, сакталуын, сатып алынуын және есепке алынуын бақылау;
акцизделетін тауарларды өндіретін ұйымдардағы акциз бекеттерінің жұмысын бақылау;
Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес этил спиртінің, алкогольөнімінің және темекі өнімдерініңөндірісі мен айналымы саласында құқық бұзушыларға ықпал ету ша- раларын қолдану;
өз кұзыреті шегіңде нормативтік кұқыктықактілердіңсақ- талуын бақылау;
мұнай өнімдерінің айналымына мұнай өнімдерінің өндірісі және айналымы бойынша ілеспе жүкқұжаттар мен декларациялар аркылы бақылау сиякты бақылау кадағалаушылық функ- цияларды жүзеге асырады.
Өзіне жүктелген міндеттер мен функцияларды жүзеге асы- руына орай Салық комитеті:
Қазақстан Республикасының Қаржы министрлігіне мемлекеттік бюджетке төленетін міндетті төлемдерді есептеуді және (немесе) жинауды қамтамасыз етуге уәкілетті Қазақстан Республикасының мемлекеттік органдарын айқындау жөніңде ұсыныстар енгізуге;
салықтар мен басқа да міндетті төлемдерді әкімшілендіру әдістемесін әзірлеуге, сондай-ақақпараттықтехнологиялардың көмегімен функционалды рәсімдерді жүзеге асыруды басқару және бақылау әдістерін жетілдіруге қатысуға;
-салықтарменбюджеткетөленетінбасқада міндетті төлемдер бойынша мемлекеттік есептілікті жинаудың нысандары мен әдістерін жетілдіру жөніңде ұсыныстар енгізуге;
салық салу саласындағы заңнаманы қолдану тәжірибесін талдау және қорытындылау, сондай-ақ осы саладағы заңнама- ны жетілдіру жөніңде ұсыныстар енгізуге;
ынтымақтастықтың экономикалық аспектілері бар халықарапык шарттар мен келісімдердің жобалары бойынша ұсы- ныстар енгізуге;
Комитеттің негізгі міндеттері мен функцияларын іске асы- ру үшін қажетті ақпарат пен құжаттарды заңнамада белгіленген тәртіппен сұратуға және алуға;
Қазақстан Республикасының заңнамалық актілерінде белгіленген талаптарды сактай отырып, салықтық міндеттеме- лерді орындауға байланысты салық төлеушінің ақша құжатта- рын, бухгалтерлік кітаптарын, есептерін, сметаларын, ақшасы- ның бар-жоғын, бағалы кағаздарын, есептемелерін, декларацияларын және өзге де құжаттарын тексеруге;
салық төлеушіден белгілеген нысандар бойынша салық- тар мен бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдерді есеп- теу және төлеу (ұстап калу, аудару) жөніңдегі құжаттарды, оларды толтыру бойынша түсіндірмелерді, сондай-ақ салықтар мен бюджеткетөленетін басқа да міндетті төлемдерді, жинактаушы зейнетақы қорларына міндетті зейнетақы жарналарын есеп- теудің (ұстап калу және аудару) дұрыстығы мен төлеудің уақтылығын растайтын құжаттарды беруін талап етуге;
салықтық тексеру жүргізу барысында Қазақстан Респуб- ликасының заңнамалық актілерінде айқындалған тәртіппен салық төлеушіден салықтық құқық бұзушылықтардың жасал- ғаның куәландыратын құжаттарды алуға;
орналасқан жеріне карамастан, кірістер алу үшін пайда- ланылатын кез келген салық салу объектілерін және салық са- луға байланысты объектілерді тексеруге әрі салық төлеушінің мүлкін (тұрғын үй-жайлардан басқа) түгендеуге;
өз кұзыреті шегінде бақыланатын объектілерде дайын этил спиртін жәнеалкогольөнімдерін шығару көлемініңосы салада қолданылатын нормативтерге сәйкестігін тексеруге, сондай-ақ осы мақсаттарда тиісті объектілердің есепке алуды бақылау ас- паптарымен жарақталуын, технологиялық процесс нормалары мен ережелерінің сакталуын және этил спирті мен алкоголь өнімдерінің айналымын бақылауға;
этил спирті мен алкоголь өнімдерін және темекі өнімдерін өндіретін, сактауды және сатуды, импорттауды жүзеге асыра- тын заңды және жеке тұлғалардың лицензиаттарға қойылатын біліктілік талаптарына сәйкестігін тексеруге;
өз кұзыреті шегінде мемлекеттік медициналық кәсіпорындардың, сондай-ақдәрілік құралдар мен фармацевтикалық пре- параттарды өндірушілердің этил спиртін пайдалануын бақы- лауға;
темекі өнімдерінің қалдықтары мен айналымы туралы декларацияларды қабылдауға, олардың есебін жүргізуге және тал- дау жасауға;
Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес темекі өнімдерін өндірудің паспорттарын қабылдауға және олардың есебін жүргізуге;
акиизделетін өнімнің өндірісі мен айналымынан акциздер түсімінің толықтығы мен уақтылығы бөлігінде акцизделетін өнімді сактауды және сатуды, импорттауды жүзеге асыратын заңды және жеке тұлғаларды тексеруге;
Қазақстан Республикасының Үкіметі бекітетін тізбе бо- йынша салықтөлеушіден заңнамада белгіленген тәртіппен элек- трондық құжаттар түрінде ақпарат алуға;
тексерілетін салық төлеуші - заңды тұлға немесе жеке кәсіпкерге салық салуға байланысты мәселелер бойынша Казак- стан Республикасының заңнамалық актілерімен белгіленген коммерциялық, банктік және заңмен қорғалатын өзге де қүпия- ны құрайтын мәліметтерді жария ету талаптарын сактай оты- рып, банктер мен банктік операциялардын жекелеген түрлерін жүзеге асыратын ұйымдардан оның банктік есеп шотының бар екендігі және нөмірі, осы шоттардағы ақшалардың қалдықтары мен қозғалысы туралы мәліметтер алуға;
«Салық және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдер туралы» Қазақстан Республикасының Кодексінде (Салық кодексі) көзделген жағдайларда салық төлеушінің салықтық міндеттемелерін жанама тәсілмен анықтауға;
өз кұзыреті шегінде уәкілетті органдарды бюджетке төленетін өзге де міндетті төлемдерді есептеудіңдұрыстығы, алудың толықтығы және аударудың уақтылығы мәселелері бойынша тексеруге;
Комитеттің аумактық органдарына орындауға міндетті нұсқаулар беруге және өз кұзыреті шегінде нормативтік құкык- тық актілер шығаруға;
Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес салық- тарды төлеу бойынша салықтық міндеттемелерді орындау мерзімдерін өзгерту жөніңдегі мәселелерді карауға;
«Салық және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдер туралы» Қазақстан Республикасының кодексінде (Салық кодексінде) белгіленген тәртіппен салықдекпарациясын табыс ету мерзімін ұзарту туралы шешім қабылдауға;
Қазақстан Республикасының заңнамалықактілеріне сәй- кес әкімшілік жаза қолдануға, оның ішінде салықтар мен бюд- жетке төленетін басқа да міндетті төлемдер бойынша берешегі бар тұлғаны банкрот деп тану туралы, Қазақстан Республика- сының заңнамасына сәйкес мемлекеттің жарғылық капиталына кзтысуымен салықтөлеуші - акционерлік қоғамның жарияланған акцияларын мәжбүрлеп шығару туралы, Қазақстан Респуб- ликасының Азаматтық кодексінің 49-бабы 2-тармағының 4) тар- мақшасында көзделген негіздер бойынша заңды тұлғаны тара- ту туралы талаппен сотка жүгінуге;
— кадрлардың біліктілігін көтеру бойынша іс-шаралар өткі- зуге құқылы.
Сонымен бірге Қазақстан Республикасы заңнамасымен Ко- митетке берілген басқа да құқықтардың болуы мүмкін.
Бұлорайда мемлекетті қоғамның саяси жүйесініңсубъектісі екенің ескерсек, оның қызметі тек өз қаржылық мәселелерін шешіп кана қоймай, сонымен катар қоғамның да ақшалай инфра- құрылымын құруға бағытталғаның байкаймыз.
Мемлекетіміздің казіргі нарыктықдаму жағдайындағы салық салу саласындағы басқаруы оның салықтық құқығының маңызды элементі болып табылады.
Осы саладағы салықтардың қоғамдандырылған ақшалай ағымын басқару жүйесі мынадай көрініс табады:
салық жүйесі қорпорациялық және жеке кәсіпкерлік, сон- дай-ақ салықтық-бюджеттік аялары субъектілерінің құкыктық қатынастарының кешені болғандықтан, бір мезгілде басқару- шы және басқарылушы жүйе болып табылады;
салық салу аясын басқару механизміне халықаралық және отандық басқаруда кеңінен пайдаланылатын тәсілдерді енгізу салықтық төлем сомаларының ағымдарын айтарлықтай деңгейде басқаруды қамтамасыз етеді;
мемлекеттік қаржылар мен қорпорациялық қаржылар аясыныңсубъектілері арасында экономикалық тұрғыдан негізделген және өзара аныкталып, нақтыландырылған карым-кзтынастарды біртіндеп қалыптастыруды жүзеге асырады;
фисқалдық мониторинг жүргізу нәтижесінде салық жеңілдіктері мен кредиттерініңтиімді механизмін қалыптасты- руға, фисқалдық жүйедегі жалпы салық режимін кадағалауға және салықтық басқарудың басқа да тәсілдерін ұтымды пайда- лануға қол жеткізіледі;
салықтық басқару нәтижесінде мемлекеттің жиынтық кар- жылықбалансын - Республикалық бюджетті құруға кажетті өте тыңғылықты ақпараттық база айтарлықтай деңгейде қалыптас- тырылады.
Салық салу саласындағы мемлекеттік басқару, салық салу жүйесінде өздеріне тиесілі мемлекеттік басқару-реттеу қызметтерін жүзеге асыратын уәкілетті мемлекеттік органдардың және салық әкімшілігін жүргізетін мамандандырылған салықоргандарының жүйесін айқындайтын, сондай-ақ олардың салықтық қызметінің шеңбері мен тиісті өкілеттіктерін белгілейтін салық- тық қүқықтың жалпы бөлімінің институты болып табылады.
Пысықтау сауалдары:
Мемлекеттің салықтық құрылысы дегеніміз не? Оның құқық- тық институт ретіндегі мән-жайы мен құрылымдық элементтері жөніңдегі не айта аласыз?
Салық жүйесі мен салықтар жүйесінің ұғымын айқындаңыз. Салықтар жүйесінің заң жүзінде қалайша топтастырылғаның баяндап беріңіз.
Мемлекеттік салық әкімшілігін жүргізу салық салу саласындағы мемлекеттік басқарудын айрықша түрі болып табыла ма?
Мемлекеттің бас фисқалдық органы К.аржы министрлігінің Салық комитеті жөніңде қандай мағлүматтарды білесіз? Оның негізгі қызмет бағыты мен өкілеттіліктерін сипаттап көрсетініз.
Мемлекеттің салықтық менеджментінің Қазақстан Республикасы салықтық құқығының манызды элементі болып табылатының дәлелдеу барысында фисқалдық қатынастарға қатысты мемлекеттін экономикалық менеджментінің әдістерін сипаттап беріңіз.
МЕМЛЕКЕТТІК САЛЫҚТЫҚ ЖОСПАРЛАУ
Мемлекеттік салықтық жоспарлау тактикалық және страте- гиялық жоспарлау болып бөлінеді.
Мемлекеттік салықтық жоспарлау салықтар бойынша жос- парлы тапсырмаларды қарастыру кезінде мына кезендерді қам- тиды:
Үкіметтің және салық органдарының осы аядағы нақты іс-қимылдарын және салық салу саласындағы мақсаттар мен міндеттерді айқындау;
стратегиялық қоғамдық саяси мақсаттарды есепке ала оты- рып салық салу концепцияларын әзірлеу және оны бағалау;
салық салуға қатысты тәсілдер мен жолдарды өзгертетін немесе сақтайтын ұтымды салық концепциясын тандау және негіздеу.
Осы мемлекеттік салықтық жоспарлау белгілі кезендеріне байланысты:
жедел салықтық жоспарлау (бір тоқсанға);
ағымдағы салықтық жоспарлау (бір жылға);
ұзак мерзімді және стратегиялықсалықтықжоспарлау болыпбөлінеді.
Мемлекеттік салықтық жоспарлауды іске асыру кезінде салық салуға байланысты болжамдар бюджеттік тапсырмалар негізінде қалыптастырылады және еліміздіңәлеуметтік-эконо- микалық дамуының бағдарламаларында беріледі.
Мемлекеттік салықтық жосгіарлаудың негізгі міндетіне бюджеттік тапсырманың басым бағыттарының салықтық түсім көздерін және еліміздің әлеуметтік-экономикалық дамуының перспективалық бағдарламаларын экономикалық тұрғысынан немесе заң жүзінде қабылданған саяык концепциясы көлемінде негіздеу жатады.
Салықтық жоспарлау кезіндегі болжамдау міндеттеріне:
мемлекеттің әкімшілік-аумақтық құрылыстарының жи- ынтықтабысын бағалау;
салықтық түсімдердің көлемін салықтардың түрлері мен әкімшілік аумактық құрылыстар бойынша болжау;
қоғамның әлеуметтік-экономикалық кажеттіліктерін түта- сымен және аумактар бөлігінде болжау;
инфляция деңгейін, бағалар индексін және өзге де рынок- тық көрсеткіштерді болжау жатады.
Мемлекеттің салықтық жоспарлауының барысында қалып- тастырылып, заң жүзінде көрініс тапкан салық салудың жалпы концепциясы қоғамдық-саяси және экономикалық, сондай-ақ салықтық стратегиялық мақсаттарды іске асыруды қамтамасыз етеді.'
Мемлекеттік салықтық жоспарлау көбінесе ағымдағы салық- тық жоспарлау түрінде жүзеге асырылғандықтан, ол нақты қар- жылық жылға түсетін салықтық түсімдердің жоспарын калып- тастырумен байланыстырылады және салықтық міндеттеме- лердің орындалуын қамтамасыз ететін тәсілдерден тұрады.
Сонымен, салықтық жоспарларды іске асыру механизмі мынадай:
салық төлеушілердің құрамының өзгеруін есепке алу;
бағалар мен баға саясатының өзгеруін есепке алу;
рынок конъюнктурасын есепке алу;
өндірістік және әлеуметтік инфрақұрылымдардыңөзгеруін есепке алу;
экономикадағы салалық тенденцияларды есепке алу;
қорпорациялық және жеке қаржылық-шаруашылық қызметтерді есепке алу;
қоғамдағы саяси тенденцияларды есепке алу;
бюджеттердің салықтық бөлігін орындаудың экономикалықталдауын жүргізу;
салық механизмін және оның элементтері аткаратын қызметтерін қорытындылау;
бюджеттердің салықтық бөлігінің орындалуына бақылау жүргізу;
салық салу жүйесін жетілдірудің негізгі бағыттарын анык- тау;
салық салу тактикасы мен стратегиясын іске асыру жөніңде есептеме беру;
бюджеттік-салықтық қатынастар аясына үнемі бақылау жүргізу;
өткен кезендер бойынша экономикада қалыптаскан тенденцияларды есепке ала отырып салық режимінің вариантта- рын іздестіру;
салық төлеушілердің топтары, қаржылық-шаруашылық қызметтерінің типтері және аумактар арқылы ұтымды салық салу варианттарына баға беру;
болашақ салық режимдерінің тиімділігін негіздеу;
салықтық түсімдер бөлігінде бюджеттің орындалуына тал- дау жүргізу кезінде, оның нәтижесін есепке ала отырып салық- тық кірістердің жобасын есептеу;
мемлекеттік деңгейде алынатын салықтар мен өзге де міндетті төлемдердің жергілікті бюджеттерге аударылатын мөлшерін айқындау;
бюджеттік кірістерді салықтық түсімдер арқылы калып- тастырудың тиісті баптары бойынша парламент пен үкімет қабылдаған салықтық міндеттемелерді талкылау;
бюджеттік кірістерді нақтыландыру және осы жөніңде түпкілікті келісімге келу негізінде тиісті заңдарды қабылдау тәрізді іс-шаралардан тұрады.
Мемлекеттік деңгейде алынатын салықтар мен өзге де міндетті төлемдердің тиісгі сомаларының қаржылық көмек ретінде жергілікті бюджеттерге аударылатын мөлшерін айқындау мемлекеттің салықтық жоспарлауының өзекті міндеті болғандықган, біз жергілікті бюджеттердің кірістерінің көлемі көбінесе республикалықбюджеттен қаржылық заңдарда белгіленген суб- венциялар мен трансферттік төлемдер түрінде берілген мөл- шеріне байланысты қалыптастырылатының, осыған орай рес- публикалық бюджетті қалыптастыру процесінің әкімшілік аумақтық құрылыстардың бюджеттерін қалыптастыру жұмыс- тарымен тығыз байланыста болатының әрдайым естен шығар- мауымыз қажет.
Салықтық жоспарлау барысында нормативтік құқықтық база ретінде салықтық және қаржылық заңдар (мәселен «Салық кодексі» және «Бюджет кодексі», аталған заңдарға тәуелді бұйрықтар, нұскзулықтар және ережелер) пайдаланылады.
Салықсалуды жоспарлау жүйесі бюджеттік құрылыс ауқы- мында, оларды негіздеу және бағалауды болжаумен, сондай-ақ жоспарлы салық тапсырмаларын және салық концепцияларын қалыптастырумен айналысатын құрделі ұйымдастырылу құрылымы бар жоспарлау органдары мен әртүрлі ведомстволарға жататьгн бөлімшелерден тұрады. Мәселен, Экономика және бюджеттік жоспарлау министрлігі, Қаржы министрлігі, оның құрылымдық бөлімшелері, Қаржы министрлігінің Салық комитеті, Кедеңдік бақылау комитеті, статистикалық және ақпа- ратберу мекемелерінің және т.б. салықтық жоспарлау жүйесіне тікелей қатысы бар.
Мемлекеттік салықтық жоспарлауды және оған байланыс- ты іс-шараларды жүргізу кезінде салықтөлеушілерді, салықсалу объектілері мен салық салуға байланысты объектілерді, салық базасын, салық ставкасын, салықты есептеу, төлеу тәртібі мен тәсілдерін, есепті кезең мен декларация табыс ету мерзімін, салық төлеушілердің кейбір санаттарына жеңілдетілген салық режимін, салық әкімшілігін жүргізу тәртібін, мемлекеттің салық салу құзыретінің шегін, халықаралық салықтық шарттардың отандық салық салу жүйесіндегі ережелерін, салықтық міндет- теменің тиісінше орындалуын қамтамасыз ету жолдарын, бюджеттіктапсырмалардыңсалықтықтүсім көздеріне қатысты сандық және сапалық көрсеткіштерін, бюджеттердің кірістері мен шығыстарын салықтықтүсімдер бөлігінде қалыптастыруға байланысты болашақта мемлекет аумағында жасалынатын жи- ынтық ұлттықтабыстың болжамды көлемін, болжамдауға қатыс- ты негізгі макрокөрсеткіштердің өзгеру динамикасын айқын- дауға септігін тигізетін мемлекеттің экономикалық және әлеу- меттік дамуының кешенді бағдарламаларының шынайы эконо- микалық шарттылықтарын негіздеу процестерін, әр деңгейдегі бюджеттерді салықтық түсімдер арқылы қалыптастыру бөлі- гіндегі тапсырмаларын мұқият нақтыландыру және салық ставкалары мен жеңілдіктерінің үлестік бөліну тәртібін, мемлекеттің фискальдық, салықтық саясатын қалыптастырудың басым ба- ғыттарын, салық салу аясындағы принциптер мен ережелерді, салық заңдарын және қаржылық заңдарды қабылдау негізін құрайтын экономикалықтұрғыдан негізделіп, заңи ресімделген кағидалар мен ғылыми тұжырымдарды белгілеу жүзеге асыры- лады.
Мемлекеттік салықтық жоспарлау процесінде алынған нәти- желердің кезекті қаржы жылына арналған (басым бөлігі салық- тықтүсімдерден құралатын) Республикалықбюджет пен жергі- лікті бюджеттер туралы қаржылық заңдарды, олардың кірістері мен шығыстарын қалыптастырудың үш (бес) жылдық болжамы жөніңдегі нормативтік құқықтық актіні қабылдауға, салықзаңдарына өзгерістер мен толықтырулар енгізу ге, сондай-ақ салық салу жүйесін халықаралық тиісті стандарттарға сәйкестендіру және салық заңдары жүйесін айтарлықтай дамыту мақсатында салық кодексін жетілдіруге аркау болатыны сөзсіз.
Сонымен, салықсалуды мемлекеттік басқарудың негізгі эле- менттерінің біріне мемлекеттік салықтық жоспарлау жатады.
Алайда нарықтық дамыған шет елдерде мемлекеттің салық- тық менеджментінің концепциясы тек мемлекеттік салықтық жоспарлау аясын үана аркау етіп қоймай, сонымен бірге оүан карама-қайшы қорпорациялық салықтық жоспарлау аясына да негізделеді және мемлекеттің экономикалық кеңістігіндегі трансформациялық жай-күйлер мен фисқалдық саясат тұрғы- сынан осы екі аяның біртұтастығын көздейді.
Салық салуды мемлекеттік басқарудың экономикалық әдіс- тері қорпорациялар мен жеке кәсіпкерлік деңгейіндегі капитал қозғалысын басқару әдісінен ерекшеленеді. Бүл орайда салық салу жүйесінің фисқалдық функциясының тиімді іске асыры- луын қамтамасыз ету, сондай-ақ қорпорациялық аялар мен жеке кәсіпкерлік субъектілерінің экономикалық мүдделерін (олардың салықтық шығыстарын ыкшамдау) сактау көзделеді.
Қорпорациялық және жеке салықтық жоспарлау Қазақстан Республикасы заң актілері мен тиісті салықтық шарттарда белгі- ленген салықжеңілдіктері мен префренцияларын мүмкіндігінше толық, дұрыс және сауатты қолдану, осыған байланысты мем- лекеттің бюджеттік-қаржылық (фисқалдық) және салық саяса- тының мақсатты бағыттарын есепке алу, сондай-ақ салық әкім- шілігінің өздеріне қатысты іс-әрекеттерін болжап, бағалаудан түрады.
Демек, салық төлеуші заңды немесе жеке тұлғалардың салықтық заң актілерінде және өзге де нормативтік салықтық құқықтық құжаттарда көзделген салықтық ынталаңдыру әдістерін пайдаланып өздеріне жүктелген салықтық міңдеттемелерін ыкшамдауға (нақтылы салықты төлеуден белгілі мерзімге боса- туға, салық төлемінің сомасын айтарлықтай азайтуға) бағыттал- ған құқыққа сай, тиісті нормативтік құқықтық актіге негізделген іс-әрекеттері салықтық жоспарлау болып табылады.
Салық төлеушілердің (заңды тұлғалар мен жеке кәсіпкер- лердің) салықтық міңдеттемелерінің ыкшамдалуы ірі, орта және шағын бизнесті одан әрі дамытуға қажетті ішкі қаржылық резервтерді аныктауға септігін тигһеді.
Қорпорациялық салықтық жоспарлау тактикасы салықтық төлемдерді ыкшамдау, салық заңнамасын сактау, қаржылықтәу- екелдерге ұрынып қалмау және банкроттықкд ұшырамаудың айла-амалдарын мақсат етеді. Қорпорацияларға және жекеше кәсіпорындарға қызмет істеуге тартылған аудиторлар мен заңгерлер экономикалық және құқықтық талдау негізінде қорпо- рациялардың ыкшамдалған салықтық бюджеттерін әзірлейді.
Сонымен, қорпорациялықсалықтықжоспарлау тактикасы- ның мақсаттарына:
қорпорациялар мен жеке кәсіпорындардың болмысына және қаржылық-шаруашылық қызметтеріне тікелей қатысты заңдарды, сондай-ақ салық заңнамасын терендетіп зерделеу және олардың принциптерін өз мүдделеріне сай сауатты пайда- лана білу;
қорпорациялар мен жеке кәсіпкерлік аясыңдағы қаржылық-шаруашылық қызметке сай келетін ұйымдық құқықтық нысанды тандау;
қорпорациялық капиталды орналастыру барысында кар- жылық-шаруашылық шарттардың ерекшеліктері мен мәміле- лердің мән-жайларын пайдалану;
кәсіпорындарды тіркеу орның және қаржылық шаруашылық қызметті жүзеге асыратын орынды тандау жатады.
Демек, бұл орайда қорпорациялардын басқарушы органда- ры (немесе жеке басқарушысы), сондай-ақ басқа да кәсіпорындар төлейтін салықтарға және жалпыға бірдей не арнаулы салық режиміне байланысты аталған заңды тұлғаларды орналастыру ауқымының ерекшеліктеріне назар аударылады.
Заңды тұлғаны тіркеу орның тандау кезінде нақтылы әкім- шілік-аумақтық құрылыстың салық салу жүйесінің жергілікті ерекшеліктерін, салық саясатының басымдықтарын, салық режимін және т.б. салық салу салмағын жеңілдететін жағдаят- тарды міндетті түрде есепке алу кажет.
Сонымен катар тандалынған әкімшілік аумактық бірлікте орналасатын заңды тұлғаның ұйымдық-құқықтық нысаныңың нақтылы қаржылық-шаруашылық қызметтің мақсатына сай құрылғаны дұрыс әрі тиімді болады, сондай-ақ болашақ салық- тық міндеттемелерді айқындауға және салық режиміне бейімделуге мүмкіндік береді.
Қорпорациялар мен өзге де кәсіпорын, ұйымдар ағымдағы қаржылық-шаруашылық (кәсіпкерлік) қызметтерін жүзеге асы- ру барысында тиісті заң актілері мен өздеріне қатысты салық- тық шартта көзделген салықтық ынталандыру әдістері мен жеңілдіктерді толығымен, сауатты, сондай-ақ қоғамдық-мемле- кеттік, қорпорациялықжәне жеке кәсіпкерлік мүдделер тұрғы- сынан тиімді пайдалануға тиіс.
Қорпорациялық салықтық жоспарлауды жүзеге асырған салықтөлеушілерге олардыңосындай іс-әрекеттері процесінде салық төлеуден заңсыз жалтарудың орын алмағаның және осы іс-әрекеттердің басты мақсаты салық төлеуден құқықка сай құтылу болып табылатының дәлелдеу ауыртпашылығы жүкте- леді.
Салық төлеушінің заңдық негізде салық төлеуден (салық- тық міндеттемелерін ыкшамдау арқылы) кұтылу жөніңдегі құкығы талассыз екенің және оның салық төлеушінің тиісті меншік құкығына тікелей байланысты болатының нарықтық дамыған елдердің сот практикасынан байкауға болады.
Қорпорациялық салықтық жоспарлау барысында ұзақ мерзімді инвестициялар әкелінуге тиіс елдегі инвестор заңды тұлғаның салықтық шығыстарын барынша азайту немесе салық төлеуден мүлдем құтылу мүмкіндіктері бағалануға тиіс. Қор- порациялық салықтық жоспарлау салықтық шығыстарды бас- қаруға, сондай-ақ қорпорациялар мен шағын бизнестің жиын- тық салықтық міндеттемелерін заңдық негізде азайтуға айтарлықтай септігін тигізеді.
Сонымен қорпорациялық салықтық жоспарлаудың макса- тына салықтық төлемдердің көлемін ықшамдау жатады. Осы- ған орай: қаржылық-шаруашылық жүргізудің әртүрлі жолда- рын құру және ағымдағы салық және т.б. заң актілерін сауатты пайдалану; кәсіпкерліктің салық режиміне және т.б. талаптар- ға сай келетін ұйымдық-құқықтық нысаның таңдау; әртүрлі ша- руашылық шарттардың экономикалық мүмкіндіктерін пайда- лану; бухгалтерлік есепті заңдық тұрғыдан мүлтіксіз және сау- атты жүргізу; салық салуға байланысты бұзылған құқықтарын қорғаудың үнемді тәсілдерін пайдалану сияқты салықтық міндеттемелерді ықшамдаудын мүмкін жолдары іздестіріледі.
Мемлекеттік және қорпорациялық салықтық жоспарлау мемлекеттік бюджеттіңсалықтық кірісіне, сондай-ақфирмалардың қорпорациялық салықтық шығысына байланысты нақтылы мән-жайларды айқындайды, елдегі әлеуметтік-экономикалық проблемаларды жүйелі түрде көрсете алады, салықәкімші- лігін салық салу аясындағы тиісті мүдделерді есепке ала оты- рып жүргізу жолдарын болжамдайды, концерндердің ішкі трансферттік бағаларын құру жөніңдегі іс-әрекеттерініңсалық заңнамасы тұрғысынан қаншалықты рұқсат етілгенің (немесе көзделгенің) аныктауға мүмкіндік береді, инвестицияланатын орташа пайдасын, сондай-ақ салық ставкасының процентін (дис- конт ставкасын) болашақ салықтық төлемдер ағымына қолда- нуды болжамдау аркылы фирманың салық төлеу кабілетін ай- қындайды, салықтық реттеу және салықтық бақылау багытта- ры мен экономикалық-кұқыктық тәсілдерін, салықтық аудиттің ерекше құқықтық-бақылау функциясын, сондай-ақфискальдық мониторинг институтының жүмыс істеуін ұйымдастыру-басқа- ру процесін болжамдайды.
Мемлекеттік салықтық жоспарлау мемлекеттің салықтық юрисдикциясыныңауқымын, салықтықжоспарлар мен болжамдарды, салық салу концепцияларын әзірлеу, негіздеу және қабылдау тәртібін, осы аядағы уәкілетті (кұзыретті) органдардың ұйымдастырылған түрде бекітілген өзара карым-қатынас- тары жүйесін, салықтар жүйесін және салықтық міндеттеме- лерді, экономикалық-кұқықтық актілерді қабылдау қағидала- рын айқындайтын салықтық құкықтың жалпы бөлімінің инсти- туты болып табылады.
Пысықтау сауалдары:
Мемлекеттік салықтықжоспарлауды жүзеге асырудыңтүпкілікті мақсаты, экономикалық көрсеткіштері мен құқықтық негіздері және қүқықтық нысандары жөніңде қандай ақпараттар алдыңыз?
Мемлекеттік салықтық жоспарлаудың мемлекеттік бюджеттік жоспарлаудан айырмашылығы неде? Осыған байланысты мемлекеттік бюджеттің «салықтық кірісін қалыптастыру» деген терминді қалай түсіндіресіз?
Біржылдық және индикативтік үшжылдық салықтық жоспар- лаудын маңызы мен кажеттілігі женіңде не айта аласыз?
Мемлекеттік салықтық жоспарлау мен қорпорациялардың және жеке кәсіпкерлердің салықтық жоспарлауы барысында салықтық міндеттемелер жүйесіне тигізілетін ықпалдың экономикалық-қаржылық және құқықтық мән-жайын түсіндіріп беріңіз.
Қазақстан Республикасының салық салу жүйесіне қатысты қоғамдық және саяси-экономикалық даму жай-күйінің мемлекеттік салықтық жоспарлау аркылы Салық кодексінде көрініс табуын қалай түсіндіресіз?
МЕМЛЕКЕТТІК САЛЫҚТЫҚ БАҚЫЛАУ
Салықтық бақылау мемлекеттің салықгык қызметінің құрам- дас бөлігі болып саналады және салықтықбақылау салықоргандары мен тиісті уәкілеттілігі бар басқа да мемлекеттік органдар жүзеге асыратын мемлекеттік бақылаудың, дәлірек айтсак кар- жылық бақылаудың арнаулы бір түрі болып табылады. Негізінде мёмлекеттік салықтық бақылау кең мағынада айтылады.
Осы салықтық бақылау аясындағы мемлекеттің материалдық мүддесі айрықша және айқын көрінісін табады. Өйткені, мемлекет салықтық қатынастардың әрқашанда бір жағында тұратын субъектісі, сондай-ақ қоғамның саяси жүйесінің субъектісі ретінде бақылай отырып тексеріп, тексере отырып кадағалап, салықтардың уақтылы жиналуын және олардың толық мөлшерде тиісті бюджеттердің кірістерінетүсуін камта- масыз етіп, өзінің және қоғамның ақша каражаттарына деген кажеттілігін қанағаттандырады. Бұл реттеайтакететінтағы бір кызык жәйт, мемлекет қандай болмасын материалдық салық- тық құқықтық қатынастардағы тараптың міндетті-тұрақты субъектісі болып саналғанымен, егер салықтөлеуші менсалық органыңыңарасында белгілі бір дау-дамай туындаған жағдайда оны әділ шешуге ат салысатын ара би болып табылады.
Салықтық бақылауды мемлекеттік бақылаудын арнайы түрі мемлекеттік қаржылық бақылаудың ерекше бір түрі деп түсін- діруге болады. Сонымен бірге ол салықтық қызметтін және салық салу саласыңдағы мемлекеттік басқарудың құрамында да тұрақты көрініс табады.
Салықтық бақылау: салық заңдарының бүзылуы жөніңдегі деректерді айкъіндау; салықтық құқықтық қатынасқа қатысу- шының өз міңдеттерін жеткіліксіз орындағаны туралы дерек- терді айқындау; кінәлілерді табу және оларды белгіленген заңды жауапкершілікке тарту; салық заңдарының бұзылуын (орын- далмауын немесе сапасыз орындалуын) жою; салық берешегін мәжбүрлеп өндіріп алу түріндегі шараны қолдану аркылы мемлекеттің материалдық мүддесін қорғау; салық заңдарының бұзылуын болдырмау тәрізді мақсаттарды көздейді.
Салықтық бақылау әрқашанда тексеру немесе тексеру мак- сатында кадағалау болғандықтан:ақпараттаржинау;ақпарат- тарды бағалау; жиналған ақпараттар бойынша іс-қимылдар аткару кезендері аркылы жүзеге асырылады. Ал салықтық тек- серудің өзіне тән кезендеріне: тексеруге дайындалу; тексеруді жүргізу; тексеру нәтижелерін жазбаша түрде белгілі бір тәртіпке келтіру; салық заңдарын бұзу көрініс тапкан жағдайда оны жою жөніңдегі бүйрык-талаптың аткарылуына бақылау жүргізу жа- тады.
Салықтықбақылау субъектілері салықтық тексеру жүргізугё айрықша құқық берілген мемлекеттің салық органдары болып табылады.
Салықтық бақылау объектілеріне өздеріне салық заңдары бойынша заңи міндеттер жүктелген мынадай топтар: салық төлеушілер; мемлекеттің салық агенттері; банктер; салық төлеуші жөніңдегі ақпараттарға ие тұлғалар жатады. Салықтық бақылау пәні өздерінің заңи міндеттерін орындау жөніңдегі салықтөлеушінің іс-қимылы болып табылады.
Салықтық бақылау тікелей бақылау және сырттай (жана- ма) бақылау нысаныңда жүзеге асырылуы мүмкін. Жүзеге асы- рылу мерзімі (уақыты) бойынша алдын-ала салықтық бақылау, ағымдағы салықтық бақылау және кейінгі салықтық бақылау болып бөлінуі ықтимал.
Мемлекеттік биліктің бөлінуі тұрғысынан салықтық бақы- лау: өкілді органдар жүзеге асыратын бақылау; атқарушы билік органдары жүзеге асыратын бақылау; сот бақылауы болып бөлінуі мүмкін. Осы орайда айта кететін жәйт, салық салу, салықтық қызмет, салық төлеу мәселелеріне байланысты істерді карастыратын сотбилігі органдары тікелей болмасада, біршама көлемде салықтық бақылауды жүзеге асырады. Алайда салық- тық бақылау тек Қаржы министрлігінің құзыры арқылы, нақты айтсак оның Салық комитеті мен салық органдары аркылы жүзеге асырылады.
Сонымен, мемлекеттік салықтық бақылау, салық заңдарыныңтиісінше орындалуына, сондай-ақ міндетті зейнетақы жарналарының тиісті жинактаушы зейнетақы қорларына толығы- мен және уақтылы аударылуына қатысты тек салық органдары тарапынан жүргізілетін бақылау болып табылады.
Салықтықбақылау мынадай нысандарда жүзеге асырылады:
салық төлеушілерді тіркеу есебіне алу;
салық салу объектілері мен салық салуға байланысты объектілерді есепке алу; ,
бюджетке түскен түсімдерді есепке алу;
қосылған кұн салығын төлеушілерді есепке алу;
салықтық тексерулер;
камеральдық бақылаулар;
салықтөлеушілердің қаржылық-шаруашылық қызметте- ріне мониторинг жүргізу;
фисқалдық жады бар бақылау-кассалық машиналарын қолдану;
акцизделетін тауарлардың жекелеген түрлерін таңбалау және акциздік постыларды белгілеу;
мемлекет меншігіне айналдырылған мүлікті есепке алу, бағалау және оны сату тәртібін сактауды тексеру;
уәкілетті органдарга бақылау жасау.
Салықтық бақылаудың осындай нысандары мен түрлеріне мынадай сипаттама беруге болады:
салық төлеушілерді тіркеу есебіне кою - салық төлеу- шілердің тұрған жерлерін, оларға тиесілі сал ык салу объектілері мен салық салуға байланысты объектілерін аныктап, белгілеу, сондай-ақ салық төлеушілерді есепке алу сипатының ағымдағы өзгерістерін тіркеу, салықтөлеушілерді салық органыңда есеп- ке қою болып табылады;
салық салу объектілері мен салық салуға байланысты объектілерді есепке алу — заң жүзінде белгіленген тәртіптер мен шарттарға сәйкес жүзеге асырылады;
бюджетке түсетін түсімдерді есепке алу салық органдары тарапынан салықтар мен бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдердің, сондай-ақ өсімпүлдар мен айыппүлдардың есеп- телінген және түскен сомалар бойынша салықтық міндеттеме- лердің орындалуын салық төлеушінің жеке шотында көрсету жолымен жүзеге асырылады;
қосылған құн салығы бойынша салық төлеушіні есепке қоюды уәкілетті мемлекеттік орган белгілеген тәртіпке сәйкес салық органдары жүзеге асырады. Ал салық төлеушілерді қо- сылған құн салығы бойынша есепке кою талаптары Салық кодексінің тиісті баптарында айқындалған;
салықтықтексерулер Қазақстан Республикасыныңсалық заңдарының айтарлықтай деңгейде орындалуын тексеру кезінде жүзеге асырылады;
камеральдық бақылау салық төлеушілер тапсырған салық есептілігі мен басқа да құжаттарды зерделеу және талдау негі- зінде салық органдары тікелей жүзеге асыратын бақылау болып табылады, сондай-ақ ол салық органдары орналасқан жерде жүргізіледі;
салық төлеушілердің қаржылық шаруашылық қызметте- ріне жүргізілетін мониторинг салық төлеушілердің нақты салық салынатын базасын айқындау және*тауарлардың (жүмыстардың, көрсетілетін қызметтердің) өзіндік күның қалыптастыру про- цесінің негізделгеніңе талдау жүргізу, Қазақстан Республика- сының қаржылық, валюталық заңдарының және қолданылатын рыноктықбағаны сактау мақсатында салықтөлеушілердің кар- жылық-шаруашылық қызметтеріне қатысты жан-жақты әрі тереңдетілген фисқалдық байкау жүйесі болып табылады. Рес- публикалық фисқалдық мониторингке жататын салық төлеу- шілердің тізбесін Қазақстан Республикасының Үкіметі белгі- лейді;
фисқалдық жады бар бақылау-кассалық машиналарды қолдану сауда операцияларын жүзеге асыру немесе қолма-қол ақша, банктік төлем карточкасы, чектерарқылы қызмет көрсе- ту кезінде тұтынушылармен есеп айырысуды фисқалдық жады бар бақылау-кассалық машинаны міңдетті түрде қолдануға және тұтынушының қолына бақылау чегін беруге міндеттейді;
акцизделетін тауарлардың жекелеген түрлері танбалау және акциздік постыларды белгілеу сыраны қоспағанда, спирт- тің барлық түрлері, алкоголь өнімі, темекі өнімдері және құра- мында темекі бар басқа да өнімдер Қазақстан Республикасы- ның Ү кіметі белгілеген жағдайлар мен тәртіпке сәйкес акциздік алым таңбаларымен және есептік-бақылау таңбаларымен таң- балануға тиіс;
Акцизделінуге тиіс тауарларды акциздік алым және есепке алу-бақылау таңбаларымен таңбалау сол тауарларды дайындау- шылар мен импорттаушылардың-мойыныңа жүктелген. Соны- мен катар, салық органдары уәкілетті мемлекеттік орган бел- гілеген тәртіп негізінде акцизделетін тауарларды өндіруді жүзеге асыратын салық төлеушінің аумағында акциздік постылар белгілейді;
мемлекет меншігіне айналдырылған мүлікті есепке алу, бағалау және сату тәртібін сактауды тексеру салық органы та- рапынан мемлекет меншігіне айналдырылған мүлікті есепке алу, сактау, бағалау және өткізу (сату) тәртібін сактауға, сондай-ақ оны сатудан түскен ақша каражаттарының бюджетке толығы- мен және уақтылы түсуіне жасалынатын бақылау болып табы- лады. Мемлекет меншігіне айналдырылған мүлікті есепке алу, сактау, бағалау және өткізу (сату) тәртібін Қазақстан Респуб- ликасының Үкіметі белгілейді;
уәкілетті органдарға бақылау жасау бюджетке төленетін басқа (салықтардан басқа) міндетті төлемдердіңдұрыс есептеліп шығарылуы, толығымен алынуы және уақтылы аударылуы жөніңдегі мәселелер бойынша салық органдары тарапынан уәкілетті органдарға жасалынатын бақылау болып табылады.
Салықтық бақылау салықтық қатынастардың сипатына карай материалдық және ұйымдастырушы болып бөлінеді. Салықтық бақылауды құжаттықсалықтықтексеру және сандық-сапалық салықтық тексеру деп бөлуге болады. Құжаттық тексеру жап- пай немесе іріктеп тексеру тәсілдерінің көмегімен жүзеге асы- рылады. Құжаттық тексерудің нәтижесі жазбаша акті түрінде (барлық қосымшаларды және алынған құжаттарды қосканда 2 дана жасалады) көрініс табады.
Салықтықбақылаудын маңызы, тексеру кезінде, біріншіден, салықтар мен басқа да міндетті төлемдердің бюджетке толығы- мен және уақтылы түсіп отыруын тексеру болса, екіншіден, салықтарды алу (төлеу) процесіндегі заңдылықтың сақталуын, салықтардың, салықтық қызметтердің негізділігін және тиімді- лігін, сондай-ақ олардың қоғам, мемлекет және салық төлеуші мүдделеріне сай жүргізілуін тексеру, үшіншіден осы салықсалу саласындағы субъектілер тарапынан салықтық құқық бүзушылықты болдырмау, ал тексеру барысында мұндай жайлар анық- талған болса жауапкершілік қолдану үшін тексеру жүргізу болып табылады.
Салықтық қызмет аясындағы салықтық бақылау уәкілетті- мемлекеттік орган тарапынан салық төлеушілердің салық заңдарының өздеріне қатысты талаптарын бұлжытпай сактаула- рын аныктауға байланысты жүргізілетін тексеру болып саналады. Салықтық бақылаудың тағы бір кырына — салық заңдарын бұзушыларды аныктау, олар жасаған нақтылы құқық бұзушылық себептерін зерттеу аркылы осындай келеңсіз жайларды болдырмау және заң талаптарын бұзушыларға жауапкершілік белгілеу жатады.
Салық органдары Қазақстан Республикасының заңдарына сәйкес ережелер мен шарттар негізінде заңды тұлғалардың барлық ақша құжаттарын, бухгалтерлік кітаптарын, есептерін, сме- таларын және басқа да күндылықтарын, есеп айырысуларын, декларацияларын, салықтар мен басқа да міндетті төлемдерді есептеуге және бюджетке төлеуге байланысты құжаттарын тексереді, сондай-ақосы тексеру барысында туындайтын мәсе- лелер жөніңде ұйымдардын лауазымды адамдарынан, басқа да қызметкерлерінен және азаматт^рдан аныктамалар, ауызша және жазбаша түсініктемелер алады.
Салықтық бақылау қаржылық бақылаудың бір түрі болып табылатындықтан, сол бақылауға тән әдістер аркылы жүзеге асырылады. Мәселен, қаржылық жоспарлардын есептеулерін, оған қоса мәлімдемелерін тексеру; алғашкы ақша құжаттарын тексеру, оған қоса өзара шаруашылық байланыста тұрған ұйымдардың қосымша құжаттарын тексеру; ақша каражаттарын, тауарлық-материалдық кұндылықтарды түгендеу, оған қоса кассаны тексеру және тексеру өлшемін жүргізу; қаржылық, салықтық есеп беру құжаттарын талдау, қайта есептеп тек- серу, оған қоса баланстарды, жылдық, тоқсандық есептеулерді, санак мәліметтерін тексеру, ревизия және т.б.
Салықтық бақылаудын негізгі әдісі салық төлеушілердің құжаттарынтексеруболыптабылады. Заңды тұлғаларды құжат- тық тексеру салық қызметі органдарының жылдық жұмыс жос- парларына, сондай-ақ токсандық тексеру графиктеріне сәйкес жүзеге асырылады. Жоғарыда айтып өткеніміздей құжаттық тексеру кезінде-бағалы кағаздар, сметалар, есептеулер, жалақы төлеу тізімдері, шоттар, әртүрлі ордерлер мен нектер және т.б. толық карастырылып, жан-жақты тексеріледі.
Казіргі кезендегі салықтық бақылаудың басты мақсаттарына салық заңдарының тиісінше орындалуына тексеру жүргізу, сондай-ақ салық төлеушілер (олардың ішінде ірі салық төлеу- шілер) мен салық салу объектілерін уақтылы есепке алу жатады.
Салықтық тексерулер де тек салық органдары тарапынан ғана жүзеге асырылатын Қазақстан Республикасының салық заңдарын тексеру болып табылады. Салықтық тексерулердің мынадай:
құжаттық тексеру;
рейдтік тексеру;
хронометраждық карап-тексеру сиякты түрлері болады.
Осы салықтық тексерулерді жүргізу тәртібі, мерзімдері,
кезенділігі және түрлері заң жүзінде катаң белгіленген.
Салықтық тексерулер мына келесідей кезенділіктерді сақ- тай отырып:
жылына бір реттен жиі емес кезенде - кешенді түрде;
салықтың және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемніңбелгілі бір түрі бойынша жарты жылда бір реттен жиі емес кезенде - тақырыптық тексеру түрінде жүзеге асырылады.
Салықтық тексерулер әмірлі нүскамалар негізінде жүргізі- леді және осы нұскамада мына реквизиттер міндетті түрде бо- луы керек:
нүскаманыңсалықорганыңдатіркелген датасы мен нөмірі;
нұсқаманы берген салық органыңың аталуы;
салық төлеушінің толық аталуы;
салық төлеушінің тіркеу нөмірі;
тексерудің түрі;
тексеруші тұлғалардың лауазымы, тегі, аты, әкесінің аты;
тексеру жүргізілетін мерзім;
құжаттық тексерулер кезіңде тексерілетін салық кезеңі.
Мемлекеттік салықтық бақылаудың бір нысаны болып та-
былатын құжаттық тексеру өзіне орай кешенді, тақырыптық және карсы тексеру түрлерінде жүзеге асырылады.
Кешенді тексеру салықтар мен бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдердің барлық түрлері бойынша салықтық міндеттемелердің орындалуын тексеру болып табылады.
Тақырыптықтексеру салықтар мен бюджетке төленетін баска да міндетті төлемнің жекелеген түрі бойынша салықтық міндеттеменіңорындалуына қатысты жүргізіледі.
Карсы тексеру салықтық тексеруді жүзеге асыру кезінде салықорганыңда салық төлеушілер жүргізген операциялардың салық есебінде дүрыс көрініс тапканы туралы қосымша акпа- рат алу кажеттілігі туындаган жағдайда, салық төлеушілермен байланыста болған үшінші бір тұлғаларға қатысты жүргізілетін тексеру болып саналады.
Рейдтік тексеру салық органдары тарапынан жекелеген салық төлушілерге қатысты жүзеге асырылады. Рейдтік тексе- руді жүргізу барысында Қазақстан Республикасы заңдарының мынадай жекелеген:
салық төлеушілердің салық огандарында тіркеу есебіне қойылуы;
фисқалдық жады бар бақылау-кассалық машиналардың дұрыс қолданылуы;
лицензияның және өзге де рұқсат ету құжаттарының бо- луы;
акцизделетін өнімді өндіру, сақтау және сату сияқты та- лаптардың сақталуы жөніңдегі мәселелері тексеріледі.
Уәкілетті мемлекеттік орган бекіткен тәртіп негізіңде жүргі- зілетін хронометраждық карап-тексеру барысында көзделінетін мақсат салық төлеушінің нақты табысын және осы табысты алуға байланысты шығындарын анықтау болып табылады.
Салықтөлеушілерге берілетін әмірлі нұскамаларда көрсеті- летін салықтықтексерулерді жүргізу мерзімі осы нұскама тап- сырылған кезден бастап отыз жұмыс күніңен аспауға тиіс.
Құрылымдық бөлімшелері бар заңды тұлғаға қатысты салық- тық тексеру жүргізу кезінде осы салықтық тексерудің мерзімі салықорганы тарапынаналпыс жұмыс күніңедейін ұзартылуы мүмкін.
Ерекше құрделі мәселелерді тексеру кезінде салықтық тек- серу жүргізудің мерзімі жоғары тұрған салық органы тарапынан құрылымдық бөлімшесі жоқ заңды тұлғаға қатысты елу жұмыс күніңе дейін және құрылымдық бөлімшесі бар заңды тұлға үшін сексен жұмыс күніңе дейін арттырылуы ыктимал.
Рейдтік тексеру жүргізу негізіндегі нұскамада тексерілетін аумактың учаскесі, тексеру барысында анықталуға тиіс мәсе- лелер мен заңда көзделген басқа да мәліметтер көрсетіледі.
Ал тақырыптық немесе карсы тексерулер белгіленген кезде оның негізі болып табылатын нұсқамада салықтар мен бюджет- ке төленетін басқа да міндетті төлемнің тексерілетін түрі көрсеті- леді.
Бір нұскаманың негізінде тек бір ғана салықтық тексеру жүргізіледі. Салық органыңың бірінші басшысының (кейде оның орынбасаларының) қолы қойылып, сол органның елтаң- балық мөрі басылған нұсқама тексеру жүргізу алдында уәкілетті мемпекеттік орган белгілеген тәртіпке сәйкес арнаулы журналда тіркелуге тиіс.
Сонымен, осындай тәртіппен ресімделген нұсқаманы салық төлеушіге немесе салық агенттеріне табыс ету сәті салықтық тексеру жүргізудің басталғаның білдіреді. Рейдтік тексеру жүргі- зу кезінде салық төлеушіге нұскаманың көшірмесі, ал баскд тексеру түрлері жүргізілетін кезде нұсқаманың түпнұскасы та- быс етіледі.
Нақты салықтық тексерулер бойынша салық төлеушілерге тиісті нұскамалардың табыс етілуі сол тексерулердің басталғаның білдіретін болса, ал салықтық тексеру актісі салық төлеу- шіге тапсыру сәті белгілі бір салықгык тексеру мерзімінің аякта- лғаның көрсетеді.
Салық органыңың лауазымды адамы:
салықтық тексеру жүргізілген орын мен акті жасалған күнді;
тексерудің түрін;
салықтықтексеруді жүргізген салықорганыңыңлауазымды адамдарының тегін, атын және әкесінің атын;
салық төлеушінің және салық агенттерінің тегін, атын, әкесінің атын не болмаса толық аталуын;
салықтөлеушінің және салық агентінің орналасқан жерін, банктік реквизиттерін, сондай-ақ тіркеу нөмірлерін;
салықтөлеушінің салықтық және бухгалтерлік есептілікті жүргізуге және салықтар мен бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдерді төлеуге жауапты басшысының және лауа- зымды адамдарының тегін, атын және әкесінің атын;
алдында жүргізілген тексерулер мен Қазақстан Респуб- ликасының салықтық заңдарының бұзылуы жөніңде бұрын аныкталған жайларды жою жөніңде қолданылған шаралар ту- ралы мәліметтерді;
тексерілетін салық кезеңі мен тексеру жүргізу үшін салық төлеуші және салық агенті табыс еткен құжаттар туралы жалпы мәліметтерді;
Қазақстан Республикасының салықтық заңдарыныңтиісті нормасына сілтеме жасай отырып салықтық құқық бұзушылық- тыңтәптіштеп баяндалған сипаттамасын;
Салықтық тексерулердің нәтижелерін көрсете отырып салықтық тексерудің аякталғаның білдіретін салықтық тексеру актісін жасайды.
Салықтық тексеру актісі екі данадан кем болмайтындай етіп жасалынып, оған салықтық тексеру жүргізген салық органы лауазымды адамдарының қолы қойылады, сондай-ақ оның бір данасы салықтөлеушіге не болмаса салықагентіне табыс етіледі.
Сонымен, салықтық бақылау-тексерулер салық салынатын базаңы дұрыс қалыптастыруды және олардан төленілетін салық- тардың мөлшерін дұрыс есептеп шығаруды шаруашылық субъектілеріне міндеттейтін мемлекеттік билік-ықпалының ма- нызды элементі болып саналады. Салық салу аясында жүзеге асырылатын мемлекеттік салықтық бақылау мемлекеттік қар- жылардың проблемаларын жоғары деңгейде шешудің басты тәсілі болып табылады. Демек, республикалық бюджет пен жергілікті бюджеттердің фисқалдық мүдделерін қамтамасыз етеді.
Мемлекеттік салықтық бақылау салықтық бақылау-тексеру- лерді және фисқалдық мониторингті жүзеге асыруға құқылы уәкілетті мемлекеттік органдар мен салық органдарының жүйесін, кұзыреттерін, садықтық бақылаудың нысандары мен түрлерін, сондай-ақсалықтықтексерулерді ұйымдастыру және жүргізу тәртібін айқындайтын салықтық құқықтың жалпы бөлімінің институты болып табылады.
Пысықтау сауалдары:
Мемлекеттік салықтық бақылаудын салықтық құқықтың жалпы бөлімінің институты ретіндегі сипаттамасын беріңіз.
Салықтық бақылау мен тексерудің ұғымын, субъектілері мен объектілерін, түрлерін, уәкілетті оргаңдары мен олардың кұзыреттерін айқындай аласыз ба?
Мемлекеттік салықтықбақылауды жүзеге асырудың негізгі әдістерінің мән-жайын түсіндіріп беріңіз.
Мемлекеттің салықтық бақылауының аясы мен салықтық тек- серулер жүзеге асырылатын негізгі бағыттар туралы не білесіз?
Нақтылы салық төлеушілерге байланысты жүргізілетін фисқалдық мониторингтін құқықтық негіздері және мақсаты жөніңде не білесіз?
Салық салу аясында жүзеге асырылатын камеральдық бақылаудың құқықтық негізі, мән-жайы және кажеттілігі.
Салықтықбақылаудыңсубъектілері, объектілері, пәні, мақсаты, нысаны және әдістері, сондай-ақ салық кұпиясы туралы не айта аласыз?
ШЕТ МЕМЛЕКЕТТЕРДІҢ САЛЫҚ САЛУ ЖҮЙЕСІ
Еуропаның салық жүйесі және оның ерекшеліктері Германияның салық жүйесі
Германия екі деңгейге бөлінген мемлекеттік билігі бар федеративтік мемлекет болып табылады. Осыған орай оның салық салу жүйесі федерацияның, федерация мүшелері — жерлердің және осы жерлердің құрамдас бөлігі болып есептелінетін қоғамдастықтардың мүдделерін (бюджеттерін) көздей отырып құрылғаның байкаймыз. Сонымен, Германияның салықжүйесі жалпы, федералдық салықтар мен жерлердің және қоғамдас- тықтардың салықтарынан тұрады. Жалпы салықтарға: еңбек ақыға салынатын табыс салығы; декларация бойынша төленетін табыс салығы; қорпорациялық салық; капиталдан алынатын табыстарға салынатын салық; қосылған кұнға салынатын салық; импорт айналымынан алынатын салық жатады.
Федералдық салықтарға: мұнай өнімдерінен, темекіден, спирт және арак өнімдерінен алынатын акциздер; сактандыру салығы; жерлердің салықтарына: автомобиль иелерінен алына- тын салық; мүлік салығы; сырадан алынатын акциз; шіркеулік салық; мұраға және сыйға тартуға салынатын салық; қоғамдас- тықтардың салықтарына: жер салығы; кәсіпқойлық салық жа- тады.
Германияның салық жүйесінің ұтымдылығының жарқын көрінісі ретінде мына келесідей жәйтті атап өтуге болады: салықтық кірістері айтарлықтай мол Бавария, Вюртемберг, солтүстік Рейн-Вестфалия жерлері онша дами қоймаған Сак- сония, Шлезвиг-Гольштейн жерлеріне өз қаржылық ресурста- рының бір бөлігін әрдайым беріп отырады. Сонымен, Герма- ниядағы салықтар мына: жеке тұлғаларға салынатын салық; қор- порацияларға салынатын салық; қосылған кұнға салынатын салық; мүлікке салынатын салық; жер салығы; жер учаскесін сатып алу кезінде төленетін салық; сактандыру жарналары; мұраға және сыйға тартуға салынатын салық; автомобильдік салық; кофеге, қантка, минералдық майларға, арак, шарап және темекі өнімдеріне салынатын акциздер; Германия аумағында мұнай және газ өндіруді дамыту үшін алынатын кедендік баждар мен алымдар, әлеуметтік сактандыру қорына алынатын жарналар сияқты негізгі түрлерге бөлінеді.
Салық салу туралы заңдар шығару, салықтарды алу және салықтықтүсімдерді пайдалану процестері Германияның Кон- ституциясымен реттелінеді. Федералдық билік органдарына кедендік баждар мен қаржылық монополияларға қатысты заңдарды шығаруға байланысты айрықша құқық берілген. Қалған салықтар мен алымдар бойынша бәсекелесу заңдары шығары- лады. Осы заңдарды шығару барысында кәсіпқойлық және жер салықтарына мұкият назар аударылады. Салықтарды алу жөніңдегі әкімшілік құзыреттер Бас кедендік басқармаларға және кар- жылық басқармаларға бөлініп берілген.
Осы Бас кедендік басқармалар өз қызметтерін федералдық және Еуропалық қоғамдастық ауқымында жүзеге асыратын федералдық қаржылық органдар болып табылады.
Ал қаржылық басқармалар жергілікті деңгейдегі салықтар мен кейбір федерациялық салықтарды алуға ат салысады.
Үлыбританияныц салық жүйесі
Өткен жүзжылдықта қалыптасып, құрылған Үлыбританияныңсалықжүйесі 1973 және 1987 жылдары реформалауға үшы- раған болатын. Осы салықтық реформаларды құрайтын негізгі шараларға: жеке табыс салығының төменгі ставкасын 27-ден 20 процентке дейін төмендету; тұрғЬілықты халықка салынатын табыс салығын 20, 24 және 40 процент ставкалар мөлшерінде алу; ерлі-зайыптылардың табыстарына бөлек салық салуды енгізу және т.б. жаткызылған еді. Үлыбританияның казіргі кездегі салық жүйесіндегі салықтар (өз деңгейлеріне орай):
Орталық салықтар: тұрғылықты халықтан алынатын табыс салығы; қорпорацияға салынатын табыс салығы; мүнайдан түсетін табысқа салынатын салық; мұраға салынатын салық; қосылған кұнға салынатын салық; елтаңбалық алым; баждар және акциздер.
Жергілікті салықтар жылжымайтын мүліктерге: зауыттар мен фабрикаларға, жер учаскелеріне, тұрғын үйлерге, дүкендерге және мекемелерге салынатын салықтардан тұрады.
Үлыбританияныңсалықтықзаңдарыныңнегізі ретінде: 1970 жылғы халықтан және қорпорациялардан алынатын табыс салығына қатысты заң Актісін, 1979 жылғы қосылған кұнға салынатын салықка қатысты Актіні және 1996 жылғы қорпорация- дан алынатын салықка қатысты Актіні атап көрсетуге болады. Британия парламентінің заң шығарушылық билігі және осыған орай салықтық кұзыреті Англияға Уэльске, Шотландияға және Солтүстік Ирландияға таралады. Үлыбританияның Үкіметі мен Қазынашылығы салық жүйесін басқаруды жүзеге асырады.
Ал салық қызметін ұйымдастыруды жүзеге асыру міндеті үкімет департаменттері: Ішкі кірістер басқармасы мен Баждар және акциздер басқармасына жүктелген. Бұл жерде айта кететін бір қызықты жәйт, елтаңбалық алым ең (ескі) көне салықтар қатарына жатады, себебі ол салық салу жүйесіне 1694 жылы енгізілген болатын.
Францияның салық жүйесі
Францияның салық жүйесіндегі салықтар табыс салықтары, тұтынуға салынатын салықтар және капиталға салынатын салықтар болып аса ірі үш топка бөлінеді. Сонымен катар Фран- циядағы салық салу көбінесе тұтынуға салынатын салықка ба- ғытталған. Сондықтан Франциядағы фисқалдық жүйедегі тікелей салық салудын денгейі төмен, ал жанама салықтардың деңгейі аса жоғары болып табылады.
Францияның салық жүйесінің негізін құрайтын салықтар ор- талық және жергілікті салықтар болып бөлінеді. Негізгі орталық салықтарға мыналар: қосылған кұнға салынатын салық; ақшалай капиталдардың табысына салынатын салық; жылжы- майтын мүліктерден түскен пайдаларға салынатын салық; акционерлік компаниялардың пайдаларына салынатын салық; мұраға және сыйға тартуға салынатын салық; капиталдың өсімінен алынатын салық; елтаңбалық және тіркеу алымы; тіркеу салығы (алымы) жатады.
Жергілікті салықтар жүйесіне мына келесідей салықтар мен алымдар: тұрғын үйге салынатын салық; кәсіптік салық; жер салығы; құрылыс салынған учаскелерден алынатын жер салығы; құрал-жабдықтарға салынатын арнайы (қосымша) салықтар; тұрмыстық кокыстарды жою үшін алынатын салық; рудниктерге салынатын департаменттік және коммуналдықсалықтар; Ауылшаруашылығы палатасын ұстауға алынатын баж; сауда- өнеркәсіп палатасын ұстауға алынатын баж; автокөлік құралдарынан алынатын баж; көгалдандыру үшін салынатын салық енгізілген.
Бүгінде Францияның салық жүйесі үш әкімшілік аумақтық бірліктер жүйесін камтиды. Оларға регион, департамент және коммуна жүйесі жатады. Әрбір регион, департамент немесе ком- муна өз ерекшеліктері мен мұктаждықтарына сай қосымша салықтар енгізуге құқылы. Мәселен, Иль-де-Франс регионыңда құрал-жабдықтарға салынатын арнаулы салық бұрыннан белгіленсе, әкімшілік аумактық бірліктердің (ӘАБ) басшыла- ры осы салықты Эссон, О-де-Сен, Сен-э-Марнь, Сен-Дени, Валь-де-Марн, Валь-де-Уаз және Эвелин департаменттерінде енгізе алады, сондай-ақ осы жәйттер Кальвадос, Ор, Сен-Ма- ритин, Басс-Сен, Мерт-э-Мозеле, Басс-Ран, О-Ранн аумақта- рында да әртүрлі негіздерге байланысты карастырылуы мүмкін.
Франциядағы салық жүйесін басқаруды жүзеге асыратын бірден-бір орган Экономика және Кдржы министрлігі болып табылады.
Италияның салық жүйесі
Италияның салық жүйесінің айтарлықтай өзгеріске ұшырап, жаңадан қалыптасуы 1973 - 1974 жылдары көрініс тапқан еді және ол жанама салықтардан гөрі тікелей салықтардың басымдылығымен ерекшеленген болатын.
Қазіргі кезде Италияныңсалық жүйесінің құрылымындағы салықтарға мыналар: жеке тулғалардан алынатын табыс салығы; заңды тұлғалардан алынатын табыс салығы; жергілікті табыс салығы; мұраға және сыйға тартуға салынатын салық; қосыл- ған кұнға салынатын салық; арнаулы акциздер; іскерлік опера- циялардан алынатын салық (елтаңбалық салық; тіркеу салығы; концессиялық салық); жерді иеленгені үшін алынатын салық; жылжымайтын мүлік құныңың ұлғаюына салынатын салық; жарнамаға салынатын салық; көлік құралдарына салынатын салық; қоғамдық алаңдарды пайдаланғаны үшін салынатын салық; жергілікті лицензиялық алымдар; мектептік салықтық алым және т.б. жатады
Қорпорациялық табыс салығының ставкасы бірыңғай 36 процент, ал жергілікті табыс салығының ставкасы 16,2 процент мөлшерінде белгіленген. Италиядағы салық салу жүйесі салық кодексіне негізделген. Ал салық қызметін жүзеге асырушы бірден бір орган Қаржы министрлігі және оның аумақтық бөлімдері мен басқармалары болып табылады.
Испанияның салық жүйесі
Испанияның салық жүйесін жалпы ұлттық салықтар мен жергілікті салықтар құрайды. Испанияның өзі 56 провинция- дан тұратын 17 автономдық аумақтарға бөлінеді. Олардың ішінде салық салу жөніңде айрықша мәртебелері бар Баскілер елін, На- варраны және Канар аралдарын атап өтуге болады. Испания аумағында алынатын салықтарды белгілейтін органға Испания Парламенті - Қортестер жатады. Салық жүйесін басқаруды Испанияның Экономика және Қаржы министрлігі жүзеге асы- рады. Ал салықтарды жинау ісі Мадридтегі бас салық контора- сына, региональдық салық басқармаларына, сондай-ақ тікелей және жанама салықтарды басқаратын жекелеген салық қызметі департаменттеріне жүктелген.
Жалпы ұлттық негізгі салықтарға: компанияның пайдасына салынатын салық; азаматтардан алынатын табыс салығы; қосыл- ған құнға салынатын салық; мұраға және сыйға тартуға салынатын салық; әлеуметтік сақтандыру жүйесі бойынша алына- тын салықтар; аукаттылыққа салынатын салық жатады. Жыл- жымайтын мүлікке салынатын салық; жылжымайтын мүліктерді калаларда сатканы үшін алынатын салық; коммерциялық қыз- метпен айналысқаны үшін салынатын салықтар жергілікті салықтар болып табылады.
Осы салық жүйесінде алынатын жеке тұлғалардың табысынасалынатынсалықставкасыныңтөменгі шкаласы Ібпроцент, жоғарғы шкаласы 56 процент, қорпорациялардыңтабысына салынатын салық мөлшері 35 процент, қосылған құнға салына- тын салықставкасы 16,7 және 4 процент, ойын бизнесіне салынатын салық ставкасы 20 мен 55 процент аралығында, мұраға немесе сыйға тартуға берілетін мүлікке салынатын салықставкасы 7,65-тен 34 процент мөлшерінде белгіленген.
Швецияныц салық жүйесі
24 лэндер мен 284 коммуналардан түратын Швецияда салық- тардың мынадай түрлері алынады: қорпорацияларға салынатын салық (28%); қосылған қүнға салынатын салық (25, 21, 12%); капиталдан түсетін табысқа салынатын салық (30%); мұраға және сыйға тартуға салынатын салық (10-нан 60%-ке дейін); ұлттық салық (170 мың кроннан асатын табыстардан 20% мөлшерінде); жергілікті табыс салығы (13 проценті лэндерге; 17 проценті коммуналарға; 1,1 проценті шіркеулерге төленеді); мүлікке салынатын салық (оны тек жеке тұлғалар төлейді); әлеуметтік төлемдер (есептеулердің жалпы сомасы еңбек ақы төлеу қорының 38% мөлшерін құрайды); акциздер (тек алко- голь, темекі, бензин және энергия тобындағы тауарлардан алынады). Салықтардыңтүрлерін жоғарғы орган Рикстаг айқында- ғанымен олардың ставкалар мен алыну тәртібін региондар мен жерлер бойынша лэндер мен коммуналардың құзырлы органдары белгілейді. Салық заңдарын даярлайтын орган Қаржы министрлігі болып табылады. Салықтарды жинайтын және салықгык заңдардың орындалуын бақылайтын органдарға Үлттық салық басқармасы мен жергілікті жерлердің салық органдары жатады.
Еуропаның салықтық құқығы
Еуропаның салықтық құқығы негізінен алғанда Еуропалық қоғамдастықтың, Еуропалық Одактың және Еуропалық Кеңестің өз салық жүйелерінің құрылуы мен жұмыс істеулеріне, осыған орай және тағы басқа да маңызды жәйттерге байланыс- ты шығарылып, кабыпданған ұлттық салықтық заңдар мен өзара интеграцияланған Еуропалық Одақ мүшелері - мемлекеттердің құрылтайлық шарттарында көзделген салық ережелері мен салықтық құқық принциптерінің, сондай-ақ өзге де халықаралық- құкыктық және ұлттық құқық актілерінің жиынтығынан тұрады. Еуропаның салықтық құкығының осындай мән-жайын Еуропалық құқықайқындайтының білу кажет.
Еуропалықсалықтық құқық Еуропадағы салықтар мен салық салу және кеден мәселелеріне байланысты туындайтын айрыкша қатынастарды реттейтін интеграциялық және мүше мемлекеттердің салықтық құқықтарының жиынтығы болып та- былады.
Еуропалықсалықтық құқықтың құрамдас бөлігі интеграциялық салықтық құқықтың Еуропа қоғамдастығының құкык жүйесінде алатын орны осы қоғамдастықтың салық саясатымен айқындалады, сондай-ақ оның дерек көздерінің катарына рег- ламенттер, директивалар, шешімдер, құрылтайлық шарттар, Еуропалық қоғамдастық Сотының шешімдері және халықаралық салықтық шарттар жатады. Еуропалық салық салу жүйесінің негізгі принциптері ретінде демократиялылық принципін, кұқықтық плюрализм принципін, адам құкығы мен бостандығының басымдылығы принципі, ЕО құқықтарының басымдылығы принципі, салық салу аясындағы қарым-қатынас- тардың икемділігі принципін атап өтуге болады.
АҚШ пен Канаданың салық жүйесі. Америка Қүрама Штаттарының салық жүйесі және оныц кукыктық негіздері
АҚШ салық жүйесі үш деңгейлі (федералдық, штаттардың және графтықтардың, муниципалитеттердің, тауншиптердің) билік органдарына сәйкес жоғарғы, ортаншы және төменгі са- тылардан тұрады. Федералдық салық жүйесіңдегі салықтар мен басқа да міндетті төлемдерге тұрғылықгы халықтан (жеке тұлғалардан) алынатын федералдық табыс салығы; қорпорациялардың пайдасына салынатын салық; әлеуметтік сактандыруға салынатын федералдық салықтар; федералдық акциздер; кедендік баждар; мұрадан және сыйға тартудан алынатын салықтар жа- тады.
Штаттардың салық жүйесіндегі салықтар мен өзге де міндетті төлемдер ретінде саудаға салынатын жалпы салықты (немесе әмбебап акцизді); тұрғылықты халықтан алынатын табыс салы- ғын; қорпорациялардың пайдаларына салынатын салықты; мұраға және сыйға тартуға салынатын салықтарды; мүлік салығын атап өтуге болады.
Саудадан алынатын жалпы салықтың штаттардан түсетін жиынтық мөлшері 30% тең келеді. Осы салықтың ставкаларын әр штаттардын кұзырлы органдары белгілейтін болғандықтан олардың мөлшерлері әртүрлі болып келеді. Мәселен, Қолора- до, Вайоминг, Канзас, Солтүстік Каролина штаттарында - 3% көлемінде алынса, ал Алабама, Айова, Луизиана, Мичиган, Джорджия, Оңтүстік Дакота штаттарында - 8%, Нью-Йоркте - 8,25% мөлшерінде алынады. Бұл жердегі бір кызыкты жәйт, осы салық Аляска, Дэлавер және Нью-Джерси штаттарындағы салық жүйесінде белгіленбеген.
Штаттардағы жеке тұлғалардан алынатын салық ставкасы- ның мөлшері 2%-тен 12%-ке дейінгі аралықты қамтиды. Фло- рида, Невада, Оңтүстік Дакота, Техас, Вашингтон, Вайоминг штаттарында және Қолумбия дистриктінде осы салықтың түрі салық жүйелеріне енгізілмеген.
Жергілікті жерлердегі саудаға салынатын салық, тұрғылық- ты халықтан алынатын жергілікті табыс салығы, қорпорациялардың пайдаларына салынатын салық, мұралардан алынатын салық, мүлік салығы, акциздер, эқологиялық салықтар граф- тықтардың, муниципалитеттердің, тауншиптердің, мектеп дистриктерінің, арнайы дистриктердің және т.б. салық жүйелерінен орын алған. Осы жергілікті салықтар 80 мың әкімшілік бірліктердің қаржылық базасын жеткілікті деңгейде қалыптастырып отырғаның байкаймыз.
Жоғарыда аталған негізгі жергілікті салықтардан басқа әрбір кұзырлы жергілікті органның өз ұйғарымы бойынша мына салықтар мен міндетті төлемдер: мейманханалық қызмет көрсе- тулерге салынатын салық; коммуналдық қызмет көрсетуге салынатын салық; мейманхана, телефон, газ және электр жарығы үшін төлемақы; іскерлік белсенділігіне салынатын салық және т.б. белгіленуі мүмкін.
АҚШ салық жүйесінің қызмет атқаруының құқықтық негізі ретінде 1954 жылы кабылданған Қшкі табыстар кодексінің орның 1986 жылы заңи күшіне енгізілген АҚШ-тың Салық кодексі басқан болатын.
АҚШ салық жүйесін басқару ісі Қаржы министрлігінің кұзыретіне жатады. Салықтардыңтөленуіне және салық заңда- рының дүрыс аткарылуына жүргізілетін бақылау АҚШ Қаржы министрлігінің Ішкі табыстар қызметіне жүктелген. Ішкі табыс- тар қызметінің кұзырындағы жеті аймактық салық басқармасы мен елу сегіз салық басқармалары өздеріне тиесілі қызметтерін аткарады.
Канаданың салық жүйесі
Канаданың салық жүйесі жиынтығында жүз проценттік түсімдерді құрайтын федералдық (43%), провинциялық (42%) және жергілікті (10%) деңгейлердегі салық жүйелерінен түрады. Федералдық деңгейде алынатын салықтар мен міндетті төлемдерге жеке тұлғалардан алынатын табыс салығы; қорпо- рациялардың пайдаларына салынатын салық, федералдық ак- циздер, кедендік баждар, саудадан алынатын салық, әлеуметтік сактандыру қорларына жасалатын аударымдар жатады. Провин- циялық (аймактық) салықтар: тұрғылықты халықтан алынатын табыс салығы; қорпорациялардың пайдаларына салынатын салық; мұраға және сыйға тартуға салынатын салық; ренталық төлемдер; акциздер; әлеуметтік сактандыру қорларына теле- нетін төлемдер түрінде көрініс тапқан. Ал муниципалдық деңгейде көбінесе жылжымайтын мүлікке салынатын салық; кәсіп- керлік қызметке салынатын салық, ренталық төлемдер және т.б. алынады. Канададағы салық салу аясындағы күзыретті органдар Қаржы министрлігі, Кіріс министрлігі, Кіріс министрлігінің жергілікті салық басқармалары және салықтық сот болып та- былады.
Жапонияныц салық жүйесі
Жапонияның салық жүйесінің негізін 25 мемлекеттік салық- тар мен 30 жергілікті салықтар құрайды, сондай-ақ осы жүйе 3045 калалар мен аудандарды және поселкелерді біріктіретін 47 префектура аумағын камтиды.
Жоғары кіріс көздері - заңды және жеке тұлғалардан тікелей алынатын мемлекеттік табыс салығы (барлық салықтық түсімдердің көлемін 50%-ке жоғарылататын салық деуге болады), мүлікке салынатын тікелей салықтар (олардың тобына ел- таңбалық алымды, мұраға салынатын салықты, лицензияны тіркеуге салынатын салықты, жерлерді өндеуге және жаксар- туға салынатын салықты жаткызуға болады), сондай-ақ түты- нуға салынатын тікелей және жанама салықтар болып табылады.
Жеке тұлғалар төлейтін мемлекеттік табыс салығының ставкалары 10, 20, 30, 40 және 50% мөлшерінде белгіленген. Пре- фектуралық табыс салығы 5, 10 және 15% ставкалар көлемінде алынады. Тағы бір айта кететін жәйт, Жапонияның әрбір тұрғы- ны әр жыл сайын өздері тапкан табыс көлеміне карамастан мем- лекет казынасына 3200 иен сомасы мөлшерінде салық төлеп отырады. Автомобиль иелеріне салынатын салық, спиртті ішімдіктерге, темекі өнімдеріне, мүнайға, газға, бензинге салынатын акциздер, кедендік баждар, мейманханада түрғаны үшін, ресторандарда тамактанғаны үшін, ыстық су көздеріне түскені үшін алынатын акциздер тиісті бюджеттерді айтарлықтай көлемдегі каражаттармен толықтыруға септігін тигізеді.
Ресей Федерациясыныц салық жүйесі
Ресей Федерациясының салық жүйесінің құрамы және оның құрылымын құрайтын салықтар мен басқа да салықтық нысан- дағы төлемдердің түрлері тікелей және жанама салықтар, сон- дай-ақ заңды тұлғалардан, жеке тұлғалардан, заңды және жеке тұлғалардан алынатын салықтар болып бөлінеді. Жанама салық- тарға мұнай, газ, көмір, бензин және т.б. өндеу және кен байы- ту өнімдері түріндегі өндірістік тауарлар мен спирт, арак және басқа алкоголь өнімдері, темекі өнімдері, сыра сиякты кең сұра- нысқа ие тауарлардан қосылған қүнға салынатын салық, сау- даға салынатын салық, акциздер, кедендік төлемдер - кедендік тарифтер жатады.
Банктердің, сактандыру ұйымдарының, басқа да шаруашылықсубъектілерінің пайдаларына салынатын салық, дивидеңдтік сомалардан, яғни капиталдан алынатын салық, мүлікке салынатын салық, ресурстық және эқологиялық салықтар, жануарлар әлемінің объектілерін пайдаланушыларға салынатын салық, заңды түлгалардан алынатын тікелей салықтар болып табылады.
Жеке тұлғалардан алынатын табыс салығы, жеке тұлғалар- дан мүлкіне салынатын салық, мұралардан және сыйға тарту- дан алынатын салық, баждар, лицензиялық және тіркеу үшін алымдар жеке тұлғалар төлейтін тікелей салықтар болып сана- лады. Ал заңды және жеке тұлғалардан алынатын салықтар ретінде курорттық салықты, жарнамаға салынатын салықты, аумактарды дамытуға салынатын салықты, жер, су, эқологиялық және орман салықтарын, шетел валютасын, бағалы кағаздарды, алтын кұймаларын сатып алуға салынатын салықты атап өтуге болады.
Енді, осы Ресейдің салық жүйесіне берген кыскаша сипат- таманы нақтыландыру мақсатында, оның негізін құрайтын элементті салықтар жүйесін карастырып өтеміз.
Ресей салықтары жүйесі федералдық салықтар мен алымдар, регионалдық (аймактық) саДықтар мен алымдар және жергілікті салықтар мен алымдар сиякты үш деңгейден тұрады.
Федералдық салықтар мен алымдарға: қосылған кұнға салынатын салық; акциздер; ұйымдардың пайдасына (табыстарына) салынатын салық; капиталдан түсетін табыстарға салына- тын салық; жеке тұлғалардан алынатын табыс салығы; мем- лекеттік баж; кедендік баждар мен кедендік алымдар; жер қойнауын пайдаланғаны үшін алынатын салық; мемлекеттік әлеуметтік бюджеттен тыс қорларға алынатын жарналар; ми- нералдық-шикізат базасын калпына келтіру үшін алынатын салық; көмірсутектерді өндіруден түскен қосымша табыска салынатын салық; жануарлар әлемінің объектілерін және су биологиялық ресурстарын пайдалану құқығьі үшін алынатын алым; орман салығы; су салығы; эқологиялық салық; федералдық лицензиялық алымдар жатады.
Регионалдық салықтар мен апымдар ретінде ұйымдардың мүлкіне салынатын салық; жылжымайтын мүлікке салынатын салық; жол салығы; көлік салығы; саудадан алынатын салық; ойын бизнесіне салынатын салық; регионалдық лицензиялық алымдар белгіленген. Жер салығы, жеке тұлғалардың мүлкіне салынатын салық, жарнамаға салынатын салық, мұраға немесе сыйғатартуға салынатын салық, жергілікті лицензиялықалымдар жергілікті салықтар мен алымдарға жаткызылған.
Ресей Федерациясының Конституциясы, Ресей Федерация- сының Салық кодексі, «Ресей Федерациясының салық органдары туралы» РФ Заңы, «Ресей Федерациясының мемлекеттік салық қызметі туралы» РФ Президентінің Жарлығы, РФ салық- тар мен алымдар жөніңдегі министрлігінің бұйрыктары мен хат- тары Ресей Федерациясы аумағындағы салық органдары жүзеге асыратын салықтық қызметтердің нормативтік құқықтық ба- засы болып табылады. Осыған орай, Ресей Федерациясының салық органдарының құрылымы мынадай құрамда көрініс тапқан: РФ Салықтар мен алымдар жөніңдегі министрлігі; Салық- тар мен алымдар жөніңдегі министрліктің Федерация субъек- тілері бойынша басқармалары; Салықтар мен алымдар жөніңдегі министрліктің аймақаралық инспекциялары; Салықтар мен алымдар жөніңдегі министрліктің аудандар бойынша, калалар- дағы аудандар бойынша және аудандарға бөлінбейтін калалар бойынша инспекциялары; Салықтар мен алымдар жөніңдегі министрліктің ауданаралық инспекциялары.
Пысықтау сауалдары:
Үлыбританияның салық жүйесінде қандай салықтық нысандар топтастырылған? Салықтардын топтары мен құқықтық негіздері қалай белгіленген?
Францияның салық жүйесінің қандай ерекшеліктері бар?
Франциядағы жергілікті салықтардың қандай түрлерін білесіз?
Италияның салық жүйесінің құрылымы қалайша ерекше- ленген?
Италияның салық жүйесінің басқа Еуропа елдерінің салық жүйелерімен салыстырғандағы айырмашылығы.
Испанияның салық жүйесінің ерекшелігі неде? Испаниядағы экономикалық мүдделі топтарға қатысты салық салу мәселелері.
АҚШ салық жүйесін реформалаудың негізгі бағыттары.
АКДІ жергілікті салық салу жүйесінің ерекшеліктері.
Германияның салық жүйесінің тек өзіне тән ерекшелігі және жерлердің, қоғамдастықтардың, федерациялардың жалпы және жергілікті салықтары жөніңде не білесіз?
Германияның құрделі қаржылық тендестіру жүйесінің негізгі мақсаты не?
Швецияның салық жүйесінің негізгі ерекшеліктері.
Швециядағы кантондар мен муниципалитеттердің салық салу ерекшеліктері.
Жапонияның салық салу жүйесіне сипаттама жасаныз.
Жапонияның салық салу деңгейлерінің ерекшелігін неден байкауға болады?
РесейдіңсалықжүйесініңбасқаТМД елдері мен К.азакстанның салық жүйесімен салыстырғандағы айырмашылығы қандай.
Ресей салық жүйесінің қызмет атқаруының құқықтық негізін атап көрсете отырып жалпы сипаттамасын беріңіз.
Ресей Федерацияның негізгі салықтары жөніңде не айтааласыз?
ХАЛЫҚАРАЛЫҚ САЛЫҚТЫҚ ҚҮҚЫҚ
Халықаралық салықтық құқық өзіне тән маңызды мазмұны мен принциптері және құрделі құрылымы бар, халықаралық салықтық қатынасқа қатысушы мемлекеттердің ұлттық салық- тық құқықтары мен халықаралық салықтық шарттардың (келісімдердің, конвенциялардың және т.б.), халықаралық салықтық-құкыктық нормативтік актілердің жиынтығы болып табылады.
Оның қалыптасуы мен дамуының негізінде бүкіләлемдік ғылыми-техникалық, экономикалық және т.б. интеграциялау процестерін ұйымдастыру, инвестициялық режимді жаксарту, сондай-ақ халықаралық салық салу қатынастарын тиімді рет- теу, қосарлы салық салу, салықтан жалтару және салық төлеу- шілерді кемсіту жағдайларын болдырмау мақсатында мемлекет- тер арасында жасалып, бекітілген халықаралық салықтық шар- ттар мен ұлттықсалықтық құқықтың тиісті нормалары жатады.
Халықаралықсалықтық құқықтың құқықтық реттеу пәніңе:
халықаралық салық салу жүйесінде орын алуы мүмкін қосарлы салық салуды болдырмау және салық төлеуден жалта- руга жол бермеу жөніңде мемлекеттер арасында жасалынган салықтық шарттарға (салықтық конвенцияларга) байланысты;
халықаралық салық салу аясындагы мемлекеттердің салықтық юрисдикцияларын шектеу мақсатында мемлекеттер арасында жасалынған және орындалатын халықаралық (үкімет- аралық) сальіқтық келісімдерге байланысты;
салық салу мәселелері бойынша мемлекеттің уәкілетті органдарының өзара карым-қатынасы барысында құқықтық жәрдем, экономикалық кеңес көрсету жөніңде халықаралық салықсалу аясында жасалынатын шарттарға байланысты;
халықаралық (салықтық) шарттар негізінде мемлекет пен шетелдік заңды және жеке тұлғалар арасындағы салық салуға байланысты;
халықаралық (салықтық) шарттар негізінде салық салу мәселелеріне байланысты әртүрлі мемлекеттердің заңды және жеке тұлғаларының арасында туындайтын халықаралық салық- тық қатынастар жатады.
Халықаралықсалықтық қатынастардыңсипатына карай халықаралық салықтық құқық деп, халықаралық салықтық катынастарды реттейтін халықаралық құқық және ұлттық құкық (мемлекеттің салықтық құқыүы) нормаларының жиынтығынан тұратын кешенді құқық саласын айтуға болады. Үлттық (отандық) кұқык нормалары тек ұлттық салық заңдарында, ал халықаралықсалықтыққұқықтыңнормалары реттеуші функцияларына карай материалдық-құқықтық және қоллизиялық болып бөліне отырып, ұлттық салық заңдары мен халықаралық салық- тық келісімдердің құрамынан көрініс табады.
Халықаралық салықтық құқықтың материалдық-құқықтық нормалары халықаралық салық салу кағидаларын белгілейді. Қоллизиялық нормалар қандай болмасын салықтық қатынас- тарды кай мемлекеттің материалдық-құқықтық нормалары реттейтінің айқындауға атсалысады.
Халықаралық салықтық келісімдер өздері реттейтін салық салу мәселелеріне байланысты: салықтық келісімдер, салықсалу мәселелерін және т.б. шешуге қатысты халықаралық шарттар болып бөлінеді.
Халықаралық салықтық келісімдер мынадай түрлерден тұ- рады:
Шектелген салықтық келісімдерден;
Жалпы салықтық келісімдерден;
Өткір салық мәселелері бойынша әкімшілік жәрдем көрсе- ту турапы салықтық келісімдерден.
Салық салуға және басқа мән-жайларға байланысты халық- аралық шарттар қатарына:
мемлекеттер арасындағы өзара қатынастардың негізі ту- ралы халықаралық шарттар;
дипломатиялық және консулдық қарым-қатынастар ту- ралы халықаралық шарттар;
сауда жөніңдегі халықаралық шарттар;
арнайы халықаралық шарттар жатады.
Осы орайда салық салу мәселелері бойынша ұлттық салық- тық заңдар мен халықаралық салықтық келісімдердің аракатынастары мынадай аспектілерді:
халықаралық салықтық келісімдерді ұлттық құкыктық жүйеге инқорпорациялау тәртібін;
ұлттық салықтық заңдар мен халықаралық салықтық келісімдердің заңи күштері бойынша аралық қатынастарын;
ұлттық салықтық заңдар мен халықаралық салықтық келісімдердің салық салмағы (салық төлеушіге жүктелетін ауыр- тпашылығы) бойынша аралық қатынастарды білдіреді.
Халықаралық салықтық құқықтық қатынастар мен олардың субъектілеріне:
нақты мемлекет пен басқа мемлекет;
нақты мемлекет пен шетелдік құқықтың жеке субъектісі;
ұлттық құқықтың жеке субъектісі мен шетелдік құкыктың жеке субъектісі жатады.
Халықаралық салықтық шарттар негізінде ұлттық (отандық) салықтық қатынастарға қатысушы шетелдік құқық субъектілеріне мынадай:
салық салу аясындағы шетелдік құқық субъектілері мен ұлттық құқық субъектілерінің салық төлеушілер ретіндегі нақ- ты салықтық міндеттемелеріне, соңдай-ақ олардың өз құқықта- ры мен міндеттеріне карай тең бойуына байланысты ұлттық ре- жим;
көбінесе қосарлы салық салуды болдырмауға, жол бер- меуге, жоюға, сондай-ақ шетелдік кұқық субъектілері қатыса- тын ұлттық кәсіпорындарды дискриминациялауға тыйым салуға байланысты тең құқықтылықтан кағыс қалдырмау (айырмау) режимі;
өзара қарым-қатынастағы шетелдік мемлекет пен оның құқығының субъектілеріне ерекше ықылас танытып, аса қолайлы жеңілдіктер беру жөніңдегі мемлекеттін міндеттемесіне бай- ланысты ең қолайлы жағдай жасау режимі;
ұлттық құқық субъектісіне белгіленген салық салу тәрті- бінің шетелдік қүкык субъектісіне қатысты мән-жайлармен бірдей болуына байланысты бірдейлік режимі сияқты негізгі салық салу режимдері қолданылады.
Салықгык қатынастардағы шетелдік элементтерге мыналар: субъектісіне - шетелдік жеке тұлға; шетелдік заңды тұлға; ше- телдік біріккен тұлғалар; азаматтығы жоқ адамдар; объектісі- не - К,азақстан Республикасы резидентінің шетелдегі объектісі; шетелдік тұлғаның Қазақстан Республикасына байланысты қызметіне орай Қазақстан Республикасынан тыскары жерде пайда болған объектісі жатады.
Салықтық құқықта салықтөлеуші мен мемлекеттің арасын- дағы экономикалық байланыстар (тұрақты тұру) тұракгы болу принципі негізінде айқындалады, сондай-ақ осы принципке сәйкес салық төлеушілер резиденттер және резидент еместер болып бөлінеді.
Осы орайда, Қазақстан Республикасында тұрақты тұратын орны бар және тұрақты болатын, сондай-ақ өмірлік (өмір сүруіне байланысты)мүдделерініңорталығы Қазақстан Респуб- ликасында орналасқан жеке тұлғалар заң жүзінде Қазақстан Республикасының резиденттері деп танылады.
Мынадай шарттар бір мезгілде орындалған жағдайда:
жеке тұлға Қазақстан Республикасының азаматы болса немесе оның Қазақстан Республикасында тұруға рұксаты (ыкти- ярхаты) болса;
жеке тұлғаның отбасы және (немесе) жақын туыстары Қазақстан Республикасында тұрса;
жеке тұлғаның кез келген уақытта Қазақстан Республикасында тұруы және (немесе) оның отбасы мүшелерінің тұруы үшін оған және (немесе) оның отбасы мүшелеріне жеке меншік құқығындағы немесе өзге де негіздегі тиесілі жылжымайтын мүлкі болған жағдайда, жеке тұлғаның өмірлік мүдделерінің орталығы Қазақстан Республикасында орныккан деп карасты- рылады.
Қазақстан Республикасының азаматтары болып табылатын жеке тұлғалар, Қазақстан Республикасының азаматтығына қабылдау туралы өтініш немесе Қазақстан Республикасының азаматтығын кабылдамай, Қазақстан Республикасында тұрақ- ты тұруға рұқсат ету туралы өтініш берген мынадай жеке тұлғалар:
мемлекеттік билік органдары шет елге іссапарға жібергендер, оның ішінде дипломатиялық, консулдық мекемелердің, халықаралық ұйымдардың қызметкерлері, сондай-ақ аталған жеке тұлғалардың отбасы мүшелері;
тұрақты халықаралық тасымалдарды жүзеге асыратын Қазақстан Республикасының заңды тұлғаларына немесе азамат- тарына тиесілі көлік құралдарының экипаж мүшелері;
Қазақстан Республикасының шегінен тыс жерлерде орна- ласкан әскери базалардың, әскери бөлімдердің, топтардың, контингенттердің немесе құрамалардың әскери қызметшілері мен азаматтық қызметкерлері;
Қазақстан Республикасының шегінен тыс жерлерде орна- ласқан және Қазақстан Республикасының меншігі немесе
Қазақстан Республикасының субъектілері болып табылатын объектілерде (оның ішінде концессиялық шарттар негізінде) жұмыс істейтіндер;
оқу немесе практикадан өту мақсатымен Қазақстан Рес- публикасының шегінен тыс жерлерде жүрген студенттер, ста- жерлар мен практиканттар оқу немесе практикадан өтудің бүкіл кезеңінде;
сабақберу, консультациялар беру немесе ғылыми жұмыс- тарды жүзеге асыру мақсатымен Қазақстан Республикасының шегінен тыс жерлерде жүрген оқытушылар мен ғылыми кыз- меткерлер сабак берудің немесе аталған жұмыстарды орындаудыңбүкіл кезеңінде Қазақстан Республикасында тұрған уақытына және заңда көзделген басқа да өлшемдерге қарамастан резидент жеке тұлғалар деп танылады.
Егер ағымдағы салық кезеңінде және өткен екі салық кезе- ңінде Қазақстан Республикасында болған күндердің саныңа мынадай:
ағымдағы салық кезеңінде болған күндердің саныңа - 1;
өткен бірінші салық кезеңінде болған күндердің саныңа-1/3;
өткен екінші салық кезеңінде болған күндердің саныңа-1/6;коэффициенттерін әрбір салық кезеңінде қолдана отырып аныкталған күндердің саны кемінде бір жүз сексен үш күнтіз- белік күн болған жеке тұлға да ағымдағы салық кезеңі үшін Қазақстан Республикасында тұрақты болатын жеке тұлға деп танылады.
Ал жеке тұлға ағымдағы салық кезеңінде Қазақстан Респуб- ликасында отыз күнтізбелік күннен аз түрған болса, мұндай жеке тұлға Қазақстан Республикасында тұрақты болатын адам деп танылмайды.
Жеке тұлға Қазақстан Республикасында болуы аякталатын жылдан кейінгі жылда резидент болмаса, осы тұлға Қазақстан Республикасында болатын соңғы күніңен кейінгі кезең үшін резидент емес ретінде қаралады.
Қазақстан Республикасының заңдарына сәйкес құрылған заңды тұлғалар және өздерінің тиімді басқару орны мен нақты басқару оргаңдары Қазақстан Республикасында орналасқан өзге де заңды тұлғалар резиденттер болып табылады.
Негізгі басқаруды жүзеге асыратын және заңды тұлғаның кәсіпкерлік қызметін жүргізу үшін қажет стратегиялық ком- мерциялық шешімдерді кабылдайтын орын тиімді басқару орны (нақтылы басқару органы) болып саналады.
Салықкодексінің 176-бабыныңережелерінесәйкес резидент болып табылмайтын жеке және заңды тұлғалар резидент емес- тер катарына жаткызылады.
Көсіпкерлік қызметті, оның ішінде уәкілетті тұлға аркылы жүзеге асырылатын қызметті толық немесе ішінара жүзеге асы- ратын тұрақты қызмет орны:
қызметті жүзеге асыру мерзімдеріне карамастан, тауарларды өндірумен, ұксатумен, жинактаумен, орап буумен, берумен, өткізумен байланысты қызмет жүзеге асырылатын кез келген орын;
қызметті жүзеге асыру мерзімдеріне карамастан, резидент еместің кез келген басқару орны, филиалы, бөлімшесі, өкілдігі, бюросы, кеңсесі, офисы, кабинеті, агенттігі, фабрикасы, шебер- ханасы, цехы, зертханасы, дүкені, қоймасы;
қызметті жүзеге асыру мерзімдеріне карамастан, көмір- сутектерін өндіру орындарын қоса алганда, табиғи ресурстарын өндірумен байланысты қызметті жүзеге асыратын кез келген орын шахта, кеніш, мүнай және (немесе) скважинасы, карьер, жер үсті немесе теңіз мүнаралары және (немесе) скважиналары;қызметті жүзеге асыру мерзімдеріне карамастан, күбыр- мен, газ күбырымен, табиғи ресурстарды барлаумен және (не- Месе) игерумен, құрал-жабдықтарды орнатумен, монтаждаумен, құрастырумен, жөнге келтірумен, іске қосумен және (немесе) қызмет көрсетумен байланысты қызметті жүзеге асыратын (ба- кылау және байкау қызметін де жүзеге асыратын) кез келген орын;
қызмет көрсету мерзімдеріне қарамастан, ойын автомат- тарын (жалгамаларын қоса), компьютерлік желілер мен байла- ныс арналарын, аттракциондарды, көлік немесе өзге де инфра- құрылымды пайдаланумен байланысты қызметті жүзеге асыра- тын кез келген тұрақты орны резидент еместің К,азақстан Рес- публикасындағы тұрақты мекемесі болып есептелінеді.
Құрылыс алаңы, монтаждау немесе құрастыру объектісі, жобалау жүмыстары жүргізу, жүмысты жүзеге асыру мерзімдеріне карамастан, тұрақты мекеме құрады.
Бұл ретте жылжымайтын мүлік объектілерін тұрғызу жөне (немесе) кайта жаңарту жөніңдегі қызметті жүзеге асыру, оның
ішінде үйлер, ғимараттар салу және монтаждау жұмыстарын жүргізу, көпірлер, жолдар, каналдар салу және кайта жаңарту, күбырлар тарту, энергетикалық, технологиялық немесе өзге де жабдықтарды және (немесе) басқа да осыған үксас жұмыстарды жүзеге асыру орны қүрылыс алаңы (объектісі) болып табы- лады.
Құрылыс алаңы пайдалануға берілген объектіні (орындал- ған жүмыстын көлемі) қабылдау туралы актіге қол қойылған және құрылыска толық ақы төленген күннен кейінгі күннен бастап өзінің іс-әрекетін тоқтатады.
Егер резидент емес:
уәкілетті тұлға аркылы Қазақстан Республикасында тәуе- кедді сактандыруды немесе кайта сактандыруды жүзеге асырса;
Қазақстан Республикасыныңаумағында қызметшілер не- месе осы мақсаттар үшін жалданған қызметкер аркылы осы салық кезеңінде аякталатын кез келген үзіліссіз он екі айлық кезеңде үздіксіз күнтізбелік токсан күннен астам қызмет көрсетсе;
Қазақстан Республикасының заңдарына сәйкес құрылған және Қазақстан Республикасының аумағында жұмыс істейтін жай серіктестікке (бірлескен қызмет туралы шартқа) қатысу- шы болып табылса;
Қазақстан Республикасында ақылы негізде және (немесе) тауарлар сатуды іске асыратын көрме өткізсе;
резидентке немесе резидент емеске шарт қатынастары негізінде Қазақстан Республикасында оның мүддесін білдіруге, іс-әрекет жүргізуге немесе оның атынан келісім-шарт (шарт, келісім) жасасуға құкықберсе, онда ол Қазақстан Республика- сында тұрақты мекеме құра алады.
Өзге де заңды тұлғаға, оның ішінде тұрақты мекеме арқылы Қазақстан Республикасында қызметін жүзеге асыратын резидент емеске Қазақстан Республикасының аумағында жұмыс істеу үшін шетелдік персоналды ұсыну жөніңде қызметтер көрсететін резидентемес мынадай шарттарды бір мезгілде орын- даған кезде:
егер мұндай персонал тек өзін ұсынған заңды тұлғаның атынан және оның мүдделерін көздеп әрекет етсе;
шетелдік персоналды ұсыну жөніңде қызмет көрсететін резидент емес осындай персоналдың Қазақстан Республикасын- да орындайтын жұмыс нәтижелеріне жауапты болмаса;
шетелдік персоналды ұсыну жөніңде қызмет көрсетуден алынатын резидент еместің табысы осындай персоналдың өзін ұсынған заңды тұлғаның атынан және оның мүдделерін көздеп өз міндеттерін орындаған уақытын ескере отырып аныкталса және резидент емес тұлғаның осындай персоналды ұсыну шы- ғындары жалпы сомасының он процентінен аспауға тиіс болса, Қазақстан Республикасындағы осындай қызметтер бойынша тұрақты мекеме құрмайды.
Шетелдік персоналды ұсыну жөніңде қызмет көрсетуге арналған шығындардың жалпы сомасын растау үшін резидент емес қызмет көрсетуді алушыға есеп құжаттамасының көшірмелерін табыс етуі міндетті.
Резидент еместердің табыстарының мынадай түрлері:
Қазақстан Республикасында тауарларды еткізуден, жұмыс- тарды орындаудан, қызметтер көрсетуден түскен табыстар;
нақты қызмет көрсетілген жеріне карамастан, тұрақты мекеме арқылы Қазақстан Республикасында қызметаткаратын және осындай тұрақты мекемемен байланысты резиденттерге немесе резидентеместерге көрсетілетін басқару, қаржылық(сақ- тандыру және (немесе) тәуекелдерді кайта сактандыру жөніңдегі қызмет көрсетулерді қоспағанда), консультациялық, заңдық, (адвокаттық қызмет көрсетулерді қоспағанда), агенттік, ақпа- раттық қызмет көрсетуден алынатын табыстар;
Қазақстан Республикасында аумағындағы мүлікті өткізу;
резидент шығарған бағалы қағаздарды, сондай-ақ Казақ- стан Республикасында орналасқан резидент-заңды тұлғаға, консорциумға немесе мүлікке қатысу үлесін өткізу нәтижесінде алынған құн өсімінен түскен табыстар;
Қазақстан Республикасында тұрақты мекеме арқылы қызметіне байланысты резиденттің немесе резидент еместің борышты қайтаруды талап ету құқығын басқаға беруден түскен табыстар;
резидент еместердің Қазақстан Республикасындағы қыз- меті барысында туындаған міндеттемелерін, оның ішінде жұ- мыстарды орындауға (қызмет көрсетуге) жасаскан келісім-шарт- тар (шарттар, келісімдер) бойынша және (немесе) тауарларды жеткізуге сыртқы сауда келісім-шарттары бойынша міндеттемелерін резиденттер мен резидент еместердің орындамағаны не- месе тиісінше орындамағаны үшін тұрақсыздық айыбы (айып- пұлдар, өсімпұлдар);
резидент заңды тұлғадан дивидендтер түрінде түсетін та- быстар және осындай заңды тұлғаға қатысу үлесінен түсетін табьгстар;
резиденттерден, егер осы резидент еместердің берешегі олардың тұрақты мекемесіне немесе мүлкіне қатысты болса, Қазақстан Республикасында орналасқан тұрақты мекемесі не- месе мүлкі бар осы резидент еместерден алынған, борыштық бағалы кағаздар бойынша сыйақыларды қоспағанда, сыйақылар нысаныңдағы табыстар;
резидент еместерден, егер осы резидент еместердің бере- шегі олардын тұрақты мекемесіне немесе мүлкіне қатысты бол- са, Қазақстан Республикасында орналасқан тұрақты мекемесі немесе мүлкі бар резидент емес - эмитенттерден алынатын бо- рыштық бағалы кағаздар бойынша сыйақылар нысаныңдағы табыстар;
тұрақты мекеме аркылы Қазақстан Республикасындағы қызметіне байланысты резиденттерден немесе резидент емес- терден алынатын роялти түріндегі табыстар;
Қазақстан Республикасында орналасқан мүлікті жалға беруден түскен табыстар;
Қазақстан Республикасында орналасқан жылжымайтын мүліктен алынатын табыс;
Қазақстан Республикасында туындайтын тәуекелдерді сақ- тандыру немесе кайта сактандыру шарттары бойынша сақтандыру сыйлықақылары нысаныңдағы табыстар;
тараптардың бірі Қазақстан Республикасы болып табы- латын халықаралық тасымалдарда көлік қызметін көрсетуден түскен табыстар;
Қазақстан Республикасында жеке еңбек шарты (келісімшарт) бойынша немесе өзге де азаматтық-кұқыктық сипаттағы шарт бойынша қызметтен түскен табыстар;
резидент заңды тұлғаға қатысты нақтылы тұлғаларға жүктелген басқару міндеттерін орындауға байланысты басшылардын каламақылары және (немесе) басқару органыңың ди- ректорлар кеңесінің, басқарманың немесе өзге де органның мүшелері алатын төлемдер;
Қазақстан Республикасында тұруға байланысты төленетін үстеме ақылар;
материалдық, әлеуметтік игіліктер үшін жұмЫс беруші не- месе жалдаушы шеккен шығыстардың өтем нысаныңдағы та- быстары немесе Қазақстан Республикасында жұмыс істейтін резидент емес жеке тұлғалардын өзге де материалдық пайдала- ры, оның ішінде тамақтандыруға, тұруға, оқу мекемелерінде балалар оқытуға жұмсалған шығыстар, отбасы мүшелерінің де- малыска барып-келу шығыстарын қоса алғанда, демалысқа бай- ланысты шығыстар;
резидент жинактаушы зейнетақы қорлары жүзеге асыра- тын зейнетақы төлемдері;
кімге төлем жүргізілетініңе қарамастан, өнер қызметкерлеріне: театр, кино, радио, теледидар артистеріне, музыкант- тарға, суретшілерге, спортшыларға Қазақстан Республикасын- дағы қызметтен төленетін табыстар;
резиденттер төлейтін ұтыстар;
Қазақстан Республикасында жеке (кәсіби) тәуелсіз кыз- мет көрсетуден алынған табыстар;
Қазақстан Республикасында орналасқан мүлікті тегін алу нысаныңдағы табыстар, оның ішінде осындай мүліктен түсетін табыстар;
Қазақстан Республикасындағы қызметнегізіндетуындай- тын табыстар резидент еместердің Қазақстан Республикасын- дағы көздерден алған табыстары деп танылады.
Салық төлеушілерді осылайша бөлу мемлекеттің салықтық юрисдикциясының шегін анықтауға, салық ішінде салық салу мақсатында мемлекеттің аумағын айқындауға байланысты жүзеге асырылады. Сонымен қатар, халықаралық салықтық құқық- тың негізгі принципі аумактық принципі болып табылады.
Мемлекеттің аумағын айқындау салық төлеушілерді және салық салу объектілерін топтастыруға айтарлықтай септігін тигізеді. Халықаралық салықтық құқық пен Қазақстан Респуб- ликасының (және т.б. ТМД елдерінің) салықтық құқығында, сондай-ақ тиісті болса айтарлықтай заңдарда салық салу макса- тында мемлекеттің аумағын белгілеудің бірынғай шешімі әлі де көрініс таппаған.
Сонда да болса халықаралық салықтық құқық аясында ұзақ жылдар бойы жинақталған тәжірибелер мен кағидаларға назар аударсак онда аумактардың элементтері ретінде: мемлекеттік аумак; континентальдық шельф және айрықша (арнайы) эко- номикалық аймактар белгіленгенің байкаймыз.
Мемлекеттің аумағына әкімшілік аумактық бірліктер, ішкі сулар, аумактық өзендер (теңіздер), әуе кеңістігі жаткызылған.
Сонымен бірге айта кететін тағы бір жәйт, салықсалу объектісін мемлекет аумағына байланыстыра отырып айқындаудың киынға соғатыны болып отыр. Мәселен, халықаралық салықтық катынастардың қатысушысы болып табылатын көптеген елдерде шетелдік заңды тұлғалардың салық салынатын объектілеріне тауарларды өткізу-сатудан, жұмыстарды орындаудан, қызмет- тер көрсетуден түскен табыстары мен алған дивидендтері, проценттері, сыйақылары, сыйлықақылары және т.б. жаткызы- лады.
Қазақстан РеспубликасыныңСалықкодексініңтиісті бабын- да тұрақты мекемесі жоқ заңды тұлға-резидент еместің төлем көзінен салық ұсталатын табыстары ретінде: ақшаларды қолма- қол немесе қолма қол емес нысанда беру, бағалы кағаздарды, тауарларды, мүліктерді өткізу, қызметтерді көрсету немесе жұмыстарды орындау көрсетілген.
Тараптардың бірі Қазақстан Республикасы болып табыла- тын, қосарланған салық салуды болдырмау және табыска не- месе мүлікке (капиталға) салықсалудан жалтарудың жолын кесу туралы халықаралық шарттың ережелері осындай шарт жасасқан мемлекеттердің бірінің немесе екеуінің де резиденті болып табылатын тұлғаларға қолданылады.
Қазақстан Республикасында қызметін тұрақты мекеме аркылы жүзеге асыратын резидент емес заңды тұлғаның салық салынатын табысын аныктау кезінде оның Қазақстан Республикасындағы, сондай-ақ одан тыс жерлердегі салық салынатын осындай табысты алу мақсатында басқаруға және жалпы әкімшілікке байланысты шеккен шығыстарын шегеріп тастауға халықаралық шарт ережелерімен жол берілсе, мұндай шығыс- тардың сомасы мынадай:
шығыстарды барабар бөлу әдісі;
шығыстарды шегерімге тура (тікелей) жатқызу әдісі бой- ынша анықталады.
Резидент емес заңды тұлға басқаруға және жалпы әкімші- лікке байланысты шығыстарын шегерімгежаткызудыңаталған әдістерінің бірін дербес таңдайды.
Басқарудын және жалпы әкімшілік шығыстардың шегерімін тұрақты мекемеге жаткызу әдісі (шығыстарды барабар бөлудің әдісі кезінде пайдаланылатын есептік көрсеткішті есептеп шы- ғару тәртібін қоса) жыл сайын қолданылады және салық орга- нымен келісе отырып қана өзгертілуі мүмкін.
Есептік көрсеткіш мына тәсілдердің бірі:
резидент емес заңды тұлғаның салық кезеңінде Казак-
стан Республикасында қызметін тұрақты мекеме аркылы жүзеге асырудан түсірген жылдық жиынтық табысы сомасының, ре- зидент емес заңды тұлғаның тұтас алғанды аталған салық кезеңіндегі жылдық жиынтық табысының жалпы сомасына қатынасы;г >
резидент емес заңды тұлғаның салық кезеңінде Казак- стан Республикасында тұрақты мекеме аркылы қызметін жүзеге асырудан түсірген жылдық жиынтықтабысы сомасының ре- зидент емес заңды тұлғаның тұтас алғанда аталған салық кезеңіндегі жылдық жиынтық табысының жалпы сомасына қатынасы;
Қазақстан Республикасындағы тұрақты мекеменің салық кезеңінің соңындағы жай-күйі бойынша қаржылық есебінде ескерілген негізгі құралдар кұныңыңрезидентемес заңдытұлғаның тұтас алғанда осындай кезеңіндегі негізгі құралдарының кұныңа қатынасы;
Қазақстан Республикасындағы тұрақты мекемеде жұмыс істейтін қызметкерлердің еңбекақы қорының салық кезеңінің соңындағы жай-күйі бойынша сомасының резидент емес заңды тұлға қызметкерлерінің тұтас алғанда осындай салық кезеңіндегі еңбекақы қорының жалпы сомасына қатынасы бой- ынша есептеп шығарылады.
Есептік көрсеткішті есептеп шығарудың жоғарыда аталған тәсілдерінің бірін резидент емес заңды тұлға дербес аныктайды.
Басқаруға және жалпы әкімшілікке жұмсалған шығыстардың есептесу жолымен анықталған сомасын растайтын құжат- тар болған кезде ғана олар тұрақты мекеменің шегеріміне жат- кызылады.
Растайтын құжаттарға мыналар:
резидент емес заңды тұлғаның қаржы есептілігінің көшір- месі, онда резидентемес заңды тұлға анықталған есептік көрсет- кішке байланысты:
тұтас алғанда жылдық жиынтықтабыстың жалпы сомасы;
тұтас алғанда қызметкерлердің еңбекақы қорының жалпы сомасы;
тұтас алғанда негізгі қаражаттың бастапқы және қалдық кұны;
әрбір бап бойынша шығыстардың ажыратылған жазбаша, оның ішінде басқару және жалпыәкімшілік шығыстарының жалпы сомасының ажыратылған жазбасы;
резидент емес заңды тұлғаның қаржылық есептілігінің аудиті жүзеге асырылған кезде оның қаржылық есептілігінің аудиті бойынша аудиторлық қорытындының көшірмесі жатады.
Қазақстан Республикасындағы тұрақты мекеменің шегері- міне жататын аталған шығыстар сомасының есебі Қазақстан Республикасының тиісті салық органыңа тапсырылатын қор- порациялық табыс салығы бойынша декларацияға қоса тірке- леді.
Басқару және жалпы әкімшілік шығыстардың барабар бөлуге жататын сомасы салық есептілігінде көрініс таппаса, мұндай шығыстар тұрақты мекеменің шегеріміне кабылданбайды.
Резидент еместің басқару немесе жалпыәкімшілік шығыс- тарын шегерімге тікелей жаткызу әдісін пайдалануы кезінде, осындай шығыстартұрақты мек^ме аркылы Қазақстан Респуб- ликасындағы қызметтен табыс табу мақсаты үшін нақтылы аныкталса және тікелей келтірілген болса, шығыстар Қазақстан Республикасындағы тұрақты мекеменің шегеріміне жаткызы- лады. Аталған шығыстар растайтын құжаттар болған кезде ғана тұрақты мекеменің шегеріміне жатады. Растайтын құжаттар мыналар:
тұрақты мекеме аркылы қызметтен табыс табу мақсатын- да Қазақстан Республикасының аумағындағы резидент емес заңды тұлға шеккен шығыстарды растайтын бухгалтерлік құжат- тар;
тұрақты мекеме арқылы Қазақстан Республикасындағы қызметтен табыс алу мақсатында Қазақстан Республикасынан тыс жерлерде резидент емес заңды тұлға шеккен шығыстарды растайтын бухгалтерлік құжаттардың көшірмелері болып табы- лады.
Халықаралық шарт талаптарын орындау кезінде резидент емес табыс салығының бұрын ұсталған сомасын кайтару мак- сатымен салық органыңа уәкілетті мемлекеттік орган белгілеген тәртіп пен нысан бойынша өтініш табысетеді.
Салық органы аталған өтінішті және кажетті құжаттарды карайды, өтініш бойынша шешім қабылдап, резидент емеске және банкке хабарлайды.
Үсталған табыс салығын кайтаруға салық органы куәландырған өтінішті алған кезде, банк осындай өтінішті берген ре- зидент емеске есептелген банк сыйақыларымен бірге өтініште көрсетілген шекте шартты банк салымындағы сомаға иелік етуге құқықбереді.
Өтініш бойынша теріс шешім кабылданған кезде және резидент еместен салық органыңың шешіміне шағымдану туралы хабарламаны белгіленген мерзім ішінде алмаған жағдайда салық органы халықаралық шарттың ережелерін қолданудан бас тар- ту туралы хабарламаны резидент емес алған күннен бастап он жұмыс күні өткен соң, резидент еместің табыстарын салық са- лудан босатудан бас тартуды куәландыратын құжатты қоса тіркеп, етініште көрсетілген және шартты банк салымына орналастырылған соманы есептелген банк сыйақыларымен бірге мемлекеттік бюджетке аудару туралы инкассолықөкімді банк- ке жібереді.
Салықорганыңыңосындайтеріс шешімімен келіспеген жағ- дайда резидент еместің осындай шешімді алған күннен бастап он жұмыс күні ішінде оның шешіміне шағымдану туралы бір мезгілде салық органыңа хабарлай отырып, халықаралық шарт- тың ережелерін қолданудың дұрыстығына қатысты мәселені кайта карау туралы уәкілетті мемлекеттік органға өтініш жа- сауға құқығы бар.
Резидент еместің шартты банк салымдары үлттық немесе шетелдік валютада ашылады. Шартты банк салымдары шетелдік валютада ашылған жағдайды, табыс салығының және банк сый- ақыларының сомасы бюджетке салықтөлеген кездегі Қазақстан Республикасы Үлттық Банкінің ресми бағамы бойынша есеп- телген ұлттық валютамен аударылады.
Резидент еместің және салық агентінің салық органы кан- дай да бір шешім кабылдағанға дейін шартты банк салымында орналасқан табыс салығы сомасына иелік етуге құқығы жоқ.
Шартты банк салымы туралы шарттың ережелері бұзылған және табыс салығының ұстап қалған сомасы мемлекеттік бюд- жетке банктің кінәсінен уақтылы аударылмаған жайғдайда, банк Қазақстан Республикасының заң актілеріне сәйкес жауапкер- шілікке тартылады.
Салық органдары шартты банк салымдарында орналасты- рылған, халықаралық шарттың ережелерін қолдануға кұқығы бар резидент еместерге төленген, сондай-ақ мемлекеттік бюд- жетке аударылған табыс салығының сомасына есеп жүргізіп отырады.
Шартты банк салымында орналастырылған табыс салығын мемлекеттік бюджетке аудару жөніңдегі міндеттемелерді банк- тіңорындауы мүмкін болмаған жағдайда, төлем көзінен алына- тын табыс салығын, банк сыйақыларын және мемлекеттік бюд- жетке салықты дер кезінде аудармағаны үшін айыппүл санк- цияларын аудару жөніңдегі міндеттемелерсалықагентіне жүкте- леді.
Қазақстан Республикасы тараптардың бірі болып табылатын халықаралық тасымалдардағы көлік қызметін көрсетуден түскен, халықаралық шарт ережелерін қолдануға құқығы бар резидент емес заңды тұлға алатын табыстар, оның Қазақстан Республикасында осындай қызметпен байланысты тұрақты мекемесі болған жағдайда резиденттігін растайтын құжат негізінде халықаралық шарттың ережелерін қолдануға өтініш бермей-ақ салық салудан босатылуға тиіс. Осыған орай, резидент емес заңды тұлға халықаралық тасымалдардағы көлік қызметін көрсетуден түскен (халықаралық шартқа сәйкес салық салуға жатпайтын) және Қазақстан Республикасыныңаумағын- да көлік қызметін көрсетуден түскен (салық салуға жататын) табыстар сомасына бөлек есеп жүргізуге, сондай-ақ аталған та- быстарды қорпорациялықтабыс салығы бойынша декларация- да көрсетуге міндетті.
Қорпорациялық табыс салығы бойынша декларациядағы салық салынатын табыстың жалпы сомасы бөлек есеп жүргізу негізінде есептелген, халықаралық шартқа сәйкес салық салу- дан босатылуға тиіс салық салынатын табыстын сомасына азай- тылады.
Халықаралық шарттын ережелерін дүрыс қолданбау салық- ты мемлекеттік бюджетке төлемеуге немесе толық төлемеуге әкеп соккан жағдайда, салық төлеуші Қазақстан Республика- сының заң актілеріне сәйкес жауапты болады.
Резидент емеске дивидендтер, сыйақылар (проценттер), ро- ялти түріндегі табыстарды төлеу кезінде, егер осындай резидент емес табыстарды түбегейлі алушы болса және халықаралық шарттың ережелерін қолдануға құқығы болса, онда резидент емес резиденттікті растайтын құжат негізінде халықаралық шарттың ережелерін қолдануға өтініш бермей-ақ, салық агенті- нің тиісті халықаралық шарт ережелерін қолдануға құқылы.
Салық органыңа төлем көзінен алынатын табыс салығы бо- йынша салықагенті ұсынатын есеп-қисапта халықаралық шарт- тардың ережелеріне сәйкес, төленген (есептелген) табыстар мен ұсталған салықтардыңсомасы, табыс салығының ставкасы және халықаралық шарттардың атауы көрсетіледі.
Резидент емес тұрақты мекеме аркылы Қазақстан Респуб- ликасындағы қызметтен түскен таза табысты түбегейлі алушы болса және тиісті халықаралық шарттың ережелерін қолдануға құқылы болса, мұндай резидент емес резиденттікті растайтын құжат негізінде халықаралық шарттың ережелерін қолдануға өтініш бермей-ақ таза табыска салық салуға қатысты халықаралық шарт ережелерін қолдана алады.
Резидент емес заңды тұлға қорпорациялық табыс салығы бойынша декларацияда ставканы, таза табыска салынатын салық сомасын және оның негізінде тиісті салық ставкасы қолданыл- ған халықаралық шарттың атауын көрсетуге міндетті.
Мемлекеттік уәкілетті орган белгілеген нысан бойынша халықаралық шарттың ережелерін қолдануға өтінішті салық орга- ны мынадай талаптар орындалған кезде:
жұмыстарды орындауға (қызметтер көрсетуге) немесе өзге де мақсаттарға жасалған келісім-шарттардың (шарттардың, келісімдердің) көшірмелерін;
құрылтай құжаттарының көшірмелерін;
халықаралық тасымалдарда және Қазақстан Республика- сының аумағында көлік қызметтерін көрсетуден түскен табыс- тар сомасының ажыратылған жазбасын;
резидент еместін әр түрлі жұмыстарды орындаған кезінде объектіні пайдалануға қабылдау актісін, көрсетілген қызметтер үшін табыс алғаның растайтын шотты немесе төлем құжатын табыс еткен;
салық агенті есептелген және (немесе) төленген табыс- тар және ұстап калған салықтар сомасын растайтын бухгал- терлік құжаттарды табыс еткен;
Қазақстан Республикасы халықаралық шарт жасасқан өтініш берушінің мемлекетінің кұзыретті немесе уәкілетті орга- ны өтініш берушінің резиденттігін растаған;
Қазақстан Республикасының заңдарында немесе тарап- тарының бірі Қазақстан Республикасы болып табылатын халық- аралық шартта белгіленген тәртіппен қойьшған қол мен резидент еместің резиденттігін растаған органның мөрін (резидент- тігін растайтын құжатты) дипломатиялық немесе консулдық заңдастыруды жүзеге асырған кезде кабылдайды.
Жоғарыда айтып өткеніміздей, халықаралықсалықтық келі- сімдердің негізгі мақсаты халықаралық салық салу жүйесінде жиі көрініс табатын даулы жағдайларды, яғни табыстар мен мүліктерге, капиталға қосарлап салық салуды жою, жол бер- меу, болдырмау немесе олардың мөлшерін азайту болып табы- лады.
Қосарлы, не болмаса одан да көп салық салу салық салуға қатысты әр мемлекеттің ұлттық кұқык жүйесінде белгіленетін салық салу объектісі мен салық салу субъектісі сиякты өзара байланыскан салықтық міндеттеме элементтерімен шартталынады. Қосарлы салық салу мемлекеттер арасындағы экономикалық қатынастардың ойдағыдай дамуына, капиталдар мен тех- нологиялардың қозғалысына және тауарлар мен түрлі қызмет көрсетулер айырбасына кері ықпалынтигізіп, кедергі келтіреді.
Қосарлы салық салу өзінің мән-жайына қарай: халықаралық заңи қосарлы салық салу; халықаралық экономикалық қосарлы салық салу болып екіге бөлінеді.
Экономикалық қосарлы салық салу деп бірнеше салық төлеушіге бір салық базасы бойынша екі мәрте не болмаса одан да көп салық салуды айтамыз.
Заңи қосарлы салық салу бірнеше мемлекет аумақтарында тиісті қызметтерін атқарып жаткан бір салық төлеушінің бір салық салу объектісіне қатысты бір салық кезеңі ішінде екі мәрте (кейде одан да көп) салық салу болып табылады.
Халықаралық заңи қосарлы салық салу мынадай жағдайларда:
бірнеше мемлекеттің ұлттық заңдары бойынша салық тө- леуші резидент ретінде танылған және осыған орай әр мемле- кеттің алдында салық салу объектілеріне қатысты бір мезгілде орындалуға тиіс толық салықтық міндет жүктелген;
мемлекет резидентінің басқа мемлекеттің аумағында пай- да болған салық салу объектісіне орай сол мемлекеттердің екеуі де осы объектіден салық алған;
өз аумақтарында салық салынатын объектісі бар салық төлеушіге, оның өздерінің резиденті еместігіне қарамастан бірнеше мемлекет тарапынан шектелген мөлшерде салық салынған кезде туындайды.
Қазақстан Республикасы қосарлы (кейде одан да көп) салық салуға жол бермеу мақсатында көптеген халықаралық шарттар- ға қатыса отырып, сондай-ақ осындай мәселелерді шешу жолында мынадай мемлекеттермен:
Үлыбританиямен (1993);
Италиямен (1995);
Польшамен (1995);
Венгриямен (1995);
Пәкстанмен (1995);
Түркиямен (1996);
Үлыбританияның біріккен қорольдігімен және Солтүстік Ирландиямен (1996);
Америка Құрама Штаттарымен (1996);
Канадамен (1997);
Нидерланды қорольдігімен (1997);
Әзербайжанмен (1997);
Өзбекстанмен (1997);
Украинамен (1997);
Ресей Федерациясымен (1997);
Иранмен (1997);
Индиямен (1997);
Кырғызстанмен (1997);
Беларусьпен(1997);
Литвамен (1997) келісімге келіп, аталмыш конвенцияларды (көрсетілген жылдарда) бекіткен болатын.
Сонымен, қосарлы, кейде одан да көп салық салуға жол бер- меу үшін осы мәселелерді үлттық салықтық заңдардың көмегі- мен біржақты реттеу және бірнеше мемлекеттердің (үкімет- тердің) арасында жасалынатын қосарлы салық салуды болдыр- мау туралы шарттардың негізінде көпжақты реттеу сиякты тәсілдерді коддануға болады.
Қосарлы салық салу мәселелерін шешу барысында көптеген мемлекеттердің ұлттық салық заңдарында:
салық салынатын объектісінің белгілі бір бөлігін шегеріп тастау;
салық салу объектісінің шегерілген бөлігін тек салық ставкасын есептеп шығару кезінде есепке алу;
мемлекеттен тыскары жерлерде келтірілген шығындарды салық салу базасынан шегеріп тастау;
мемлекет резидентінің басқа мемлекегте шығарылған шы- ғының, екінші мемлекетте тапкан пайдасы есебінен шегеріп тас- тау аркылы оның шетелдік пайдасының мөлшерін айқындау;
мемлекет резидентінің осы мемлекетте және одан тысқа- ры жерлердегі салық салу объектілерінің барлық бөліктерін 'есепке алу аркылы оның салық салу базасын айқындау бары- сында барлықсалықсалу объектілеріне есептелінген салықок- ладынан басқа мемлекеттерде төленген салық сомасын шегеріп тастау сиякты әдістер қолданылады.
Қосарлы салықсалуды жоюға бағытталған халықаралық салықтық шарттардың мән-жайларын қорытындылау кезінде:
резиденттілікті айқындау институтын;
мемлекеттің салықтық юрисдикциясын (кұзырын) шек- теу институтын;
қосарлы салық салуды жою әдістерінің институтын көзделген мақсатка сәйкес бөліп шығаруға болады.
Халықаралықсалықсалу теориясы мен практикасында заңды тұлғалардың резидент болып табылатының айқындау мақ- сатында:
Инқорпорация тесті;
Заңды мекенжай тесті;
Орталық басқаруды және бақылауды жүзеге асыратын орны тесті;
Компанияны күнделікті (агымдағы) басқаруды жүзеге асы- ру орны тесті;
Іскерлік мақсат тесті не болмаса аталған тестердің кейбірі біріктіріліп қолданылады.
Инқорпорация тестісі негізінде қандай болмасын елде орна- ласқан (қүрылған, тіркелген) заңды тұлға сол елдің резиденті болыптанылады.
Заңи адрес тестісі негізінде қандай болмасын елде өзінің зэнды мекен-жайын тіркеткен (тіркеуден өткізген) заңды тұлға сол елдің резиденті болып саналады.
Орталық басқаруды және бақылауды жүзеге асыратын орын тестісі негізінде белгілі бір елде орналасқан өзінің орталық бас- қару органы аркылы компанияға жалпы басшылық ету жүзеге асырылса және компания қызметіне бақылау жүргізілсе, заңды тұлға сол елдің резиденті болып танылады.
Компанияны ағымдағы басқаруды жүзеге асыру орны тестісі негізінде белгілі бір елде орналасқан, компанияның қызметін күнделікті басқаратын нақтылы атқарушы органы бар заңды тұлға сол елдегі нақтылы салықтық құқықтық қатынастың субъектісі болып табылады.
Іскерлік мақсат тесті негізінде нақтылы елдің аумағында өзінің іскерлік операцияларының негізгі көлемі жүргізілсе заңды тұлға осы елдің резиденті болып танылады.
Жеке тұлғаларды резидент деп тануға байланысты халық- аралықсалықтыққатынастарда қолданылатын критерийлерге:
Тұрақты тұратын (үйреншікті) үй-жайы орналасқан орны тесті;
Өмірлік мүдделер (жекеше және экономикалықбайланыс- тар) орталығы тесті;
Кәдімгі тұрып жатқан орны тесті;
Азаматтықтесті жатады.
Осы орайда (заңды және жеке тұлғаларды резидент деп та- нуға байланысты) аталған тестілердің Қазақстан Республика- сының салық салу жүйесіңде орын алғаның білу кажет.
Қазақстан Республикасы Салық кодексінің 176-бабының 3-тармағының 1)-4) тармақшаларында жеке тұлғалардың резиденттілігіне қатысты тестер толығымен, ал 5) тармақшасының екі абзацындағы ережелерде заңды тұлғалардың резиденттігіне байланысты - инқорпорация тестісі мен күнделікті (ағымдағы) басқаратын нақтылы атқарушы органы (тиімді басқару органы) орналасқан орны тестісі көрініс тапқан.
Пысықтау сауалдары:
Халықаралық салық салу жүйесі мен халықаралық салықтық қүкык жөніңде не айта аласыз?
Резиденттік және аумактықсалықтық қатынастардағы шетелдік элементтерге байланысты қандай ақпараттарыңыз бар?
Халықаралық салықтық құкыктың пәні, дереккөздері және құқықтық реттеу ерекшеліктері туралы не білесіз?
Халықаралық салықтық шарттарға қатысты салық салмағы.
Халықаралық қосарлы салық салудың туындау себебі, оларды болдырмаудыңтәсілдері мен құқықтық негіздері қандай нормативтік құқықтық актілерде белгіленген?
Халықаралық қосарлы салықсалу немесе қосарлы салықсалуға жол бермеу жөніңдегі халықаралықсалықтық келісімдердің заңи күші және олардың ұлттық құқық жүйесінде атқаратын рөлі.
Халықаралық салықтық құқық аясындағы мемлекеттін салықгык юрисдикциясының айрықша мән-жайы және оның қосарлы салық салуға қатысты аткаратын рөлі.
Жалпы бөлім институттары бойыншақорытынды тужырымдар
Салықдеп, мемлекет тарапынан біржақты шығарылған заңдардың негізінде, сол заңдарда нақтылы айқындалған мөлшерде және катаң белгіленген мерзімде Республикалық немесе Жергілікті бюджет кірісін қалыптастыру мақсатында салықтық міндеттемелерін орындауға тиісті заңды және жеке тұлгалар- дан жүйеленген әрі тұрақты түрде мемлекеттік уәкілетті органдар алатын баламасыз, кайтарымсыз, ақшалай (кейде заттай) міндетті төлемді айтамыз.
Салықтар қоғамдағы экономикалық қатынастардың аса қажетті буыны, бюджет-қаржы жүйесінің маңызды құраушы- сы, әлеуметтік-саяси қатынастардың басты элементі, мемлекет- тік кірістін негізгі нысаны, жалпы-мемлекеттік қаржылардың элементі, қоғамдық өндіріске мемлекет тарапынан экономикалық ықпал ету үшін пайдаланылатын механизм, бюджет кірісін қамтамасыз ететін тетік, экономиканы реттеу және ынталандыру құралы, дербес экономикалық категория, мемлекеттік бюджет кірісі мен қорпоративтік және жеке меншік шаруашылық аялардағы қаржылық қатынастарға тікелей қатысы бар объективті-субъективті қаржылық-экономикалық және қүкыктық қоғамдық құбылыс болып табылады.
Салық төлеушінің (оған қатысты заңи фактілерге сәйкес) салық төлеу жөніңдегі мемлекет алдындағы міндетін оның салықтық міндеттемелерінде нақтыландыратын, республикалық немесе жергілікті бюджетке төленетін салықтық төлем сома- сына байланысты салықтық міндеттемені айқындайтын, сондай- ақ мемлекеттің салық жүйесіндегі әрбір салықтың әлеуметтік- экономикалық және заңи мән-жайыныңтектік белгілерін, қол- данылу тәртібін ашып көрсететін Қазақстан Республикасының Салық кодексінде белгіленген әрбір салықтың құрамдас бөліктерінің кешені - салық элементтері болып табылады.
Салық салу жүйесі мемлекеттің салықтық кұзырының ауқы- мында жұмыс істейді. Мемлекеттің салықтық қүзыры Кдзақстан Республикасының Конституциясында айқындалып, Салық кодексінің ережелерінде заңдық көрініс тапқан тиісті мемле- кеттік билік органдарының салықтар мен басқа да міндетті төлемдерді белгілеу және алу жөніңдегі мемлекеттік өктем өкілеттіліктері қамтитын ая болып табылады, сондай-ақ ол эко- номикалық кеңістіктегі мемлекеттің салық салу жүйесінің стра- тегиялық әлеуетін қалыптастырады.
Алымдар дегеніміз уәкілетті мемлекеттік органдар тарапынан өздеріне өтінуші қатысты тұлғаларға белгілі бар көрсетілген тиісті қызметтер мен берілген құқықтар немесе арнайы рұқсат- тар үшін сол заңды немесе жеке тұлғалардан алынатын мақсат- ты, эквивалентті әрі міндетті ақшалай төлемдер.
Баж деп арнайы мамандандырылған уәкілетті органдар та- рапынан өздеріне өтінуші тұлғаларға қатысты жасалған заңи маңызы бар белгілі бір іс-қимылдар және берілген ресми құжат- тар үшін сол заңды немесе жеке тұлғалардан алынатын эквива- лентті, міндетті ақшалай төлемді айтамыз.
Талемақы уәкілетті мемлекеттік органдар тарапынан өзде- ріне өтінішпен келуші тұлғаларға көбінесе материалдық көрініс табатын, сондай-ақ кейде басқаша мақсатта пайдаланылатын белгілі бір объектілерді, не болмаса соларға байланысты рұқсат- тарды және кұқықтарды бергені үшін сол заңды немесе жеке тұлғалардан алынатын біршама-эквивалентті, міндетті ақшалай төлем.
Қазақстан Республикасының қазіргі салық жуйесі өзінің құрылу және жүмыс істеу негізіндегі экономикалық-құқықтық принциптерінде көзделген әлеуметтік-экономикалықбасымдылықтарға орай салықтар мен басқа да міндетті төлемдерді мем- лекеттік бюджет шығысының әлеуметтік бағдарына байланыс- ты бөледі. Осындай мән-жайлар тұрғысынан салық жүйесіндегі іс-қимылдарға қатысушылардын құқықтары мен міндеттері, орталықга және жергілікті аумактарда жүргізілетін салық әкім- шілігінің негізгі бағыттары, республикалық және жергілікті фисқалдық мүдделерді нақтыландыруға кажетті ақпараттар ба- засы, мемлекеттік бюджет кірістері мен шығыстарын тендес- тірудің кешенді принциптері айкыңдалады.
Қазақстан Республикасының салық жүйесі мынадай құрылымдық элементтерден:
салықтарды белгілеу және салық салу аясына енгізу тәртібі мен негіздерінен (заң актілерінде белгіленіп, бекітілуі);
салықтар жүйесінен (алынатын салықтар мен міндетті төлемдердің түрлері және тізілімі);
салықтардың алыну көздерінен;
салықтарды (мәжбүрлеп) алудың принциптері мен түрлерінен;
салықтарды алу деңгейлерінен;
мемлекеттік салықтық бақылаудың нысандары мен әдістерінен;
салықтөлеушілердіңтиісті құқықтары мен міндеттерінен;
мемлекеттік органдардың өкілеттіктерінен;
салықтық қатынасқа қатысушылардың құқықтары мен заңды мүдделерін қорғау тәсілдерінен тұрады.
Мемлекеттің салық жүйесі егемен еліміздің нақтылы даму кезеніңдегі экономикалық кеңістік пен мемлекеттік құрылыс процесінде және мемлекеттік басқару жүйесінде әр алуан қырларымен, әсіресе фисқалдық, реттеуші функциялары мен ерекшеленетін ұйымдық-құқықтық механизм болып саналады.
Мемлекеттіңсалықжүйесі ретінде экономикалық-құқықтық жәнеәдістемелік-функционалдықпринциптері кешенің қаржылық-бөлу процестерінде іске асыру қызметімен тікелей айналысатын қаржылық және салықтық әкімшілік жүргізулеріне кажетті әмірлі билік (императив) берілген уәкілетті мемлекеттік органдар көрініс табады. .
Мемлекеттің саяықтық қызметі Қазақстан Республикасы- ның салық жүйесі ауқымындағы салық салу процесін ұйымдас- тыруға және салық салуға байланысты барлық мән-жайларды (салықтар мен басқа да міңдетті төлемдердің шамасын және ставкаларын, салықтөлемдерінің сомаларын есептеу және оларды бюджетке төлеу тәртібін, өздеріне қатысты заңи фактілер негізінде салықтық міндеттемелер жүктелген заңды және жеке тұлғалардың шеңберін, салық жүйесінің барынша жұмыс істеу механизміндегі фисқалдық және реттеуші функциялардың өзара іс-әрекетін, сондай-ақ олардың балансты болуын) қамтамасыз етуге бағытталған, салықтық заңнамалық актілерге негізделген, мемлекеттің объективті экономикалық қызметі болып табы- лады.
Мемлекеттің салықтық қызметі:
1) мемлекет аумағындағы салықтар мен өзге де міндетті төлемдерді, олардың түрлерін, ерікті төлеу және мәжбүрлеп алу тәртібін белгілеу, салық жүйесі мен салықтық құрылымдарды қалыптастыру және олардың ойдағыдай қызмет атқаруларын қамтамасыз ету, сондай-ақ қоғамның әлеуметтік-экономикалық аясын салықтық реттеу жөніңдегі Мемлекеттің біртұтас өзінің немесе өзі айрықша уәкілеттілік берген мемлекеттік органда- рының қызметі ретінде,
2) барлық салық төлеушілердің өздеріне тиесілі салықтық міңдеттемелерін дұрыс атқаруларына жағдай жасау және салық әкімшілігін толықканды жүргізу, оның ішінде салықтық тек- серулердің жемісті жүзеге асырылуына баса назар аудару, сон- дай-ақ заңда көзделген келеңсіз сәттердің орын алуына байла- нысты салықтарды мәжбүрлеп алу жөніңдегі арнайы уәкілетті салық органдарының іс-қимылдары магынасында сипатталады.
Мемлекеттің салықтық қызметі қоғамның әлеуметтік-эко- номикалықаясындағы қаржылық-бөлу процестерінің жай-күйін салық жүйесінің тұрақты әрі тиімді жұмыс істеу әлеуетіне тә- уелді мемлекеттік бюджеттің салықтық кірістері мен бюджеттік шығыстары арасындағы өзара байланыстың сандық және сапалық көрсеткіштері аркылы ашып көрсететін қызмет қатарына жатады.
Салық салу саласында үдайы жүзеге асырылатын салық әкімшілігі бухгалтерлік есептін сапасын жақсартуға, электрондық құжат айналысындағы салық есептемесі нысандарын жіктеу аркылы олардың ақпараттарын нақтыландыруға, салықтық заң актілерініңсақталуына, салықтөлеушілердіңмүдделерін назар- дан қалыс қалдырмауға, салық төлеушілерді, салық салу объектілерін және салықсалуға байланысты объектілерді есеп- ке алу тәртібі мен тиімділігін тексеруге, республикалық және жергілікті бюджеттерге түсуге тиіс салықтар мен өзге де міндетті төлемдер жөніңде тиісті салық органдарынан мәліметтер алып отыруға, жеке тұлға төлейтін мүлік салығын, көлік құралдары салығын және жер салығын жинауды жүзеге асыруға уәкілетті жергілікті әкімдіктерге салықтық заңнамалық актілердің талап- тарын дұрыс орындау жөніңде кеңес беруге бағытталған мемлекеттің салықтық қызметінің бір кыры болып табылады.
Мемлекеттің салықтық қызметі ауқымында жүргізілетін салық әкімшілігі макроэкономикалық өсу тұрғысынан және халықаралық салық салу стандарттарының өркениетті үлгілеріне сай қоғам мен мемлекеттің, сондай-ақ қорпоративтік шаруашылық (ішінде жеке меншік негізіндегі жекелей кәсіпкерлік кыз- мет) субъектілерінің экономикалық-қаржылық мүдделерінің балансты болуын көздейді және соны қамтамасыз етуге атсалысады.
Қоғам мен мемлекеттің экономикалық-қаржылық мүдделерін қамтамасыз етуге кажетті салықтық қаражаттарды мем- лекеттік бюджет кірісіне жұмылдыруға ат салысатын, заңи және экономикалық табиғаты бойынша біртекті салықтық қатынас- тарға мемлекет тарапынан әмірлі ықпалын тигізетін, салықтық қатынастартуындайтын, өзгеретін және жойылатын объективті- субъективтік экономикалық кеңістікті толығымен қамтитын айрықша қуатты құрал саяықтық қуқық болып табылады.
Салықтық қщық қоғамдық-мемлекеттік манызы бар айрыкша объективті-субъективтік экономикалық аяны толығымен қамти отырып осы салық салу саласындағы айтарлықтай тұрақ- ты ұйымдастырушы және материалдық сипаттағы салықтық қатынастарды реттейтін, әлеуметтік және фисқалдық саясаттың ұстанымын көздейтін, мемлекетбилігінің әкімшілік және эко- номикалық әлеуетінің салықтық кұзырындағы заңи және экономикалық мазмұнды кұқыктық нормалардың жиынтығынан тұратын қщықтық құралым ретінде көрініс табады.
Салықтық құқық нормаларында мемлекеттің ішкі және сырт- кы салық саясатының (ұстанымдарында) көзделген болашақ қоғамдық байланыстардын яғни салықтық қатынастардың аса ұтымды теориялық-практикалық модельдері бекітіледі, сондай- ақ осындай үлгілердің негізінде біруақытта салықтық құкықтық нормаларда белгіленген субъективтік құқықтар мен заңи міндет- тер аркылы жаңағы салықтық қатынастар салықтық құқықтық қатынастар түрінде қалыптасады.
Салықтық кұқык мемлекеттің салықтық қызметінің процесінде туындайтын қоғамдық қатынастарды реттейтін құқықтық нормалардың жиынтығы болып табылады.
Салық салу процесін негіздейтін салықтық құқықтық нор- маларда мүмкіндігінше мемлекет пен салықтөлеушілердің эко- номикалық-қаржылық мүдделерінің қарама-кайшылығы еске- ріледі.
Салықтық құқық мемлекеттің салық саясатының экономикасы тұрғысынан Қазақстан Республикасына тартылатын халықаралық инвестицияларға салық салуды төмендетуді немесе толығымен жоюды көздейді.
Салықтық құқық мемлекеттік шаруашылықаясындағы, сон- дай-ақ қорпоративтік және жеке меншік шаруашылықтар аяла- рындағы фисқалдық қатынастардың құқықгык негізін құрайды.
Салықтық құкық Қазақстан Республикасындағы салық са- лудың заңи негізін құрайды, сондай-ақ ол мемлекеттің салық- тық қызметінің құқықтық нысаны болып табылады.
Салықтық құқық мемлекеттің салық жүйесінің фисқалдық күш-қуаты негізінде қалыптастырылатын бюджеттік кірістінсалықтық бөлігін бюджеттік шығыстың көлемімен байланысты- рады.
Салықтық құқық салықтық механизмнің барлық элементтерін айқындай отырып, мемлекеттің салықтық менеджментінің негізін қүрайтын салықтық міндеттемелердің орындалуын кам- тамасыз етеді.
Салықтық күқық салық Салу аясында туындайтын транс- ферттік сипаттагы салықтық қатынастардың нақтылы матери- алдық тиімділігін республикалық және жергілікті бюджеттер арасындағы трансферттік реттеу көлемімен үштастыруды көздейді.
Қазақстан Республикасының Салық кодексі салықтар мен бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдерді белгілеу, енгі- зу, есептеу және төлеу тәртібі жөніңдегі билік қатынастарын, сондай-ақ мемлекет пен салық төлеуші арасындағы салықтық міндеттемелерді орындауға байланысты қатынастарды, яғни салық салу саласында туындайтын біртектес, бірақ өздеріне тән экономикалық және құқықтық мән-жайларына қарай ерекше- ленетін қоғамдық қатынастарды айтарлықтай толық әрі жүйелі түрде реттеуді қамтамасыз ететін, бірыңғай, жинақталған және қыйсындылық тұрғысынан іштей үйлестірілген кодификация- ланған нормативтік құқықтық акт.
Салықтық қщықтық нормалар мемлекеттің салықтық қызметінің барысында туындайтын салықтық қатынастарды реттеуге ат салысатын, көптеген қаржылық құқықтық қатынас- тардың ішінен айрықша дараланып, кеңарналы транзиттік кара- жаттар ағымын мемлекеттің бюджет жүйесіне бағыттап, бағдар- лауды мақсаттайтын әрі күнделікті жүзеге асыратын, көбінесе императивтік-әмірлі, сонымен бірге қажетті кездерде диспози- тивтік-икемді, мемлекет пен қоғам тарапынан әрдайым шексіз әлеуметтік үмітартылатын және мол материалдықмүдде жүкте- лінетін қүкықтық нормалар болып табылады.
Салықтық құкықтық нормалар деп, мемлекеттің салықтық қызметінің процесінде туындайтын салықтық қатынастардың қатысушылары үшін жүріп-тұру қағидаларын белгілейтін құқықтық нормаларды айтамыз.
Салықтық құқықтық нормалар деп заңи күші мемлекеттік билік органдары мен салық төлеушілердің өзара салықтық карым-к.атынастарын ұйымдастыратын мемлекеттің салық жүйесінің ауқымына таралатын, салықтық нормативтік құқық- тық регламенттеу аясындағы барлық қатысушылардын фисқалдық сипаттағы құкыктары мен міндеттерін мұкият белгілеп ай- кындайтын, салық жүйесінің стратегиялық әлеуетін қамтама- сыз ету тұрғысынан ұзак мерзімді көздей отырып салықтық заң актілерінде қалыптастырылған, сондай-ақ құрамындағы импе- ративтік әмірлі талаптардың сакталуы мемлекеттік мәжбүрлеу шараларымен қорғалатын нақтылы жүріп-тұру кағидаларын белгілейтін құқықтық нормаларды айтамыз.
Салықтық қуқықтық қатынастар дегеніміз, мемлекеттін салықжүйесіндегі қатынастарғатікелей қатысушылардын өзара тығыз ұштасатын кұқыктар мен міндеттерінің айрықша мате- риалдық және ұйымдастыру мазмұнды сипатымен ерекшеле- нетін, сондай-ақ осындай құқықтар мен міндеттердің тиісті салықтық құқықтық нормалар негізінде орындалуы нақтылы көрініс табатын, қоғамдық-мемлекеттік маңызы аса зор, жал- пы мемлекеттік және жергілікті салық салу деңгейлерінде ту- ындайтын, әлеуметтік бағдарланған және экономикалық мән- жайлары басым құрделі салықтық қатынастар.
Салықтық құқықтық қатынастар деп мемлекеттің фисқалдық жүйесіндегі мемлекеттік салықтық қызметтің барысында, салықтық құқық нормаларының негізінде туындайтын салық- тық қатынастарды айтамыз.
Салықтық міндеттеме казіргі қоғам қажеттілігіне сай келетін салық салу жүйесін құру ісіне ат салысуы аркылы салықтық қатынастарға қатысушылардың құкыктары мен міндеттерін катаң айқындауға қол жеткізетін және ұлттық табысты кайта бөлуге қатысты экономикалық мән-жайлары мен өктем билік тұрғысынан ерекшеленетін құкыктық құрал ретінде танылады.
Салықтық міндеттеме түпкілікті нәтижесі өзіне тиесілі салықтық төлемінің сомасын мемлекет кірісіне аудару салық төлеушінің мемлекет алдындағы біржақты міндеттемесі.
Салықтық міндеттеме талаптарына сай салық төлеуші: салық органыңда тіркеу есебіне тұруға; салықсалу объектісі мен салық салуға байланысты объектіні айқындауға; салықтар мен бюд- жетке төленетін басқа да міндетті төлемдерді есептеп шығаруға, салық есептілігін жасауға, оны белгіленген мерзімде табыс етуге және салықтар мен бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдерді төлеуге міндетті.
Салықтарды саналы түрде, салықтық-құқықтық мәдениеттерін көрсете отырып, өз беттерімен төлеу салықтық міндетте- мені өз еркімен орындаудын бір тәсілі болса, отаныңа, егемен еліне деген патриоттық сезімі оянбаған және салықтық мәде- ниеті қалыптаспаған салық төлеуден жалтарушыларға, сондай- ак салықтарын уақтылы және толық мөлшерде төлемейтіндерге мәжбүрлеу шараларын қолдану жолымен, олардан салықтарды, салықберешектерін, заңды негізде белгіленген айыппұлдар мен өсімпұлдарды еселеп алу салықтық міндеттемелерді мәжбүрлеп орындату тәсілі болып табылады.
Салықтық ынталандыру әдетте салықтық құқықтық нормаларда, сондай-ақ тиісті салықтық келісімдерде белгіленген эко- номикалық тұрғьщан мұкият негізделген жеңілдіктер жүйесі ретінде стратегиялықсипаттағы және өзара байланыскан салық жеңілдіктері мен преференцияларының кешенің қалыптасты- рады.
Салықсалу процесінде пайдаланылатын салықтық ынталандыру әдістері (инвестициялықсалық преференциялары, нарық- тық дамудың нақтылы кезендерінде мемлекетке кажетті эко- номикалық секторларға берілетін салық женілдіктері) қоғам- ның экономикалық дамуына айтарлықтай ықпалын тигізеді.
Салықтық ынталандырма құрамында инвестициялық жеңіл- діктер мен инвестициялық кредиттер болады. Салықтық ынта- ландыру негізінде: салық жеңілдіктерін беру әдістерінің эко- номикалық сипаты; салық жеңілдіктерінің өндіріс тиімділігін арттыруға, бюджеттердің салықтық кірістерінің өсуіне бағыт- талуы; салық жеңілдіктерінің өкілді және заң шығарушы билік органдары тарапынан бекітілуі; салық жеңілдіктерін қолдану барысында қоғамдық-мемлекеттік, қорпоративтік және жеке- лей экономикалық-қаржылық мүдделердің ескерілуі; салық жеңілдіктерінің экономикалық негізделуі; инвестицияларды салықтық ынталандыру жүйесінің ұдайы өндіріспен байланысты- рылуы; инвестициялық салықтық преференциялардың мемлекеттіңәлеуметтік мақсатталған инвестициялық бағдарла- малары негізінде берілуі; салықжеңілдіктерінің бірінші кезек- те экспорттық өңдіріс аяларын бағдарлануы; салық жеңілдіктеріне байланысты мемлекет тарапынан берілетін арнаулы құқықтық кепілдіктің ұзак мерзімді және орнықты сипаты сияқты және т.б. принциптер жатады.
Салық, салу жүйесіндегі барлық салықтар мен өзге де міндетті төлемдер бойынша салықтық міндеттемелердің орындалуы объективті және субъективті жағдайларға орай салық салу аясында туындайтын экономикалық-құқықтық теріс маңызы мен келеңсіз мән-сипаты бар кұбылыстарды күні бұрын есепке ала отырып белгіленген мемлекеттік мәжбүрлеу шараларымен қамтамасыз етілген.
Мемлекеттік мәжбүрлеу салықсалу аясында қүкыкка кайшы іс-әрекет жасаған тұлғаға қатысты мемлекеттің каһарлы карым- тасы болып табылады.
Мемлекеттік мәжбүрлеу кешенді күқықтық институт ретінде салықтық, әкімшілік және кылмыстық кұқық нормаларынан тұрады.
Мемлекеттік мәжбүрлеу салық заңдарының тиісінше орын- далуын және салықтық құқықтық қатынастар аясындағы заңдылықтың сақталуын кепГлдендіреді.
Мемлекеттік мәжбүрлеу шараларын қолдану негізінде салықтық құқықтық қатынас субъектілерінің құқықка қайшы, кінәлі іс-әрекеттері (не әрекетсіздіктері) жатады.
Мемлекеттің салықтық қүрылысы мемлекеттің салық жүйе- сін құру негізіндегі ұйымдастыру-құқықтық және экономикалық-функционалдық принциптерді, салық жүйесінің негізгі функцияларын, салықтар мен салық нысаныңдағы міндетті төлемдердіңтүрлері мен топтастыру белгілерін, сондай-ақ оларды бюджеттер арасында бөлу тәртібін, салық жүйесін басқару әдістері мен басқару құрылымын және салық жүйесінің барлық элементтерінің өзара байланыстарын айқындайтын салық- тық құкыктың жалпы бөлімінің институты болып табылады.
Мемлекеттің салықтық құрылысының ірге тасын қалау, салық салу жүйесін ұйымдастыру және оны басқару принцип- тері мемлекеттіңсалықсаясатына сай болады және мемлекеттің салықтық құқығы осы саясаттың негізін қалыптастырады. Қазақстан Республикасының салық жүйесі тікелей салықгары басым англо-саксондық модель мен көбінесе жанама салықтар- ға бас иетін еуроконтинетальдық модельдердің жиынтығынан тұратын аралас салық салудың құкықтық моделін көрсетеді.
Мемлекеттің жүйесінің стратегиялық және функционалдық күш-қуатының нақты әлеуметтік-экономикалық аямен үйле- сімді әрі нәтижелі болуы осы жүйені салық төлеушілердің эко- номикалық жай-күйіне, салықты төлеу қабілеттілігіне және мемлекет шығыстарын тек қоғамдық маңыздылығы өте зор тұ- тыну аяларына бағыттау процестерін сапалы салық заңдарында нақтылы көздеп, белгілеу аркылы құруға байланысты болады.
Салық салу саласындагы мемлекеттік басқару деп, салық салу жүйесінде аясында өздеріне тиесілі мемлекеттік басқару-рет- теу қызметтерін жүзеге асыратын уәкілетті мемлекеттік органдардың және салықәкімшілігін жургізетін мамандандырылған салықоргандарының жүйесін айқындайтын, сондай-ақолардың салықтық қызметтерінің шеңбері мен тиісті өкілеттіліктерін белгілейтін салықтық құқықтың жалпы белімінің институтын айтамыз.
Салық салу аясын басқару механизміне халықаралық және отандық басқаруда кеңінен пайдаланылатын тәсілдерді енгізу салықтық төлем сомаларының ағымдарын айтарлықтай деңгейде басқаруды қамтамасыз етеді. Фисқалдық мониторинг жүргізу нәтижесінде салық жеңілдіктері мен кредиттерінің тиімді меха- низмін қалыптастыруға, фисқалдық жүйедегі жалпы салық режимін кадағалауға және салықтық баскдрудың басқа да тәсілдерін ұтымды пайдалануға қол жеткізіледі.
Салықтық басқару нәтижесінде мемлекеттің жиынтық кар- жылықбалансын - Республикалықбюджетті құруға қажетті өте тыңғылықты ақпараттық база айтарлықтай деңгейде қалыптас- тырылады.
Мемлекеттік салықтық жоспарлау мемлекеттің салықтық юрисдикциясының ауқымын, салықтық жоспарлар мен болжамдарды, салық салу концепцияларын әзірлеу, негіздеу және ка- былдау тәртібін, осы аядағы уәкілетті (құзыретті) органдардың ұйымдастырылған түрде бекітілген өзара карым-қатынастары жүйесін, салықтар жүйесін және салықтық міндеттемелерді, экономикалық-кұқықтық актілерді қабылдау қағидаларын ай- қындайтын салықтық құқықтың жалпы бөлімінің институтьі болып табылады.
Мемлекеттік салықтық жоспарлау процесінде алынған нәти- желер кезекті қаржы жылына арналған (басымды бөлігі салық- тықтүсімдерден құралатын) Республикалықбюджет пен жергі- лікті бюджеттер туралы қаржылық заңдарды, олардың кірістері мен шығыстарын қалыптастырудың үш (бес) жылдық болжамы жөніңдегі нормативтік кұқықтық актіні қабылдауға, салық заңдарына өзгерістер мен толықтырулар енгізуге, сондай-ақ салық салу жүйесін ұтымды ету, оның халықаралық тиісті стандарт- тарға сәйкестендіру және салық заңдары жүйесін айтарлықтай дамыту мақсатында салық кодексін жетілдіруге аркау болады.
Мемлекеттік және қорпорациялық салықтық жоспарлау мемлекеттік бюджеттіңсалықтық кірісіне, сондай-ақфирмалардың қорпорациялық салықтық шығысына байланысты нақтылы мән-жайларды айқындайды, елдегі әлеуметтік-экономикалық проблемаларды жүйелі түрде көрсете алады, салық әкімші- лігін салық салу аясындағы тиісті мүдделерді есепке ала оты- рып жүргізу жолдарын болжамдайды, концерндердің ішкі трансферттікбағаларын құру жөніңдегі іс-әрекеттерініңсалық заңнамасы тұрғысынан каншалықты рұқсат етілгенің (немесе көзделгенің) аныктауға мүмкіндік береді, инвестицияланатын және авансталатын капиталдың орташа пайдасын, сондай-ақ салық ставкасының проиентін (дисконт ставкасын) болашак салықтық төлемдер ағымына қолдануды болжамдау арқылы фирманың салық төлеу кабілетін айқындайды, салықтық рет- теу және салықтық бақылау бағыттары мен экономикалық- құқықтық тәсілдерінің салықтық аудиттің ерекше құқықтық- бақылаулық функциясын, сондай-ақ фисқалдық мониторинг институтының жұмыс істеуін ұйымдастыру-басқару процесін болжамдайды.
Мемлекеттік салықтық бақылау салықтық бақылау-тексеру- лерді жүзеге асыруға құқылы уәкілетті мемлекеттік органдар мен салық органдарының жүйесін, тиісті кұзыреттерін, салық- тық бақылаудың нысандары мен түрлерін, сондай-ақ салықтық тексерулерді ұйымдастыру және жүргізу тәртібін айқындайтын салықтық құкыктың жалпы белімінің институты болып табы- лады.
Салықтық бақылау-тексерулер салық салынатын базаңы дүрыс қалыптастыруды және олардан төленетін салықтардын мөлшерін дүрыс есептеп шығаруды шаруашьшык субъектілеріне міндеттейтін мемлекеттік билік-ықпалының маңызды элементі болып саналады. Салықсалу аясында жүзеге асырылатын мем- лекеттік салықтық бақылау мемлекеттік қаржылардың пробле- маларын жоғары деңгейде шешудің басты тәсілі болып табылады, сондай-ақ республикалық және жергілікті бюджеттердің фисқалдық мүдделерін қамтамасыз етеді.
ПАЙДАЛАНЫЛҒ АН ЖӘНЕ ПАЙДАЛАНУҒАҮСЫҢЫЛҒАН АРНАЙЫ ӘДЕБИЕТТЕР МЕННОРМАТИВТІК ҚҮКЫК.ТЫҚ АКТІЛЕР:
Бадахов Р. Влияние налоговой системы на реальные инвестиции. Ма- териалы научн. конференции. М.: МГУ, 1999.
Балабин В.И. Налоговое право: теория, практика, споры. М., 2000.
БрьагалинА.В., Берник В.Р.,Демешева Е.В. Суммовые разницы. Налого- обложение и бухгалтерский учет. М., 1998.
ВинницкийД.В. Налоги и сборы. Понятие. Юридические признаки. Ге- незис. М., 2002.
ВинницкийД.В. Российское налоговое право: проблемы теории и прак- тики. СПб, 2003.
Караныз: Все начиналось с десятины: этот многоликий налоговый мир. М., 1992.91-106, 367-беттер.
Гаджиев Г.А., Пепеляев С.Г. Предприниматель — налогоплателыцик — государство. М., 1998.
Караңыз: Гензель П.П. Очерки по истории финансов. Выпуск первый. Древний мир. М., 1913. 27, 48-беттер.
Глухов В.В.,Дольдз И.В., Некрасова Т.П. Налоги: теория и практика. СПб, 2002.
Демин А.В. Налог как правовая категория: понятие, признаки, сущ- ность Ц Налоговый вестник. 2002. № 3.
Дернберг Ричард Л. Международное налогообложение. М.: ЮНИТИ, Будапешт-СОЬРІ, 1997. 22, 24-27, 74, 85, 95, 261, 278, 318-беттер.
Караңыз: Дунаев В.М., Мусин С.М., Оспанов М.Т. Салық терминдерінің орысша казақша аныктама-сөздігі. Алматы, 1996. 17, 22, 27, 44, 57, 67, 106, 108, 126, 136, 154, 211, 223, 225, 244, 247, 251, 349, 391, 397-беттер.
Евстигнеев Е.Н. Основы налогового планирования. СПб, 2004.
ЕвстигнеевЕ.Н. Основы налогообложения и налогового права. М., 1999.
Евстигнеев Е.Н., Викторова Н.Г. Основы налогообложения и налогово- го законодательства. М., 2004.
Ежов Ю.А. Налоговое право. М., 2001.
Жестков С.В. Правовые основы налогового планирования (на примере групп предприятий). М., 2002.
Караваева И.В. Налоговое регулирование рыночной экономики. М., 2002.
Карасева М.В. Финансовое право (Общая часть). М., 2000. 23,28,64,71, 77,86, 108, 116, 128-беттер.
Козырин А.Н. Налоговое право зарубежных стран: вопросы теории и практики. М., 1993. 7, 31-32, 98-100, 139-беттер.
Коннов О.Ю. Институт постоянного представительства в налоговом праве. М., 2002.
Қостина Г. Налоговый агент: права, обязаңности, ответственность // Бухгалтерский учет. 2001. № 10.
Кугаенко А.А., Белянкин М.П. Теория налогообложения. М., 1999.
Кустова М.В., Ногина О.А., Шевелева Н.А. Налоговое право. Общая часть. М., 2001.
Кучеров И.И. Налоговое право России. М., 2001.
Кучеров И.И., Судаков О.Ю., Орешкин И.А. Налоговый контроль и от- ветственность за нарушение налогового законодательства. М., 2001.
Кучерявенко Н.П. Налоговое право. Харьков, 1997. 82-84-беттер.
Караныз: Налоги /Под ред. Д.Г. Черника. М., 1999. 6, 8, 44, 49, 53- беттер.
Караңыз: Налоговое право /Под ред. С.Г.Пепеляева. М., 2000. 30, 34, 51-52, 63, 68, 80, 85, 107, 133, 143, 155, 202, 260, 262, 383, 402-беттер.
Найманбаев С.М. Салықтық құқық. Алматы, 2002.
Найманбаева С.С. Финансовбе право (Общая и Особенная части) Ал- маты, 2004. 272-275, 278-299-беттер.
Налоговое право /Под ред. С.Г.Пепеляева. М., 2004.
Налоговый контроль: налоговые проверки и производство по фактам налоговых правонарушений /Под ред. Ю.В. Кваши. М., 2001.
Научитель М.В. Бюджетные и налоговые системы зарубежных стран. Гомель, 1998.
Основы налогового права /Под ред. С.Г. Пепеляева. М., 1995. 24, 27, 30, 34, 39-41, 80, 84-85, 95, 103-беттер.
Парыгина В.А. Налоговые льготы в Российсқой Федерации: вопросы регулирования // Қоллегия. 2002. № 3.
Парыгина В.А. Правовое регулирование налоговых льгот в ходе реформ за рубежом // Законодательство и экономика. 2002. № 5.
Перов А.В., Толкушкин А.В. Налоги и налогообложение. М., 2001.
Петрова Г.В. Концептуальные проблемы теории м практики правового регулирования налоговых отношений// Законодательство и экономика. 2002. №7.
Петрова Г.В. Современные проблемы развития теории и практики пра- вового регулирования налогообложения в финансовой деятельности государ- ства // Журнал российского права. 2002. № 8.
Петти В., Смит А., Рикардо Д. Антология экономичесқой классики. М., 1993.
Разгулин С.В. О некоторых вопросах установления налогов и сборов // Налоговый вестник. 2001. №№ 9, 11, 12.
■ 43. Караңыз: Смит Адам. Исследование о природе и причинах богатства народов. М., 1962. 588-603-беттер.
Соловьев В.А. О правовой природе налога // Журнал российского пра- ва. 2002. № 3.
Староверова О.В. Налоговое право /Под ред. М.М.Рассолова, Н.М. Қор- шунова). М., 2001.
Староеерова О.В. Теоретические аспекты налогового права и налого- обложения. М., 2000.
ТарановА.А. Административное право(Особенная часть) Алматы, 1998. 117-120, 122-124, 12-20-беттер.
Караныз: Уложение Тимура. Исторические записи. Ташкент, 1992. 52-бет.
Караңыз: Хидоя. Комментарии мусульманского права. Ташкент, 1994. Т.І. 29—ЗІ-беттер.
Худяков Л.И. Налоговое право Республики Казахстан. Обшая часть. Алматы, 2003.
Худяков А.И., Бродский Г.М. Теория налогообложения. Алматы, 2002. 27, 80, 93, 100, 220, 231, 281, 235, 339-беттер.
Худяков А.И., Бродский М.Н.. Бродский Г.М. Основы налогообложения. СПб, 2002.
Караңыз: Черник Д.Г., Починок А.П., Морозов В.П. Основы налоговой системы. М„ 1998. 40, 44, 89,96, 117, 124, 136, 194-беттер.
Цыганков М.Ю. Проблемы соотношения налогового законодательства со смежными отраслями законодательства. М„ 2001.
ЩекинД.М. Юридические презумпции в налоговом праве. М„ 2002.
Караныз: Юткина Т.Ф. Налоги и налогообложение. М„ 2002,9, 11, 34, 37-38, 39, 42,45, 51, 53-беттер.
Қазақстан Республикасының Конституциясы, 35-бап.
Қазақстан Республикасының 2001 жылғы маусымның 12-сіндегі «Салық және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдер туралы» кодексі (Салық кодексі), 1-9,11-17,19-21,24-28,30-32,39—58,59-74, 176-178, 193- 203, 372—397, 517-551-баптарын караныз.
Қазақстан Республикасының 2005 жылғы карашаның 22-сіндегі «Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне салық салу мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» және «Казак- стан Республикасының кейбір заңнамалық атілеріне зияткерлік меншік құқықтары мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Заңдары.
Қазақстан Республикасының 2006 жылғы каңтардын 10-ындағы «Қазақстан Республикасының кейбір заңнаматық актілеріне мемлекеттік баскару денгейлері арасындағы өкілеттіктердің аражігін ажырату мэселелері бо- йынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Заңы.
Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2004 жылғы 29 казаңдағы норма- тивтік каулысымен бекітілген «Қазақстан Республикасы Қаржы министр- лігінің Салық комитеті туралы ереже», оның 12, 13-тармақтарын караңыз.
Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігініңСалық комитеті төра- гасының 2003 жылғы бтамыздағы нормативтік буйрығымен бекітілген «Казак- стан Республикасының Қаржы министрлігі Салық комитетінің салықтық әкімшілендіру басқармасы туралы ереже», оның 4, 5,6-тармақтарын караныз.
Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігініңСалық комитеті төра- ғасының 2003 жылғы 6 тамыздағы нормативтік бұйрығымен бекітілген «Казак- стан Республикасыиын Қаржы министрлігі Салық комитетінің ірі салық төлеушілерді әкімшілендіру және мониторингтеу басқармасы туралы ереже», оның 4, 5,6-тармақтарын караныз.
ЕРЕКШЕ БӨЛІМСалықтық құқықтың Ерекше бөлімінде мемлекеттің салық жүйесінің іргелі элементі, еліміздің ұлттық тарихи дамуы мен жалпы экономикалық фактОрларға орай қалыптасқан және өздерінің ұйымдастырылу құқықтық әрі экономикалық бірыңғайлықтарымен ерекшеленген салықтар жуйесі нақты салықтық-құқықтық институттар аясында тиісті заңдардың бап- тарына сай жүйеленген түрде топтастырылған, сондай-ақ олардың заңи сипаттамасы берілген.
Бұл ретте айта кететін маңызды бір жәйт, 2001 жылғы 12 мау- сымда жаңадан қабылданған Қазақстан Республикасы Салық кодексінің Ерекше бөлімінде белгіленіп, бекітілген салықтар мен алымдар және басқа да міндетті төлемдер осы салықтық құқықтың Ерекше бөлімінде өздерінің толық көрінісін тауып, кажетті мөлшерде мазмұндалған. Демек, осындай институттар бүгінде мемлекетімізде жүзеге асырылып жатқан салық салу ісінің мән-маңызын айқындап әрі ашып көрсетеді деп айтуға болады.
Салықтық-құқықтық нормалдры бар заңнамаға арнаулы салық заңдары мен кезекті қаржы жылына арналған республикалық бюджетті бекітетін заңға қоса салық жүйесін реттейтін жекелеген нормалары бар қаржылық заңдарды да жаткызамыз. Осы орайда, салықтық құқықтың ерекше бөлімінің институт- тарын құрып, қалыптастыру барысында негізге алынатын нормативтік құқықтық актілердің ішінде салықтар мен басқа да міндетті төлемдерді нақты бюджеттердің түсім көздері ретінде топтастырып, оларға айтарлықтай деңгейде фисқалдік құқықгык бағыт беретін Қазақстан Республикасының Бюджет кодексі өзінің маңыздылығымен ерекшеленіп отыр.
Міне, жоғарыда аталған осындай нормативтік құқықтық актілердің нормалары мен ұстанымдарын және салық салу мен 16-126241 салықтық құқық аясында қалыптастырылған отандық, сондай- ак халықаралық теориялық-практикалық тиісті тұжырымдамалар мен көзкарастарды негізге ала отырып салықтық құқықтың ерекше бөлімін:
Республикалық бюджеттің түсімдері — салықтар мен баска да міңдетті төлемдерді құқықтық реттеу.
Жергілікті бюджеттердің түсімдері - салықтар мен басқа да міндетті төлемдерді құқықтық реттеу сияқты институттар құрайды деп айта аламыз.
II. РЕСПУБЛИКАЛЫҚ ЖӘНЕ ЖЕРПЛІКТІБЮДЖЕТПҢСАЛЫҚТЫҚ ТҮСІМДЕРІ АЯСЫНДАП>І САЛЫҚГЫҚ-ҚҰҚЬЩТЫҚ ҚАТЫНАСТАР
Қандай болмасын мемлекеттің болмысы мен өсіп-дамуын, өркениеті мен әлеуметтік-экономикалық ахуалын оның орталықтандырылған қаржылық ресурсы (ақша қоры) — мемлекеттік бюджетіне, осы бюджеттінжоғамдық-мемлекеттік маңызы бар мүдделерге байланысты атқаратын рөліне карап сипаттауға бо- лады.
Қазақстан Республикасы Конституциясының 2-бабының 1-тармағында «Қазақстан Республикасы - президенттік басқа- ру нысаныңдағы біртұтас мемлекет» деп айтылған. Демек, уни- тарлық (конституциялық нормада «біртұтас» деп берілген) мем- лекеттің бюджеттік құрылысы біздің елдегідей екі деңгейден — республикалық бюджеттен және әкімшілік аумақтық құрылыс- тардың жергілікті мемлекеттік басқару органдарының құзырын- дағы жергілікті бюджеттен тұрады.
Мемлекеттік бюджеттің қоғам және мемлекет тыныс-тірші- лігіндегі релі мен маңызы Қазақстан Республикасының нарық- тықдамуы мен егемендігінде көрініс тауып отыр.
Мемлекеттік бюджет нарықтық экономиқа саясатын айтарлықтай жүргізуге, индустриалдық-инновациялықдаму страте- гиясын, ауылдық аумактарды дамыту бағдарламасын, экономика салаларындағы құрылымдық түрлендіруді іске асыруға септігін тигізетін, ал бюджеттік құкык пен салықтық құкык әлеуметтік- экономикалық, мәдени және саяси-әкімшілік даму аясына қуат- ты ықпал ететін негізгі тетіктер болып табылады.
Демек Қазақстан Республикасындағы біте қайнасқан қоғамдық және мемлекеттік мүдделерді каржьшандырудың қайнар бұлағы, мемлекеттік қаржы-каражаттардың жүйеленген ағыны мемлекеттік бюджет болып табылады. Кдзақстан Республика- сындағы республикалық және жергілікті бюджеттер мемлекет- тіңбюджетжүйесінің материалдықтірегі, қаржы жүйесініңор- талық буыны, Қазақстан Республикасы мемлекеттігінің атри- буты және оның егемендігінің қаржылық негізі болып саналады, соңдай-ақ мемлекеттік бюджет аркылы жалпы ұлттық өнім- нің тиісті қаржылық заңнамалық актілерде көзделген бөлігі қайта бөлініп, қоғамның әлеуметтік-экономикалық игілігіне пайдаланылады.
Мемлекеттік бюджеттің кірістеріне тек Қазақстан Респуб- ликасының тиісті заңнамалық актілерінде белгіленген салық- тар мен басқа да міндетті төлемдер жатады.
Қазақстан Республикасы бюджеттік жүйесінің ауқымында ұдайы жүзеге асырылатын мемлекеттік басқару басымды тұрғы- дан республикалық (орталық) бюджет пен жергілікті бюджет- тердің салықтық түсімдерін нақтылы айқындауды, сондай-ақ аталған бюджеттердің салықтық кірістері бөлігін жоспарлан- ған көлемде қалыптастыруды көздейді.
Мемлекеттік салық әкімшілігін жүргізу (салықтық әкімші- лендіру) аясындағы салық органдарының жүйесі республикалық бюджетке және жергілікті бюджеттерге байланысты барлық салықтық мән-жайларды тәртіптендіруге, реттеуге, салық салу проблемаларын шешуге, салық жүйесінің механизмдері ар- кылы республикалық және жергілікті бюджеттердің салықтық кірістері бөлігін тапшылықсыз қалыптастыруға ат салысады.
Республикалық және жергілікті бюджеттердің салықтық түсімдері аясындағы салықтық қатынастар ауқымы әдетте салықтық құкыктық реттеу күзырыңда болады.
Салық жүйесінің фискаддық әлеуеті негізінде мемлекеттің бюджеттік жүйесінің тиімді әрі тұрақты жүмыс істеуі Казақ- стан Республикасының казіргі замангы даму ерекшеліктері мен халықаралық стандарттар - талаптарға сай қоғамдық-мемлекет- тік және қорпоративтік (және жекеменшік) мүдделердіңбалан- сын (тендестірілуін) көздейтін үтымды құқықтық механизмге, яғни салықтық, сондай-ақ бюджеттік құқықтық реттеу әдістері- нің өркениетті тиімділігіне тікелей байланысты болады.
Осы орайда, Қазақстан Республикасы бюджеттік құрылысы саласының нормативтік құқықтық аркауы бюджеттік заңнамалық актілер массивінің тұрақты дамытылып, ұлғаюы, сондай- ақ олардың жүйелендіріліп, тиісінше кодификациялануы 2004 жылғы сәуірдің 24-інде кабылданған тұңғыш Қазақстан Респуб- ликасы Бюджет кодексінің қоғам мен мемлекеттің әлеуметтік- экономикалық (қаржылық) өмірінен орын алуына себеп болғаның айта кетуіміз кажет.
Аталған кодекстің46-бабының 1-тармағыңдареспубликалық бюджетке тұрақты түсетін салықтық түсімдер ретінде:
қорпорациялық табыс салығы;
қосылған кұнға салынатын салық, соның ішінде Казак- стан Республикасының аумағыңда өңдірілген тауарларға, орын- далған жұмыстар мен көрсетілген қызметтерге және Қазақстан Республикасының аумағына импортталатын тауарларға қосыл- ған құн салығы;
Қазақстан Республикасының заңдарына сәйкес Қазақстан Республикасының аумағына импортталатын тауарларға акциздер;
шикі мұнайға, газ конденсатына акциздер;
үстеме пайдаға салынатын салық;
экспортка шығарылатын шикі мұнайға, газ конденсатына салынатын рента салығы;
бонустар;
роялти;
Қазақстан Республикасының жасалған келісім-шарттар бойынша өнімді бөлу жөніңдегі үлесі;
9-1) қызметін өнімді бөлу туралы келісім-шарт бойынша жүзеге асыратын жер қойнауын пайдаланушының қосымша төлемі;
жергілікті маңызы бар мемлекеттік ақылы автомобиль жолдары аркылы автокөлік құралдарының жүріп өткені үшін алынатын апымнан басқа, Қазақстан Республикасының аумағы бойынша автокөлік құралдарының жүріп өткені үшін алым;
телевизиялық және радиохабар ұйымдарына радиожиілік спектрін пайдалануға рұқсат бергені үшін алынатын алым;
теңіз, өзен кемелері мен шағын көлемді кемелерді мем- лекеттік тіркеу үшін алынатын алым;
дәрілік заттарды мемлекеттік тіркегені үшін алынатын алым;
13-1) туындыларға және сабактас құқықтар объектілеріне құқықтарды, туындыларды және сабактас құқық объектілерін пайдалануға лицензиялық шарттарды мемлекеттік тіркегені үшін алынатын алым;
азаматтық әуе кемелерін мемлекеттіктіркегені үшін алынатын алым;
радиоэлектрондық құралдарды және жиілігі жоғары құрылғыларды мемлекеттік тіркегені үшін алынатын алым;
калааралық және (немесе) халықаралық телефон байла- нысын бергені үшін төленетін төлем;
радиожиілік спектрін пайдаланғаны үшін төленетін төлем;
республикалық маңызы бар ерекше қорғалатын табиғи аумақтарды пайдаланғаны үшін төленетін төлем;
жануарлар дүниесін пайдаланғаны үшін төленетін төлем;
кеме жүретін су жолдарын пайдаланғаны үшін төленетін төлем;
республикалық маңызы бар жалпы пайдаланудағы авто- мобиль жолдарының бөлінген белдеуінде сыртқы (көрнекі) жарнаманы орналастырғаны үшін төленетін төлем;
әкелінетін және әкетілетін тауарларға кеден баждары;
кеден бақылауын және кеден рәсімдерін жүзеге асыру- дан түсетін түсімдер;
отандық тауар өндірушілерді қорғау шаралары ретінде алынатын баждар;
консулдық алым;
Қазақстан Республикасы бекіткен халықаралық шартқа сәйкес, Қазақстан Республикасында жасалған ресми құжаттар- ға мемлекеттік оргаңдардың апостиль қойғаны үшін мемлекеттік баж;
Қазақстан Республикасы азаматтарының паспорттары мен жеке куәліктерін бергені үшін мемлекеттік баж;
жүргізуші куәліктерін бергені үшін алынатын мемле- кеттік баж;
көлік құралдарын мемлекеттік тіркеу туралы куәліктер бергені үшін алынатын мемлекеттік баж;
мемлекеттік тіркеу нөмірінің белгілерін бергені үшін алынатын мемлекеттік баж;
мемлекеттік нотариат кенселері нотариустарының нота- риаттық іс-әрекет жасағаны үшін алынатын мемлекеттік баж;
уәкілетті органның зияткерлік меншік саласыңда жаса- ған заңды мәні бар іс-әрекеттері үшін алынатын мемлекеттік баж бекітілген.
Ал жергілікті бюджеттердіңсалықтықтүсімдері 47(1), 48(1), 49 (І)-баптарда нақтылы көрсетіліп, белгіленген.
Сонымен Бюджеткодексінің47-бабының 1-тармағы негізіңде облыстық бюджет кірісіне түсетін салықгық түсімдерге:
облыстық мәслихат белгілеген кірістерді бөлу норматив- тері бойынша жеке табыс салығы;
облыстық мәслихат белгілеген кірістерді бөлу норматив- тері бойынша әлеуметтік салық;
қоршаған ортаны ластағаны үшін төленетін төлем;
облыстық маңызы бар ақылы мемлекеттік автомобиль жолдары арқылы жүріп өткені үшін алынатын алым;
облыстық маңызы бар жалпы пайдаланудағы автомобиль жолдарының бөлінген белдеуінде сырткы (көрнекі) жарнама орналастырғаны үшін төленетін төлем;
жер үсті су көздерінің ресурстарын пайдаланғаны үшін төленетін төлем;
орманды пайдаланғаны үшін төленетін төлем;
жергілікті маңызы бар ерекше қорғалатын табиғи аумақ- тарды пайдаланғаны үшін төленетін төлем бекітілген.
48-баптың 1-тармағында республикалық маңызы бар қала, астана бюджетінің кірісіне түсетін салықтықтүсімдер:
жеке табыс салығы;
әлеуметтік салық;
жеке тұлғалар, жеке кәсіпкерлер мен заңды тұлғалардың мүлкіне салынатын салық;
жер салығы;
бірыңғай жер салығы;
жеке және заңды тұлғалардың көлік құралдарына салынатын салық;
мыналарға:
Қазақстан Республикасының аумағында өңдірілген спирттін барлықтүріне;
Қазақстан Республикасының аумағында өндірілген алкоголь өніміне;
Қазақстан Республикасының аумағында өндірілген темекі бұйымдарына;
Қазақстан Республикасының аумағында өндірілген құра- мында темекі бар басқа да бұйымдарға;
ойын бизнесіне;
лотерея ойының ұйымдастыруға және өткізуге;
Қазақстан Республикасының аумағында шығарылған жеңіл автомобильдерге (мүгедектер үшін арнайы жасалған қолмен басқарылатын автомобильдерден басқа);
бензинге (авиациялық бензинді қоспағанда) және дизель отыныңа акциздер;
жер үсті көздерінің су ресурстарын пайдаланғаны үшін төленетін төлем;
орманды пайдаланғаны үшін төленетін төлем;
қоршаған ортаны ластағаны үшін төленетін төлем;
жергілікті маңызы бар ерекше қорғалатын табиғи аумақ- тарды пайдаланғаны үшін төленетін төлем;
жер учаскелерін пайдаланғаны үшін төленетін төлем;
жеке кәсіпкерлерді мемлекеттік тіркегені үшін алына- тын алым;
қызметтің жекелеген түрлерімен айналысу құқығы үшін алынатын лицензиялық алым;
заңды тұлғаларды мемлекеттік тіркегені үшін алынатын алым;
аукциондардан алынатын алым;
республикалық маңызы бар каланың, астананың ақылы мемлекеттік автомобиль жолдары арқылы жүріп өткені үшін алынатын алым;
консулдық алымнан және республикалық бюджеттің есебіне алынатын мемлекеттік баждардан басқа, мемлекеттік баж;
жылжымайтын мүлікке және олармен жасалатын мәміле- лерге құқықтарды мемлекеттік тіркегені үшін алынатын алым;
механикалық көлік құралдары мен тіркемелерді мемле- кеттік тіркегені үшін алынатын алым;
калалық маңызы бар жалпы пайдаланудағы автомобиль жолдарының бөлінген белдеуінде және елді мекендерде сыртт кы (көрнекі) жарнаманы орналастырғаны үшін төленетін төлем түрінде нақтылы белгіленген.
49-баптын 1-тармағында аудан (облыстық маңызы бар қала) бюджетінің кірісіне түсетін мынадай салықтық түсімдер:
облыстық мәслихат белгілеген кірістерді бөлу норматив- тері бойынша жеке табыс салығы;
облыстық мәслихат белгілеген кірістерді бөлу норматив- тері бойынша әлеуметтік салық;
жеке тұлғалардың, жеке кәсіпкерлер мен заңды тұлғалардың мүлкіне сапынатын салық;
жерсалығы;
бірыңғай жер салығы;
6) жеке және заңды тұлғалардын көлік құраддарына салынатын салық;
мыналарға:
Юзакстан Республикасының аумағында өндірілген спирттің барлықтүріне;
Қазақстан Республикасының аумағында өндірілген алкоголь өніміне;
Қазақстан Республикасының аумағыңда өндірілген темекі бұйымдарына;
Қазақстан Республикасының аумағында өндірілген құра- мында темекі бар басқа да бұйымдарға;
ойын бизнесіне;
лотерея ойының ұйымдастыруға және өткізуге;
Қазақстан Республикасыныңаумағында шығарылған жеңіл автомобильдерге (мүгедектер үшін арнайы жасалған қолмен ба- сқарылатын автомобильдерден басқа);
бензинге (авиациялық бензинді қоспағанда) және дизель отыныңа акциздер;
жер учаскелерін пайдаланғаны үшін төленетін төлем;
жеке кәсіпкерлерді мемлекеттік тіркегені үшін алынатын алым;
қызметтің жекелеген түрлерімен айналысу құқығы үшін алынатын лицензиялық алым;
заңды тұлғаларды мемлекеттік тіркегені үшін алынатын алым;
аукциондардан алынатын алым;
механикалық көлік құралдары мен тіркемелерді мемле- кеттік тіркегені үшін алынатын алым;
жылжымайтын мүлікке және олармен жасалатын мәміле- лерге құкықтарды мемлекеттік тіркегені үшін алынатын алым;
аудандық маңызы бар жалпы пайдаланудағы автомобиль жолдарының бөлінген белдеуінде және елді мекендерде сырт- қы (көрнекі) жарнаманы орналастырғаны үшін төленетін төлем;
консулдық алымнан және республикалық бюджеттің есебіне алынатын мемлекеттік баждардан басқа, мемлекеттік баж камтылған.
Сонымен, Қазақстан Республикасының Конституциясында айқындалып белгіленген және бекітілген қоғамдық-мемлекеттік мүдделерді қаржыландырудың саркылмас кайнар бұлағы мемлекеттік бюджет болып табылады. Осы мемлекеттік бюд- жеттің салықтық кірісін қалыптастырып құру, сондай-ақ бюд- жеттен бөлінетін қаржы-қаражаттарды (шығыстарды) салықтық кіріске сәйкестендіру негіздерін нормативтік құқықтық құжат- тарда жіктеп бекіту процесінде туындайтын фисқалдық қатынастарды реттеуге ат салысатын салықтық құқық Қазақстан Республикасы қаржылық құқығының аса маңызды кұқыктық құралымы ретінде көрініс табатыны көпшілікке мәлім.
Қазақстан Республикасындағы салық салу республикалық және жергілікті бюджеттердің салықтық кіріс бөлігін калып- тастыруға байланысты салықтық құқықтық қатынастардың кар- кының көрсетеді.
Нарыктық даму жағдайындағы республикалық және жергі- лікті бюджеттердің ауқымындағы салықтық құқықтық қатынас- тардың аса маңызды аспектісі Қазақстанның Салық жүйесі болып табылады, сондай-ақ оның халықаралық салық салу стандарттарына сай өркениетті фисқалдық және реттеуші тұрпатта даму тенденциялары бүгінде мемлекеттік бюджеттің салықтық кірісін қалыптастыру аясындағы салықтық құқықтық қатынас- тарға оң ықпалын тигізуде.
2.1. РЕСПУБЛИКАЛЫҚ БЮДЖЕГПҢ ТҮСІМ КӨЗДЕРІ - САЛЫҚТАР
МЕН БАСҚА ДА МІНДЕТТІ ТӨЛЕМДЕРДІ ҚҮҚЫҚТЫҚ РЕТТЕУ
Республикалықбюджеттіңтүсім көздері - салықтар мен бас- қа да міндетті төлемдерді құкықтық реттеу - республикалық деңгейдегі салық салу аясында салықтық механизмді қолдану, тұрақты бекітілген салықтық түсімдерді - салықтар мен өзге де міндетті төлемдерді алу, сондай-ақ олардың белгіленген тәртіп- пен республикалық бюджеттің кірісіне уақтылы және толығы- мен түсуіне салықтық бақылау тексеру жүргізу барысында туын- дайтын қоғамдық қатынастарды реттейтін салықтық құқықтың ерекше бөлімінің институты.
Республикалық бюджеттін салықтық түсімдері аясындағы материалдық салықтық қатынастарды кұқықтық реттеудің мақ- сатты бағдары мемлекеттік, сондай-ақ қорпорациялық (және жеке меншік) шаруашылық жүргізу ауқымында туындайтын мемлекеттік қаржылық қатынастардың тиімді қалыптасуына қол жеткізуге бағытталады.
Мемлекет меншігіндегі республикалықбюджеттіңресурста- ры Қазақстан Республикасындағы саяси құрылыстың тұрақтылығын, әлеуметтік мүдделерді және елдің экономикалық кауіп- сіздігін қамтамасыз етеді, соңдай-ақ орын алуы мүмкін келеңсіз ішкі және сыртқы экономикалық факторларды болдырмауға септігін тигізеді.
Сонымен, Қазақстан Республикасы Бюджет кодексінің 46- бабы 1-тармағының 1),2),3),4),5)-тармақшаларынасәйкесмына салықтар:
Заңды тұлғалардан алынатын қорпорациялық табыс салығы;
Қазақстан Республикасы аумағында орындалған жұмыс- тарға және көрсетілген қызметтерге, сондай-ақ Қазақстан Рес- публикасы аумағына импортталынатын тауарларға салынатын қосылған кұн салығы;
Импортталынатын тауарларға және газ конденсатын қоса алғанда шикі мұнайға салынатын акциздер;
Жер қойнауы пайдаланушылар төлейтін үстеме пайда салығы;
Экспортталатын шикі мұнайға, газ конденсатына салына- тын рента салығы республикалықбюджеттіңтұрақты бекітілген кірістерін құрайды.
Салықтардың кейінгі маңызды міндетті төлемдер катарына салмакты түсімдер - алымдар жатады. Бюджет кодексінің 46-бабы, 1-тармағының 10), 11), 12), 13), 13-1), 14), 15) тармақшаларына сәйкес алымдардың мынадай түрлері:
Автокөлік құралдарының Қазақстан Республикасының аумағы бойынша жүріп өткені үшін алым;
Азаматтық әуе кемелерін мемлекеттік тіркегені үшін алым;
Радиоэлектрондық құралдарды және жоғары жиіліктегі құрылғыларды мемлекеттік тіркегені үшін алым;
Теңіз, өзен кемелері мен шағын көлемді кемелерді мемле- кеттік тіркегені үшін алым;
Телевизия және радиохабарларын тарату ұйымдарына радиожиілік спектрін пайдалануға рұксат бергені үшін алым;
Дәрі-дәрмек құралдарын мемлекеттік тіркегені үшін алым;
Туындыларға және сабақтас кұқыктар объектілеріне кұқыктарды, туындыларды және сабактас құқық объектілерін пайдалануға лицензиялық шарттарды мемлекеттік тіркегені үшін алым республикалық бюджет кірісінің тұрақты түсімдері ретінде белгіленіп, бекітілген.
Алымдардан кейінгі Республикалықбюджеткірісініңайтарлықтай салықтық түсімдері ретінде, кезінде салықтық емес кірістерге жатқызылған, ал бүгінде салық заңнамасына және Бюджет кодексіне сай міндетті төлемдерге айналған төлемақылар қарастырылады.
Қазақстан Республикасының Бюджет кодексінде заң шыға- рушы «төлем» деп бұрыс атаған (негізінде «төленім» дұрыс болареді)төлемақылардын46-баптың 1-тармағының 16), 17), 18), 19), 20), 21)-тармақшаларында көрініс тапкан мынадай түрлері:
Калааралық және (немесе) халықаралық телефон байла- нысын бергені үшін төлемақы;
Радиожиілік спектрін пайдаланғаны үшін төлемақы;
Республикалық маңызы бар ерекше қорғалатын табиғи аумактарды пайдаланғаны үшін төлемақы;
Жануарлар дүниесін пайдаланғаны үшін төлемақы;
Кеме жүзетін су жолдарын пайдаланғаны үшін төлемақы;
Республикалық маңызы бар жалпыға ортак пайдаланыла- тын автомобиль жолдарының бөлінген белдеуінде сырткы (көрнекі) жарнамалар орналастырғаны үшін төлемақы респуб- ликалық бюджеттін тұрақты бекітілген кірістеріне жатады.
Республикалық бюджеткірісініңелеулі түсімдері катарына Қазақстан Республикасының жер қойнауын пайдаланушылар төлейтін арнаулы міндетті төлемдерді жаткызуға болады. Бюд- жет кодексі 46-бабының 1-тармағының 7), 8) және 9)-тармақшапарына сәйкес:
бонустар;
роялти;
Қазақстан Республикасының жасалған келісім-шарттар бойынша өнімді бөлу жөніңдегі үлесі;
республикалық бюджеттің қызметін өнімді бөлу туралы келісім-шарт бойынша жүзеге асыратын жер қойнауын пайда- ланушының қосымша төлемі республикалық бюджеттің салық- тықтүсімдері катарындағы міндетті төлемдер болып табылады.
Ал Бюджеткодексінің46-бабының 1-тармағы 25),26)-тармақшаларына сәйкес алынатын консулдық алым түріндегі мемле- кеттік баж бен апостиль қойғаны үшін мемлекеттік баж, сон- дай-ақ 27), 28), 29), 30), 31 )-тармақшаларда белгіленген:
Қазақстан Республикасы азаматтарының паспорттары мен жеке куәліктерін бергені үшін мемлекеттік баж;
жүргізуші куәліктерін бергені үшін мемлекеттік баж;
көлік қүралдарын мемлекеттік тіркеу туралы куәліктер бергені үшін алынатын мемлекеттік баж;
мемлекеттік тіркеу нөмірінің белгілерін бергені үшін алынатын мемлекеттік баж;
мемлекеттік нотариат кеңселері нотариустарының нота- риаттық іс-әрекет жасағаны үшін алынатын мемлекеттік баж;
уәкілетті органның зияткерлік меншік саласында жаса- ған заңды мәні бар іс-әрекеттері үшін алынатын мемлекеттік баж республикалық бюджет кірісінің маңызды салықтық түсімдері ретінде бекітілген.
Ерекшеленген объектілерден алынатын аталган осындай мемлекеттік баждардан басқалары (өздеріне тән объектілеріне карай алынатындары) бойынша мемлекеттік баж сомалары толығымен жергілікті бюджеттердің еншісіне берілген.
Көптеген жылдар көлемінде республикалық бюджеттің тұрақты бекітілген кірістері болып айқындалған және белгіленген салық жүйесіндегі кедендік баждар мен өзге де міндетті кедендік төлемдердің казіргі кезде де аталған бюджеттің түсімдері ретінде Қазақстан Республикасы Бюджет кодексінің46-ба- бының 1-тармағындағы 22), 23) 24)-тармақшаларда көрініс та- уып отырғаны көпшілікке мәлім.
Кедендік баждар мен міндеттттөлемдер Бюджет кодексінде:
әкелінетін тауарларга салынатын кедендік баждар;
әкетілетін тауарларға салынатын кедендік баждар;
отандық тауар өндірушілерді қорғау шаралары ретінде алынатын кедендік баждар;
кедендік бақылауды және кедендік процедураларды жүзеге асырудан түскен түсімдер деп жиынтықталып аталғанымен, Қазақстан Республикасының Салық кодексінде (64-бап):
Кеден бажы;
Кеден алымдары;
Алдын ала шешім кабылданганы үшін төлемақы;
Алымдар деп, ал Қазақстан Республикасының Кеден кодексінде (290, 292, 293, 297, 298, 299-баптары) мына:
демпингке карсы, қорғау және өтемдік кедендік баждар;
кедендік ресімдеу үшін кедендік алым;
кедендік ілесіп жүру үшін кедендік алым;
тауарларды сактау үшін кеден алым;
лицензия бергені үшін алым;
кедендік ресімдеу жөніңдегі маманның біліктілік аттеста- тын бергені үшін алым;
алдын ала шешім үшін төлемақы сиякты нақтыландыры-
лып көрсетілген.:
Аталған салықтар бойынша салықтық міндеттемелердің негізгі элементтеріне (салық салу элементтеріне) салық төлеушілер, салық салу объектілері, салық ставкасы, салықтарды есептеу және төлеу тәсілдері мен тәртібі, салықты төлеу мерзімдері, салық сомасы түсетін (есептелінетін) бюджет және т.б. жатады. Осындай және аталмаған басқа да элементтер төлеу- шінің салық төлеу жөніңдегі міндетін (егер олар салықтық міндеттемелердің элементтері ретінде заңнама жүзінде көрініс тапса) белгілейтін және салықтың заңи құрамын құрайтын аса маңызды элементтердің жиынтығы болып саналады.
Қорпорациялық табыс салығыҚорпорациялық табыс салығын төлеушілерге: 1) Қазақстан Республикасының резидент заңды тұлғалары; 2) Қазақстан Рес- публикасындағы қызметтерін тұрақгы мекемелері аркылы жүзеге асыратын немесе Қазақстан Республикасындағы көздерден табыс алатын резидент емес заңды тұлғалар - салық төлеушілер жатады.
Қорпорациялық табыс салығының объектілері: 1) Салық салынатын табыс; 2) Төлем көзінде салық салынатын табыс; 3) Қазақстан Республикасындағы тұрақты мекемесі аркылы қызметін жүзеге асыратын резидент емес заңды тұлғаның таза табысы болып табылады.
Салық салынатын табыс Салық кодексінің тиісті баптарын- да көзделген жәйттерге орай, жылдық жиынтық табыс пен одан жасалынған шегерімдер арасындағы айырма ретінде айқында- лады.
Жылдық жиынтық табыс салық төлеушінің салық кезеңі ішінде тапқан табыстарының барлық түрлерін, соның ішінде:
тауарларды (жұмыстарды, көрсетілетін қызметтерді) өткізуден түсетін табыстарды; 2) үйлерді, ғимараттарды, құрылыс- тарды, сондай-ақамортизациялауға жатпайтын активтерді өткізу кезіндегі кұн өсімінен түсетін табысты; 3) міндеттемелерді есеп- теп шығарудан түсетін табыстарды; 4) күмәнді міндеттемелер бойынша түсетін табыстарды; 5) мүлікті жалға беруден түсетін табыстарды; 6) Қазақстан Республикасының заңдарымен про- визиялар жасауға рұқсатетілген банктер мен банк операцияла- рының жекелеген түрлерін жүзеге асыратын ұйымдар жасаған провизиялардың мөлшерін азайтудан түсетін табыстарды; 7) бо- рышты талап етуді басқаға (тұлғаға) беруден түсетін табыстарды; 8) кәсіпкерлік қызметті шектеуге немесе тоқтатуға келісім бергені үшін алынған табыстарды; 9) шығып калған тіркелген активтер кұныңың ішкі топтың құн балансынан асып түсуінен алынатын табыстарды; 10) кен орындарын игеру зардаптарын жою жөніңдегі нақты шығыстар сомасынан кен орындарын иге- ру зардаптарын жою қорына аударылған соманың асып түсуінен алынған табыстарды; 11) ортак үлестік меншіктен түсетін та- бысты бөлу кезінде алынатын табыстарды; 12) бүрңн негізсіз ұсталынып, бюджеттен кайтарылған айыппұлдардан басқа, бо- рышкерге салынған немесе ол мойындаған айыппұлдардын, өсімпұлдардын және санкциялардын басқа да түрлері; 13) бұрын жүргізілген шегерімдер бойынша алынған өтемақыларды; 14) өтеусіз алынған мүлікті, орындалған жүмыстарды, көрсетілген қызметтерді; 15) дивидендттерді; 15-1) таза табысты бөлген кезде алынған және әрбір құрылтайшының, қатысушының қатысу үлесін сактай отырып, резидент заңды тұлғаның жарғылық қорын ұлғайтуға бағытталған табысты; 16) сыйақыларды; 17) бағамдық оң айырманы; 18) ұтыстарды; 19) роялтиді; 20) әлеуметтік сала объектілерін пайдалану кезінде алынған табы- стардың шығыстардан артығын камтиды.
Салық кодексіне жаңадан енгізілген 119-1-бап бойынша қор- порациялықтабыс салығын төлеушілер катарына мұнай-химия өнеркәсібіндегі қызметті жүзеге асыратын, сондай-ақ бір мезгілде мынадай талаптарға сәйкес келетін:
2004 жылғы 1 каңтардан бастап 2007 жылғы 31 желтоқсанды камтитын аралықтағы кезенде мемлекеттік тіркеуден өткен;
өндірістік мақсаттағы (толық технологиялық циклі бар) объектілерін мемлекеттік қабылдау комиссиялары 1)-тармақшада көрсетілген кезенде пайдалануға кабылдаған;
жылдық жиынтық табысының кемінде 90 процентін Казак- стан Республикасының Үкіметі айқындайтын қызмет түрлері бойынша мұнай және (немесе) газ өнімдерін өндеуге негізделген жеке өндірісінің тауарларын өткізуден алынуға тиіс (алынған) табыстар құрайтын;
өңдірістік мақсаттағы объектілеріне инвестициялардың ең төменгі көлемі тиісті қаржы жылына арналған республикалық бюджет туралы заңда белгіленген кемінде бес миллион айлық есептік көрсеткішті құрайтын жекелеген ұйымдар жатады.
Салық кодексі 119- 1-бабының күші қолданылмайтын заңды тұлғаларға жер қойнауын пайдаланушылар, акцизделетін та- уарлар өндіретін ұйымдар және арнаулы салық режимдерін қол- данатын ұйымдар жатады.
Бюджетке төлеңуге тиісті қорпорациялық табыс салығының сомасын айқындау кезінде Салық кодексінің 125-бабына сәйкес есептелген қорпорациялық табыс салығының сомасы жүз про- центке азайтылады. Осындай тәртіпті мұнай-химия өнеркәсі- біндегі қызметті жүзеге асыратын ұйымдар (заңда көзделген талаптарды сақтаған кезде) мемлекеттік қабылдау комиссияла- ры өндірістік мақсаттағы объектілерді пайдалануға кабылдаған күннен бастап бес жыл бойы қолданады.
Қорпорациялық табыс салығы сомасын азайту Салық кодексінің 126-бабына сәйкес айқындалатын қорпорациялықта- быс салығы бойынша аванстық төлемдердің сомаларын есеп- теу кезінде де қолданылады.
Салық кодексі 119- 1-бабының 1-тармағында көрсетілген та- лаптар сақталмаған жағдайда, мұнай-химия өнеркәсібіндегі қызметті жүзеге асыратын ұйымдардың табыстарына жалпыға бірдей белгіленген тәртіппен салық салынуға тиіс.
«Ақтау теңіз порты» арнайы экономикалық аймағының аумағында қызметін жүзеге асыратын ұйымдарға да қорпора- циялық табыс салығы салынады.
«Ақтау теңіз порты» арнайы экономикалық аймағының аумағында қызметін жүзеге асыратын ұйымдар ретінде бір мезгілде мынадай шарттарға сәйкес келетін:
Жиынтық жылдықтабысының кемінде тоқсан процентін Қазақстан Республикасының Үкіметі бекітетін қызметтің ба- сым түрлерінің тізбесіне енгізілген қызметтің мынадай түрлері: химия өнеркәсібі; резина және пластмасса бұйымдары өндірісі; өзге де металл емес минеральдық өнімдер өндірісі; металлур- гия өнеркәсібі; дайын металл бұйымдары өндірісі; машиналар мен жабдықтар өндірісі бойынша құрылыс объектілерін сатуды қоса алғанда, өзі өндіретін тауарларды сатудан алынуға тиіс (алынған) табыстар құрайтын;
«Актау теңіз порты* арнайы экономикапық аймағының аумағындағы салық органыңда тіркеу есебінде түратын;
«Актау теңіз порты» арнайы экономикалық аймағының аумағынан тыс жерлерде орналасқан жері бойынша заңды тұлға функцияларының бір бөлігін орындайтын тұрақты жұмыс орындары жабдықталған құрылымдық бөлімшелері мен аумақтық окшауланған бөлімшелері жоқ ұйымдар көрініс табады.
Егер жүмыс орны бір айдан артық мерзімге құрылса, ол тұрақты болып табылады.
«Актау теніз порты» арнайы экономикалық аймағының аума- ғында қызметін жүзеге асыратын ұйымдар катарына жер қойнауын пайдаланушылар, акцизделетін тауарларды өндіретін ұйымдар, арнаулы салық режимдерін қолданатын ұйымдар жат- пайды.
Аталған аумақта алынған табыстарды заңда көрсетілген қыз- мет түрлерінен алынатын табыстарға жатқызу өнеркәсіптін тиісті саласын басқару мәселелері жөніңдегі және сәулет, кала құрылысы мен құрылыс істері жөніңдегі уәкілетті органдар уәкілетті мемлекеттік органмен келісім бойынша белгілеген тәртіппен және нысанда берілген, «Актау теңіз порты» арнайы экономикалық аймағының аумағында орналасқан атқарушы органның растамасы негізінде жүзеге асырылады.
«Актау теңіз порты» арнайы экономикалық аймағының аума- ғында қызметін жүзеге асыратын ұйымдардың салықтарды есеп- теуі 140-5 баптың 2 және 3-тармақтарында көзделген ерекшелік- терді ескере отырып, Салық кодёксінде белгіленген тәртіппен жүргізіледі.
Бюджетке төленуге тиісті қорпорациялық табыс салығының сомасын айқындау кезінде Салық кодексінің 125-бабына сәйкес есептелген қорпорациялық табыс салығының сомасы жүз про- центке азайтылады.
Сонымен катар аталган салық сомасын азайту Салық кодек-сінің 126-бабына сәйкес айқындалатын қорпорациялық та- быс салығы бойынша аванстық төлемдер сомаларын есептеу кезінде де қолданылады.
«Актау теңіз порты» арнайы экономикалық аймағының аума- ғында орналасқан және осы Кодекстін 140-4-бабы 1-тармағы- ның 1) тармақшасында көрсетілген қызмет түрлерін жүзеге асы- ру кезінде пайдаланылатын салық салу объектілері бойынша: жер салығын есептеу кёзінде тиісті ставкаларға 0 коэффициенті, сондай-ақ мүлік салығын есептеу кезінде салық салу объектілерінің жылдық орташа кұныңа 0 проценттік ставка қолданы- лады.
Салықтық кезен, салықтар және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдер бойынша салық есептілігін беру тәртібі мен мерзімдері Салық кодексіне тиісті баптарына сәйкес айқында- лады.
Салық кодексінің тиісті баптарында көзделген шегерімге жатпайтын шығыстарды есепке алмағанда, салық төлеушінің жылдық жиынтық табысты алуына байЛанысты шығыстары салық салынатын табысты аныктау кезінде мына мән-жағдайларға қарайға карай: 1) қызмет бабындағы іссапарларға және өкілдік шығыстарға орай өтемдер сомалары бойынша шегерімдер; 2) сыйақы бойынша шегерімдер; 3) төленген күмәнді міндеттемелер бойынша шегерімдер; 4) күмәнді талаптар бо- йынша шегерімдер; 5) резервтік қорларға аударымдар бойынша шегерімдер; 6) ғылыми-зерттеу, жобалау, іздеу және тәжірибе- конструкторлық жұмыстарға жұмсалынатын шығыстар бойынша шегерімдер; 7) сактандыру сыйлықақылары бойынша шы- ғыстарды шегеру; 8) әлеуметтік төлемдерге жұмсалған шығыс- тарды шегеру; 9) теріс бағамдық айырма бойынша шегерімдер; 10) салықтар шегерімі; 11) табиғи ресурстарды геологиялық зер- ттеуге және оларды өндіруге әзірлік жұмыстарына жұмсалған шығыстар бойынша шегерімдер және жер қойнауын пайдала- нушылардың басқа да шегерімдері; 12) тіркелген активтер бо- йынша шегерімдер; 13) тіркелген активтер бойынша басқа да шегерімдер; 14) жөндеуге жұмсалған шығыстар бойынша шеге- рімдер; 15) ұзак мерзімді келісім-шарттар бойынша шегерімдер жасалады.
Салық төлеуші жылдық жиынтық табысты алуға байланыс- ты шығыстарды растайтын құжаттары болған кезде шегерімдер жүргізеді. Бұл шығыстар болашактағы кезендердің шығыста- рын қоспағанда, олар нақты жүргізілген салық кезеңінде шеге- рілуге жатады. Болашак кезендердің шығыстары қай салық кезеңіне қатысты болса, сол кезеңде шегерілуге тиіс.
Ағымдағы салықтық кезенде өткен салықтық кезең үшін төленген салықтар төлем жүргізілген салықтық кезенде шеге- рімге жатады.
Мыналар: жылдық жиынтық табыс алуға байланысты емес шығыстар; құрылыска және тіркелген активтерді иемденіп алуға жұмсалған шығыстар мен құрделі сипаттағы басқа да шығыс- тар; мемлекеттік бюджетке енгізуге жататын (енгізілген) айып- пұлдар мен өсімпұлдар; шегерімдерге жаткызудың Салық кодексінде белгіленген нормасынан асып түсетін жылдықжиын- тық табыс алуға байланысты шығыстар; Қазақстан Республикасының нормативтік құқықтық актілерінде белгіленген нор- мадан артық төленуге тиіс (төленген) бюджетке төленетін бас- қа да міндетті төлемдер сомасы; кәсіпкерлік қызметте пайдала- нылмайтын объектілерді салу, пайдалану мен күтіп-ұстау
жөніңдегі шығыстар; салық төлеушінің өтеусіз негізде берген мүлкінің, орындаған жұмыстарының, көрсеткен қызметтерінің қүны шегерімге жатпайды.
Салық төлеушінің түзетулері жүзеге асырылған және шек- кен залалдарының сомасы азайтылған салық салынатын табы- сы 30 лроценттік ставка бойынша салық салуға жатады.
Негізгі өндіріс құралы жер (учаскесі) болып табылатын салық төлеушінің түзетулер жүргізілген және шеккен залалдары со- масына азайтылған салық салынатын табысына 10 проценттік ставка бойынша салық салынады.
Төлем көзінде салық салынатын табыстарға: дивидендтер; ұтыстар; қаржы рыногы мен қаржылық ұйымдарды реттеу және кадағалау жөніңдегі уәкілетті мемлекеттік орган берген лицен- зиялары берген лицензиясы бар банктердегі және банк опера- цияларының жекелеген түрлерін жүзеге асыратын ұйымдардағы жеке тұлғалардың салымдары бойынша оларға төленетін сыйа- кыларды қоспағанда, депозиттер бойынша сыйақы; резидент емес тұлғалардың Салық кодеканің тиісті бабына сәйкес ай- кындалатын, Қазақстан Республикасындағы көздерден алатын табыстары; резидент-банктерге, жинақтаушы зейнетақы қорларына, лизинг берушілерге және борыштық бағалы кағаздар бо- йынша төленетін сыйақыны қоспағанда, заңды тұлғаларға төленетін сыйақы; борыштық бағалы қағаздар бойынша шыға- ру шарттарына сәйкес эмитент төлейтін купон түріндегі сыйақы жатады.
Төлем көзінде салық салынатын табыстарға төлем көзінен 15 проценттік ставка бойынша салық салынуға тиіс.
Ал Қазақстан Республикасында тұрақты мекеме құрмай қызметін жүзеге асыратын резидент емес заңды тұлғалардың алатын табыстарына төлем көзінде мынадай:
1) Дивидендтеріне, қатысу үлесінен түскен табыстарына және сыйақыларына - 15 процент;
2) Тәуекелдерді сактандыру шарттары бойынша төленетін сақтандыру сыйлықақыларына - 10 процент;
3) Халықаралықтасымалдарда көлік қызметтерін көрсетуден түскен табыстарына - 5 процент;
4) Тәуекелдерді кайта сақтандыру шарттары бойынша төленетін сактандыру сыйлықақылары — 5 процент;
5) Салық кодексінің тиісті бабында белгіленген көптеген табыстарына - 20 процент ставкалар бойынша салық салынады.
Қазақстан Республикасындағы қызметін тұрақты мекемесі аркылы жүзеге асыратын резидент емес заңды тұлғаның таза табысына 15 процент ставка мөлшерінде салық салынады. Бұл ретте айта кететін басты жәйт, резидент емес заңды тұлға өзінің тұрақты мекемесі аркылы жүзеге асырған қызметіне орай тап- қан табыстары бойынша бірінші кезекте салық салынатын та- бысынан 30 проценттік ставка (егер негізгі өндіріс құралы ретінде жерлерді пайдаланса салық салынатын табысынан 10 проценттік ставка) көлеміңде салықтөлеуге мәжбүр болады.
Ал 15 проценттік ставка есептелген қорпорациялық табыс салығының (30 немесе 10 проценттік ставкалар бойынша) со- масы алынып тасталған таза (яғни салық салынатын) табыска белгіленеді.
Қорпорациялықтабыс салығын төлеу тәсілдері мен мерзімі Салық кодексінің тиісті ережелеріне сәйкес катаң сакталынады. Қорпорациялық табыс салығы бойынша салықтық міндеттемені орындау мына келесідей жолдарды пайдалану, яғни: 1) Мемлекеттің қаржылық мүддесін қамтамасыз етуді көздейтін салық агенттерінің көмегімен тиісті салық сомасын табысты төлеу көзінде ұстап қалу; 2) Салық төлеушінің өзіне тиесілі салық сомасын біржақты - ерік ыктиярына карай өзі табыста- ған декларациясы негізінде төлеуі аркылы жүзеге асырылады.
Салық кодексіндегі белгілі бапка сәйкес, салық агенттері төлем көзінде ұсталған салық сомасын төлем (табысты төлеу) жүзеге асырылған ай аякталғаннан кейінгі бес жұмыс күніңен кешіктірмей республикалық бюджет кірісіне аударуға міндетті. Қорпорациялық табыс салығын төлеушілер осы салық бойынша декларацияны салық органдарына есепті салық кезеңінен кейінгі жылдын 31 наурызынан кешіктірмей табыс етеді.
Салықтөлеушілер қорпорациялықтабыс салығын төлеуді — Салық кодексінің тиісті бабында белгіленген тәртіпке сәйкес салық кезеңі ішінде аванстық төлемдерді енгізу жолымен жүзеге асырады және сол төленілетін аванстықтөлем сомаларын салық кезеңі ішінде тең үлестермен төлейді.
Салықтық кезеңі ішінде төленетін қорпорациялық табыс салығы бойынша аванстық төлемдер сомаларын салықтөлеуші ағымдағы салық кезені үшін қорпорациялықтабыс салығының болжамды сомасын негізге ала отырып, бірақ егер осы бапта өзгеше көзделмесе, өткен салық кезеңі үшін аванстық төлемдер сомаларының есебіндегі аванстық төлемдердің орташа айлық есептелген сомаларынан кем емес етіп есептеп шығарады.
Өткен салық кезеңі үшін қорпорациялық табыс салығы бо- йынща декларацияда көрсетілген іс жүзіндегі салық міндетте- месінің сомасы өткен салық кезеңі үшін аванстық төлемдер сомаларының есебіндегі аванстық төлемдер сомаларынан асып Кеткен кезде, салықтөлеуші өткен салық кезеңі үшін қорпора- циялық табыс салығы бойынша декларацияда көрсетілген іс жүзіндегі салық міндеттемесі мөлшерін негізге ала отырып, декларация тапсырғаннан кейінгі кезең үшін аванстық төлемдер сомаларын есептеуге міндетті.
Салық төлеуші төлеуге тиіс аванстық төлемдер сомалары салықтық кезен ішінде тең үлестермен бірак есепті салықтық кезеңінің 20 сәуірінен кешіктірілмей төленеді.
Салықтық кезеңнің қорытындысы бойынша залал шеккен немесе салықсалынатын табысы жоқсалықтөлеушілер қорпо- рациялықтабыс салығы бойыншадекларация тапсырған күннен бастап жиырма жұмыс күні ішінде, сондай-ақ жаңадан құрыл- ған салық төлеушілер құрьйған күннен бастап жиырма жұмыс күні ішінде салықтық кезенде төленуге тиіс аванстық төлемдердің болжамды сомасының есебін салық органыңа табыс етуге міндетті.
Салықтөлеуші салық кезеңі ішінде, өткен салық кезеңі үшін декларация тапсырғанға дейін төленуге тиіс аванстық төлемдердің сомаларын қоспағанда, түзетудің себептерін жазбаша негіздей отырып, салық кезеңініңалдағы айлары үшін аванстық төлемдер сомаларының түзетілген есебін беруге құқылы.
Салық төлеушілер қорпорациялық табыс салығын төлеуді өзініңтұрып жаткан орны бойынша жүзеге асырады. Олар қор- порациялық табыс салығы бойынша аванстық төлемдерді бюд- жетке Салық кодексінің 136-бабында белгіленген салықтық кезең ішінде оның 126-бабына сәйкес аныкталған мөлшерде ағымдағы айдың 20-сынан кешіктірмей ай сайын төлеп тұруға міндетті.
Салықтық кезең ішінде енгізілген аванстықтөлемдер сомалары салық кезеңі үшін қорпорациялықтабыс салығы жөніңдегі декларация бойынша есептеп шығарылған қорпорациялық та- быс салығын төлеу есебіне жатқызылады.
Салық төлеуші салық кезеңінің қорытындысы бойынша қор- порациялық табыс салығы бойынша түпкілікті есеп айырысуды декларация тапсыру үшін белгіленген мерзімнен кейін он жүмыс күніңен кешіктірмей жүзеге асырады.
Құрылымдықбөлімшелері бар салықтөлеушілер құрылымдық бөлімшелерді олардың тұрған орны бойынша салық органдарына тіркеу есебіне коюға және өзінің тіркелген орны бо- йынша салық органың өзінің құрылымдық бөлімшелерін тіркеу есебіне қойғаны туралы хабардар етуге міндетті. Сонымен катар осындай салықтөлеуші есептеп шығаратын қорпорациялықта- быс салығы аванстық төлемдер мен салықтық кезеңнің қоры- тындылары бойынша қорпорациялықтабыс салығы сомаларын құрылымдық бөлімшелерге уәкілетті мемлекеттік орган белгілеген тәртіппен бөле отырып, заңды тұлға бойынша тұтастай жүргізіледі.
Салық төлеушілер Қазақстан Республикасының заңдарын- да белгіленген тәртіппен өзінің құрылымдықбөлімшелері үшін қорпорациялық табыс салығын олардын орналасқан жері бо- йынша Астана және Алматы калаларыныңтиісті бюджеттеріне немесе облыстық бюджеттерге төлеуді жүзеге асырады.
Құрылымдық бөлімшелері бар салық төлеушілер аванстық төлемдер мен қорпорациялықтабыс салығы бойынша деклара- ция сомаларының есеп-қисабын тапсырган кезде өзінің тіркелген жеріндегі салықорганыңа заңды тұлғалардың құрылымдық бөлімшелері, салықгык кезеңнің қорытындысы бойынша; аванс- тық төлемдері мен қорпорациялық табыс салығы сомасының есеп-қисабын уәкілетті мемлекеттік орган белгілеген тәртіп пен нысанда бір мезгілде табыс етуге міндетті.
Салық төлеушілер салықтық кезеңнің қорытындысы бой- ынша құрылымдық бөлімшелері үшін төленуге тиіс аванстық төлемдер мен қорпорациялық табыс салығының сомалары ту- ралы салық төлеушінің тіркелген жеріндегі салық органы куә- ландырған және уәкілетті мемлекеттік орган белгілеген тәртіп пен нысандагы есеп-қисапты табыс ету жолымен, тиісті есеп- қисапты табыс ету үшін белгіленген күннен бастап бес жұмыс күні ішінде тиісті салық органдарын хабардар етуге тиіс.
Салықтөлеушінің Қазақстан Республикасының шегінен тыс жерлерде төлеген табыс салығының және Қазақстан Республикасының шегінен тыс жерлерде алған кірістері бойынша табыс- қа салынатын салық сомасы Қазақстан Республикасында қор- порациялықтабыс салығын төлеу кезінде есепке жаткызылады.
Осы орайда заңдық негізде есепке жатқызылатын сомалардың мөлшері салық төлеушінің әр мемлекетте алған табыстары бойынша төлеген нақтылы салықсомасы негізге алына отырып, әр мемлекет бойынша жеке-дара аныкталады. Есепке жаткы- зылатын салық сомасының мөлшері осындай табыс бойынша Қазақстан РеспубликасыСалықкодексінің 135-бабындабелгі- ленген ставкамен есептелінетін сомадан аспауға тиіс.
Қосарланған салық салуды болғызбау және табыстар мен мүліктерге салық салудан жалтаруға жол бермеу туралы халықаралық шарт жасаскан мемлекетте Қазақстан Республикасы- ның резидент заңды және жеке тұлғаларының табыстарынан немесе мүліктерінен-үсталған салықка қолданылмайды, оларға халықаралық шарттың ережелеріне сәйкес Қазақстан Респуб- ликасында салық салынады.
Егер резидентке резидент емес заңды тұлғаның жарғылық капиталының 10 және одан астам проценті тікелей немесе жанама тиесілі болса, сондай-ақ ол салық салу жүйесінде жеңілдігі бар мемлекетте табыс алатіэін осы резидент емес заңды тұлғаның дауыс беретін акцияларының 10 және одан астам процентіне ие болса, онда заңды тұлға табысының резидентке қатысты нақ- тылы бөлігі оның салық салынатын табысына енгізіледі.
Шет мемлекетте салық ставкасы Қазақстан Республикасының Салық кодексіне сәйкес айқындалатын салық ставкасынан 1/3 төмен болса, сондай-ақ мүліктің нақты иесі немесе та- быстың нақты иесі туралы күпияны сактауға мүмкіндік беретін қаржы ақпаратының немесе компаниялар туралы ақпараттың кұпиялығы туралы заңдар болса, ол салықсалу жөніңде жеңілдігі бар мемлекет ретінде қаралады.
Қорпорациялықтабыс салығы бойынша декларация тапсыр- ғанға дейінгі кезең ішінде төленілетін аванстық төлемдер сомаларының есебін жасаған салық төлеуші, осы жасаған есебін есепті жылдан кёйінгі жылдыңжиырмасыншы қаңтарына дейін өзі тіркелген орныңдағы салық органыңа табыс етеді. Ал қор- порациялық табыс салығы бойынша декларация тапсырылғаннан кейін төленуге тиіс аванстық төлемдер сомаларының есебін декларацияны тапсырған күннен бастап жиырма жұмыс күні ішінде, бірақ есепті салықтық кезеңнің 20 сәуірінен кешіктірмей табыс етеді.
Сонымен, заңды тұлға - салық төлеушілер қорпорациялық табыс салығы бойынша аванстық төлемдердің айқындалған мөлшерін салық кезеңі ішіндегі ағымдағы айдың жиырмасынан кешіктірмей республикалық бюджетке ай сайын төлеп отыруға міндетті.
Қосылғын құн салығы
Салық кодексінің 205-бабында заң шығарушы қосылған кұн салығының мынадай: «Қосылған кұн салығы тауарларды (жұ- мыстарды, қызмет көрсетулерді) өндіру және олардыңайналы- сы процесінде қосылған, оларды өткізу бойынша салық салынатын айналым кұныңың бір бөлігін бюджетке аударуды, сон- дай-ақ Қазақстан Республикасының аумағындағы тауарлар им- порты кезіндегі аударымды білдіреді...» деген түсінігін берген.
Демек, біздің ойымызша, тауарларды өндіру, жұмыстарды орындау және тиісті қызметтерді көрсету, сондай-ақ оларды өткізу процесінде қосылған кұнның және Қазақстан Респуб- ликасы аумағындағы тауарлар импорты кезінде қосылған кұнның заңда белгіленген бөлігіне салынатын салық қосылған кұн салығы болып табылады.
Сонымен қатар, Салық кодексінде: «Салық салынатын айналым бойынша бюджетке төленуге тиісті қосылған кұн салығы сатылған тауарлар (жұмыстар, қызмет көрсетулер) үшін есеп- телген қосылған қүн салығының сомасы мен алынған тауарлар (жұмыстар, қызмет көрсетулер) үшін төленуге тиісті қосылған кұн салығының сомасы арасындағы айырма ретінде айқындалады» деп айтылған (К.Р СК-нің 205-бабы).
Қосылған құн салығын төлеушілерге Қазақстан Республикасында қосылған кұн салығы бойынша есепке тұрған немесе тұруға міндетті тұлғалар жатады. Сонымен бірге, тиісті заңдар- ға сәйкес Қазақстан Республикасы аумағына тауарлар импорт- тайтын тұлғалар да қосылған кұн салығын төлеушілер болып табылады. Қосылған кұн салығын төлеушілер ретінде тауарлар өндіретін, жұмыстарды орындайтын және әртүрлі қызметтер көрсететін шаруашылық субъектілері (шетелдік инвестициясы бар кәсіпорындар; мемлекеттік және муниципалдық кәсіп- орындар, шаруашылық серіктестіктері, басқа да өндірушілер) жеке отбасылық кәсіпкерлер және жеке кәсіпорындар; өз алдына тауарларды (жұмыстарды және қызметтерді) өткізетін ерекшеленген филиалдар; халықаралық бірлестіктер мен шетелдік заңды тұлғалар, бөлшек сауда, қоғамдықтамақтанды- ру және аукциондықсауда аяларындағы тұлғалар; салықоргандарында есепте тұратын шетелдік сауда ұйымдары; шетелдік инвестициялары бар кәсіпорындар; заңды тұлға болып табыла- тын бөлшек сауда ұйымдары; бөлшек сауда жүйесінде жұмыс істейтін отбасылықжеке кәсіпкерлер мен жекеше кәсіпорыңдар және т.б.) көрініс табады. (
Аталған салықтөлеушілер кез келген он екі айдан аспайтын кезеңнің қорытындысы бойынша тауарларды (жұмыстарды, көрсетілетін қызметті) өткізу жөніңдегі айналымның мөлшері ең төменгі айналымнан асатын болса, тұлға осы кезең аяктал- ган күннен бастап, он бес күнтізбелік күннен кешіктірмей, қосыл- ған кұн салығы бойынша есепке кою жөніңде салық органыңа өтініш беруге міндетті.
Өткізу жөніңдегі айналымды аныктау кезінде Салық кодек- сінің 225-бабына сәйкес салықтан босатылатын өткізу жөніңдегі айналым, соңдай-ақ жеке тұлғаның жеке мүлкін өткізу бойынша айналым, егер ондай мүлік кәсіпкерлік қызмет мақсатында пайдаланылмаса, есепке алынбайды.
Шаруа (фермер) кожалығына арналған бюджетпен есеп айы- рысуды арнаулы салық режимінде жүзеге асыратын салық төлеуші, өткізу бойынша айналым мөлшерін аныктау кезінде осы арнаулы салық режиміне кіретін қызметті жүзеге асырудан түскен өткізу бойынша айналымды есепке алмауына болады.
Қосылған кұн салығы бойынша есепке кою туралы өтініш берген тұлға ағымдағы айдан кейінгі айдын алғашкы күніңен бастап қосылған кұн салығын төлеушіге айналады.
Мемлекеттік тіркеуден өткен тұлға салық органыңа қосыл- ған кұн салығы бойынша есепке кою туралы он жүмыс күніңен кешіктірмей өтініш берген жағдайда, салықорганы оған қосыл- ған кұн салығы бойынша есепке қою туралы куәлік берген күн- нен бастап, осы тұлға қосылған кұн салығын төлеушіге айналады.
Заңды тұлғаның құрылымдық бөлімшелері болған жағдай- да, өткізу бойынша айналым көлемі осы тұлғаның барлық құрылымдық бөлімшелерінің өткізу бойынша айналымдары ескеріле отырып айқындалады.
Уәкілетті мемлекеттік орган қосылған құн салығын төлеу- шініңөтініші бойынша оның құрылымдықбөлімшелерін қосыл- ған кұн салығын дербес төлеушілер ретінде карастыра алады.
К,ұрылымдық бөлімшелері қосылған құн салығын дербес төлеушілер деп танылған қосылған кұн салығын төлеуші құрылымдық бөлімшелердің орналасқан жеріндегі салық органдарына қосылған құн салығы бойынша одарды есепке кою туралы өтініш беруге (немесе өзінің құрылымдық бөлімшелеріне тапсырма беруге) міндетті.
Өткізу бойынша айналымның ең төмен деңгейі заңда көрсе- тілген кезеңнің соңғы айына белгіленген айлық есептік көрсет- кіштің 15 000 еселенген шамасын құрайды.
Қосылған құн салығы бойынша есепке қойылуға жатпайтын, бірак қосылған кұн салығын салуға жататын тауарларды (жұ- мыстарды, қызмет көрсетулерді) өткізуді жүзеге асыратын не- месе жүзеге асыруды жоспарлаған тұлға қосылған кұн салығы бойынша есепке кою туралы өтінішті салық органыңа ерікті түрде бере алады.
Тұлғаны қосылған кұн салығы бойынша есепке қойған кезде, оның осы Кодекстің 235-бабына сәйкес есепке қойылған күніңдегі тауарлар (негізгі құралдарды қоса алғанда) қалдығы бойынша қосылған кұн салығы сомасын есепке жатқызуға құкығы бар.
Салық органы заңда тікелей көзделген жағдайларда, тұлға- ны қосылған кұн салығы бойынша есепке өтінішсіз қоюға құкылы.
Қосылған кұн салығы бойынша есепке кою салық төлеуші ретінде мемлекеттік тіркеу орны бойынша жүзеге асырылады.
Арнайы экономикалық аймак аумағында объектілер салу жөніңдегі қызметті жүзеге асыратын заңды тұлғаны не оның құрылымдықбөлімшесін қосылған кұн салығы бойынша есеп- ке коюды арнайы экономикалық аймак аумағындағы салық органы жүзеге асырады.
Егер заңды тұлға өзін нақтылы аумакта қосылған кұн салығы бойынша есепке кою турапы өтініш бермесе, оныңарнайы экономикалық аймактың аумағында объектілер салу жөніңдегі қызметті жүзеге асыратын құрылымдық бөлімшесі аталған заңды тұлғаның өтінішінсіэ қосылған кұн салығын дербес төлеуші деп карастырылады.
Қосылған кұн салығы бойынша есепке алынған тұлғаға салық органы оның қосылған кұн салығын төлеуші ретінде есеп- ке қойылғаны туралы куәлік беруге міндетті куәліктетұлғаның атауы және оның деректемелері, салық төлеушіге берілетін салық төлеушінің тіркеу нөмірі және тұлғаның қосылған кұн салығын төлеуші болған күн көрсетіледі.
Қосылған кұн салығы бойынша есепке қойылғаны жөніңдегі куәлік қосылған кұн салығын төлеушіде сакталады, ал осы салық бойынша есептен шығарылған жағдайда салық төлеуші куәлікті салық органыңа кайтаруға тиіс.
Қосылған құн салығын төлеушінің соңғы он екі айлық кезеңдегі салықсалынатын айналым мөлшері салық салынатын еңтөменгі айналым мөлшерінен аспаса, ол тіркелген жеріндегі салық органыңа өзін қосылған кұн салығы бойынша есептен шығару туралы өтініш беруге құқылы.
Салық төлеуші өзінің осындай құқығын өзін қосылған кұн салығы бойынша есепке қойған кезден бастап, кем дегенде екі жыл өткеннен кейін ғана пайдалана алады.
Қосылған құн салығын төлеуші болып табылатын тұлға салық салынатын айналымдарға байланысты қызметін токтат- қан жағдайда, қызметі тоқтатылған салық кезеңінен кейінгі алты айдан кешіктірмей салық органыңа өзін қосылған құн салығы бойынша есептен шығару туралы өтініш беруге міндетті.
Салық органы қосылған кұн салығын төлеуші болып табы- латын әрекетсіз заңды тұлғаны аныктаған жағдайда, оны уәкілетті мемлекеттік орган белгілеген тәртіппен қосылған құн салығы бойынша есептен шығарады.
Қосылған кұн салығын төлеуші заңды тұлға таратылған жағ- дайда, ол салық төлеушілердің мемлекеттік тізілімінен алып тасталған күннен бастап қосылған кұн салығы бойынша есептен шығарылуға тиіс.
Қазақстан Республикасының салық және кеден заңдарына сәйкесдекларациялануғатиісті Қазақстан Республикасы аума- ғына әкелінетін немесе әкелінген тауар салық салынатын им- портболып табылады. Бұл ретте ескеруге тұратын маңызды бір жәйт, Қазақстан Республикасының Үкіметі белгілеген тәртіп бойынша импортталынатын тауарлардың Салық кодексінің 234- бабында көзделген мынадай түрлері мен тобы:
ұлттық валюта, шетел валютасы (нумизматикалық мақсат- та пайдаланатыннан басқа), сондай-ақ бағалы кағаздар импор- ты;
жеке тұлғалардың Қазақстан Республикасының Үкіметі бекіткен тауарларды бажсыз әкелу нормалары бойынша тауарлар импорты;
акцизделетін тауарларды қоспағанда, Қазақстан Респуб- ликасының Үкіметі белгілеген тәртіппен ізгілік көмек ретінде әкелінген тауарлар импорты;
акцизделетін тауарларды қоспағанда, мемлекет, мемле- кеттердің үкіметтері, халықаралық ұйымдар желілері бойынша кайырымдылық мақсатында әкелінген тауарлар импорты, оның ішінде техникалық жәрдем көрсету;
шет елдің дипломатиялық және оларға теңестірілген өкіл- діктерінің ресми пайдалануы үшін, сондай-ақ солармен бірге тұратын олардын отбасы мүшелерін қоса алғанда, осы өкілдік- тердің дипломатиялық және әкімшілік-техникалық қызметкерлерінің жеке пайдалануы үшін әкелінген және Қазақстан Рес- публикасы бекіткен халықаралық шарттарға сәйкес салықтан босатылған тауарлар импорты;
салық төлеуден босатуды белгілейтін кеден режимдерінде Қазақстан Республикасының кеден заңдарына сәйкес деклара- циялануға тиісті тауарлар импорты;
дәрі-дәрмектік заттардың, оның ішінде субстанция- дәрілер; протездік-ортопедиялықбұйымдарды, сурдотифлотех- никаны және медициналық (мал дәрігерлік) техниканы қоса алғанда медициналық (мал дәрігерлік) мақсаттағы бұйымдар; протездік-ортопедиялық бұйымдарды және медициналық (мал дәрігерлік) техниканы қоса алғанда, дәрі-дәрмек және диабет заттарын өндіруге арналған материалдар мен жинакгаушы заттар, медициналық (мал дәрігерлік) мақсаттағы бұйымдар импорты;
пошта маркаларының (қоллекциялық маркалардан басқа) импорты;
кағаз ақша белгілері өндірісі үшін Қазақстан Республика- сының Үлттық Банкі және оның ұйымдары жүзеге асыратын шикізатимпорты;
мемлекеттердің, мемлекеттер үкіметтері мен халықаралық ұйымдардың желісі бойынша берілген гранттар қаражаты есебінен жүзеге асырылатын тауарлар импорты;
қаржы лизингі шарты бойынша қаржы лизингіне беру мақсатында лизинг беруші әкелген негізгі құралдар импорты қосылған кұн салығыныңтегеурініңен босатылады.
Импортталатын тауарларды (поштаны, жолжүкті) тасымал- дауды бірнеше көлік ұйымдары жүзеге асыратын жағдайда, Қазақстан Республикасының аумағына әкелінген жолаушыларды, тауарларды (поштаны, жолжүкті) көлік ұйымының көлігімен тасымалдауды жүзеге асыратын тасымал халықаралықтасымал- ға жатады.
Мынадай тауарларды (жұмыстарды, қызмет көрсетулерді) өткізу барысындағы: пошталық ақы төлеудің мемлекеттік бел- гілері; акциздік маркалар (Салық кодексінің 549-бабына сәйкес акцизделетін тауарларды таңбалауға арналған есеп-бақылау маркалары); уәкілетті органдар жүзеге асыратын, соларға бай- ланысты мемлекеттік баж алынатын қызметтер; адвокаттық қызметті, нотариаттық іс-әрекеттерді жүзеге асыру кезінде көрсетілетін қызметтер; Қазақстан Республикасының Үлттық Банкі өткізетін тауарлар (жұмыстар, қызметтер); мемлекеттік меншікті жекешелендіру тәртібімен өткізілетін мүлік; мемле- кеттік қажеттіліктер үшін сатып алынған мүлік; Қазақстан Рес- публикасының заңнамасына сәйкес мемлекеттік мекемелердің пайдасына өтеусіз негізде негізгі құраддарды беру, сондай-ақ мемлекеттік мекемелердің мемлекеттік кәсіпорындар пайдасына өтеусіз негізде негізгі құраддарды беру; жарғылық капиталға енгізілген жарналар; жарғылық капиталға жарна ретінде алын- ған мүлікті кайтарып алу; жерлеу бюроларының әдет-ғұрып- тық қызмет көрсетулері, зираттар мен крематорийлердің кыз- мет көрсетулері; оларды өткізу жөніңдегі қызмет көрсетулерді қоспағанда, лотереялық билеттер; операциялар бойынша есеп- қисаптарға қатысушыларға жинау, өндеу және таратып беру жөніңдегі банк карталарымен қызмет көрсетулерді қоса алған- да, есеп-қисаптарға қатысушылар арасында ақпараттық және технологиялық өзара іс-қимылды қамтамасыз ету жөніңде көрсетілетін қызметтер; Қазақстан Республикасының кеден аумағына «Қазақстан Республикасының кеден аумағында та- уарларды ұксату» кедендік режимінде әкелінген тауарларды ұқсату немесе жөндеу жөніңде көрсетілетін қызмет; Салық кодексінің 224-бабына сәйкес халықаралықтасымалдар болып табылатын тасымалдарға байланысты жұмыстар мен қызмет көрсетулер, атап айтканда: Қазақстан Республикасының аума- ғынан экспортталатын, Қазақстан Республикасының аумағына импортталатын тауарларды, оның ішінде поштаны тиеу, түсіру, кайта тиеу, жөнелту бойынша жұмыстар, қызмет көрсетулер, сондай-ақ транзит жүктер; техникалық, аэронавигациялық, әуежай қызметін көрсету; халықаралық рейстерге көрсетілетін қызметтер бойынша теңіз айлактарында қызмет көрсету; тұрғын үй қорын басқару, ұстау және пайдалану жөніңде қызмет; Салық кодексінің 226-233-баптарында көрсетілген өткізу; ұлттық ва- люта; егер мүгедектердің қоғамдық бірлестіктері, сондай-ақ өндірістік ұйымдары мына шарттарға сәйкес келсе: осындай өндірістік ұйымдар қызметкерлері жалпы саныңың кемінде 51 проценті мүгедектер болса; мүгедектерге еңбекақы төлеу бо- йынша шығыстар енбекақы төлеу бойынша жалпы шығыстардың кемінде 51 проценті (есту, сөйлеу, көру кабілетінен айрыл- ған мүгедектер жұмыс істейтін мамандандырылған ұйымдар- да — кемінде 35 проценті) болса, осындай бірлестіктер мен ұйымдардың тауарлары (жұмыстары, қызмет көрсетулері) бойынша айналымдар (сауда-делдалдық қызметтен түскен тауарларды (жұмыстарды, қызмет көрсетулерді) өткізу жөніңдегі айналымдардан және акцизделетін тауарлар мен қызмет түрлерін өндіру мен өткізу бойынша айналымдардан басқа);
Қазақстан Республикасының кедендік заңнамасына сәйкес айқындалған, «Еркін қойма» кеден режимі қолданылатын аумақ- та өндірілген жөне Қазақстан Республикасы кедендік аумағы- ның калған белігінде өткізілетін Қазақстандықтауарлар; арнайы экономикалық аймактардың аумактарында өткізілетін, сондай- ак осы арнайы экономикалық аймактардың аумактарында Қазақстан Республикасы Салық кодексінің 140-1-бабы 1-тар- мағының 3) тармақшасында аталған қызметтүрлерін жүзеге асы- ру процесінде тұтынылатын тауарлар; Қазақстан Республика- сының аумағында жүмыс істейтін және келісім-шарт талаптарына орай импортталатын тауарларға (жүмыстарға, көрсеті- летін қызметтерге) салынатын қосылған кұн салығынан боса- тылған кәсіпорындарға тауарларды (жұмыстарды, көрсетілетін қызметтерді) өткізу бойынша айналымдар қосылған кұн салы- ғынан босатылады.
Қосылған кұн салығы салықсалынатын айналым мөлшеріне 15 проценттік ставка бойынша қолданылады. Салықсалынатын импорт мөлшеріне де 15 проценттік ставка бойынша қосылған кұн салығы салынады.
Салық салынатын айналым бойынша бюджетке төленетін қосылған кұн салығының сомасы Салық кодексінің 245-бабына сәйкес салық салынатын айналым бойынша есептелінген қосылған кұн салығының сомасы мен Салық кодексінің 235- бабына сәйкес есепке жажызылатын салықсомасы арасындағы айырма ретінде анықталады.
Оңайлатылған тәртіппен өткізілетін тауарлар импорты кезінде жеке тұлғалар қосылған кұн салығын Қазақстан Рес- публикасы Салық кодексінің 516-бабының 2-тармағына сәйкес жиынтық кедендік төлем құрамында төлей алады. Осы орайда қосылған кұн салығының мөлшері Қазақстан Республикасының кедеңдік заңнамасын сай айқындалады.
Тауарлар экспортының және халықаралық тасымалдарға байланысты орындалатын жұмыстар мен көрсетілетін қызмет- тер айналымына нөлдік ставка бойынша қосылған құн салығы салынады.
Қазақстан Республикасы Салық кодексінің 140-1-бабы 1- тармағының 3)-тармақшасыңда аталған қызмет түрлерін арнайы экономикалық аймақтардың аумактарында жүзеге асыруға арналған жобалау-сметалық құжаттамаға сәйкес әкімшілік және өндірістік мақсаттағы объектілерді салу және пайдалануға беру процесінде толық тұтынылатын тауарларды арнайы экономикалық аймақтардың аумағында өткізуге байланысты қосылған кұн салығы нөлдік ставка бойынша салынады.
Электр энергиясын, бензинді, дизель отыны мен суды қос- пағанда, әкімшілік және өндірістік мақсаттағы объектілерді тұрғызу процесіне тікелей тартылған тауарлар құрылыс процесінде толық тұтынылатын тауарлар болып табылады.
Аталмыш 140-1 бапка сәйкес қосылған кұн салығы бойынша нөлдік ставка:
арнайы экономикалық аймактың аумағында 140- 1-баптың 1-тармағында аталған объектілерді салуды жүзеге асыратын ұйымдармен арадағы тауарлар беруге жасалған шарт (келісімшарт);
тауарлар шығаруды еркін кеден аймағының кеден режи- мінде жүзеге асыратын кедендік орган белгі қойған кедендік жүк декларациясының көшірмелері;
140-1-баптың тармағының 1)-тармақшасында аталған ұйымдарға тауарлардың тиеп жөнелтілгенің растайтын тауарға ілеспе құжаттардын көшірмелері;
140-1-баптың 3-тармағының 1)-тармақшасында аталған ұйымдардың тауарларды алғаның растайтын құжаттардың көшірмелері негізінде қолданылады.
Нөл проценттік ставкамен (нөлдік ставка) белгіленген ко- сылған құн салығы жайында мынаны айтуға болады: 1) нөлдік ставка белгіленген тауарларды, жұмыстарды, қызметтерді өткізу айналымдары салық салу аясынан шығарылып тасталынады, яғни толығымен салық салудан босатылады; 2) нөлдік ставка бойынша салық салынатын тауарларды экспорттау кезінде, оларды экспорттаушы тұлға тауар бағасына қосылған кұн салығын қоспауға мүмкіндік алғандықтан, оның тауарларының бәсекелестік кабілеті арта түседі; 3) нөлдік ставка белгіленген тауарды (кайта сату мақсатында) сатып алған соңғы сатушы- ның сатып алған затының құныңдағы салықтың өтемін алуға хақы бар.
Барлық қосылған кұн салығын төлеушілер үшін міндетті құжат шот-фактура болып табылады. Қосылған күн салығы салынатын тауарлар (жұмыстар, қызмет көрсетулер) өткізуді жүзеге асыратын қосылған құн салығын төлеуші нақтылы та- уарларды (жұмыстарды, қызмет көрсетулерді) алушы тұлғаға, қосылған құн салығы көрсетілген шот-фактураны беруге міндетті.
Салық кодексінің 235-бабына сәйкес қосылған кұн салығын есепке жатқызу үшін негіздеме болып табылатын шот-факту- рада:
шот-фактураның реттік нөмірі мен толтырыпған күні;
тауарларды (жұмыстарды, қызмет көрсетулерді) беруші мен алушының тегі, аты, әкесінің аты не толық атауы, мекен- жайы және тіркеу нөмірі, сондай-ақ өнім берушінің қосылған күн салығы бойынша есепке қойылғаны туралы куәліктің нөмірі;
өткізілетін тауарлардың (жұмыстардын, қызмет көрсету- лердің) атауы;
салық салынатын айналымның мөлшері;
қосылған кұн салығының ставкасы;
қосылған кұн салығының сомасы;
қосылған кұн салығы ескерілген тауарлар (жұмыстар, кыз- мет көрсетулер) кұны көрсетілуге тиіс.
Шот-фактура әдетте өткізу бойынша айналым жасалған күннен кешіктірілмей жазылады және берушініңбасшысы мен бас бухгалтерінің, не осыған уәкілетті өзге де лауазымды адамдардың қолымен куәландырылады.
Қосылған кұн салығы салынатын электр энергиясын, су, газ сатуды, байланыс қызметтерін, коммуналдық қызмет көрсету- лерді, темір жол тасымалдарын, көлік-экспедиторлық қызмет көрсетуді, банк операцияларын жүзеге асыратын салықтөлеуші- лер салық кезеніңін қорытындысы бойынша шот-фактуралар жазып беруге құқылы.
Салықсалынатын айналымның мөлшері шот-фактурада та- уарлардың (жұмыстардың, қызмет көрсетулердің) әрбір атауы бойынша бөлек керсетіледі. Шот-фактураға өткізілетін тауарлардың (жұмыстардың, қызмет көрсетулердің) тізбесі көрсетілген құжат қоса тіркелген болса, айналымның жалпы мөлшерін көрсетуге жол беріледі. Осы орайда шот-фактурада құжаттың нөмірі мен күніңе, сондай-ақ оның атауына сілтеме жасалынады.
Лизинг беруші беретін лизинг нысанасына жататын шот- фактурада салық салынатын айналым мөлшері, оған сыйақы және қосылған құн салығы сомалары енгізілместен қаржы лизингінің шартына сөйкес барлық лизинг төлемдерінің жал- пы сомасы ескеріліп, көрсетуге тиіс.
Жүк жөнелтушілер немесе алушылар үшін жүктерді тасы- малдауға қатысты шот-фактураның жазбасын, осы аталған та- сымалдау көлік экспедициясы шартына сәйкес жүргізілсе, экс- педитор жүзеғе асырады. Осындай шот-фактураларда салық салынатын айналымның мөлшері тасымалдаушылардың және басқа да жеткізушілердің көлік экспедициясы шартының шеңберінде орындаған және көрсеткен жұмыстары мен қызметтерінің кұны ескеріле отырып көрсетіледі.
Ауыл шаруашылық өнімдерін өндіруші заңды тұлғаларға арналған арнаулы салық режимін қолданатын қосылған қүн салығын төлеушілер уәкідетті мемлекеттік орган белгілеген тәртіп пен нысан негізінде шот-фактуралар жазады.
Сырткы сауда келісім-шарттары бойынша тауарлар (жұмыс- тар, қызмет көрсетулер) өткізу жағдайларын, сондай-ақ Казак- стан Республикасының заңактілерінде көзделген жағдайларды қоспағанда, тауарлар (жұмыстар, қызмет көрсетулер) құны және қосылған кұн салығының сомасы шот-фактурада Қазақстан Республикасының ұлттық валютасымен көрсетіледі.
Шот-фактураны ресімдеу мынадай жағдайларда:
бухгалтерлік есеп жүргізуде негіздеме болатын бастапкы құжаттарды қолдана отырып, банктер аркылы халыққа көрсетілген коммуналдық қызметтер, байланыс қызметтері үшін есеп айырысуды жұзеге асырғанда;
жолаушыларды тасымаляау жол билеттерімен ресімдегеңде;
қолма-қол есеп айырысу аркылы халыққа тауарларды (жұмыстарды, қызмет көрсетулерді) өткізу барысында сатып алушыға бақылау-касса машинасының чегін бергенде;
қосылған кұн салығынан босатылатын тауарларды (жұ- мыстарды, қызмет көрсетулерді) табыс еткен кезде талап етіл- мейді.
Салық салынатын айналым мөлшерін түзету кезінде жасал- ған қосымша шот-фактурада:
н 1) қосымша шот-фактураның реттік нөмірі мен жасалған күні;
қосымша шот-фактурасы жасалатын шот-фактураның реттік нөмірі мен жасалған күні;
тауарларды (жұмыстарды, қызмет көрсетулерді) беруші мен алушының атауы, мекен-жайы және тіркеу нөмірі;
қосылған құн салығын есепке алмай, салық салынатын айналымды түзету мөлшері;
қосылған кұн салығының сомасы көрсетіледі.
Қосымша шот-фактураны тауарларды (жұмыстарды, қызмет көрсетулерді) беруші жасайды және нақтылы тауарларды (жұмыстарды, қызмет көрсетулерді) алушы растайды.
Қосылған құн салығын төлеуші әрбір салықтық кезең үшін қосылған кұн салығы бойынша декларацияны салықтық кезең- нен кейінгі айдың 15-інен кешіктірмей табыс етуге тиіс.
Ауылшаруашылығы өнімін өндіруші заңды тұлғаларға арналған арнаулы салық режимін қолданатын қосылған кұн салығын төлеушілер әр токсан үшін қосылған кұн салығы бой- ынша декларацияны есепті токсаннан кейінгі айдын 15-інен кешіктірмей табыс етуге міндетті. Декларациямен бірге салық- тық кезеңі ішінде (есепті токсан ішінде) сатып алынған тауарлар (жұмыстар, қызмет көрсетулер) бойынша шот-фактуралардыңтізілімі табысетіледі. Шот-фактуралартізілімініңнысаның уәкілетті мемлекеттік орган белгілейді.
Қосылған кұн салығын төлеуші қосылған кұн салығы бой- ынша декларацияны тапсыру үшін мерзімі белгіленген күнге дейін немесе сол күні бюджетке әрбір салық кезеңі үшін салық төлеуге міндетті.
АкциздерАкциздер нарыктық экономикасы дамыған елдерде кеңінен таралған салықтүріне жатады. Акциздер көбінесе мұнай өнімдерін өндіруден және сатудан, белгілі бір тауардың салмақ өлшемінен немесе физикалық көлемінен, спирттік ішімдіктер мен темекі өнімдерінен, сән-салтанат заттарын (бұйымдарын), сирек кездесетін өте дәмді тағамдарды және т.б. сатудан түскен пайдадан немесе кұныңан алынады. Акциздер өзінің экономикалық және құқықгық табиғатына карай жанама салықтар катарына жатканымен жанама салықтың тағы бір түрі қосылған құн салығымен салыстырғанда өзіне тән елеулі ерекшеліктерімен айрыкдіаланады.
Мәселен, қосылған кұн салығы әрбір өндіру және сату (өткізу) процесінде алынса, акциз тек акцизделінетін тауарды өндірушіден бір-ақ рет бюджетке алынады, ал калған уақытта оны төлеу тауарларды тұтынушылардың (сатып алушылардың) иығына жүктеледі. Акциздер негізінен халық тұтынатын жап- пай сұраныска ие тауарлар мен сән-салтанат заттарының баға- сына немесе көрсетілетін қызметтің тарифіне қосылатындық- тан өзіне тән фисқалдық функциясына қоса әлеуметтік функ- цияны жүзеге асырады. Акциздер салық салу объектілері мен төлеушілеріне байланысты мынадай түрлері: 1) халық тұтына- тын жаппай сұранысқа ие тауарларға салынатын акциздер; 2) табиғи-минералдық шикізаттар мен кайта өндеу өнімдеріне салынатын акциздер; 3) кеден аумақтарында алынатын акциздер бойынша топтаСтырылады.
Осы орайда ескеретін тағы бір жәйт, қосылған құн сапығы (жанама салық ретінде) тауар құныңың белгілі бір бөлігіне ғана салынса, акциздер нақты тауарлардың (тауар бағасына қосыл- ғандықтан) толығымен алғандағы кұныңа салынады.
Енді акцизделінетін тауарлардың бәріне бірдей назар аудар- май, тек импортталынатын тауарларға және газ конденсатын қоса алғанда шикі мұнайға салынатын акциздерді қарастыра- мыз.
Аталмыш акциздер бойынша төлеушілерге: Қазақстан Рес- публикасы аумағында акцизделінетін тауарлар шығаратын және акцизделінетін тауарларды Қазақстан Республикасының кедендік аумағына импорттайтын жеке немесе заңды тұлғалар жатады.
Мәселен, газ конденсатын қоса алғанда шикі мұнайға салынатын акциздердің төлеушілері ретінде: шетелдік заңды тұлғаларды; халықаралықұйымдарды; Қазақстан Республикасының заңдарына сәйкес заңды тұлғалар болып табылатын өндіруші және өткізуші (сатушы) ұйымдарды; шетелдік заңды тұлғалар мен халықаралық ұйымдардың Қазақстан Республикасы аума- ғында құрылған ерекшеленген бөлімшелерін; жеке кәсіпкер- лерді (ұйымдарды); жай серіктестіктерді және т.б. атап өтуге болады.
Демек, газ конденсатын қоса алғанда шикі мұнайды Казақ- стан Республикасы аумағында және оның континентальдық шельфінде өндіруді жүзеге асыратын кәсіпорындар мен ұйымдар өздерінің меншік нысандары мен ведомстволық құрылымдарына карамастан акциз төлеушілер болып табылады.
Газ конденсатын қоса алғанда шикі мұнайға салынатын ак- циз бойынша салық базасы олардың натурадцы табиғи заттай күйінде өткізілген (сатылған) көлемі ретінде көрініс табады.
Газ конденсатын қоса алғанда шикі мұнай мен импортталынатын тауарларға салынатын акциздердің салық салу объектілеріне: акциз төлеушінің өзі жасап шығарған немесе өндірген және ыдыска кұйылған акцизделінетін тауарлармен жүзеге асы- ратын мынадай операциялары: акцизделінетін тауарларды алыс- беріс негізінде ұксатуға беруі; алыс-беріс, оның ішінде акцизделінетін шикізат пен материалдарды ұксату өнімдері болып табылатын акцизделінетін тауарларды беруі жатады.
Осы акциздер бойынша акциз ставкалары тауарлардың құныңа (адвалорлық) процентпен немесе заттай күйіндегі өлшем бірлігіне абсолюттік (тұрлаулы) сомада белгіленеді. Акциз ставкаларын бекіту Қазақстан Республикасы Үкіметінің кұзырын- дағы іс болып саналады.
Тұрлаулы акциз ставкасы белгіленген акцизделінетін тауарлар бойынша салық базасы өндірілген және өткізілген заттай күйіндегі акцизделінетін тауарлар көлемі ретінде, ал адвалорлық акциз ставкалары белгіленген акцизделінетін тауарлар бо- йынша салық базасы өндірушінің осы тауарларды акциздер мен қосылған кұн салығын енгізбей берген бағалары бойынша анык- талатын өндірілген және өткізілген акцизделінетін тауарлар құны ретінде айқындалады.
Акциздердің сомасын есептеп шығару белгіленген акциз ставкасын салық базасына қолдану арқылы жүргізіледі.
Қазақстан Республикасының аумағында өндірілген газ конденсатын қоса алғаңда шикі мұнайға белгіленген акциздер оларды өнеркәсіптік ұксатуға берген күні төленіледі. Осы акциздерді төлеу акциз төлеушінің тіркелген жері бойынша жүзеге асы- рылады.
Тұрлаулы акциз ставкалары белгіленген акцизделінетін та- уарларды Қазақстан Республикасының кедендік аумағына им- порттау кезінде салық базасы импортталынатын тауарлардың заттай күйіңдегі көлемі ретінде айкыңдалынады. Сонымен қатар, адвалорлық акциз ставкалары белгіленген акцизделінетін тау- арларды импорттау кезіндегі салық базасы импортталынатын тауарлардың Қазақстан Республикасының кедендік заңнамаға сәйкес аныкталынатын кедендік құны ретінде айқындалады.
Қазақстан Республикасының кедендік заңнамаға сәйкес жеке тұлғалар оңайлатылған тәртіппен өткізетін акцизделетін тауарларға акциз ставкалары осы баптың 1-тармағына сәйкес белгіленеді және Салық кодексінің 516-бабының 2-тармағына сәйкес жиынтық кедендік төлем құрамына қосылуы ықтимал.
Ал оның мөлшері Қазақстан Республикасының кедендік заңнамасына сәйкес айқындалады.
Импортталынатын тауарларға салынатын акциздер (сомасы) Қазақстан Республикасының кедендік заңнамасында тиісті төлемдерді төлеу үшін белгіленген күні төленіледі.
Акциздік алым маркалармен және есептік-бақылау маркаларымен таңбалануға тиісті импортталынатын (акцизделінетін) тауарларға акциздік маркаларды алатын күнге дейін немесе ал- ған күні акциз сомасы төленеді.
Акцизге қатысты күнтізбелік ай салық кезеңі болып табы- лады. Салық төлеуші әрбір салық кезеңі аякталған бойы, сол салық кезеңінен кейінгі айдың 15-інен кешіктірмей өзі тіркелген жері бойынша салық органдарына акциз жөніңдегі декларация- ны табыс етуге міндетті.
Бұл ретте ескеретін тағы бір жәйт, салық кодексінің тиісті 278-бабының 2-тармағында Қазақстан Республикасының Үкі- меті бекіткен нормалар бойынша жеке тұлғалар импорттайтын кейбір тауарлардың түрлерін акциз салудан босату көзделінген.
Экспортталатын шикі мүнайға әрі газ конденсатынасалынатын рента салығыШикі мұнайды, газ конденсатын экспортка өткізетін (шы- ғаратын) жеке және заңды тұлғалар, өнімді бөлу туралы келісімшарттар жасаскан жер қойнауын пайдаланушыларды қоспаған- да, экспортталатын шикі мұнайға және газ конденсатына салынатын рента салығының төлеушілері болып табылады.
Экспортка өткізілетін шикі мұнайдын, газ конденсатының көлемі экспортталатын шикі мүнайға, газ конденсатына рента салығын салу объектісі болып саналады.
Экспортка іс жүзінде өткізілетін шикі мүнайдың, газ конденсатының көлемі оларды тасымалдауға жұмсалған салық төлеушінің шығыстарын шегере отырып, шикі мұнайдың, газ конденсатының сапасына төмендетілген баға (үстеме баға) ескерілген нарыктық бағасын негізге алып есептелген экспорт- талатын шикі мұнайдың, газ конденсатының кұны экспортта- латын шикі мүнайға, газ конденсатына рента салығын есептеу базасы ретіңде айқындалады.
Экспортталатын шикі мүнайға, газ коңденсатына салынатын рента салығының ставкалары Қазақстан Республикасы Салық кодексінің 278-4-бабына сәйкес:
Нарыктын багасы Ставкасы
бір баррель үшін 19 АКШ долларынан кем 0 процент
бір баррель үшін 19-дан 20 АКШ долларына дейін 1 процент
бір баррель үшін 20-дан 2ІАКШ долларына дейін 4 процент
бір баррель үшін 21-ден 22 АКШ долларына дейін 7 процент
бір баррель үшін 22-ден 23 АКШ долларына дейін 10 процент
бір баррель үшін 23-тен 24 АКШ долларына дейін 12 процент
бір баррель үшін 24-тен 25 АКШ долларыиа дейін 14 процент
бір баррель үшін 25-тен 26 АКШ долларына дейін 16 процент
бір баррель үшін 26-дан 27 АКШ долларына дейін 17 процент
бір баррель үшін 27-ден 28 АКШ долларына дейін 19 процент
бір баррель үшін 28-ден 29 АКШ долларына дейін 21 процент
бір баррель үшін 29-дан 30 АКШ долларына дейін 22 процент
бір баррель үшін 30-дан 31 АКЛІ долларына дейін 23 процент
бір баррель үшін ЗІ-ден 32 АКШ долларына дейін 25 процент
бір баррель үшін 32-ден 34 АКШ долларына дейін 26 процент
бір баррель үшін 34-тен 36 АКШ долларына дейін 28 процент
бір баррель үшін 36-дан 37 АКШ долларына дейін 29 процент
бір баррель үшін 37-ден 38 АКШ долларына дейін 30 процент
бір баррель үшін 38-ден 40 АКШ долларына дейін 31 процент
бір баррель үшін 40 АКШ долларынан астам 33 процент
мөлшерінде белгіленеді.
Салық төлеуші экспортка шығарған шикі мұнай, газ конденсаты сапасының көрсеткіштері магистралдық құбыр арқылы тасымалданатын шикі мұнай, газ конденсаты қоспалары көрсеткіштерінен төмен болса, осындай шикі мұнай, газ конденсаты бағасы сапасына карай арзаңдатылады. Сонымен қатар салық төлеушінің шикі мұнайы, газ конденсаты сапасының көрсеткіштері магистральдық кұбыр аркылы тасымалданатын шикі мұнай, газ конденсаты қоспалары көрсеткіштерінен жо- ғары болса, шикі мұнай сапасына үстеме баға қойылады.
Экспортталынатын шикі мұнайдың, газ конденсатының рыноктық бағасын айқындау тәртібін Қазақстан Республика- сының Үкіметі бекітеді. Экспортка шығарылатын шикі мұнайға және газ конденсатына рента салығын төлеу бойынша сапық кезеңі күнтізбелік ай болып табылады, ал декларация тіркелген орныңдағы салық органыңа салық кезеңінен кейінгі айдың 15-інен кешіктірілмей табыс етіледі.
Салық төлеуші аталған рента салығының есептелген сома- сын салық кезеңінен кейінгі айдың 15-інен кешіктірмей рес- публикалық бюджетке төлеуге міндетті.
•Жер қойнауын пайдаланушылар төлейтін салықтармен арнаулы төлемдерЖер қойнауын пайдаланушылар төлейтін салықтар мен арнаулы төлемдерге: үстеме пайда салығы; экспортталынатын шикі мұнайға салынатын рента салығы; бонустар; роялти; өнімді бөлу бойынша Қазақстан Республикасының үлесі жатады.
Аталған салықтар мен арнаулы төлемдер және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдер бойынша салықтық міндет- темелерді есептеу оларды төлеу жөніңдегі міндеттемелер пайда болған кезде қолданылып жүрген Қазақстан Республикасы салық заңдарына сәйкес жүргізіледі.
Қазақстан Республикасының Үкіметі немесе кұзыретті орган мен міндетті салық сараптамасынан өткен отандық немесе шетелдік жер қойнауын пайдаланушылар арасындағы жер қойнауын пайдалануға арналған келісім-шарттарда айқындалған салық салу шарттары олардын қолданылуының белгіленген бүкіл мерзімі ішінде сакталады және қолданылады әрі Қазақ- стан Республикасы салық заңдарының өзгеруіне байланысты тараптардың келісімі бойынша түзетілуі мүмкін.
Өнімді бөлу туралы келісім-шартта белгіленетін салықсалу шарттары келісім-шартқа қол қойылған (жасалған) күні қолда- нылатын жеке және заңды тұлғалардың салықтар мен бюджет- ке төленетін басқа да міндетті төлемдерді төлеуін реттейтін Қазақстан Республикасының салық заңдарының ережелеріне сәйкес болуға тиіс.
Салық сараптамасы жүргізілген күн мен өнімді бөлу туралы келісім-шартқа қол қойылған күн аралығындағы кезенде Қазақ- стан Республикасының салық заңдары өзгерген жағдайда қай- тадан сараптама жүргізіле отырып, салық режимі осы өзгеріс- терге сәйкес келтіріледі.
Бірнеше салық төлеуші жер қойнауын пайдалануды өнімді бөлу туралы бір келісім-шарт бойынша жүзеге асыратын жағ- дайда осы келісім-шартта белгіленген салық режимі олардың барлығы үшін ортак болып табылады.
Осындай келісім-шартаясында жүзеге асырылатын қызмет бойынша салық төлеушілер салық салу мақсатында бірыңғай шогырландырылған есеп жүргізуге және келісім-шартта белгі- ленген барлық салықтар мен төлемдерді төлеуге міңдетті.
Бір келісім-шарт бойынша қызметті жүзеге асыратын резидент емес жер қойнауын пайдаланушыларға келісім-шартта белгіленген салықтар бойынша Салық кодексінің 184-186-бап- тарына сәйкес салық салынуға тиіс.
Келісім-шартаясында жүзеге асырылатын қызметбойынша салық міндеттемелерін есептеу және осы келісім-шарт аясынан тыс қызмет бойынша салық міндеттемелерін есептеу үшін жер қойнауын пайдаланушы бөлек есеп жүргізуге міндетті.
Казіргі уақытта жер қойнауын пайдаланушылардын келісімшарттары мен мемлекеттің салық салу аясында салық режимінің екі үлгісі қолданылады.
Бірінші үлгі өнімді бөлу бойынша Қазақстан Республика- сының үлесін есепке алмағанда Салық кодексіңде көзделген салықтар мен басқа да міндетті төлемдердің барлық түрлерін бюджетке төлеуді көздейді.
Екінші үлгі жер қойнауын пайдаланушының өнімді бөлу бойынша Қазақстан Республикасының үлесін төлеуін (беруін), сондай-ақ Салық кодексінде көзделген салықтар мен басқа да міндетті төлемдердің барлық түрлерінің бюджетке төленуін көздейді. Алайда олардың катарына экспортталатын шикі мұнайға салынатын рента салығы, газ конденсатын қоса алғанда, шикі мұнайға салынатын акциз және мүлік салығы қосылмайды.
Салық кодексінің 283-бабында көрсетілген екінші үлгі бо- йынша салық салу шарттары өнімді бөлу туралы Қазақстан Рес- публикасының заңдарында белгіленген тәртіппен жасалған келісім-шартта ғана айқындалады.
Үстеме пайда салығы
Үстеме пайда салығы заң жүзінде көзделген белгілі бір жағ- дайға орай оны төлеу міндеттілігі туындайтын, төлеушілері жер қойнауын пайдаланушылар болып табылатын фискальдық (мәжбүрлі) алыным нысаны ретінде роялти, бонустар сиякты және тағы басқа да міндетті төлемдер катарынан көрініс табады.
Үстеме пайда салығын төлеушілерге салықтық кезенде тап- қан таза пайдаларының шегерімге қатысты нормасының деңгейін 20 проценттен асыруларына байланысты нақты келісімшарттар бойынша үстеме (қосымша) табыска қол жеткізген жер қойнауын пайдаланушылар жатады.
Бұл ретте заң шығарушының айтканың ескерсек, өнімді бөлу туралы келісім-шарттарында және кеңінен таралған пайдалы казбалар мен жер асты суларын өндіруге, сондай-ақ барлау мен өндіруге байланысты емес жерасты құрылыстарын салуға және пайдалануға жасалған келісім-шарттар бойынша тиісті кыз- меттерін жүзеге асыратындарды есепке алмағанда, келісім-шарт- тары бойынша пайдалы казбалардын басқа да түрлерін өндіруді көздемейтін жер қойнауын пайдаланушылар үстеме пайда салығының төлеушілері болып табылады.
Жер қойнауын пайдаланушының жинакталған табыстардың жинакталған шығыстарға қатынасы 1,2-ден жоғары болған салық кезеңіндегі әрбір жекелеген келісім-шарт бойынша таза табысының бір бөлігі үстеме табысқа салық салу объектісі болып саналады.
Жер қойнауын пайдаланушының әрбір жекелеген келісімшарт бойынша салық кезеңіндегі таза табысының салық кезеңі- нің аяғына Салық кодексінің 92-103,105-114-баптарында көзделген шегерімдер сомасының 20 процентінен асатын бөлігі салық базасы болып табылады.
Салық кодексінің 308-бабына сәйкес жер қойнауын пайда- ланушылардыңтаза табыстары бөлігіне:
Жинакталған табыстардын жинакталған шығыстарға қатынасының алынған мәні Ставкасы
1,2-ден кем 0 процент
1,2-ден 1,3-кедейін 10 процент
1,3-тен 1,4-кедейін 20 процент
1,4-тен 1,5-кедейін 30 процент
1,5-тен 1,6-ғадейін 40 процент
1,6-дан 1,7-гедейін 50 процент
1,7-ден жогары 60 процент
мөлшерінде салық ставкалары белгіленеді.
Жинақталған табыстар жер қойнауын пайдаланушының келісім-шарт жасалған күннен бастап алған жиынтық жылдық табысының сомасы ретінде, ал жинақталған шығыстар жер қойнауын пайдаланушының келісім-шарт жасалған күннен бастап шегерімге жатқызылатын шығыстарының сомасы ретінде ай- қындалады.
Үстеме пайда салығының сомасы қазақстандық кадрларды оқытуға нақтылы жұмсалған шығындардың немесе тіркелген активтер өсімінің сомасына түзетіледі, бірақ ол салық базасы- ның он процентінен аспауға тиіс.
Күнтізбелік жыл үстеме пайда салығы үшін есепті кезең болып табылады. Жер қойнауын пайдаланушылар салықоргандарына үстеме пайда салығы жөніңдегі декларацияны салық кезеңінен кейінгі жылдын 10 сәуірінен кешіктірмей табыс етеді. Үстеме пайда салығы сол салық кезеңінен кейінгі жылдың 15 сәуірінен кешіктірілмей төленуге тиіс.
БонустарБонустар пайдалы қазбаларды геологиялық зерттеуге және өндіруге байланысты жер қойнауын пайдалану мақсатында жа- салған келісім-шартта бекітілген тәртіппен жер қойнауын п