Sillabus_auyz__1241_d


Чтобы посмотреть этот PDF файл с форматированием и разметкой, скачайте его и откройте на своем компьютере.


І.Жансүгіров атындағы Жетісу мемлекеттік университеті


СМЖ ЖМУ Е/ПОӘК.09
-
2015

3 басылым

САПА МЕНЕДЖМЕНТ ЖҮЙЕСІ

Силлабус

Ф.4.09
-
28

27.05.2015
ж
.


Гуманитарлық факультет

Филология және журналистика
кафедрасы










С И Л Л А Б У С



«Халық ауыз әдебиеті
» пәні бойынша

5В011700


Қазақ тілі мен әдебиеті мамандықтары үшін


Оқыту түрі: күндізгі, жеделдетілген күндізгі

курс: 1,2

семестр: 1,3

кредит саны: 2

барлық сағат саны: 90

дәрісханалық сағат
саны: 60, соның ішінде:

дәріс сабақтар: 15

іс
-
тәжірибелік сабақтар: 15

СӚЖ (оның ішінде ОСӚЖ)

60

Аралық бақылау: 2

Емтихан: 1,3 семестр

















Талдықорған, 2015 ж.


ОҚЫТУШЫ ТУРАЛЫ МӘЛІМЕТ

Джакыпбекова Мамиля Тургамбаевна

Қазақ филологиясы
кафедрасының аға оқытушысы, ф.ғ.к.

Деканат тел:
22
-
10
-
95

Қазақ филологиясы кафедрасы,
120

ауд.

Жансүгіров кӛшесі, 187 а

Пән:

Халық ауыз әдебиеті

Пәннің пререквизиті:

Мектеп бағдарла
масына сәйкес қазақ әдебиетінің
кезеңдері бойынша алғашқы теориялық ұғымда
р негізінде алған білімдері
.

Пәннің постреквизиті:

ХІХ ғасырдағы қазақ әдебиеті, ХХ ғасырдың бас

кезіндегі қазақ әдебиеті, Қазіргі қазақ әдебиеті.


Пәннің қысқаша түсініктемесі:

Казак, халқының ауыз әдебиеті курсын жоғары
оқу орындарында оқыту ісі болаша
қ мамандарды туған халқының ғасырлар бойы
жасаған дәстүрлі мәдениеті
үлгілерімен,
халық ӛнерінің
түрлерімен
жан
-
жақты
таныстыруды камтамасыз ететін білімдік үрдіс.

Осыған орай қазақ халық әдебиетін оқытуда әлемдік фолъклортану
ғылымындағы методологиялық ортақтастықтар мәселелері, фольклордың ауызша
сӛз ӛнері ретіндегі табиғаты, ерекшеліктері, тұтас кӛркемдік жүйесі, жанрлары,
поэтикалық тәсілдсрі мен құралдары, жазба

әдебиетпен арақатынасы,
фольклордың
зерттелу тарихы т.б. ауқымды мәселелер жӛнінде білім беру мақсаты кӛзделеді.

Қазақ фольклорын жалпыадамзаттық құндылықтардың ажырамас бӛлігі,
жастарды отаншылдықка тәрбиелеудің пәрменді құралы ретінде оқып үйрету
мәселе
сі де басты назарда болуға тиіс.

Халық ауыз әдебиеті пәні бойынша біліктіліктері (компетенциялары)


Фольклорлық туындылардағы кейіпкердің рӛлі мен орнын, сондай
-
ақ
кейіпкер харектерінің қоршаған орта мен жағдайларға байланысты қалыптасуын
ашып кӛрсете білу
і;


Жанрды, шығармаларды, кейіпкерлерді, сондай


ақ оларда кӛтерген келелі
мәселелерді, кӛркемдік ерекшеліктерін салыстыра отырып қарастыра білуі;


Тиісті деректерді келтіре отырып, пікір алмасуларда, диспуттарда ӛз
кӛзқарасын, пікірін дәлелдей білуі;


Бе
лгілі бір мәселелерді нысана етіп, соны шешу, әрі жинақтап
қорытындылауда кӛркем шығармалардан, негізгі эпизодтардан ішінара іріктеп
алып, (ауызша және жазбаша) баяндай білуі;


Әдеби тақырыпқа бір немесе бірнеше деректер бойынша баяндамалар мен
рефераттар
әзірлей білуі;


Алдын


ала дайындаған баяндамаларымен, рефераттарымен кӛпшілік
алдында сӛйлей білуі, ӛз ой


толғамын, ӛзінше түйіндеулерін келтіре отырып
(дискуссия) еркін сӛйлей білуі; әдеби сын


зерттеулерге тезис және конспект
жасай білуі керек.


Кӛркем шығарманың тақырыбы мен идеясын; объективтік және негізгі
идеяларды ажырата алуы тиіс,ӛлең сӛздің теориялық негіздерін: ұйқас, шумақ,
бунақ сондай
-
ақ әлем әдебиетіндегі ӛлең жүйелерін: силлабикалық, метрикалық,
тоникалық ӛлең ӛлшемдерін;


Кӛркем ә
дебиеттің танымдық
-
тәрбиелік, кӛркемдік
-
эстетикалық, ұлттық
сипаттарын айқындай алу, талдауға ұсынылған шығарма туралы пікір жазу, ӛзіндік
ой толғау, бағалай алу мақсаты кӛзделген.


Пәннің мақсаты мен міндеттері:
Ф
ольклордың тарихын, терең тамырлы
табиғаты
н, синкреттік сипатын такьіту, оны ӛзге ғылым салаларымен
байланысты (тіл,
этнография,
тарих, археология, философия т.6.) оқытуды
кажет етеді. Дәрістік білімді семинар сабақтармен сабақтастыру, арнайы
тақырыптарға жазба жұмыстарын орындату, студентердің ой
лау, сӛйлеу және
жазу мәдениетін қалыптастыруға ықпал етеді.

Бағалау саясаты

Білімді бағалаудың балдық
-
рейтингтік жүйесі


Әріптік жүйе
бойынша
бағалар

Балдардың
сандық
эквиваленті

Процентік
құрамы

Дәстүрлі жүйе
бойынша бағалар

A

4,0

95
-
100

Ӛте жақсы

A
-

3,67

90
-
94

B+

3,33

85
-
89

Жақсы

B

3,0

80
-
84

B
-

2,67

75
-
79

C+

2,33

70
-
74

Қанағаттанарлық

C

2,0

65
-
69

C
-

1,67

60
-
64

D+

1,33

55
-
59

D

1

50
-
54

F

0

0
-
49

Қанағатанарлықсыз








Курстың білім бағасының жалпы
разбаловкасы


Бағаланатын
позиция

1
-
8 аптада
бағалаудың
саны

9
-
15 аптада
бағалаудың
саны


Барынша
кӛп
балдардың
саны


Электронды
журналға
балдарды
қоюдың
мерзімі

Ағымдық
бақылау



7

7

Әр бағалау
үшін 100
балл


Әр апта сайын
(бірінші
аптадан басқа)

СӚЖ

2

2

Әрбір СӚЖ
үшін 100
балл

4,7,11,14
апталар

Аралық
бақылау

1

1

Әр аралық
бақылау
үшін 100
балл

8 және 15 апта

1
-
ші
жіберілудің
рейтингісі

R 1

100

8 апта

2
-
ші
жіберілудің
рейтингісі

R2

100

15 апта

Академиялық
периодта
жіберілудің
рейтингісі

R

= (R1+R2)/2

100

15 апта

Емтихан

E

100

16
-
19 апталар

Қорытынды
баға

I = R*0.6+E*0.4

100












Бағалаудың критериилері (2 кредит)

Бақылау түрі

Жоғарғы баға

Оқытушы
журналына
балдарды
қою мерзімі

Ағымдық бақылау:

сабаққа қатысқаны: 1 сағат


5 балл

үй тапсырмасын орындалуына

іс
-
тәжірибелік сабақтарының
орындалуына белсенділік (лекциялардағы
жауаптары...)

ОСӚЖ

100

15

15

15

15


40


Әрбір
сабақта

СӚЖ

1

1

тапсырма

2 тапсырма

3
тапсырма

100

30

30

40

СӚЖ
тапсырмасы
н ӛткізу
кестесі
бойынша

СӚЖ 2

1 тапсырма

2 тапсырма

100

50

50

СӚЖ
тапсырмасы
н ӛткізу
кестесі
бойынша

СӚЖ 3

1 тапсырма

2 тапсырма

100

50

50

СӚЖ
тапсырмасы
н ӛткізу
кестесі
бойынша

СӚЖ 4

1 тапсырма

2 тапсырма

3
тапсырма

100

30

40

30

СӚЖ
тапсырмасы
н ӛткізу
кестесі
бойынша

Бірінші аралық бақылау

Коллоквиум

1 сұрақ
-
теориялық сұрақ (ауыз әдебиеті
жанрларына байланысты)

2 сұрақ
-
практикалық тапсырма (тұрмыс
-

салт жырларын жатқа жазып, сипаттама
беру)

3 сұрақ
-

тапсырма (әр тақырыптағы
мақал

мәтелдерді жатқа жазу)

100


30


40

30




8 апта

Екінші аралық бақылау

1. Тест тапсырмалары

2. Жазбаша (батырлар жырынан
келтірілген үзіндіні тауып, қай эпизодтан
екендігін )

3. Берілген сипаттама қай кейіпкердікі
екенін
табу және талдау

100

30


35


35


15 апта







Мазмұны

Сағат
саны

Апта


Модуль 1.
Фольклор және фольклортану ғылымы

1

Дәріс 1.
Фольклор және фольклортану ғылымы
туралы түсінік

1


1

апта

Практикалық сабақ 1.
Қазақ фольклористикасының
қалыптасу
және даму жолдары

1

ОСӚЖ 1.

С.Сейфуллинннің «Қазақтың ескі әдебиет
нұсқалары» және «Қазақ әдебиеті. Билер дәуірінің
әдебиеті» еңбектерін қысқаша шолу және
конспектілеу

1


2


Дәріс 2.
Қазақ фольклорының зерттелу тарихы

1


2 апта

Практикалық сабақ

2.

Ауыз әдебиетін
шығарушылар мен орындаушылар туралы зерттеулер


ОСӚЖ 2.
Ауыз әдебиетін тудырушы,
қалыптастырушы, таратушылардың (
абыз, сәуегей,
ақын, бақсы, жырау, сал
-
сері т.б.)

тұлғасы мен
шығармашылығы жайлы және оның қоғамдық
қызметтерінен хабар беретін деректермен таныстыру

1

Модуль 2. Тұрмыс
-
салт жырлары


3





Дәріс 3.

Т
ұрмыс
-
салт жырларын саралау мен
зерттеудің
ӛзекті мәселелері

1



3 апта


Практикалық сабақ 3
.
Тұрмыс
-
салт ӛлеңдері

1

ОСӚЖ 3.
1.Ш.Уәлихановтың «Ұлы жүз
қазақтарының ертегілері мен аңыздары», «Жоңғария
очерктері» еңбектері

1


4

Дәріс 4.
Үйлену ғұрып фольклоры мен азалау
фольклоры

1





4 апта


Практикалық сабақ 4.
Тӛрт түлік мал жайындағы
шығармалар

1


ОСӚЖ 4.
Отбасылық ғұрып фольклорының
поэтикасы

1

СӚЖ 1.
Ертегілердің құрылысы

1.Ӛз жанынан ертегінің бір түріне ертегі құрастыру

2.Құрастырған ертегінің композициясын, сюжетін
талдау

3. Ертегідегі
кейіпкерлердің іс
-
әрекетіне, мінез
-
құлқына т.б. талдау жүргізу

20

5

Дәріс 5.
Магиялық фольклор (наным
-
сенімге
байланысты туған ӛлең

жырлар:

(жарапазан, бәдік,
бақсы сарыны т.б.)

1

5 апта


Практикалық сабақ 5.
Қазақ ғұрпындағы шер
ӛлеңдер



ОСӚЖ 5.
Ауыз әдебиетіндегі бата сӛздердің
жанрлық табиғаты



Модуль 3. Кіші жанрлар

6

Дәріс 6.
Мақал
-

мәтелдер, жұмбақтар

1

6 апта





Практикалық сабақ 6.
Қазақтың мақал


мәтелдері
мен жұмбақтары

1


ОСӚЖ 6.
Қ
азақ жұмбағының кӛркемдік
-
стильдік

сипаты

1

7

Дәріс 7.
Шешендік сӛздер, зерттелуі, құрылысы

1

7 апта




Практикалық сабақ 7.
Тӛле, Қазыбек, Әйтеке
билердің шешендік сӛздері

1

ОСӚЖ 7.
Шешендік сӛздердің кӛркемдік қызметі
(мысалдар негізінде)

1

Модуль 4. Қазақ халық прозасы

8

Дәріс 8.
Ертегілік проза

1


8 апта




Практикалық сабақ 8.
Ертегілердің түрлері: қиял


ғажайып ертегілері, хайуанаттар жайындағы ертегілер

1


ОСӚЖ 8.
Миф, хикая, ертегінің ӛзіндік
ерекшеліктері, сипаттам беру (мысалдар негізінде)

1


Аралық бақылау 1.
(Бақылау жұмысы)


9

Дәріс 9.

Ертегіден тыс прозалық жанрлар (аңыз
-
әңгімелер

1


9 апта






Практикалық сабақ 9.
Тұрмыс

салт ертегілері

1


ОСӚЖ 9.
Шешендік сӛз үлгісін жаттап, соның
мазмұнына талдау жасау.

1


СӚЖ 2. «Қобыланды
батыр» жыры

1. Жырдағы Тайбурыл шабысын суреттейтін
эпизодты жаттау

2. Суреттеуге сәйкес тұлпардың бейнесін салу


15


Модуль 5. Эпикалық жырлар


Дәріс 10.
Эпостық жырлар және олардың зерттелуі

1

1


10
апта


10

Практикалық сабақ 10.
«Алпамыс»
батыр жыры

1


ОСӚЖ 10.
Эпостанудың ӛзекті мәселелері (ғылыми
еңбектреді конспектілеу)

1


11

Дәріс 11.
«Алпамыс», «Қобыланды», «Ер Тарғын»,
«Қамбар батыр» жырларындағы образдар жүйесі ,
кӛркемдік ерекшелігі


1


1



11
апта

Практикалық сабақ 11.
«Қобыланды батыр» жыры

1




ОСӚЖ 11.
Батырлар жырындағы ел қорғау,
патриотизм мәселелері

1



12

Дәріс 12.
Лиро


эпостық жырлар

2



12
апта

Практикалық сабақ 12.
«Ер Тарғын» және
«Қамбар батыр » жырлары

1

ОСӚЖ 12.
«Қыз Жібек» жырындағы
этнографизмдер

1

СӚЖ 3. «Ер Тарғын» жыры

1. Ақжүністің сипатын суреттейтін эпизодты жаттау

2. Қартқожақтың ӛмір кезеңдерін суреттейтін эпизод
негізінде оның кім болғанын сипаттау

3.Тарғын образына байланысты «тұлдыр батыр»
ұғымын таразылау

15

13

Дәріс 13.
«Қозы Кӛрпеш
-

Баян Сұлу» жыры.

2



13
апта

Практикалық сабақ 13.
Лиро
-
эпостық жырлар

1

ОСӚЖ 13
. «Қозы Кӛрпеш

Баян сұлу» жырының
зерттелуі, ғылыми еңбектерді конспектілеу

1

14

Дәріс 14.
Қазақтың айтыс ӛнері

1



14
апта

Практикалық
сабақ 1
4
.
Айтыстың түрлері

1

ОСӚЖ 15.
Ә.Диваевтың, С.Сейфуллиннің
бәдік айтысы туралы пікірлері

1


СӚЖ 4. «Қозы Кӛрпеш

Баян сұлу» жыры

1. «Қозы Кӛрпеш

Баян сұлу» жырының сюжетіне ӛз
тарапынан ӛзгерістер енгізіп, ӛз қалауымен аяқтау

2. Енгізген
ӛзгерістердің мәнісін түсіндіру

3. Жырдағы жағымсыз кейіпкер Қодардың ұнамды
деген тұстарын сипаттау

25




15


Дәріс 15.
Балалар фольклоры

1


15
апта


Практикалық сабақ 15.
Бесік жырының тәрбиелік
мәні

1

ОСӚЖ 15.
«Қуырмаш», «Санамақ» т.б. балалар
тақпақтарын жатқа айту

1

Аралық бақылау 2.
(Бақылау жұмысы)



Емтихан



Барлығы:
дәріс, практикалық сабақ, СӚЖ (оның
ішінде ОСӚЖ)

30

15

90












































Практикалық сабақтың
тапсырмалары


№1 практикалық сабақ тақырыбы:
Қазақ фольклористикасының
қалыптасу және даму жолдары

Негізгі сұрақтар:

1.

Батырлар жыры туралы зерттеулер (М.Әуезов, Қ.Жұмалиев,
М.Ғабдуллин, О.Нұрмағамбетова т.б.)

2.

Лиро
-
эпос туралы зерттеулер (Н.С.Смирнова, Ы.Дүйсенбаев,
Ә.Қоңыратбаев)

3.

Тұрмыс

салт ӛлеңдері

туралы зерттеулер (Б.Уахатов)

4.

Шешендік сӛздер туралы зерттеулер (Б.Адамбаев)

5.

Ертегілік емес проза (С.Қасқабасов)

Тапсырма:

1.

Тақырыпқа қатысты ғалымдар еңбектерін конспектілеу;

2.
Салыстыру жасау


№2

практикалық сабақ тақырыбы:

Ауыз әдебиетін шығарушылар

мен
орындаушылар туралы зерттеулер

Негізгі сұрақтар:

1.

Фольклор эстетикасы (Ш.Әлібеков)

2.

Шығаруышлар мен орындаушылар (Е.Ысмаилов, Р.Бердібаев,
Е.Тұрсынов)

3.

Толғау жанры (Б.Әбілқасымов)

4.

Эпикалық мотивтер жүйесі (Ш.Ибраев)

Тапсырма:

1.

Ғалымдар

еңбектеріне шолу
жасау;

2. Конспектілеу



3

практикалық сабақ тақырыбы:

Тұрмыс
-
салт ӛлеңдері

Негізгі сұрақтар:

1. Үйлену салтына байланысты туған ӛлең жырлар

2. Той бастар ӛлеңінің мазмұны

3.Жар
-
жар ӛлеңінің құрылысы мен мазмұны

4.Сыңсу және жұбату ӛлеңдерінің айтылу мақса
ты

5. Бет ашар ӛлеңінің тәрбиелік мәні

Тапсырма:

1. Үйлену салтына байланысты туған ӛлең жырлардың мәтінін оқып,
жатқа оқу

2. Әр ӛлеңнің орындалуындағы салттық, ғұрыптық дәстүрлермен танысу

3. Ауыз әдебиетінде үйлену салтына байланысты туған ӛлең жырлардың

мәтінін бүгінгі мәтінімен салыстыру





4

практикалық сабақ тақырыбы:

Тӛрт түлік мал жайындағы
шығармалар

Негізгі сұрақтар:

1.

Ш.Уәлихановтың «Шамандықтың қазақтардағы қалдығы» деген
зерттеуіндегі тӛрт түлік мал жайындағы шығармалардың шығу себептері
туралы
ойлары

2.

Ауыз әдебиетіндегі Зеңгі бабаға, Сексек атаға және Шопан атаға
шығарылған ӛлеңдердің мазмұны

3.

Қазақ

тіліндегі тӛрт түлікке байланысты туған теңеу сӛздердің мәні

4.

Аңшылық жайындағы ӛлеңдердің шығу мотивтері

Тапсырма:

1. Ш.Уәлихановтың «Шамандықтың
қазақтардағы қалдығы» деген
еңбегіндегі тақырыпқа қатысты тұстарын конспектілеу

2. Қазақ тіліндегі тӛрт түліктің жасына және тӛліне байланысты
атауларды тізіп жазу (жылқы, сиыр, қой, түйе)

3. «Кӛкжендет» жырын жаттау



5

практикалық сабақ тақырыбы: Қазақ
ғұрпындағы шер ӛлеңдер

Негізгі сұрақтар:

1.

Шер ӛлеңдерінің түрлері: жоқтау, естірту, қоштасу, кӛңіл айту

2.

Жоқтау ӛлеңдерінің түрлері, мазмұны

3.

Естірту және қоштасу ӛлеңдерінің құрылысы, мамұны

4.

Жарапазан ӛлеңіндегі суреттелетін жайттар

Тапсырма:

1. Ай мен Таңс
ықтың жоқтауын жаттау

2. Жарапазанды жатқа айту



6

практикалық сабақ тақырыбы:

Қазақтың мақал


мәтелдері мен
жұмбақтары

Негізгі сұрақтар:

1.

Мақал мен мәтелдің құрылымы

2.

Мақалдың мәтелден ӛзгеше ӛзіндік ерекшеліктері

3.

Мақалдың тақырыптық ауқымы

4.

Абайдың кейбір

қазақ мақалдарына айтқан сын пікірі (қарасӛзі)

5.

Бүгінгі заман тақырыбын кӛтерген мақал


мәтелдер

6.


Жұмбақтың шығуына түрткі болған себептер

Тапсырма:

1. Бірнеше тақырыпты қамтыған мақал

мәтелді жатқа айту (талдау)

2. Ӛз жаныңнан 3 жұмбақ құрастыру



7

практикалық сабақ тақырыбы:

Тӛле, Қазыбек, Әйтеке билердің
шешендік сӛздері

Негізгі сұрақтар:

1.

Шешендік сӛздің зерттелуі, түрлері , құрылысы

2.

Тӛле, Қазыбек, Әйтеке билердің шешендік сӛздері

Тапсырма:

1.

Байдалы бидің кӛңіл айтуы

(жатқа айту)
.



8

практикалық
сабақ тақырыбы:

Қиял


ғажайып және хайуанаттар
жайындағы ертегілер

Негізгі сұрақтар:


1. Ертегілердің жиналуы және зерттелуі, композициялық құрылысы

2. Қиял


ғажайып ертегілерінің тууына себеп болған жағдайлар

3. Хайуанаттар жайындағы ертегілердегі а
ңдар бейнесі

3. Жануарлар жайындағы ертегілердегі адам арманы мен қиялының жемісі


Тапсырма:

1.
«Ер Тӛстік», «Керқұла атты Кендебай», «Күн астындағы Күнікей қыз»
ертегілерінің мәтінімен танысып, сюжетіне және кейіпкерлер жүйесіне талдау
жасау

2. «Алтын
сақа» ертегісінің мәтінімен танысып, талдау жасау, қиял
мотивтеріне түсінік беру



9

практикалық сабақ тақырыбы:

Тұрмыс

салт ертегілері

Негізгі сұрақтар:

1. Тұрмыс

салт ертегілерінің құрылымдық және мазмұндық ерекшелігі

2. Тұрмыс

салт ертегілеріндегі су
реттелетін кейіпкелер

3.Тұрмыс

салт ертегілерінің тәрбиелік мәні

Тапсырма:

1. «Аяз би» ертегісінің мәтінімен танысып, сюжетіне және идеясына
талдау жүргізу (кейіпкер іс әрекеті негізінде)



10

практикалық сабақ тақырыбы:

.«Алпамыс» батыр жыры.

Негізгі
сұрақтар:

1. «Алпамыс» батыр жырының мәтінімен толық танысып, үзінді жаттау

2. Сюжеттік талдау жүргізу

3. Кейіпкерлеріне берілген сипаттамаларға талдау жасау


Тапсырма:

1. «Алпамыс» батыр жырының мәтінімен толық танысып, үзінді жаттау

2. Сюжеттік талдау жү
ргізу

3. Кейіпкерлеріне берілген сипаттамаларға талдау жасау



11

практикалық сабақ тақырыбы:

«Қобыланды батыр» жыры.

Негізгі сұрақтар:

1. «Қобыланды батыр» жыры. Жырдың жиналуы, зерттелуі және жырды
таратып айтушылар

2. Жырдағы кейіпкелер әлемі:
Қобыланды, Қараман, Құртқа, Қарлыға т.б.

Тапсырма:


1. «Қобыланды батыр» жырының мәтінімен толық танысып, үзінді жаттау

2. Сюжеттік талдау жүргізу

3. Кейіпкерлеріне берілген сипаттамаларға талдау жасау




12

практикалық сабақ тақырыбы:

«Ер Тарғын» және
«Қамбар батыр»
жырлары

Негізгі сұрақтар:


1. «Ер Тарғын» және «Қамбар батыр» жырлары. Жырлардың жиналуы,
зерттелуі

2. Жырдағы Тарғын және Қамбар образдары

3. Жырлардағы кӛркемдеуші компоненттер, ӛлең құрылысы

Тапсырма:

1.«Ер Тарғын» жырындағы Ақжүністің
Қартқожаға айтқанын жаттау

2. «Қамбар батыр» жырының мәтінімен толық танысып, үзінді жаттау

2. Сюжеттік талдау жүргізу

3. Кейіпкерлеріне берілген сипаттамаларға талдау жасау



1
3

практикалық сабақ тақырыбы:

Лиро
-
эпостық жырлар

Негізгі сұрақтар:

1. «Қозы
Кӛрпеш

Баян сұлу» жырының жиналуы және зерттелуі

2. Жырдың тақырыптық

идеялық ерекшелігі

3. «Қыз Жібек» жырының зерттелуі

4. «Қыз Жібек» жырындағы махаббат тақырыбы

Тапсырма:

1. «Қозы Кӛрпеш

Баян сұлу» және «Қыз Жібек

жырының мәтінімен толық танысып, үз
інді жаттау

2. Сюжеттік талдау жүргізу

3. Кейіпкерлеріне берілген сипаттамаларға талдау жасау



14

практикалық сабақ тақырыбы:

Айтыс ӛлеңдері

Негізгі сұрақтар:

1. Айтыстың түрлері: қыз бен жігіт айтысы, ерекшелігі

2. Жұмбақ айтысының күрделілігі

3. Ақындар

айтысы

4. Біржан мен Сара айтысының кӛтерген тақырыптары

Тапсырма:

1. Біржан мен Сара, Шӛже мен Балта, Жамбыл мен Құлмамбет
айтыстарының мәтінімен танысу

2. Сӛз қақтығысының ерекше тұстарын талдау (ақындардың сӛз саптау
даралығы тұрғысынан)




15

практи
калық сабақ тақырыбы:

Бесік жырының тәрбиелік мәні

Негізгі сұрақтар:

1. Бесік жырының тәрбиелік мәні

2.Балалардың ӛз тарапынан орындалатын тақпақтары

Тапсырма:

1. Бесік жырын жатқа әуенімен орындау

2. «Қуырмаш», «Санамақ» т.б. балалар тақпақтарын жатқа
айту






































Студенттің ӛзіндік жұмысын ұйымдастыру бойынша

әдістемелік нұсқау


«Қазақ ауыз әдебиеті» пәнінің ең басты мақсаты


болашақ мамандарды
туған халқының ғасырлар бойы жасаған дәстүрлі мәдениеті
үлгілерімен,
халық
ӛнерінің
түрлерімен
жан
-
жақты таныстыруды камтамасыз ететін білімдік үрдіс.

Қазіргі жағдайда, адамға қажет білімнің кӛлемі күрт ӛсуіне байланысты
білімді тек қана мәліметтер жиынтығы деп түсіну мүмкін емес. Студенттер
ӛздігімен білім алу икемін игеру
іне, ғылыми және саяси мәліметті ӛздігімен
түсінуіне ықпал жасаған абзал.
Сондықтан фольклордың тарихын, терең
тамырлы табиғатын, синкреттік сипатын таныту, оны ӛзге ғылым салаларымен
байланысты (тіл,
этнография,
тарих, археология, философия т.6.) оқытуды
кажет етеді.

Студенттің ӛзіндік жұмысын ұйымдастыру бойынша
арнайы тақырыптарға
жазба жұмыстарын орындату, студенттердің ойлау, сӛйлеу және жазу
мәдениетін қалыптастыруға ықпал етеді.

Жұмыс жоспарын құрастыру және оны пайдалану барысында мына
міндеттер ес
керілуі тиіс:

-

Алынған тақырыптың ӛзектілігі және студенттің іздену мүмкіндігіне сай
келуі;

-

Студенттің ӛз бетімен орындайтын ізденіс жұмысының нәтижелі болуы
үшін қажетті әдебиеттермен қамтамасыз ету;

-

Жеке және ұжымдық түрде жүргізілетін жұмыс түрін ж
оспарлау;

-
Әр тақырыптың ӛзіндік ерекшелігіне сәйкес жұмыстың жүргізілу әдіс
-
тәсілдерін (тренингтер, дискуссия, пікір
-
сайыс т.с.с.) жұмыс түрлерін белгілеу;

-

Қажетіне қарай үлестірмелі материалдарды үлестіріп, соған тура жауап
табуға баулу;

-

Студенттерді
ң білімдерін бағалауды жүзеге асырудың тиімді жолдарын
дұрыс таңдап алу,

-

Тақырып бойынша жұмыс істеуге қажетті әдебиеттерді іріктеу,
тапсырмалар мен сұрақтарды беру.

СӚЖ жұмысының негізгі мақсаты
-

ӛз бетімен ізденіс жұмыстарын
жүргізуге баулу, жұмыстың
бұл түрі нәтижелі болуы үшін СӚЖ бағдарламасын
құрастыру барысында кӛрсетілген мәселелер толық қамтылуы тиіс.
Осындай
жұмыстар студенттердің атаулы курстарды ойдағыдай қабылдауына және
игеруіне ӛте ыңғайлы.







СӚЖ
-
дің

күнтізбелік
-

тақырыптық жоспары




Сабақтың мазмұны

Сағат
саны

Тапсыру
уақыты

Бақылау формасы










1

Ертегілер

Негізгі сұрақтар:

1.

Ертегілердің құрылысы

2.

Ертегілердің түрлері

Тапсырмалар:

1.Ӛз жанынан ертегінің бір
түріне ертегі құрастыру

2.Құрастырған ертегінің
композициясын, сюжетін
талдау

3. Ертегідегі кейіпкерлердің іс
-
әрекетіне, мінез
-
құлқына т.б.
талдау жүргізу











7










2
-
4 апта

1. Мәтінді ауызша
мәнерлеп баяндау

2. Жазбаша талдау
жасау









2

«Қобыланды батыр»
жыры

Негізгі сұрақтар:

1.

Жырдың мазмұны

2.

Жырдағы
образдар

Тапсырмалар:

1. Жырдағы Тайбурыл
шабысын суреттейтін эпизодты
жаттау

2. Суреттеуге сәйкес тұлпардың
бейнесін салу









8









5
-
7 апта

1. Үзіндіні жатқа
айту

2. Сурет салу









3

«Ер Тарғын» жыры

1.

Жырдың мазмұны

2.

Жырдағы образдар

Тапсырмалар:

1. Ақжүністің сипатын
суреттейтін эпизодты жаттау

2. Қартқожақтың ӛмір
кезеңдерін суреттейтін эпизод
негізінде оның кім болғанын
сипаттау

3.Тарғын образына байланысты
«тұлдыр батыр» ұғымын
таразылау









7









9
-
11 апта

1. Үзіндіні
жатқа
айту

2. Жазбаша
сипаттама беру

3. Түсінік жазу










«Қозы Кӛрпеш

Баян сұлу»
жыры

1.Жырдың жиналуы

2. Зерттелуі

Тапсырмалар:

1. «Қозы Кӛрпеш

Баян сұлу»
жырының сюжетіне ӛз
тарапынан ӛзгерістер енгізіп, ӛз
















1. Жыр бойынша
жазбаша сюжеттік
жұмыс жүргізу

2. Сипаттама беру

3. Жырдан нақты
мысалдар келтіру
(Қодар образына
байланысты)

4

қалауымен аяқтау

2. Енгізген
ӛзгерістердің
мәнісін түсіндіру

3. Жырдағы жағымсыз кейіпкер
Қодардың ұнамды деген
тұстарын сипаттау


8

12
-
14
апта


Барлығы

30






Глоссарий






Термин сӛз

Қысқаша анықтамасы

1

автор сӛзi


тӛл сӛзді де, тӛлеу сӛзді де жеткізіп, оған түсінік
беретін сӛйлеушінің ӛз сӛзі.


айтыс


ауыз әдебиетінде ежелден
қалыптасқан

поэзиялық

жанр, топ алдында қолма
-
қол
суырып салып айтылатын сӛз сайысы, жыр жарысы.


ақын


поэзиялық туындыларды (
ӛлең
,

жыр
-
дастан
,

поэма
)

ауызша

айтып не жазып шығаратын
ӛнер иесі, халықтың кӛркемдік талғамын
қалыптастырып, жалғастыратын сӛз шеб
ері


Эпос

ӛмір шындығын мол қамтып, кең суреттейтін, адам
мінезін терең ашып жан
-
жақты танытатын күрделі
жанр.


Лирика

суреттеп отырған ӛмір құбылысына ақынның түсінігін,
күйінішін, сүйінішін кӛрсететін кӛлемі шағын ӛлеңдер.


Драма

шындықты айрықша
тәсілдермен, шиеленіскен
тартыстар үстінде жинақтап, оқиғаға қатысатын
адамдардың сӛзі мен ісі арқылы кӛрерменнің кӛз
алдында қолма
-
қол кӛрсететін жанр


Теңеу

заттың не құбылыстың ерекше белгілерін басқа затпен
не құбылыспен салыстыра суреттеу.


Эпитет

(
айқынд
ау)

заттың не құбылыстың айрықша сипатын, сапасын,
белгісін білдіретін суретті сӛз.


Ассонан
с

бірыңғай дауысты дыбыстарды қайталау.


Аллитерация

бірыңғай дауыссыз дыбыстарды қайталау.


Метафора

(ауыс
тыру)

суреттелген затты не құбылысты айқындай
түсу үшін
оларды сӛздеріне ұқсас затқа не құбылысқа балау.


Кейіптеу

табиғат құбылыстарын жандандырып, адам кейпінде
суреттеу.


Метонимия

(ал
мастыру)

ӛзара байланысты ұғымдар мен шартты сӛздерді бірінің
орнына бірін алмастыра қолдану.


Синекдоха

(мег
зеу
)

бүтіннің орнына бӛлшекті, жалпының орнына жалқыны
немесе керісінше қолдану.


Аллегория
(перн
елеу)

адамдар арасындағы қатынастарды астарлап жануарлар
мен жәндіктер әрекетімен кӛрсету.
Аллегорияға

А.Байтұрсыновтың,
С.Дӛнентаевтың

мысал ӛлеңдері жатады.


Ирония

(кекесін
)

адамды, затты, құбылысты сырттай мақтап суреттеп,
іштей келекелеп, мысқалдап айту.


Гипербола

(ұлға
йту)

затты не құбылысты шамадан тыс ұлғайтып кӛрсету.


Литота

(кішірей
ту)

затты не құбылысты кішірейтіп кӛрсету.


Арнау


автордың ӛзіне
не ӛзгеге, кейде тіпті жалпы жұртқа
арнайы тіл қатуы, олармен іштей тілдесуі.


Анофора

ӛлең тармақтарында бір сӛздің немесе сӛз тіркесінің
жол аяғында қайталануы.


Эпифора



ӛлең тармақтарында бір сӛздің немесе сӛз тіркесінің
жол

аяғында қайталануы.



Риторикалық
сұрақ

риторикалық сұраққа, әдетте, жауап күтілмейді,
айтылған ойға тыңдаушының назарын аударып, екпін
түсіру үшін қолданылады.


Антитеза

(шенд
естіру)

кереғар екі затты не құбылысты қатар қоя отырып,
келесі бір заттың, ұғымның, құбылыстың
сипатын
суреттеу.


Градация

(дамы
ту)

алдыңғы сӛзден соңғы сӛзді, алдыңғы ойдан соңғы
ойды, алдыңғы құбылыстан соңғы құбылысты асыра,
асқақтата суреттеу.


Параллелизм


гіздеу)

екі құбылысты немесе екі затты қатар қойып, жұптап
суреттеу.


Инверсия


сӛздердің орындарын ауыстырып, ӛзгеше тіркестер
құру.


Эллипсис

сӛйлем ішінде атап айтпаса да түсінікті кейбір сӛздерді
әдейі жазбай кету.


Әдеби жанрлар



Эпикалық жанрға

жататын шығармалар:

батырлар жыры, лиро
-
эпостық
жырлар, ертегілер, аңыздар,
эпопея, роман, хикаят (повесть), әңгіме,
очерк, новелла,

т.б.



Лирикалық жанрға

жататын шығармалар:

арнау
-
ӛлең, баллада, ӛлең,
сонет, рубаи, т.б.



Драмалық жанрға

жататын шығармалар.

трагедия, комедия, интермедия,
скетч, пьеса,
т.б.


Ӛлең ұйқастары



Белгілі бір

ӛлшеммен, үйлесімді ырғақпен ұйқасып келетін

ӛрнекті сӛз
жүйесін

ӛлең
дейді.



Ӛлең жолдары

буын саны, тармағы, ырғағы

мен

мағынасы

жағынан
және

ұйқасу үйлесімі

жағынан жеке жүйе құрайды. Мұны

ӛлеңнің
шумағы

деп атайды.



Шумақ

тармақтардан,

яғни

ӛлең жолдарынан

тұрады. Тармақ ӛз
ішінен

бунақтарға
бӛлініп, олар

ырғағын

тудырады.

Тармақтың

соңғы
сӛздерінің

дыбыстық жағынан үндесуін
ӛлең

ұйқасы

деп атайды.



1.Қара ӛлең ұйқасы (а, а, б, а)

2.Шұбырпалы ұйқас (а, а, а, а)

3.Ерікті ұйқас (а, б, в, г
, б)

4.Шалыс ұйқас (а, б, а, б)

5.Егіз ұйқас (а, а, б, б)

6.Аралас ұйқас (а, а, б, в, б, в, б, б, б)

7.Шалыс ұйқас (а, б, а, б, в, г, д, г, ж, д)



Ұйқас түрлерінің үлгі кестесі.



Ұйқас
түрлері

Мысалдар



1

Қара ӛлең

ұйқасы

Ӛлең


сӛздің патшасы, сӛз
сарасы, /а/

Қиыннан қиыстырар ер данасы. /а/

Тілге жеңіл, жүрекке жылы тиіп, /б/

Теп
-
тегіс, жұмыр келсін айналасы. /а/


(Абай)

2

Кезекті
ұйқас



Желп
-
желп еткен ала ту, /а/

Жиырып алар күн қайда? /б/

Орама мылтық тарс ұрып, /в/

Жауға аттанар күн қайда?
/б/

(Махамбет)

3

Шұбыртпалы

ұйқас

Бұған Қобылан қуанып: /а/

«Шырағым, Бурыл, шу!»
-

деді, /б/

Құбылып Бурыл гуледі, /б/

Табаны жерге тимеді, /б/

Тау менен тасты ӛрледі, /б/

Тӛрт аяқты сермеді, /б/

Құлақтың түбі терледі, /б/

Тер шыққан соң, ӛрледі, /б/

Адырды кӛзі кӛрмеді. /б/

(«Қобыланды батыр»
жырынан)


4

Ерікті ұйқас

Алты жасқа келгенде /а/

Арыстан туған Қобылан /б/

Қазынадан қамқа киеді. /в/

Ӛзімнің еншім болсын деп,
/г/

Тобылғы меңді торы атты
/д/

Енші қылып мінеді. /в/

Қобыландының тілегін /ж/

Бүкіл Қыпшақ тіледі. /в/

(«Қобыланды батыр»
жырынан)


5

Шалыс ұйқас

Қараңғы қазақ кӛгіне /а/

Ӛрмелеп шығып күн болам. /б/

Қараңғылықтың кегіне /а/

Күн болмағанда, кім болам? /б/

(Сұлтанмахмұт)














«Қазақ ауыз әдебиеті» пәнінен емтихан сұрақтары


1.

Фольклортану ғылымының обьектісі мен міндеті

2.

Фольклор және жазба әдебиет

3.

Ауыз әдебиетінің әлеуметтік маңызы

4.

Ӛткен ғасырдың орта шенінде ғалымдардың «мифтік» теориясы

5.

Ауыз әдебиетінің шығуы жайында «ауысып алу» теориясы

6.

Қазақ фольклористикасының қалыпта
су, даму, ӛсу жолы

7.

Орыс әдебиетіндегі шығыс фольклористикасы

8.

Қазақ ауыз әдебиетінің зерттелуі

9.

Қазақ фольклористикасының қалыптасу, даму, ӛсу жолы.

10.

А
.
С
.
Орлов
тың

«Казахский героический эпо
с»
деп аталатын еңбегі

11.

М. И. Фетисовтың ауыз әдебиетіне қатысты еңбек
тері

12.

В. М. Сидельниковтыың ауыз әдебиетіне қатысты еңбектері

13.

Н.С.Смирнованың ауыз әдебиетіне қатысты еңбектері

14.

В. В. Радловтың ауыз әдебиетіне қатысты еңбектері

15.

Ә. А. Диваевтың
ауыз әдебиетіне қатысты еңбектері

16.

Ш.Уәлихановтың ауыз әдебиетіне қатысты
еңбектері

17.

М.О.Әуезовтың ауыз әдебиетіне қатысты еңбектері

18.

С.Сейфуллиннің ауыз әдебиетіне қатысты еңбектері

19.

Тұрмыс


салт жырларының жіктелуі

20.

Еңбек кәсібімен байланысты туған ӛлең жырлар (тӛрт түлік туралы
жырлар)

21.

Отбасы салтына байланысты туған ӛлең
түрлері (Үйлену салтына
байланысты туған ӛлең жырлар және жаназалау жырлары)

22.

Той бастар ӛлеңінің мазмұны

23.

Жар
-
жар ӛлеңінің құрылысы мен мазмұны

24.

Сыңсу және жұбату ӛлеңдерінің айтылу мақсаты

25.

Бет ашар ӛлеңінің тәрбиелік мәні

26.

Наным
-

сенімге байланысты туған жы
рлар (жарапазан, бәдік, бақсы
сарыны т.б.)

27.

Тӛрт түлік мал жайындағы шығармалардың алғашқы үлгілері

28.

Бесік жырының тәрбиелік мәні

29.

«Күн жайлату», «бұлт шақыру» ӛлеңдерінің мәні

30.

Мақалдардың тақырыбы және ӛзіндік ерекшеліктері

31.

Мақал мен мәтелдің құрылымы

32.

Мақалд
ың мәтелден ӛзгеше ӛзіндік ерекшеліктері

33.

Мақалдың тақырыптық ауқымы

34.

Абайдың кейбір қазақ мақалдарына айтқан сын пікірі (қарасӛзі)

35.

Бүгінгі заман тақырыбын кӛтерген мақал


мәтелдер

36.

Жұмбақтың шығуына түрткі болған себептер

37.

Мәтел, оның мақалдан айырмашылығы

38.

Ж
ұмбақтар, тақырыбы, ӛзіне тән ерекшеліктері

39.

Қазақ ертегілерінің жиналуы мен зерттелуі

40.

Ертегілердің құрылысы, ертекші

41.

Ертегілердің түрлері, хайуанаттар жайындағы ертегілердің пайда болу
жолдары

42.

Қиял


ғажайып ертегілерінің жанрлық ерекшелігі

43.

Батырлық,
новеллалық және сатиралық ертегілердің жанрлық сипаты

44.

«Аяз би» ертегісінің тақырыптық

идеялық ерекшелігі

45.

«Ақ қасқыр» ертегісіндегі қиял мотивтері

46.

«Алтын сақа» ертегісіндегі үй хайуандары

47.

Күлдіргі ертегілердің тәрбиелік мәні («Ұр тоқпақ», «Қаңбақ шал» т.б.
)

48.

«Ер Тӛстік» ертегісінің идеясы

49.

«Керқұла атты Кендебай» ертегісіндегі халқы арманы

50.

Аңызға тән сипатты белгілер

51.

Қорқыт жайындағы аңыз
-
әңгімелер

52.

Асан қайғы туралы аңыз
-
әңгімелер

53.

Алдар кӛсе мен Жиренше туралы аңыздар

54.

Қазақ эпосының жанрлық құрамы

55.

Батырлар
жыры, жиналу, жариялану, зерттелу тарихы

56.

«Қобыланды», «Алпамыс», «Ер Тарғын» жырларының поэтикасы

57.

Батырлар жырындағы ұқсас мотивтер

58.

Батырлар жырындағы кейіпкерлер жүйесі (бас қаһарман, әйелдер, тұлпар,
дұшпан образдары)

59.

«Қобыланды батыр» жырының жиналуы, з
ерттелуі және жырды таратып
айтушылар

60.

«Қобыланды батыр» жырындағы кейіпкелер әлемі: Қобыланды, Қараман,
Құртқа, Қарлыға т.б.

61.

«Ер Тарғын» жырының жиналуы, зерттелуі

62.

«Ер Тарғын» жырындағы Тарғын және Қамбар образдары

63.

«Ер Тарғын» жырындағы кӛркемдеуші компоне
нттер, ӛлең құрылысы

64.

«Қамбар батыр» жырының жиналуы, зерттелуі

65.

«Қозы Кӛрпеш

Баян сұлу» жырының жиналуы және зерттелуі

66.

«Қозы Кӛрпеш

Баян сұлу» жырының тақырыптық

идеялық ерекшелігі

67.

«Қыз Жібек» жырының зерттелуі

68.

«Қыз Жібек» жырындағы махаббат тақырыбы

69.

Айтыстың түрлері: қыз бен жігіт айтысы, ерекшелігі

70.

Жұмбақ айтысының күрделілігі

71.

Ақындар айтысы

72.

Біржан мен Сара айтысының кӛтерген тақырыптары

73.

Лиро


эпостық жырлардың жанрлық сипаты, жиналуы мен зерттелуі

74.

Әдет ғұрып, салт сананың лиро
-
эпос сюжетінен алатын

орны,
кейіпкерлер тағдырымен сабақтастығы

75.

«Айман

Шолпан», «Қыз Жібек», «Қозы Кӛрпеш


Баян сұлу»
жырындағы кейіпкерлер жүйесі

76.

Айтыс жанрының сипаттамасы

77.

Айтыстың жіктелуі


Пәннің оқу
-
әдістемелік қамтамасыз етілу картасы

Қазақ ауыз әдебиеті


Кафедра
қазақ

филологиясы

Тьютор
Джак
ыпбекова М.Т.

Мамандығы
қазақ тілі мен әдебиеті

Кредит саны
2

Пәндер циклы
-

міндетті

Студенттер саны







Бары




І.Жансүгіров
атындағы Жетісу мемлекеттік университеті


СМЖ ЖМУ Е/ОӘК.09
-
2009

1 басылым

САПА МЕНЕДЖМЕНТ ЖҮЙЕСІ


Пәннің оқу
-
әдістемелік қамтамасыз етілу картасы

Ф.4.09
-
09

200
9
ж.

Әде
бие
ттің
түрі



Шифр

Әдебиеттің аты

Кітапхана

да және
кафедрада

Қамтамасыз
етілу
%

Ескерт
у

лер

Н Е Г І

З Г І

1

Ш3(2=Каз)
я 73

Ғ13

Ғабдуллин М.

Қазақ халқының ауыз
әдебиеті. Оқу құралы.
-

А.: Қаз. мем.оқу
-
пед.
Басп., 1996
-
346 б.

143 дана



2

Ш3(2=Каз)
33я 7

Қ26

Қалиасқарұлы Қ. Қазақ
ауыз ә әдебиеті.
Хрестоматиялық оқу
құралы.
-

Талдықорған, 2006.


260 б.

1 дана



3

Ш3(2=Каз)
Гя 73

Қ65

Қоңыратбаев Ә.

Қазақ фольклорының
тарихы. Оқу құралы.
-

А:Ана тілі, 1991

288 б.

190 дана



4

Ш3(2=Каз)

Қ17

Қазақ фольклорының
типологиясы.
-

А.:Ғы
-

лым, 1981


307 б.

3 дана



5

Ш3(2=Каз)

Қ64

Қоңыратбаев
Ә.Қазақ
эпосы және
түркология.
-

А.:Ғылым, 1987


346
б.


3 дана




6

Ш5(2=Каз)г
я73

Сүйіншалиев Х. Қазақ
әдебиетінің тарихы:
Оқулық .
-

Алматы:

Санат, 1997.
-

928бет.


12

дана



7

Ш5(2=Каз)
7
-
4
Жамбыл
Ы88

Ысмайылов Е.
Жамбыл және халық
ақындары: Оқу құралы
Құраст.
Сейдеханов К.
-

Алматы: Санат,
1996ж.
-

240бет.


1 дана



8

Ш5(2=Каз)
7
-
3

Ә82

Әуезов, М.О.

Әдебиет
тарихы

-

Алматы: Ана тiлi,
1991.
-

240 б.

10 дана



9

Ш5(2=Каз)
7
-
49

Байтұрсынов, А.

Ақ жол: Ӛлеңдер мен
1 дана



Б20

термелер, публ.
макалалар және әдеби
зерттеу

-

Алматы:
Жалын, 1991.
-

464 б.



10

Ш5(2=Каз)
7

Б20

Байтұрсынов, А.

Әдебиет танытқыш

Зерттеулер мен
ӛлеңдер .
-

Алматы:
Атамұра, 2003.
-

208
бет.

25 дана



11

Ш5(2=Каз)
7
-
53

Д33

Дербісалин, Ә.

Дәстүр мен жалғастық
(Ауыз әдебиетіндегі
ақындық дәстүр және
ХХ ғасыр басындағы
қазақ поэзиясы)
-

Алматы: Ғылым, 1976.
-

203б.



1 дана



12

Ш5(2=Каз)
7
-
3

Қ17



Қазақ әдебиетiнiң
тарихы. 3 томдық. Т.1.
2
-
ші кітап.Қазақ
халқының ауыз
әдебиеті.

-

Алматы:

Ғылым, 1964.
-

694б.


1 дана




13

Ш5(2=Каз)
7я73

Қ 65

Қоңыратбаев, Ә.

Қазақ әдебиетiнiң
тарихы

: оқу құралы .
-

Алматы: Санат, 1994.
-

312б.



175 дана



Қ О С Ы М Ш А

1

Ш3(2=Каз)
7
-
49

М39

Медеубекұлы М.
Ақыл. Нақыл, ӛсиет.
Қазақ ауыз әдебиетінің
терме жанры.
-

А.:Санат, 1996


128 б.

10 дана



2

Ш3(2=Каз)
611

Қ71

Қазақтың батырлық
эпосы.
-

А.:Рауан, 1992


100 б.

10 дана



3

Ш3(2=Каз)

Б27

Батырлар туралы
ертегілер. Халық ауыз
әдебиетігнің желісі
бойынша.
-

А.:Аруна,
2003


92 б.

1 дана



4

Ш3(2=Каз)
615 Қ17

Қазақ ертегілері. Қиял
ғажайып ертегілер.
(Құр. Қ.Толыбаев)


6 дана



А.:Кӛшпенділер, 2003.
-
392 б.

5

Ш3(2=Каз)
615
Қ17

Қазақ ертегілері. Қиял
мифтік ертегілер.(Құр.
Қ.Толыбаев)


А.:Кӛшпенділер, 200.
-
272 б.

3 дана



6

Ш3(2=Каз)

А87

Асанов К.Д. Айтыс
ӛнерінің
публицистикалық
сипаты. А.: 2010


40б.

1 дана



7

Ш3(2=Каз)

А24

Адамбаев Б. Халық
даналығы. Қазақ мақал


мәтелдері мен
шешендік сӛздері. А.:
Мектеп, 1993


159 б.

1дана



8

Ш3(2=Каз)
-
65 Қ17

Қазақ мақал

мәтелдері. Құр.
Малайсарин Ж.
-

А.:
Ана тілі, 2006


184 б.

10 дана



9

Ш3(2=Каз)
5
-
49 У17

Уәлиханов Ш. Алтын
шаһарға сапар. А.:
Атамұра, 2006


304 б.

2
дана



10

Ш3(2=Каз)
-
611 Р15

Радлов В.В. Алтын
сандық.


А.: Ана тілі,
1993
-

256 б.

7 дана



11

Ш3(2=Каз)
7
-
44 Е64

Ер Жәнібек. 1 бӛлім.
А., 2008


320 б.

1 дана



12

Ш3(2=Каз)
2я723 У51

Умарова Г.С. Қазақ
әдебиетінің тарихы.
Астана:Фолиант, 2007


244б.

23 дана



13

Ш5(2=Каз)
-
3я73
Т93


Тілепов Ж. Тарих
және әдебиет. (ХІҮ
-
ХІХ ғасыр басындағы
қазақ әдебиетінің

тарихилығы)

Алматы: Ғылым, 2001.
-

376бет.


1 дана



14

Ш5(2=Каз)
7
-
4Әлімбаев5
35

Ж36

Жәкім, Ә.

М.Әлімбаевтың
балалар әлемі

-

Алматы: Арыс, 2007.
-

228бет.


25 дана



15

Ш5(2=Каз)
Молдаханов, Ә.

1 дана



7
-
4 Ауезов
М.

М66

Мұхтар Әуезов
-

фольклортанушы

-

Алматы: Ғылым, 1997.
-

152б

16

Ш5(2=Каз)
7
-
5

Т65

Тӛреқұлов, Н.

Қазақ совет
поэзиясының
жанырлық
ерекшеліктері

-

Алматы: Ғылым, 1979.
-

168 б.

1 дана



17

Ш5(2=Каз)

Т93

Тілепов, Ж.

Елім деп еңіреген
ерлер жыры

-

Алматы:
Білім, 1995.
-

192 б.

147 дана



18

Ш5(2=Каз)
-
3я73

Т93

Тілепов, Ж.

Тарих және әдебиет.
(ХІҮ
-
ХІХ ғасыр
басындағы қазақ
әдебиетінің
тарихилығы)

-

Алматы:
Ғылым, 2001.
-

376бет.


1 дана




19

Ш5(2=Каз)
7
-
33

Ы88


Ысмаилов, Е.

Әдебиет жайлы ойлар:
Ақындық ӛнер мен
ақындар туралы
-

Алматы: Жазушы,
1968.
-

320 б.


1 дана



20

Ш5(2=Каз)
7
-
4
Жамбыл

Ы88


Ысмайылов, Е.

Жамбыл және халық
ақындары.

Оқу құралы
.

Құраст. Сейдеханов К.
-

Алматы: Санат,
1996ж.
-

240бет.


3 дана



21

Ш5(2=Каз)
7
-
49

Б20

Байтұрсынов, А.

Ақ жол: Ӛлеңдер мен
термелер, публ.
макалалар және әдеби
зерттеу

-

Алматы:
Жалын, 1991.
-

464 б.


1 дана



22

Ш5(2=Каз)
-
35

Ӛ44

Ӛмірәлиев, Қ.

XV
-
XIX ғасырлардағы
қазақ поэзиясының
тілі
.
-

Павлодар: С.
Торайғыров ат. ПМУ,
2010.
-

306б.
-

(Қазақ тіл
2 дана



білімінің антологиясы).


Электро
нды















Анықтамал
ық
материалда
р
















Демонстрация
лық

материалдар
(т.с.с .
Интернет)

























Лекция № 1


Фольклор және фольклортану ғылымы туралы түсінік

Жоспар:

1.

Фольклортану ғылымының обьектісі мен міндеті

2.

Фольклор және жазба әдебиет

3.

Ауыз әдебиетінің әлеуметтік маңызы



1.

Фольклортану ғылымының обьектісі мен міндеті.



Қазақ халқының ерте заманда жасаған мәдени мұрасының бір түрі
-

халықтың ауыз әдебиеті.

Жазу
-
сызу
ӛ
нері болмаған ерте кезде
-
ақ қазақ халқы
ӛзінің тұрмыс
-
тіршілігі, қоғамдық ӛмірі, шаруашылығы мен
кәсібі, қуанышы
мен күйініші, дүние танудағы кӛзқарасы т.б. жайында неше түрлі ӛлең
-
жыр,
ертегі
-
әңгіме, мақал
-
мәтел, аңыздар ойлап шы
ғ
арған және оларды ауызекі айту
күйінде тудырған.
Сондықтан да бұларды халықтың ауызша шығарған кӛркем
шығармасы, даналық с
ӛзі, яғни ауыз әдебиеті деп атаймыз. Б
ұ
дан, әрине, ауыз
әдебиетін кӛп адам бірлесіп отырып шы
ғ
арған деген
ұ
ғым тумайды.
Ауыз
әдебиетінің қандай үлгілерін болса да әуел баста жеке адамдар шығарған. Бірақ
ерте кезде, жазу ӛнері болмағандықтан, ауыз әдебиетін

шығарушылардың
аттары хатқа түспеген, сақталмаған. Халық олардың шығармаларын ғана есіне
сақтап және ауызша айтып, ұрпақтан
ұ
рпаққа жеткізген, сӛйтіп, жеке авторлар
шығарған әдеби туынды кейіннен
ӛ
ңделіп, с
ұ
рыпталған, оған
ұ
жым болып
творчестволық ӛзгеріс
тер енгізіп отырған. Бертін к
е
л
е

ондай шығармалар
кӛпшіліктің

еңбегіне, яғни халықтың ауызша шы
ғ
арған әдебиетін
е
айналып
кеткен.

Ауыз әдебиетін фольклор деп те атаймыз.
Фольклор

-

ағылшын сӛзі. Ол
-

халық творч
е
ствосы, халықтың ауызша тудырған кӛркем шыға
рмасы, халық
даналығы деген
ұ
ғымды береді. Фольклор дүние жүзінд
е
гі халықтардың
бәрінде бар. Ал халық
т
ың ауыз
әд
ебиетін зерттейтін
ғы
лымды
фольклористика

деп атайды.

Қай халықты алсақ та, оның кӛркем әдебиеті
ауыз әдебиетінен басталады.
Демек, ауыз
әдебиеті болмаған, бірден жазба
әдебиетін жасаған халық бұрын
-
соңды тарихта кездеспейді.



Әдебиеттік жағынан алғанда, қазақтың ауыз әдебиеті де әр алуан.
Халықтың

тұрмыс
-
салтына
,
әд
е
т
-
ғ
ұ
рпына

байланысты

туған

шығармалар,

м
ақал
-
мәт
е
лдер
,
аңыз
-
ертегілер,
батырлар жыры
,
т
ұрм
ыс
-
салт жырлары,

айтыс
ӛлеңд
е
рі т. б. қазақ ауыз әдебиетінің негізгі түрі болып табылады.
Әрине, ауыз

әдебиеті
н
ің

барлық

түрі бір

мезгілде

тумаған және

олардың тууына себеп
болған жағдайлар да біркелкі
е
мес, әрк
е
лкі. Бірақ

б
ұ
л мәсел
е
,
яғни қазақ ауыз
әдебиетінің

қай кезде қандай түрі туғандығы, ғылымда әлі күнге дейін
дәлелденбей келеді. Әйткенмен ӛткен кезде орыстың және шетелдердің
бірсыпыра ғалымдары ауыз әдеби
е
тінің шығу жайына біраз к
ӛ
ңіл аударып, әр
түрлі пікірлер айтқанды. Олар а
уыз әдебиеті
қалай туды, қалай дамыды

д
е
ген мәс
е
лені ӛзд
е
рінше баяндап, әр алуан теориялар шығарған

-

ды. Б
ұ
л
теориялардың қазақ ауыз әдебиетіне тікелей қатысы болмаса да, жалпы ауыз
әдебиетін зертт
е
уде алған орны да бар еді
.

Сондықтан б
ұ
л
теориялардың

ке
йбіреулеріне шолу ретінде қысқаша
тоқтай кетелік.


Ӛткен
ғ
асырдың орта шенінд
е

Батыс Европада, Ресейд
е

ауыз әдебиетін
зерттеген буржуазияшыл ғалымдар
«мифтік теория»

дегенді ойлап шы
ғ
арды.
Б
ұ
л теорияны
XIX
ғасырдың 50
-
60
-
жылдарында орыстың

Ф. И. Буслаев
,

0.
Ф. Миллер, А. Н. Афанасьев секілді ғалымдары қолдап, ауыз әдебиеті дінге,
діни
ұ
ғымдарға, әр түрлі мифтерге байланысты туды және ауыз әдебиетінің
алғашқы кейіпкерлері қ
ұ
дайлар болды деп қарады.


Ауыз әдебиетінің шығуы жайында ӛткен ғасырдың екінш
і жартысында
батыста тағы бір теория пайда болды.
Бүл
«ауысып алу»

(«теория
заимствования») теориясы деп аталды. Оны Ресейде А.Н.Пыпин,

В. В. Стасов, А. Н. Веселовский, т. б. ғалымдар қолдады. Б
ұ
лар орыс халқының
ауыз
әдебиетін басқа елдердің ауыз әдебиетімен мазм
ұ
ны жағынан салыстыра
зерттеді және әр елдің ауыз әдебиетінде
ұ
қсас келетін сюже
тт
ерге айрықша
кӛңіл аударды. Осының нәтижесінде, бір елдің ауыз әдебиетінде кездесетін
сюжеттер екінші бір елдің әдебиетінен
ұ
шыр
ай қалса
-
ақ болғаны, оны олар бір
-
бірінен ауысып алған деп есептеді. М
ұ
ндай ауысып алулар әр түрлі қарым
-
қатынас, сауда
-
саттық жолдарымен жасалған дейді. Мәселен, Веселовский
орыстың батырлар жырының сюжеті Батыс Европадан алынған десе, Пыпин
оны тек Батыс

емес, Шығыс елдерінен де келген деп дәлелдейді. Орыс халқы
Шы
ғ
ыс елдері ауыз әдебиетінен кӛп сюжет алған деген пікірді Стасов та,
кейіннен Потанин де баса кӛрсетеді. Орыстың батырлар жырында Илья
Муромецтің
ӛ
з баласымен соғысатыны айтылады. М
ұ
ны «ауысып а
лу»
теориясын қолдаушылар «Шахнамадан» келген сюжет деп қарады. Сӛйтіп, олар
әрбір халықтың творчестволық қабілетін жоққа шығарады. Олардың ойынша,
бірдс
-
бір халық ӛз тарапынан шығарма тудыра алмақ емес, тек даяр сюжетке ие

болады, сол сюжетті ӛз тілінде ж
ырлайды және олардың м
ұ
ндай шығармалары
бір елден
е
кінші елге ауысып отырады, мекені жоқ сюжетке айналады
-
мыс.

Ауыз әдебиетінің қандай түрін, қандай сюжетін болса да әрбір халық ӛз
ӛ
мірінен, т
ұ
рмыс
-
тіршілігінен алатындығын айқындады.

Екіншіден, бір халықты
ң ауыз әдебиетінде, айталық ертегісінде немес
е

батырлар жырында кейбір сюжеттердің басқа бір халықтың ауыз әдебиетіне
ұ
қсас келетіндігі болады. Мұндай
ұ
қсастық
е
кі халықтың, кейде бірнеше
халықтың, жаңағы сюжеттерді бір
-
бірінен ауысып алғандығынан бола
бер
мейді. Ондай
ұ
қсастық экономиканың, т
ұ
рмыс
-
тіршіліктің, қоғамдық
ӛмірдің
ұ
қсастығынан туады. Бір
-
бірімен ешқандай қарым
-
қатынас жасамаған,
шалғай жатқан халықтардың ауыз әдебистінде
ұ
қсас сюжеттердің

болу себебі,

міне, осыған байланысты. Бұған кезінде Г. В
. Плеханов та айрықша кӛңіл
аударған болатын. Ол ӛзінің «Адрессіз хат» дейтін еңбегінде ауыз
әдебиетіндегі сюжет ұқсастықтарын халықтардың т
ұ
рмыс
-
тіршілік,
шаруашылық, қоғамдық жағдайларының ұқсастығынан іздейді .









Лекция №
2

Қазақ фольклорының
зерттелу тарихы

Жоспар:

1.

Қазақ фольклористикасының қалыптасу, даму, ӛсу жолы

2.

Орыс әдебиетіндегі шығыс фольклористикасы

3.

Қазақ ауыз әдебиетінің зерттелуі

1.

Қазақ фольклористикасының қалыптасу, даму, ӛсу жолы.

Қазақ ау
ыз

әдебиетін зерттеу ісі шын мәнінде к
е
ңесті
к дәуірде қолға
а
лынып, ғыл
ыми

жолға

қойылды.
Б
ұ
л кезд
е

ауыз әдебиетін зерттейтін


фольклористика деп аталатын


ғы
ым қалыптасты, фольклорист ғалымдар
қатары ӛсіп кел
е
ді. Осының нәтижесінде жалпы қазақ ауыз әдебиетінің және
оның жек
е

түрлерінің туу , қалы
птасып даму тарихы жайында газет
-
журналдық
мақалалар, үлк
е
н ғылыми зерттеулер (монографиялар, кандидаттық, докторлық
диссертациялар, мектеп п
е
н жоғары оқу орындарына арналған оқулықтар т. б.)
жазылып, баспа жүзін
е

жариялануда. Қазақстан Республикасы
Ұ
лттық

ғылым
акад
е
миясы шығарған «Қазақ әдеби
е
тінің тарихы» дейтін күрделі еңбектің
бірінші томы (екі кітап) ауыз әдебиетіне арналады. Әрине, қазақ ауыз
әдебиетін зерттеу ісі к
е
ңестік дәуірде жүзеге асты деуімізбен б
ұ
л салада
р
е
волюцияға д
е
йін жүргізілген ж
ұ
мыс
тарды жоққа шығармаймыз. Революция
ғ
а
дейін қазақ ауыз әдебиеті жайында жазылған монографиялық зертт
е
ул
е
р
болмаса да, бірен
-
сарандап айтылған пікірлер болатын. Бұл жӛні
н
де жоғар
ыд
а
атап ӛткеніміздсй, Ш.Уәлихановтың, В. Радлов пен Г. Потаниннің, И. Фал
е
в
пен

П. Мелиоранскийдің т. б. ғалымдар мен ағартушылардың жалпы қазақ
фольклоры туралы және оның кейбір жанрлары жайында айтқандары да бар еді.
М
ұ
ндай пікірлер, әрин
е
, үлкен ғылыми зерттеу еңбектерінің мінд
е
ттерін
атқармаса да, қазақ фольклорының тарихи даму ж
олдарын, әдебиеттік және
қоғамдық маңызын, к
ӛ
ркемдік сипаты мен ерекшелігін түсіну, оның сырын
ұ
ғыну жӛнінде айтарлықтай мәнді екенін естен шығармаймыз. Және де б
ұ
л
пікірлер кеңестік дәуірде қалыптасқан қазақ фольклористикасы үшін қымбат та
қ
ұ
нды болғанын
біл
е
міз.

Б
ұ
л дәуірдегі қазақ фольклористикасының қалыптасу, даму, ӛсу
жолын шартты түрде үш кезеңге беліп қарастыруға болады.

Бірінші кезең


20


30
-
жылдар арасы.

Екінші кезең


соғыс жылдары.

Үшінші кезең


Ұ
лы Отан соғысынан кейінгі жылдар.

Қазақ ауыз әдебиеті
н

ғылыми т
ұ
рғыдан зерттеу ісі
н
е орыс ғалымдары отызыншы жылдардан бері
қара
й

араласа бастайды.
(Одан арғы жерде тек газет
-
журналдарда жарияланған
заметка, мақалалар ғана болатын). Мәеелен, 30
-
жылдардың бас кезінде
қазақтың Абай атындағы

педагогтік иснтитутының доценті
Михаил Павлович
Баталов

және кейінде Қазақстан Республикасы
Ұ
лттық ғылым академиясының
академигі болған
Митрофон Семенович Сильченко (1898

1970
) қазақтың
жазба әдебиеті мен фольклоры тура лы еңбек (орыс тілінде) жазып
,
мәде
ни
қауымда қазақ әдебиетімен таныстырды. Бертін келе академик М..С. С
и
льченко
қазақ ауыз әдебиеті және революцияға дейінгі қазақ әдибиеті тарихын
зерттеумен айналысты. Оның Абай творчествосы және революцияға дейінгі
қазақтың халық ӛле
ң
дері туралы жазған ең
бектері елеулі зерттеулердің
қатарынаң орын алады.

Қазақстан Республикасы Ұлттық ғылым академиясының академигі болған
Александр Сергеевич Орлов (1871

1947
) 1945
жыды «Казахский
героический эпо
с»
деп аталатын еңбегін жариялады. Бұл еңбегінде ол қазақ
эпо
с
ының мазмұнын орыс эпосымен салыстырды. Қазақтың эпостық мұрасын
дүние жүзінде танытуда оның бұл еңбегінің маңызы зор еді.

Қазақ

әдебиетін, халқымыздың

фольклорын, әсіресе

Жамбыл творчествосын
зерттеуде кӛп
е
ңбек еткен ғалым
Михаил Иванович Фетисов (1907

1
962
)
болды. Ол


қазақ фольклоры жӛнінде бірсыпыра еңбек жазып, үлкенді
-
кішілі
монографиялар берген ғалым. Солардың ішігіен оның орыс әдебиеті мен қазақ
әдебиетінің байланысы туралы және халық поэзиясының алыбы Жамбыл
жайында жазған зерттеулері кезінде ғ
ы
л
ыми мані зор
е
ңбектер д
е
п танылды.

Қазақ ауыз әдебисті туралы кӛптен бері еңбектеніп келе жатқан ғалымның
бірі


П. Лумумба атында
ғ
ы халықтар достығы универс
и
тетінің (Москва)
профессоры
Виктор Михайлович Сидельников.

Ол қазақ фольклорын орыс
тілінде жариял
ау, зерттеу жӛнінде айтарлықтай жұмыстар

жүргізуде. Мәселен,
ол соңғы екі жүз жыл ішінде қазақ фольклоры жайында орыс тілінде шыққан
материалдардың «Кӛрсеткішін» қ
ұ
растырып, оны екі рет (1951, 1970) баспа
жүзінде шығарды. Бұл «Кӛрсеткіш» қазақ фольклорын з
ерттеу үшін аса қажет
материал болып табылады. Совдай
-
ақ, профессор В. М. Сидельников «Қазақ
ертегілерінің» үш томдығын орыс тілінде жариялауға қатысты, оған сӛз басын,
комментарий жазды.

Қазақ ауыз әдебиетін зерттеу жолында аса кӛп еңбек сіңіріп келе жатқ
ан
ғалымның

бірі


Қазақстан Реепубликасы
Ұ
лттық ғылым академиясының
корреспондент
-
мүшесі, проф
е
ссор
Нина Сергеевна Смирнова
. Ол соңғы отыз
жыл бойына қазақ ауыз әдебиетін зерттеумен үздіксіз шүғ
ы
лдан
ды.
Б
ұ
л
жӛнінде оның жазғандары да
ұ
шан теңіз. Ӛзінің бі
раз еңбектерін ол халық
ақындарының, соның ішінде Жамбыл творчествосын,
XVIII
ғасырдағы халық
әдебиетін, қазақ фольклорының дамуы және зерттелуі тарихын т. б. баяндайды.
Сондай
-
ақ, ол «Қазақ әдебиетінің тарихын» жазуға белсене араласты. Ал б
ұ
л
томның орысш
а басылымына (1968) әрі автор, әрі редактор, әрі ж
е
текші болды


В. В. Радлов (1837

1918
)


Германияда туып ӛскен атақты
фольклоршы
-
ғ
алым. Жас кезінен тиянақты білім алып, 1858 жылы филология
ғ
ылымы
н
ың магистрі ата
ғ
ына ие болады. 1870 жылга дейін Барнауылда
ғы

тау
-
кен училищесінде неміс және латын тілдері
н
ен дәріс береді» Алтайда ӛткен он
жыл ішінде Радлов
ұ
й
ғ
ыр, татар, қазақ, қырғыз және алтай тілдерін меңгеріп
шы
ғ
ады. 1862 жылы Іле ме
н

Ыстықкӛл маңы
н

шарлап, Аякӛз елінен «Қозы
Кӛрпеш


Баян сұлу» жырын жазы
п алады. Дәл осындай .сюжетті ол барабы
(абакан) татарлары арасы
н
ан да кезд
ес
тіреді. Кӛп жылдарғы ізденіс
нәтижесі
н
де ол Орта Азия халықтарының фольклорын жинаумен ғана
ш
ектелмей, келелі
ғылыми
зерттеулер де жазады.


Ә. А. Диваев
(1850

1933
)

бүкіл санал
ы

ғ
ұмырын Орта Азия және
Қазақстан халықтарының фольклорын, со
н
ың қүнды бір саласы


эпостық
жырларын мол жина
ғ
а
н

айтулы ғалым
-
фольклорист.
Революцияга дейін ол
Түркістан генерал
-
губерна
т
орының бас тілмашы болып қызмет атқарады. Ӛзі
түркі тілдерін жақсы білге
н.





Лекция №3
-
5

Тұрмыс


салт жырлары


Жоспар:

1. Тұрмыс


салт жырларының жіктелуі

2. Еңбек кәсібімен байланысты туған ӛлең жырлар (тӛрт түлік туралы
жырлар)

3. Отбасы салтына байланысты туған ӛлең түрлері (Үйлену салтына
байланысты туған ӛлең жырлар және жаназалау жырлары

4. Наным
-

сенімге байланысты туған жырлар (жарапазан, бәдік, бақсы
сарыны т.б.)


Қазақтың Қазан
тӛңкерісіне
дейінгі ауыз әдебиетінд
е

халық
тың

т
ұ
рмыс
-
салтына байланысты туған шығармалардың түрлері бар. Соның ішінде
бастылары мыналар:

1.

Т
ӛ
рт түлік мал, еңбек
-
кәсіп жайындағы.

2.

Үйлену салтына байланысты

3. Діни ұ
ғы
мға байланысты.

4. Кӛңіл
-
күйін білдіретін шығармалар.


Шартты түрде болса да,
осындай тӛрт салаға бӛлінген шығармалардан
қазақ халқының ертедегі т
ұ
рмыс
-
салты, әдет
-
ғұ
рпы, діни
ұғ
ымдары, арман
-
мүд
д
есі қандай
е
кендігін аңғаруға болады. Осындай еңбект
е
рі арқылы халық
ӛзінің еткендегі ӛмірін елестетеді, қуанышы мен тілегін, қайғысы мен
м
ұ
ңын,
басынан кешкен т
ұ
рмыс күйін суретт
е
йді; халыққа үстемдік еткен, еңсесін
түсірг
е
н, езіп қанаған тапқа, оның әдет
-
заңына, әлсіз түрде болса да, қарсылық
айтылады, соны сынап
-
мін
е
п отырады. Сонымен қатар, халық осы алуандас
әңгіме
-
жыр,
е
ртегілеріндс ад
ал еңбекті, еңбек
е
туді мадақтайды
.

Қазақ халқы,негізінде, кӛшпелі жағдайда болды да,мал шаруашылығымен кәсіп
етті. Халықтың күн кӛрісі, т
ұ
рм
ыс
тіршілігі

тӛрт түлік малға байланысты еді.
Жесе
-
азық, кисе
-
киім, мінсе
-

кӛлік дегендей, кӛшпелі жағдайда ӛмі
р

сүрген,
экономиканың басқа түрі дамымаған қазақ халқы

үшін тӛрт түлік мал тіршілік
тірегі болды.

Ӛзінің тұрмыс
-
тіршілігінде осындай ерекше орын алған, пайдасы
тиіп, қызметі сіңген тӛрт түлік мал жайында қазақ халқы ерте заманда
-
ақ неше
түрлі әңгіңе, жыр,

ӛлеңдер шығарған. Б
ұ
лардың бәрінде де мал
шаруашылығымен кәсіп еткен адамның тӛрт түлік жайындағы кӛзқарасы, ой
-
арманы, тілек
-
мүддесі кӛрініп отырады.


Т
ӛ
рт түлік мал жайындағы шығармалардың алғашқы үлгілері осындай
ескі сенім
-
нанымдарға байланысты туған.

Онда әрбір түліктің жаратушы
қ
ұ
дайы бар деп білген. Мәселен, қазақта «Қазық
ұ
рт тауы» деген әңгіме
-
жыр
бар. Осы жырда халық тӛрт түлік малдың қалай пайда болғанын ескі діни
ұ
ғымдарға байланыстыра былай баяндайды: Баяғы бір заманда дүние жүзін
топан
-
су
қаптап кетеді. Тек қана Қазқұрт тауы аман қалады және осы таудың
ығында Нұқ дейтін әулиенің кемесі т
ұ
рады. Топан қаптаған кезде жан
-
жануарлар осы кемеге тығылады. Мұның ішінде тӛрт түлік малдың
әрқайсысынан т
ұ
қым болады. Әрбір түліктен бір
-
бір т
ұ
қым аман қ
алады да,
кейіннен ол ӛрбіп еседі. Б
ұ
л түліктерді топаннан сақтап қалған олардың
жаратушысы, иелері болады. Жылқының иесі
-

Жылқышы ата (кейде Қамбар
-
ата деп те айтылады), қойдың иесі
-

Шопан
-

ата, түйенің и
е
сі
-

Ойсыл
-
қара,
сиырдың иесі
-

Зеңгі
-
баба,

ешк
інің иесі
-

Сексек
-
ата деп әрқайсысына жекелей
ат қояды. Әрбір тұліктің осы секілді иелері болғандығын, солардың арқасында
топан
-
судан аман қалғандығын «Қазық
ұ
рт тауы» дейтін әңгіме
-
жыр былай
суреттейді:

Қазықұрттың басында кеме қалған, Ол әулие болмаса не
ге қалған?
Жетім бота үстінде жатып қалып, Ойсыл
-
қара жануар содан қалған.

Бұдан әрі қарай жыр басқа түліктер жайын сӛз етеді. Әрбір түліктің қалай
ӛ
рбігендігін айтқанда, ӛлеңнің бас
-
тапқы екі жолын қайталап отырды.

Халықтың тӛрт тү
л
ік мал жайындағы, оның
қалай ӛрбіп
-
ӛскендігі жайындағы
алғашқы кӛзқарасы,
ұ
ғым
-
түсінігі осылай болып келеді. Тӛрт түліктің ӛз
алдына иелері (Ойсыл
-
қара, Шопан
-
ата, Жылқышы
-
ата, Сексек
-
ата, Зеңгі
-
баба)
болуына, әрқайсысына жекелей ат қоюына қарағанда, біз мысалға алған ӛлең
берті
н
де шыққан емес. Ол сонау ерте заманда, кӛп құдайға табынған шамандық
дәуірде туған деуге болады.

Тӛрт түлік мал жайында шы
ғ
арылған бұл
ӛлеңдерден ерте кездегі шаруа адамының психикасы, ой
-
арманы, тілек
-
мүддесі
айқын кӛрініп отырады. Сондай
-
ақ б
ұ
л тектес
шығармаларда кездесетін жоққа
нанушылық, соқыр сезімге салынушылық, әр түрлі иелерге табынушылық
ертедегі адамдардың ақыл
-
ой санасы
на тән

болғандығын аңғартады: М
ұ
ның
бәрі ертедегі адамдардың хал
-
жайын, ой
-
санасын, дүниег
е

кӛзқарасын
түсінуімізге кӛмектесе
ді.


Қазақ халқының ерте заманнан келе жатқан
бесік жыры

әд
е
ст
-
ғүрып
салтының бәрі д
е
с оның ауыз әдебиетінен орын алған. М
ұ
үны ол ескі кездің
елесі есебінде кейінгі жас
ұ
рпаққа ӛлең арқылы жеткізген. Қазақтың ескі әдет
-
ғүрып, салтында елеулі орын алған нәр
селердің

ішіненаңыз
-
әңгіме,ӛлең
-
жырға

қосылмағаны

жоқ д
е
уге болады. Адамның тууынан бастап, қартайғанға дейінгі
ӛмірі, т
ұ
рмысында кездескен, басынан ӛткен жайларының бәрі де ауыз
әдебиетінде суреттелген. Жаңа туған жас балаға арнап «шілдехана», алғаш рет
ж
олға шықса «тоқым қағар» деген секілді ырымдар жасалған. Осының бәрі
ойын
-
саулық, ӛлең түрінде ӛткен және олар қазақтың жалпыға бірдей салтына
айналған.
Осы
н
дай салттан туған ӛлеңнің бір түрі бесік жыры.


Ұ
затылған қыздың тойында айтылатын той
бастар

ӛлеңнің ұса
қ

бір түрін
той бастар деп

атаған. М
ұ
ның ӛлеңін шығарушы, әдетте, ақындар болған.
Бірақ
той сайын той бастар ӛлеңін ақындар ғана айта беруі шарт емес. Кейде, ондай
той ішінде ақынның болмауы да мүмкін. Сондықтан әуелде ақындар шығарған,
кейіннен

елге тараған, ж
ұ
рт жаттап алған той бастар ӛлеңін сӛзге ебі бар,
жылпос жігіттер де айтып жүрген.

Той бастардан кейін,
ұ
затылатын қыздың

тойында айтылатын ӛлеңнің екінші бір түрі
-

жар
-
жар. М
ұ
ны ойынға
жиналғандар екі жақ болып, айтыс түрінде орындайды. Б
ір жағы қыздар, екінші
жағы жігіттер немесе қыз алушы және қыз беруші құдалар жағы болып екіге
бӛлініп айтысқа түседі.

Ұ
затылатын қыздың тойында жасалған

ойын
-
сауықтың
біразы аяқталған кезде,

қыздың аттанар мезгілі таян
ған
шақта

сыңсу
айтылады.Сыңсу аяқтал
ғаннан кейін, ұзатылып бара

жатқан қызға ақыл
-
ӛсиет айтылған.

Мұны ж
ұ
бату деп атайды. Ж
ұ
батуды, әдетт
е
, ауыл ағасы,
беделді адамдар айтқан. Ж
ұ
бату ӛле
ң
дері, бір жағынан,
ұ
затылып бара жатқан
қыздың кӛңіліндегі қайғы
-
зарды жуып
-
шаю мақсатын кӛздесе; е
кіншіден,
қыздың жаңа жерге барғанда атқаратын міндеті, мінез
-
қ
ұ
лқы қандай болу
керектігін насихаттаған, жол
-
жоба кӛрсеткен.

Жаңа түскен келіншектің
тойында айты

латын ӛлеңнің бір түрін бет ашар деп

атайды. Б
ұ
л ӛлеңнің
мақсаты


жас келіншекті жаңа ағайын
-
ж
ұ
ртына, қайын ата мен қайын
енесіне, жаңа қауымға таныстыру, кімнің қандай екендігін айту; м
ұ
нымен
қатар, жаңағы а
ғ
айын
-
ж
ұ
ртқа жас келіншек жайын түсіндіру, жатсынбай
баурап ал, ол осы қауымның бір мүшесі болды деп керсету.



Ауру адамды немесе ауру малды емдеу үшін
бәдік
ертеде арнаулы кеш
ӛткізген. Мұны қазақтар «бәдік кеші» деп атаған. Б
ұ
л кешке жұрт, әсіресе
жастар жиналып, ауруды ортаға алып емдемек болған. Адамға не малға ауру,
індет жіберетін құдай бар деп түсінген «бәді
к кешінде» сол қ
ұ
дайға тіл қату,
ықпал ету, ӛлең арқылы ӛтініш жасау, жалынып
-
жалбарыну ырымын істеген.
Сол үшін «бәдік кешіне» жиналған жігіттер мен қыз
-
келіншектер екі жақ болып
айтысқа түскен. Олар ӛздерінің ӛле
ң
дерімен ауру иелеріне әсер етуді кӛздеген
,
тіпті сӛзбен қорқытуға дейін барған.


Қазақ ауыз әдебиетінде ескі шамандық
ұ
ғымға байланысты туған
ӛ
лендердің бір тобы
-

«күн жайлату», «б
ұл
т шақыру» д
е
п аталады. Б
ұ
л ӛле
ң
дер
жауын
-
шашын болмай, қ
ұ
рғақшылық жағдайда
ұ
шыраған кезд
е

айтылған.
Оларды

қ
азақ
әдеби
е
ті тарихын зерттеушілердің
бақсы сарыны

айтуына
қарағанда, «бақсы» дег
е
н сӛз және оған байланысты ұғым ерте заманда,
шамандық дінге сүйенген кезде туған. Бұл ұғым жалғыз қазақ арасында емес,
түрік тектес елдер мен мо
ң
ғолдарда болған. Олардың бәрі де
ерте кезде
«бақсы» деп
-

оқытушы ұстазды, балшы
-
дәрігерді, қобызшы
-
күйшіні,
музыкантты, ақынды атаған .

Қазақ
халқының
ӛ
ткендегі тұрмыс
-
салтына
байланысты туған шығармаларының


енді бір түрі
-

адамның кӛңіл күйін,

қуанышы мен қайғысын, іштей тартқан

м
ұ
ң
-
шерін,

ауыр

қазаға

душар

болғандағы

күйініш
-
күйіктерін

білдіруге арналған лирикалы ӛлең
-
жырлар. Бұл
ӛлең
-
жыр

шығармалар тудырған. Б
ұ
лардың қайсысы болса да ауыр қазаны,
қайғылы күйді бірден естіртпеген. Қайғыны естіртуші адам айтайын деген
сӛзін,
естірткелі отырған халін ж
ұ
мбақтап, ишаратпен, тспалмен бастаған,
кейде әр түрлі сал
ыс
тырулар жасаған. Күй арқылы білдірілетін естіртулер
адамның сезіміне тиетіндей әсерлі, зарлы үндерден басталған. Сӛйтіп, естірту
тыңдаушылардың кӛңілін аударарлықтай даяр
лықтар арқылы жүргізілген.

Қазақ халқының ерте заманнан келе жатқан салтында ӛлген адамды еске түсіру,
оған арнап жоқтау шығару елеулі орын алған. Біреудің жан ашыр жақыны,
сүйікті баласы ӛлсе нем
е
рсе халықтың қадірлейтін адамы қаза болса, соларды
жоқтап
ӛлең
-
жыр шығару салтқа айналған. Әдетте, жоқтауды
ӛ
елген адамның
әйелі, шешесі, апасы не қарындасы айтатын болған және олар жоқтауын ӛздері
шыгаруға тырысқан. М
ұ
нымен қатар, кейбір жоқтауларды белгілі ақындар
шы
ғ
арған.











Лекция №
6
-

7

Мақал
-

мәтелдер, жұмбақтар


Жоспар:

1.

Мақалдардың тақырыбы және ӛзіндік ерекшеліктері

2.

Мәтел, оның мақалдан айырмашылығы

3.

Жұмбақтар, тақырыбы, ӛзіне тән ерекшеліктері

Қазақ халқы, басқа халықтар секілді, жазу
-
сызу ӛнері болмаған кездің
ӛзінде
-
ақ ауыз әдебиетінің әр т
үрлі үлгілерін тудырып, солар арқылы түрмы
с
тіршілігінің әр алуан жақтарын суреттеген; қоғамдық ӛмірін, дүниеге
кӛзқарасын, таптық күресін, арман
-
мүддесін, т.б. бейнелеп кӛрсеткен. Осы
негізде туған және ауыз әдебиетінің күрделі бір түрі деп халықтың мақал
-
мәтел,
жұмбақтарын атаймыз.

Мақал
-
мәтел, ж
ұ
мбақтар бір ғасырдың ғана жемісі емес. Олардың

алғашқы
үлгілері естс қалмаған, ерте заманда туып, ӛзінің қалыптасу, даму, ӛсу
процесінде талай ғасырмен бірге жасасқан, бұл жодда әр түрлі қоғамдық,
таптық тілектер
ге сәйкес ӛзгеріп, жаңарып отырған.

Мақалды тудырушы
-

халық. Ол халық данышпандығының алтын қазыналы
м
ұ
расы болып табылады. Б
ұ
дан, әрине, барлық мақалды халық шығарған деген
ұғым тумайды. Ауыз әдебиетінің басқа түрлері секілді, мақал да ой
-
санадан

туған.

Мақалдар халықтың т
ұ
рмыс
-
тіршілігіне, қоғамдық ӛміріне, еңбегі мен
тәжірибесіне байланысты туғандықтан, оның тақырыбы да орасан кӛп. Б
ұ
л
ретте мақалға қосылмаған нәрсе жоқ деуге болады. Халықтың тұрмыс
-
тіршілігі,
әдет
-
ғұрпы мен салты, дүние танудағы кӛзқа
расы, шаруашылығы мен кәсібі,
қуанышы мен қайғысы, айтатын ақыл
-
әсиеті, үйрету мен үкімі, қысқасы халық
ӛмірінің барлық жақтары
-

мақалдардың басты тақырыбы болып отырады.
Ішкі
қ
ұ
рылысы жағынан алғанда, мақалдар екі түрлі: біріншісі
-

айтайын деген ойын
ашық етіп бірден, турасынан білдіреді («Жауды аяған жаралы қалады», «Бірлігі
жоқтың

-

тірлігі жоқ», т.б.), Екіншісі
-

негізгі ойды астарлап айтатын,
ишаратпен білдіретін мақалдар. Қазақ

мақалдарының

біразы осы соңғы түрг
е

енеді. М
ұ
ның м
ысалдарына «Жығылсаң

нардан жығыл», «Сырын білмеген
аттың

сыртынан

жүрме»деген мақалдарды жатқызуға болады. Сырт қарағанда
б
ұ
л

мақалдарда айтылатын ой айқын, әрқайсысы ӛз орнында

т
ұ
рған

секілді.

Бірақ олардың түпкі мағынасында басқа

әңгімелер

жатады.

«Жығы
лсаң

нарданжығыл»

дегенде, нардан

жығылыпқалудыайтып отырған жоқ,нардай іске
ұ
мтыл,

мақсатыңа жете алмасаң, ол айып емес деген ойды білдіреді.

М
ақал мен

м
әтел қ
ұ
рылысы, түрі, сӛз

саптасы жагынан бір
-
біріне жақын
жән
е ұ
қсас кел
е
ді. Бірақ
ӛ
зара айырмашылығы
да бар. Басты айырмашылық
-

б
ұ
лардың ма
з
м
ұ
нында
.

Қай мақалды алсақ та, оның мазм
ұ
нында ӛмірде болған
ел
еулі оқиға,
әңгім
е
лер жатады, мақал соларға берілген дана
л
ық қорытынды, т
ұ
жырымды
түйін болып отырады. Ал мәтелд
е
рде б
ұ
л секілді мазм
ұ
нды, оқи
ғ
алы
әңгімелер
ӛт
е

аз кездеседі. Мәтелдер, кӛбін
е
се, сӛз айшығы, кӛрк
е
м теңеу, с
ӛ
з образы
(«Кӛппен кӛрген
ұ
лы той», «Қ
ұ
рыққа сырық жалғап», «Қызым саған айтам,
келінім сен тыңда», «Тілге тиек жасап», «Ханнан қазық, бид
е
н тоқпақ
»

т.б.)
ретінде қолданылады.
Егер
мақалда дәлелдеу мен қорытынды пікір бірдей келіп
отырса, мәтелде бұл екеуінің бірі ғана болады. Мәтел айтайын деген ойын
турасынан білдірмей, жанама түрінде, әр түрлі салыстыру, т
е
ңеу арқылы
жеткізеді;
кейбір сӛздерін тыңдаушының ӛзі аңғарып түсінер дег
е
н

оймен әдейі
қалдырып кетеді. Бұл мәтелдің
ӛ
зінс тән
е
р
е
кшелігінің бірі болып табылады.


Қазақ ауыз әдебиетінен орын алған ж
ә
н
е ерте

заманнан бастап бү
г
інгі күнге
дейін

даму, ӛсу үстінде келе жатқан жанрдың

бірі
-

ж
ұ
мбақтар. Ол
-

барлық
е
лдің ауыз әдебиеті
не

ортақ жанр.

Халық шығармасының ж
ұ
мбақ түрін зертт
е
ген
ғ
алымдардың айтуына
қарағанда, ж
ұ
мбақ ертедегі адамдар
ұ
дың, бүкіл коллективтің еңбек
-
кәсіп ету,
тұрмыс
-
тіршілік қүру тәжіриб
е
сінен туған

. Ж
ұ
мбақ айту
-

әр халықтың әріден
к
е
л
е

жатқан дәстүрінің бірі. М. Әу
е
зов жоғарыда аталған
е
ңб
е
гінд
е
, қазақтың
ерт
е
дегі әд
е
т
-
ғүрып салтында ж
ұ
мбақтың ерекше орын алғандығын айта к
е
ліп,
былай деген: «К
е
йде бүкіл бір
е
рт
е
к ж
ұ
мбақтан туады. Әңгімелі әсем жыр,
дастан атаулының талайының ж
ұ
мбаққа со
ғ
ып кететіні болады. Ертед
е

е
рдің
даналығын, жүйріктігін ж
ұ
мбақпен сынау машық болған». Б
ұ
л
-

тарихи
шындыққа негізделген пікір.

Қазақ ж
ұ
мбақтарының күрделі бір тақырыбы
-

тӛрт түлік мал, жалпы
хайуанаттар жайына арналады. Мал ӛсіріп кәсіп еткен, оның сыры
н жақсы
білген халық тӛрт түліктің ӛзіне тән мінезі мен қасиетін, адам баласы үшін
жасайтын қызметін, келтірер пайдасын айтып ж
ұ
мбағына қосады. Тӛрт түлікті
ж
ұ
мбақ еткенде, әрбір малдың аты айтылмайды, тек мүшелері айтылады. Б
ұ
л
тақырыпта
ғ
ы ж
ұ
мбақтар «Тӛсе
к астында тӛрт бауырсақ» (сиырдың емшегі),
«Екі кісі қарауыл қарады, бір кісі шӛпшек терді» (түйенің ӛркеші, ерні) секілді
болып келеді. Кейде әр түліктің неше айда тӛлдейтінін де ж
ұ
мбақ арқылы
білдіреді. «Он екі түйе, он жылқы, тоғыз сиыр

бес ешкі» дегенд
е түйенің он екі
айда бір боталайтыны, жылқы он айда қ
ұ
лындайтыны, сиыр тоғыз айда
бүзаулайтынын, ешкі бес айда лақтайтынын кӛрсетеді.

Хайуанаттар дүниесінен ж
ұ
мбаққа қосылатыны: қасқыр, қоян, аю,
жолбарыс, арыстан, түлкі, т.б. Бұларды жұмбақтағанда, олар
сыртқы
бейнесімен, мінез
-
қыл
ығ
ымен алынады. Кейде жыртқыш а
ң
дар ж
ұ
мбақ
к
ӛ
леміне ӛздерінің адам баласына, тӛрт түлікк
е

жасайтын қастығымен енсді.
Мысалы:

Кіл
е
мні
ң

түрл
е
рі
не
й жүнд
е
рі бар,
А
йбатты, жа
н

шыдамас ү
н
дері бар,
Шаршы бой, с
ұ
лу құйрық, қысқа қ
ұ
лақ,
К
е
т
е
ті
н

зия
н

қылып бір жері бар,
-
деп
жолбарысты ж
ұ
мбақтайды.

Лекция №
8
-

9

Қазақ ертегілері

Жоспар:

1.

Қазақ ертегілерінің жиналуы мен зерттелуі

2.

Ертегілердің құрылысы, ертекші

3.

Ертегілердің түрлері,

хайуанаттар жайындағы ертегілердің пайда
бо
лу жолдары

4.


Қиял


ғажайып ертегілерінің жанрлық ерекшелігі

5.

Батырлық, новеллалық және сатиралық ертегілердің жанрлық
сипаты


Ертегілер кӛбінесе, қара сӛз ретінде айтылатындықтан, оны халықтың ерте
заманда шығарған керкем әңгімесі деп қараймыз.

Жоғарыда аталған адамдардың ішінен қазақ ертегілерін жинап бастыруда
айтарлықтай еңбек еткендер
-

А. Алекторов, Н. Пантусов, А. Васильев,

Б. Дауылбаев, М. Досымбековтар. Б
ұ
лар ел арасынан жинаған материалдарын
тӛрт
-
бес газетке ба
с
іырып от
ырған және жеке жинақ етіп те шығарған.
Мысалы, А. Алекторовтың жинаған ертсгілері Омбы, Астрахань, Орынбор
газеттерінде үнемі жарияланып келген және ол бір ертегіні бір ғана жерден
бастыратын болған. Кейіннен ол ӛзі жинаған ертегілерін кітап етіп 1898 жыл
ы
«Киргизская хрестоматия» деген атпен екі тілде Орынборда шығарған.


Ауыз әдебиетінің басқа эпостық түрлері

секілді, ертегілердің де ӛзіндік
қ
ұ
рылысы, кӛркемдік ерекшілектері бар.

Қандай ертегіні алсақ та, ол белгілі бір
сюжетке қ
ұ
рылады, ӛзінше

басталуы,

аяқталуы болады.

Ертегі ауызша
айтылатын кӛркем әңгіме болғандықтан,

оған әрбір ертекші айрықша мән
береді, әңгімесін мәнерлеп

айту, тыңдаушыны қызықтыра түсу жағын ойлайды,
кейде

е
ртекші

әңгімесін:

Ертек
-
ертек
е
рте екен,

Құйрық жүні үзы
н

екен,

Ешкі жү
н
і
бӛрте екен,

Мұзға жығылған екен,

Қырғауылы қызыл екен,
Сирағы
сынған екен,
-

деп, немесе

Бар екен, жоқ
е
кен, Бӛрі бӛкеуіл екен, Түлкі жасауыл
екен
.
Ерт
е
гінің оқиғасын тартымды етіп қ
ұ
ру, бір әңгімеден екіншісін тудыру
ертекшілердің шеберлігіне байланысты бо
л
а
ды. Е. Ысмайылов қазақ
ертекшілерінің айтқыштық ӛнеріне ерекше мән береді. Олар
е
ртекшіні д
е

үлк
е
н
творчествоның адамы деп дарынды ақынға теңейді. Шынында да ертегі айту
еріккеннің ермегі емес, ол творчестволық ӛнерді, асқан шеберлікті керек етеді.
Неше
түрлі ғажайып оқиғаға қ
ұ
рылған ертегілерді жігін бүзбай ӛрістетс айту,
әрбір эпизодты арасынан қыл ӛтпестей етіп байланыстыру, сюжетін
қыз
ғ
ылықты етіп баяндау, ертегілердің әрбір кейіпкеріне лайықты
мінездемелер беру, олардың образдарын, кӛз алдына елестет
ерліктей
портретт
е
рін жасау әрқайсысының іс
-
әр
е
кеттеріне қарай сӛздік, тіл таба білу,
т.б. ертегі айтушыдан мол ӛнерді, шеберлікті керек етеді. Дем
е
к, ертегінің
тартымды болу
-
болмауы оның айтушысына байланысты.

Қазақ ертегілерін
мазм
ұ
үнына, әр алуан
ерекшеліктеріне қарай ірнеше түрге бӛлеміз. Соларңың
ішінде бастылары: а) қиял
-
ғ
ажайып ертегілер; ә)
х
айуанаттар жайындағы
ертегілер; б) т
ұ
рмыс
-
салт ерт
е
гілері және аңыздар.

Б
ұ
л топқа кіретін ертегілер
ескі заманда туып, содан бері қарай кел
е

жатқанды
ғын аңғартады. Ертедегі
адамдар табиғат жән
е

оның қ
ұ
былыстары туралы, адамның
е
ңбегі, тіршілік
-
кәсібі, күресі жайында, дүние
-
жаратылыс, қас пен дос, неш
е

түрлі к
е
рсмет
күшт
е
р туралы қиял
-
ғажайып ертегі
-
әңгімелер тудырған. Олар ӛздерімен
алысқан жаулары жай
ында да, сол жауларды жеңу жолдары туралы да әр түрлі
ертегілер шы
ғ
арған. Оларды жалғыз кӛзді дәу, жын
-
пері, мыстан кемпір,
жезтырнақ, жеті басты айдаһар, абжылан, т. б. бейнесінде алған. Б
ұ
лардың бәрі
адам баласына қастық жасаушылар, керемет күші, айла
-
ам
алы барлар деп

ойлаған.

Қиял
-
ғажайып ертегілерінің жағымды бейн
е
де алатын басты кейіпкері халық
арасынан шыққан қарапайым адамдар болып келеді. Оларға кӛмект
е
сетін,
жәрдем беретін дос
-
жолдастары есебіндс алып қарақ
ұ
с, т
ұ
лпар ат жүреді. Кейд
е

жағымды кейіп
керг
е

н
е
ше түрлі таусоғарлар, кӛлжұтарлар, ж
е
лаяқтар,
саққ
ұ
лақтар жолдас болып, жақсылық жасайды, басты кейіпк
е
рдің мақсат
-
м
ұ
ратына жетуіне кӛмектс
е
ді. Бұлармсн қатар, жағымды кейіпк
е
рге неш
е

түрлі
қару
-
жарақтар; қырық қ
ұ
лаш семсер,
ұ
шқыш кілем, тоқпақ, ке
здік, қазан, жүзік,
дастархан, т. б. жәрдем беріп, әрекет
е
теді. Ал б
ұ
ларға қарсы қиял
-
ғажайып
ертегілерінің нағыз жауыздық, қара күш бейнесінде алған кейіпк
е
рі: жалғыз
кӛзді жалмауыз, жеті басты жылан, мыстан кемпір, жезтырнақ, айдаһар, қорқау
қасқыр, т.
б. күреседі. Сӛйтіп, қиял
-
ғажайып ертегілерінің жанды, жансыз
кейіпкерлерінің арасында мол тартыс, күрес басталад
ы.

Жауыздық пен әділдік,
қастық пен достық, жақсылық пен жаманшылық ӛзара арбасып алыса түс
е
ді.

Ертедегі

адамдар ӛздерінің күн кӛрісі үшін тӛрт

аяқты хайуандарды пайдалану,
оларды үйрету, асырау жайын қарастырған және де әрбір хайуанат туралы,
оның қасиеті туралы түрлі мифтік
ұ
ғым
-
түсініктер ойлап ш
ығарған
. Б
ұ
л
айтылғандарды хайуанаттар жайында шығарылған қазақ
е
ртегілерінен де
кӛруг
е

болады. Ат
алған тақырыптағы ертегілердің ерте кезд
е
гі мифтік
ұ
ғымдарға байланысты туған үлгілерінд
е
, кейбір хайуанаттарды жаратушы,
жарылқаушы, керемет күш бейнесінде алынғандығы, ертедегі адамдардың
оларды ие т
ұ
тып табынғандығы байқалады. Мұны «Ақ қасқыр», «Жігіт п
е
н
қасқыр», «Сиқыршы», «Сырттандар», т. б.
е
ртегіл
е
рден кӛреміз.

Қазақ
ертегілерінің ішінде тақырыбы мен

оқи
ғ
а
-
әңгімелерінің аса мол түрі т
ұ
рмыс

пен салтқа байланысты туған ертегіл
е
р.Б
ұ
л топқа кіретін ертегілерде ескі
заманнан бастап, соңғы кезге дейінгі х
алық ӛмірінің әр алуан жақтары
қамтылады. Оларда халықтың қоғамдық ӛмірі, т
ұ
рмы
с

тіршілігі, дүние
танудағы кӛзқарасы, таптық сана
-
сезімі, арман
-
мүддесі суреттеледі де ергегінің
оқиғасы реалистік болмыстан алынады. Егер қиял
-
ғ
ажайып немесе хайуанаттар
жайын
дағы ертегілерде фантастика басым болып отырса, т
ұ
рмыс
-
салт
ертегілерінде ол ӛте аз кездеседі.
Мұнда адамның қиялынан туған әңгімелерден
гӛрі ӛмірде болған, не болуға тиісті оқиғалар басты орын алады. Сондай
-
ақ,
т
ұ
рмыс
-
салт ертегілерінің кейіпкері жалғыз к
ӛзді дәу, мыстан, жеті басты
жалмауыз, жезтырнақ, т. б. бейнесінде емес, нақты адам бейнесінде болады; сол
қарапайым адамдар жайы айтылады.

Лекция №
10

Ертегіден тыс прозалық жанрлар (аңыз
-
әңгімелер)

Жоспар:

1.

Аңызға тән сипатты белгілер

2.

Қорқыт жайындағы
аңыз
-
әңгімелер

3.

Асан қайғы туралы аңыз
-
әңгімелер

4.

Алдар кӛсе мен Жиренше туралы аңыздар



Оқиғасын реалистік болмыстан, шындық ӛмірден алып ауызша шығарған
қазақ халқының кӛркем шығармаларының елеулі

бір саласы
-

аныз
-
әңгімелер.
Аңыз
-
әңгімелердің алғашқы үлг
ілері халық үшін қызмет еткен және тарихта
болған адамдардың ісін, ӛмірін әнгімелеу негізінде туған. М
ұ
ндай адамдардың
халыққа қамқор болып, халық намысын қорғағаны, б
ұ
л жолда жасаған әр алуан
істері ел аузында аңыз
-
әңгімеге айналып,
ұ
рпақтан
-
ұ
рпаққа ж
е
тке
н. Олардың
аты, ісі ерте к
е
зд
е

жазу
-
сызу ӛнері болмағандықтан хатқа түсп
е
ген, тек
халықтың аңыз
-
әңгімелсрінде сақталған.



Қазақ арасына ерте кезде тараған жән
е
әр

түрде

айтылып келген аңыз
-
әңгімелердің

бір

тобы Асан қайғыға арналады. Халықтың

аңыз
-
әңгімелері
Асанды да елдің ер жігіті, кӛпшілік қамынойлаған ақылды азаматы етіп
бейнелейді.

Асан қай
ғ
ыны сӛз еткенде, кейбір ғалымдар оны тарихта бол
ғ
ан
адам жән
е

Жәнібек ханның
(XV
ғасыр) т
ұ
сында
ӛ
мір сүрген деседі. Бірақ бұған
келтірер тарихи дәлел,

д
е
р
е
к аз. Сонды
қ
тан да біз Алдар К
ӛ
с
е

с
е
кілді, Асан
қайғыны да аңыз
-
әңгімелердің жағымды кейіпкері деп аламыз. Халықтың аңыз
-
әңгімел
е
рі Асан қай
ғ
ыны,
е
ң алдымен,
е
л үшін қызмет еткен, халық қамын
ойлаған ер
-
азамат, әрі әнші, домбырашы, әрі талапк
е
р, тапқы
р, әрі қ
ұ
ралайды
кӛзг
е

атқан мерген
е
тіп керсетеді.

Қазақ арасында туған аңыз
-
әңгімел
е
рдің


бірсыпырасы Алдар Кӛсе жайында айтылады. Б
ұ
лардың

бірінде ол халықтың
ақылды
-
айлалы
ұ
лы, тапқырлығына қулығы сай, ер кӛңілді,

ӛжет жігіті болып
суреттеледі.

Алдар К
ӛсег
е

байланысты аңыз
-
әңгімелер тек қазақта емес, ағайындас
қырғыз,
ӛ
збек, қарақалпақ, түркімен елдерінде де бар. Осы
е
лдерде айтылатын
аңыздардың бәрінд
е

Алдар Кӛсе халық
ұ
лы, к
ӛ
пшілік атынан күреске шыққан,
тап адамдарымен алысып
ӛ
ткен азамат бейнесінде
келеді.


Халықтың
тарихында еңбекші б
ұ
қаран
ың
ортасынан шығып, адал ниет, шын

кӛңілімен халқына қызмет еткен талай

ер азаматтар, қол бастаған батырлар, сӛз
бастаған ш
е
шсндер болып ӛткен. Соның бірі
-

Жиренш
е

шешен.

Жиреншенің қай кезд
е

ӛмір сүрген адам екендігін айту қиын. Оның аты, ісі
тек халықтың аңыз
-
әңгімелерінде ғана сақталған. Сол аңыздардың айтуынша,
ол
е
ңбекші халықтан шыққан адам» оның «сауып ішерг
е

малы жоқ, тӛс
е
гі
-

тулақ, үйі
-
қара лашық болған». Ол ӛзінің ӛршіл ӛн
е
рі, тапқ
ырлығы м
е
н
шешендігі арқасында,
е
лдің ер
-
азаматы атанған.




Лекция №

11
-
12

Эпостық жырлар

Жоспар:

1.

Қазақ эпосының жанрлық құрамы

2.

Батырлар жыры, жиналу, жариялану, зерттелу тарихы

3.

«Қобыланды», «Алпамыс», «Ер Тарғын» жырларының поэтикасы

4.

Батырлар жырындағы
ұқсас мотивтер

5.

Батырлар жырындағы кейіпкерлер жүйесі (бас қаһарман, әйелдер,
тұлпар, дұшпан образдары)


Қазақтың ауыз әдебиеті халықтың ертедегі

түрмы
с
тіршілігіне, тарихына
байланысты

туды десек, м
ұ
ны батырлар жыры жайында да айтуға болады.
Батырлар жырының алғашқы ұсақ үлгілері сонау
е
рте заманда, патриархтық
-
рулық қ
ұ
рылыс кезінің ӛзінде
-
ақ туа бастаған.
Сол кезде қазақтың тарихта
аттары мәлім рулары: үйсін, қаңлы, қоңырат, керей, қыпшақ, т. б.

ӛздерінің
ру тәуелсіздігін сақтап қалу үшін күрескен. Мұндай күрестер кезінде әр рудың
батырлары ӛз руларын қарсы жақтың шабуылдарынан қорғап қалу жол
ын
да
ерлік жасаған. Олардың б
ұ
л жолдағы ерлік істері ру арасында ӛлең
-
жырға,
аңыз
-
әңгімеге айналған.

Мін
е, ертеде шыққан жырларды қазақ (қыпшақ) батырларының алысатын
жаулары қызылбастар болып келуі жоғарыда кӛрсетілген тарихи шындықтың
елесі секілді.
Ал бертін келе, қазақ жеріне шабуыл жасаушылар қызылбастар
емес, қалмақтар болады. Қалмақтарға қарсы күресіп
, ел
-
ж
ұ
ртын қорғап қалған
батырлар жайында да кӛптеген аңыз
-
ертегілер, ӛлең
-
жырлар туады, оларда ел
қорғаған батырлар ардақталады. М
ұ
ндай жырлар, біріншіден, жаңадан, тыңнан
шығарылса, екіншіден, ертедегі жырлар соңғы кездің оқиғасын суреттеп
кӛрсету үшін
қайта ӛңделеді. Б
ұ
л жырларда, бір жағынан, қалмақ

басқыншыларына қарсы

қазақ халқының ерлік күресін негізге алса; екінші
жағ
ын
ан, осы күресті кӛрсету үшін ертедегі жырларды да пайдаланады. Халық
арасында ертеден айтылып келген кейбір батырлар жырына жаңа м
азм
ұ
н
береді. Осы аталған кезде туған жырлардың кейбіреулерінде қазақ
батырларының алысатын жаулары н
е

қызылбас, не қалмақ болып келуі осыдан
болу керек.

Батырлар жырын шығарушы ақындар десек, жырдың әр түрлі варианттары
болуы да
с
оларға байланысты. Жыршы
ақындар
д
ың қайсысы болса да бір
батыр жайында
ұ
зағынан айтылатын, мол сюжетке қ
ұ
рылған кӛлемді жырды
бірден шығарған жоқ. Ең әуелі жырға батырдың бір
-
екі ерлік ісі қосылуы
мүмкін. Б
ұ
л әңгімелер ж
ұ
ртқа таныс болғаннан кейін, ты
ң
даушы к
ӛ
пшілік
ақыннан «осы
әңгіменің жалғасын айт» деп тілек білдіруі ықтимал. Сол кезд
е

әрбір жыршы жаңағы ж
ұ
рт қалап отырған және б
ұ
рыннан таныс бол
ғ
ан
жырдың «алды
-
артын» шығаруға кірісетін секілді. Сӛйтіп барып, жырдың
алғашқы әңгімелеріне жаңадан, тыңнан сюж
е
т қосылады. Ал жырд
ың ел
арасына б
ұ
рын тарап к
е
ткен алғашқы әңгімелері де, соңынан қосылғандары да
әрқайсысы ӛз алдына вариант есебінде айтылып жүрген. «Қобыланды батыр»,
«Ер Тарғын», тағы басқа жырлардың варианттары осылай туған деуге болады.

Қазақтың батырлар жырында
оқиғаның басталуы әр түрлі болып келеді,
Кейбір жырлар («Ер Тарғын», «Қамбар») әңгімені басты кейіпкерлердің ер
жетіп, есейген кезінен, содан былайғы жерде жасаған ерлік істерін сипаттаудан
бастайды, жырдың сюжетін осылай қ
ұ
рады. Ал енді бір жырларда («Алп
амыс»,
«Қобыланды батыр») жырдың сюжеттік желісі әріден, яғни басты кейіпкердің
дүниеге келмей т
ұ
р
ғ
ан шағ
ын
ан, тартылады. Осыдан былай жырдың әңгімесі
ӛ
рістей, сатылап ӛрлей, дами береді. Сондай
-
ақ кей
-
кейде батырлар жырының
оқиғасы басты кейіпкердің (мыса
лы, «Ер Тарғынның») бірдсн і
с
әрекетке
кірісуін
е
н басталады. Жыршы ақындар ӛздерінің жырындағы басты кейіпк
е
р
жай
ын
ш айтпастан б
ұ
рын, оның кім екендігімен т
ың
даушыны таныстырмай
т
ұ
рып, батырдың
ұ
рыс үстінде жасаған ерліктерін суреттейді. Содан кейін ғана
а
қын батырға оралып, жырдың оқиғасын ілгерлете жӛн
е
л
е
ді.

Қазақты
ң

ӛлең қ
ұ
рылысы жайын зерттеушілердің айтуына қарағанда, Абайға

дейін ӛлеңнің негізінде екі
-
ақ түрі болған.

Біріншісі
-

он бір буынды ӛл
е
ң,
екіншісі
-

жыр.
Жыршы ақындардың адам образын жасауда
ерте кезден бері
қарай қолданған негізгі әдіс
-
амалдары осы сияқты деуге болады. М
ұ
нымен
қатар, олар образдарды күшейту үшін, «түймедейді түйедей», немесе
«жансызға жан бітіргендей» етіп суреттеу үшін әр түрлі портреттер жасау үшін
ӛлеңдегі әсірелеу, шендес
тіру, кейіптеу, бейнелеулерді де молынан пайдаланып
отыратындығы байқалады
.
Осылардың бәрін жыршы ақындар образдың
сыртқы келбетін,
е
рлік істерін, алыс
-
тартыс күрестерін сипаттау үшін алады.

Ал батырлар жыр
ын
да адамның ішкі ой дүниесі, психологиясы, қуаныш
ы
мен қайғысы, кеңіл күйі, кӛзқарасы, т.б. толығынан ашылмайтындығы
байқалады. Дегенмен, батырлар жырының б
ұ
л жайларды аз да болса суреттеп
к
е
т
е
тіндігі болады. Онда жыршылар адамның психологиясына байланысты
моменттерді табиғаттағы әр түрлі қ
ұ
былыстармен
немесе жануарларда болатын
мінезд
е
рмен байланыстырады . Мәс
е
лен: Тарғынның мертіккендегі күйзелісі,
психологаясы тікелей суреттелм
е
й, оны түрлі пернелеу арқылы білдіреді.
«Айды, күнді б
ұ
лт қоршайды, күн жауарға
ұ
қсайды, кӛлде қулар шулайды, к
ӛ
к
т
ұ
йғын түйі
лгенге
ұ
қсайды» деге
н

секілді параллель жаса
л
ынып бары
п
,
адамның к
ӛ
ңіл күйін бейнелейді.

Батырлар жырында дыбыс қайталаудың алатын орны үлк
е
н. Ол жырдағы
оқиғаларды дамыта және кӛркемдеп айту үшін қолданылады. М
ұ
нымен қатар,
ж
ы
ршы ақындар жырға қос
ып

отыр
ған оқиғасының қай мезгілде болғандығын
аңғару үшін де кейбір дыбыстарды қайталайтындығы байқалады. Жыршылар
дыбыстарды қайталағанда ӛлең жолдарын қатарынан бір дыбыстан бастайды.
Кейде бір тармақтағы барлық сӛздерді не дауысты (ассонанс), не дауыссыз
(алл
итерация) дыбыстан қ
ұ
растырады. Кейбір жырларда кісі аттарының ӛзі бір
дыбыстан басталатындығы бар.



Лекция №

13

Лиро


эпостық жырлар

Жоспар:

1.

Лиро


эпостық жырлардың жанрлық сипаты, жиналуы мен
зерттелуі

2.

Әдет ғұрып, салт сананың лиро
-
эпос сюжетінен ала
тын орны,
кейіпкерлер тағдырымен сабақтастығы

3.

«Айман

Шолпан», «Қыз Жібек», «Қозы Кӛрпеш


Баян сұлу»
жырындағы кейіпкерлер жүйесі


Ертедегі қазақ поэзиясында сюжетті әңгімеге қ
ұ
рылған жырлардың бір
бӛлігі лирр
-
эпос деп аталады.

Егер, батырлар жырының басты тақырыбы,
күрделі әңгімесі
-

ел қорғау жайы болса, лиро
-
эпостық жырлардың одан біраз
айырмашылығы бар сияқты. Ең алдымен, бұл алуандас жырлардың оқиғасы
халықтың ертедегі жалпы әдет
-
ғұрпына, үйлену салтына байланысты туған.
Онд
а кӛбінесе бір
-
біріне ғашық болған жұбайлар жайы, олардың қуанышы мен
арман
-
м
ұ
ңы, қайғы
-
шері суреттеледі. Және де ӛткен заманда жастардың бас
еркі болмағандығы, олардың арман
-
мүдделеріне жетуі, сүйгендеріне қосылуы
жолында кӛптеген бӛгеттердің кездескендіг
і, ол бӛгеттерді жеңе алмай ауыр
аза, зор қасіретке
ұ
шырағандары жырға қосылады. Бұл ретте халықтық негізде
туған лиро
-
эпос жырлары ӛткен заманның жастарға жасаған озбырлық әдет
-
ғұрпын сынға алады.

Лиро
-
эпос

жырларының

ішінде

тақырыбы, оқиғасы, құрылысы жағынан
ерекше орын алатыны және халық арасына кӛп тарағаны
-

Қозы Кӛрпеш
-
Баян
с
ұ
лу жайындағы жыр. Б
ұ
л жыр бір
-
біріне ғашық болған екі жастың ӛмірін ғана
баяндаған дастан емес. Ол сонымен қатар, қоғамдық мәні бар әңгімелерді
қам
тыған, халықтың ӛткендегі т
ұ
рмы
с

салтын суреттеген жыр.

«Қозы Кӛрпеш
-

Баян с
ұ
лу» жыры тек


қазақ арасында туып, қазақ еліне ғана
тараған жыр емес. Ол ерте кезд
е

бір
-
бірі
-
мен қарым
-
қатынас жасаған, кӛшіп
-
қонып кӛршілес болған, т
ұ
рмыс
-
салты, тіршілігі
ұ
қс
ас қазақ, башқ
ұ
рт, барабын
татарлары,
ұ
йғыр, алтай елд
е
рінде айтылып жүрген жыр. Аталған халықтардың
қайсысы болса да жырды ӛзінің тӛл шығармасы деп таниды.

Жырдың бас кейіпкері Қозы Кӛрпеш кіршіксіз таза махаббаттың иесі болып
бейнеленеді. Ол Баян жайын,
атастырып қойған қалыңдығы екендігін Айбастан
естіп біледі. Баянның ӛзіне тең екендігін, оның Айбас арқылы жіберген
сәлемдемелерінен аңғарады. Сондықтан да ол Баянды кӛрмей жатып ғашық
болады, құмары арта түседі. Жатса да, т
ұ
рса да ойынан Баян шықпайды, ға
шық
жарын кӛруге асығады, оны іздеп сапар шегуге дайындалады. Бұл сапардың
қиыншылықтарын айт
ып

«О
ғ
ан бармай
-
ақ қой, күдеріңді үз, осы елден
таңдаған қызы
ң
ды алып беремін»,
-

деген шешесінің сӛзіне қ
ұ
лақ аспайды. Есі
-
дерті Баянға ауған Қозы:

Алдымда неше қ
атар т
ұ
рса да оқ, Тарты
н
ып бұл
сапардан қалуым жоқ. Сүлуы дүни
н
нің жиса
ң
дағы, Бір жарымдай болмайды
к
ӛң
ілім
е

тоқ,
-
дейді. Жыр оқиғасын дамытуда, адам образын жасауда жыршы ӛз
кезіндегі қазақ поэмасының әр түрлі үлгілерін барынша мол пайдаланғандығын
аңғарта
ды. Рстіне қарай, ол ӛлеңнің айтыс түрін де, түрмыс
-
салт ӛлендерінің
естірту, жоқтау, қоштасу. т. б. түрлерін де қолданады. Және басқа жырларға
қарағанда, мүндағы ӛзіне тән бір ерекшелік
-

оқиғаны диалог арқылы (мысалы,
Қарабай мен Сарыбайдың, Қозы мен Қодардың, Баян мен Айбастың, т.б.
диалогтары) дамытуында деуге болады. Б
ұ
л диалогтар және оқиғасын
әлсіретпей, қайта әңгіменің желісін үзбей, бір
-
бірімен жалғастыра, үдете түседі.

К
ӛпке таныс

болған «Қыз Жібек» жыры екі бӛлімнен қ
ұ
ралған. Біріншісінде
Тӛлеген мен Жібек жайы суреттеледі. Жыр әңгімесі Тӛлегеннің ӛлімімен
аяқталады. Екінші бӛлімі Сансызбайға арналады да, оның істерін суреттейді.
Екі б
ӛ
лімнен т
ұ
рған б
ұ
л жырдың әңгімесі халықтың әд
ет
-
ғ
ұ
рып салтынан
туады. Жырдың алғашқы бӛлімінің негізгі идеясы
-

жастардың бас еркі болуын
кӛксегендіктен шығады, ескі мен жаңаның тартысын бейнелейді. Екінші
белімінде, яғни жырдың халықтық сипаты жоқ бӛлімінде, ескі әдет
-
ғұрып,
салтты дәріптеушілік иде
ясы беріледі, соны дәріптеп негізгі заң деп
қараушылық баяндалады. Жырда
ғ
ы б
ұ
л идеялар басты кейіпкерлердің мінез
-
қ
ұ
лқы, і
с
-

әрекеттері арқылы суреттеледі.

Жырда
ғ
гы басты кейіпкердің бірі


Т
ӛ
леген. Ол ӛзін
е

тең жар
-
жолдасқа ескі
салт бойынша, ата
-
ананың а
йттыруымен, қосылуды кӛздемейді. Сүйген жарын
ӛзі таңдап алуды мақсат етеді. Б
ұ
л ойын ол Жайыққа алғаш аттанып бара
жатып, шешесіне білдіреді.

«Қыз Жібек»
-

сюжет қ
ұ
рылысы, кӛркемдік шеберлігі жағынан да кӛрнекті
жырдың бірі. Жырдың ӛзін
е

тән ерекшеліктері
не айрықша кеңіл бӛліп
текс
е
рген, бірсыпыра қ
ұ
нды пікірлер айтқан М
ұ
хтар мен Қажым деуг
е

болады.
«Жыр оқиғасын айтып беруде үш түрлі әдіс аралас жүреді, олар: хикаялау,
сипаттау, сейлету»,
-

дейді М
ұ
хтар еңбегінде.

Тақырыбы мен мазм
ұ
ны әдет
-
ғүрып салттан а
лынған «Қыз Жібек»
-

бір
оқиғаны екіншісімен байланыстыра баяндауы, оларды кӛптеген тартыстар
арқылы суреттеуі жағынан әрі тартымды, әрі әсерлі жыр. Және жыр оқиғасы
желісін үзб
е
й, тізбектеле айтылады, әрбір
ұ
сақ жайлардың
ӛ
зі кеңінен
жырланып к
е
теді. Жырд
а, әсіресе оқиғаны сипаттау арқылы баяндау әдісі мол
қолданылады. Кӛш картинасы, Жібектің

с
ұ
лулығы, оның отауға барғандағы
келбеті, Сандалкӛктің шабысы, т. б. картиналар жасалады.

Қазақ халқының тұрмыс
-
салтына байланысты туған жырдың бірі
-

«Айман
-
Шолпан». Жырдың
е
л арасынан жазып алынған н
ұ
сқасы 1896 жылы Қазан
қалас
ын
да басылып шықты. Бірақ оны жырлаған ақынның аты
-
жӛні куні
бүгінг
е

дсйін мәлім
е
м
е
с. Жырдың қысқаша мазм
ұ
ны 1901 жылы «Торғай
газетінд
е
» (№17) басылды. Ал 1902 жылы «Торғай об
лыстық всдомосы» (№62)
жырды қазақ тіліндс жариялады. Б
ұ
лардың бәрі 1896 жылғы басылғанын
қайталады. Б
ұ
л жыр 1939 жылы Қажым Ж
ұ
малиев қ
ұ
растырған «Халық
поэмалары
»

деген жинаққа енді, Жазушы М. Әуезов жырда айтылатын
әңгімелерді негізге ала отырып, «Айман
-
Шолпан» атты пьеса (1934 ж) жазды,
ол алғашқы кезде қазақтың Абай атындағы опера театрында қойылды, к
е
йінн
е
н
облыстық т
е
атрдың репертуарынан орын алды.



Лекция №

14

Қазақтың айтыс ӛнері

Жоспар:

1.

Айтыс жанрының сипаттамасы

2.

Айтыстың жіктелуі

3.

Ақындар айтысы

4.

Айтыстың кӛркемдік ерекшеліктері

Ертеде жазу ӛнері болмаған кезде қазақ халқыныц әдебиетінің негізгі бір
саласы айтыс елеңдері туды.

Қазақтың айтыс ӛлеңдері жайында үлкенді
-
кішілі
зерттеу еңбектер жазға
н
С. М
ұ
үқанрв, М. Әуезов, Е. Ысмайылов,

Қ.
Ж
ұ
малиев, Т. Н
ұ
ртазин тағы басқалардың айтуына қарағанда, айтыс деген с
ӛ
з
бірнеш
е

ма
ғ
ынада қолданылған. Айтыс екі адамның сӛз қағыстыруы, с
ӛ
з
жүзінд
е

тартысуы, дауласуы, жарысуы, сынасуы, ӛнер салыстыруы деген
ұ
ғымды қамтыған. Айтыс қара

сӛз түрінде де, ӛл
ең

түрінд
е

де болған. Әдебиет
кӛлеміне ӛс
е
тіндері және әдебиеттік жанрдың бірі болып табылатыны да.
-

осы
ӛлең түріндс айтылған айтыстар.

Әд
е
биеттік жағынан алғанда, айтыс ӛлеңдерін мазмұнына, тақырыбына
қарай екі

түрг
е

бӛлуге болады. Бі
ріншісі


халықтың

т
ұ
рмыс
-
тіршілігіне, әдет
-
ғұрып салтына байланысты туған айтыстар. Екіншісі
-

шын мәніндегі

ақындар
айтысы. Соңғысы қазақ айтыстарының
е
ң күрделісі

болып табылады.

Қазақ халқының тұрмыс
-
тіршілігіне, әдет
-
ғұрып салтына байланысты туған
айт
ыстарды мазм
ұ
нына қарай бірн
е
ш
е

тақырыптар
ғ
а бӛл
е
міз. Солардың ішіндс
бастылары: «жар
-
жар», «бәдік айтысы», «қыз бен жігіт айтысы», «дін айтысы»,
«ж
ұ
мбақ айтысы». Б
ұ
ларды талдағанда «жар
-
жар» м
е
н «бәдік» айтыс
ын
а
тоқталып жатпаймыз. Ӛйтк
е
ні ол
е
к
е
уін осы к
ітаптың алғашқы тарауында
қарастырғанбыз. Б
ұ
л арада, қайталау түріндс, «жар
-
жар» м
е
н «бәдік»
-

айтыс
ӛлеңд
е
рінің
ең

ес
кі, алғашқы үлгілерін
е
н саналады
.

Айтысқа түскен ақындардың жеңу
-
ж
е
ңілуі, негізінд
е
, жоғарыда аталған
е
кі
жағдайға байланысты дей отырып,

кейде к
е
йбір алғыр ақындардың болмашы
нәрседен жеңіліп қалатындығы барлығын байқаймыз. Мәселен, бір р
е
тте Жанақ
ақын қатарынан он алты ақынды ж
е
ңіп шығады. Бірақ ол он ж
е
тінші болып
айтысқан бала ақын Сарыбайдан жеңіліс табады. Сондай
-
ақ, жаңағы Сарыбай
а
қын ұзақ жылдар бойына ақын қыз Тойбаламен айтысып, тартысып жүреді,
Шаң іл
е
спес алғыр ақын атанған б
ұ
л ек
е
уі бір
-
бірін жеңіс
е

алмай аңдысу,
қапысын тауып м
ұ
рттай
ұ
шыру жайын қарастырып жүр
е
ді, бірақ жеңісе
алмайды. Ақырында Сарыбай Тойбалаға т
ұ
рпайы бір қ
алжың айтам деп
қалпақтай

түс
е
ді, жеңіледі.

Айтыста жяңілген ақын «ж
е
ңілдім» деп ашу шығармаған. Ж
е
ңілг
е
ндігі үшін
ашулану ақынға лайықсыз, ол жаман
-
ықтың белгісі деп түсінген. Жән
е

д
е

жеңілген ақындар кейінн
е
н қандай жағдайда, кімнен ж
е
ңілгендігін ӛздері
айтып
та жүрг
е
н. Жанақ Сабырбайдан, Кемпірбай Шӛжед
е
н, Сүйінбай Күңбаладан
қалай жеңілг
е
ндіктерін
ұ
рпаққа мәлім
е
тіп, жырлап б
е
рг
е
н.



Лекция №

15

Балалар фольклоры

Жоспар:

1.

Балалар фольклорының ӛзіндік ерекшеліктері

2.

Бӛбектерге арналған ӛлеңдер

3.

Балалардың
ӛзі орындайтын ӛлең жырлар

4.

Балалар фольклорының поэтикасы



Қ
АЗАҚ ХАЛҚЫНЫҢ ЕРТЕ З
АМАННАН КЕЛЕ ЖАТҚАН
әдст
-
ғүрып салтының бәрі
д
е

оның ауыз әдебиетінен орын алған.
М
ұ
ны ол ескі кездің елесі есебінде
кейінгі жас
ұ
рпаққа ӛлең арқылы жеткізген. Қазақтың ескі
әдет
-
ғ
ұ
рып,
салтында елеулі орын алған нәрселердің

ішінен

аңыз
-
әңгіме,ӛлең
-
жырға

қосылмағаны

жоқ дсуге болады. Адамның тууынан бастап, қартайғанға дейінгі
ӛмірі, т
ұ
рмысында кездескен, басынан ӛткен жайларының бәрі де ауыз
әдебиетінде суреттелген. Жаңа туға
н жас балаға арнап «шілдехана», алғаш рет
жолға шықса «тоқым қағар» деген секілді ырымдар жасалған. Осының бәрі
ойын
-
саулық, ӛлең түрінде ӛткен және олар қазақтың жалпыға бірдей салтына
айналған. Ос
ын
дай салттан туған ӛлеңнің бір түрі бесік жыры.

Жас балан
ы бесікке салуды қазақтар қуаныш етіп, тойлап ӛткізген. М
ұ
ны да
ойын
-
сауыққа айналдырған. Онда айтылған ӛлеңдерден жас баланың дені сау,
ер
-
азамат болып
ӛ
суін халықтың тілейтіндігі д
е

кӛрініп отырады. Кейіннен,
бесіктегі жас баласын тербет
е

отырып, аяулы а
на кӛңліндегі ой
-
арманын,
жақсы тілегін білдіреді. М
ұ
ны халық «Бесік жыры» деп атайды.

«Бесік
жырында» ананың балаға деген мейірі, махаббаты беріледі. Мәселен:

Кӛзімні
ң

ағы, қарасы,



Ай
н
алайы
н
, шырағым

Жүрегімнің парасы



Кӛлге бітк
ен

қ
ұ
рағым

Уайым,
қайғы ойлатпас,


Ма
ңд
айдағы құндызым

Кӛ
ң
ілімнің санасы.,




Аспандағы жұлдызым

Бесік жыры ауыз әдебиетінде ертеден бар. Оны әуел
-
баста ақындар
шығарған, соңынан оны ж
ұ
рт жаттап алып, айтып жүретін болған. Бесік
жырында айтылатын тілек, ақыл
-
ӛсиеттерден ха
лықтың нені аңсап, нені
к
ӛ
ксегендігі кәрінеді. Бесік жыры «Әлди, әлди, ақб
ӛ
пем» деп басталады да
халық жас баланың болашақта кім болып
ӛ
суін, қандай қызмет атқаруын
қалайтындығын ана сӛзімен баяндайды. Сонда:

Ақырып жауға тиісіп, Батыр болар ма
е
кенсің? Ба
рмақтарың майысып, Түрлі
ою ойысып,
Ұ
ста болар ма екенсі
ң
..,

дейді. Осы бір үзіндіден халықтың бала
тәрбиелеудегі ой
-
арманы айқын кӛрінеді.
Халықтың ойынша, жас бала ӛсе келе,
ержеткен соң еліне қызмет етуге тиісті. Мал бақ, кәсіп ет, ел
-
ж
ұ
ртыңды жаудан
қо
р
ғ
а деген ойын халық бесікте жатқан жас балаға ақыл, тілек етіп білдіреді
және кімді ардақтайтынын да аң
ғ
артады. Халық шығарған бесік жырларында
жас балаға жорық жасап ел талауға, барымта алуға аттан деген әңгімелер
кездеспейді. Ӛйткені м
ұ
ндай нәрсе халықт
ың мүддесіне қайшы келеді, халық
тілегіне қарама
-
қарсы. Сондықтан да халық адал еңб
екті ардақтайды. М
ұ
ны ол
жырларына қосып, жастарға үлгі етеді.

Пайдаланылатын әдебиеттер

Негізгі әдебиеттер


Окулықтар

1.

Сейфуллин С.
Қа
зақ

әдебиеті

//

Шы
ғ
армалар.6
-
т.
-
А: 1964.

2.

Ғабду
л
лин М.
Қазақ

халқ
ының

ауыз әдебиеті.
-
А.,1974.

3.

Садырбаве С.Қазақ

халқ
ының

ауыз әдебиеті .Хрестом.
-
А.,1977.

4.

Қазақ
фольклористикасының тарихы.
-
А.,1988.

5.

Смирнова Н.С., Н
ұ
рмаганбетова О.Ә. Қазақ халқының ауыз
ә
деби
е
тін

жинаушыға
кӛмек.
-
А.,1960.

6.

Круглов Ю.Г. Фольклорная практика.
-
М.,1986


Қосымша әдебиеттер


1.

Аль
-
Фараби. Трактаты о музыке и поэзии.
-
А:,1992.

2.

Байт
ұ
рсынов А. Ақжол.
-
А:,1991.

3.

Тайлор Э. П
е
рвобытная культура.
-
М.,1989.

4.

Анисимов А. Духовная жизнь первобытного общества.
-
М
-
Л., 1966.

5.

Гусев В.Е. Эсгетика фол
ьк
лора.
-
Л.,1967.

6.

Пропп В.Я. Фольклор и действительность.
-
М.,1976.

7.

Емельянов Л.И.Методолог.
в
опросы фольклористики.
-
Л.,1978.

8.

Әуезов М. Әдебиет тарихы.
-
А: 1991.

9.

Ы
смаил
ов Е. Ақындар.
-
А:.1956.

10.

Смирнова М.С. Казахская народнач поэзия.
-
А.,1967.

11.

Садырбасв С. Фолъклор және эст
е
тика.
-
А.,1976.


Қазақ фольклорының даму, қалыптасу кезеңдері

1.

Марғұлан Ә. Еж
е
лгі жыр, аңыздар.
-
А.,1985.

2.

Т
ұ
рсынов Е.Д.
Қазақ

ауыз
ә
дебиетін
жасаушылардың байырғы
ӛкілдері.
-
А.,1976.

3.

Қасқабасов
С.
Қазақ
тың халық прозасы.
-
А., 1985.

4.

Қасқабасов

С. Жаназық (з
е
рттеулер)
Астана,

2002
.

5.

Қоңыратбаев Ә. Казақ

эпосы жӛнс тюркология.
-
А.1987
.

6.

Абылкасымов Ш.Б. Жанр толгау в каз. устн. поззии.
-
А.,1984.

7.

Қа
зақ

фольклорис
т
икасының тарихы.
-
А.,1988.

8.

С
е
йдеханов К.
Қазақтың Ұ
лы Отан со
ғ
ысы кезі
ндегі

халық
по
эзиясы.
-
А.,1974.

9.

Тӛреқ
ұ
лов Н.
Қазақ

совет халық поэзиясының жанрлық
ерекшеліктері.А.,1979.


Т
ұ
рмыс
-
салт жырлары, лирик
алық

ө
леңдер

1.

Ерзакович Б.Г.Песенная
культура казахского народа.
-
А.,1966
.

2.

Уахатов Б. Қазақтың халық ӛлендері.
-
А.,1974
.

3.

Уахатов Б.Қазақтың т
ұ
рмыс
-
салт жырл. типологиясы.
-
А.,1983
.

4.

Мақалдар мен мәтелдер,
ж
ұ
мбақтар, шешендік сӛздер/
Адамбасв Б.
Халық даналы
ғ
гы.
-
А.,1976
.


Ертегілер мвн ертегіден тыс прозалық жанрлар


1.

Әу
е
зов М. Ертегіл
е
р
-
/
Қазақ

ә
д
е
биеті тарихы. І
-
т.
-
А,,1988
.

2.

Пропп.В.Я. Морфология сказки.
-
М.,1969
.

3.

Турсунов Е.Д. Г
е
незис казахской бытовой сказ
ки
.
-
А.,1973
.

4.

Каскабасов С. Казахская волше
бная сказка.
-
А.,1972
.

5.

Қондыбаев С.А.
Қазақ

мифологиясына кіріспе.
-
А.,1999.

6.

Тарақты А, Күй шежірс.
-
А., 1992.

7.

Мифы народов мира.
-
М., 1997.


Эпостық жанрлар

1.

Марғ
ұ
лан Ә. Ежелгі жыр, аңыздар.
-
А.,1985
.

2.

Бердібаев Р. Эпос
-
ел
қа
зынасы.
-
А.,1995
.

3.

Ыбыраев Ш.
Қазақ
эпосы.
-
А.
,1
987
.


4.

Абылкдсымов Б. Телқоңыр.
-
А.,1993
.


5.

Қоңыратбаев Ә.
Қазақ

эпосы ж
ә
не түркология.
-
А.,1987
.

6.

Ғабдуллин М.
,
Сыдықов Т.Қазақ халқының батырлық жыры.
-
А.,1972
.

7.

Ж
ұ
малиев Қ.
Қазақ

эпосы мен
ә
дебиет тар.мәселелері
-
А. 1958
.

8.

Қоңыратбасв Ә. Қазақтың "Қозы Кӛрпеш" жы
ры туралы.
-
А. 1959
.

9.

Б
е
рдібаев Р. Казақ

эпосы.
-
А.1982
.


Тарихи жырлар

1.

Қазақ
тарихи жырлар
ының

мәселелері.
-
А.,
.

2.

Бердібаев Р. Абылай асуы//Абылай хан.
-
А.,1993.

3.

Кене.
-
А.,1993.

4.

Қазақ

қолжазбаларының ғылыми сипаттамасы. Тарихи жырлар. 3
-
т.
А.,1981
.



Айтыс

1.

Ысмаилов Е. Ақындар.
-
А.,1956
.

2.

Жарм
ұ
хамедов М. Айтыстың даму жолдары.
-
А.,1976
.


Балалар фольклоры

1.

Ақ сандық, к
ӛ
к са
н
дық. Балалар фольклоры.
-
А.,1988
.

2.

Мел
ьни
кова М.Н. Русск
й
й де
т
ский фольклор.
-
М.,1987


Фольклор мен әдебиет

1.

Далгат

У.Б. Лит
е
ратура и фольклор.
-
М.,1981.

2.

Б
е
рдібае
в Р. К
ә
усар б
ұ
лақ.
-
А.,1989
.

3.

Қазақ

фолъклоры түркі халықтарының ауыз әдебиеті
құ
рамында

4.

Жирмуиский В. М. Тюркский геро
и
ческий эпос.
-
Л., 1974
.

5.

Короглы
X
.
Г. Взаимосвязи эпоза народов Ср
е
дней Азии, Ирана и

Азербайджана.
-
М., 1983
.

6.

Қазақ

фольклорының типологиясы.
-
А., 1981
.

7.

Пугилов Б. Н.
Методология
сравнителыю
-
исторического
изу
че
ния

фоль
кло
ра.
-
Л., 1976
.

8.

Б
е
рдібаев Р. Түрік
ә
дебиет
ә
леміндегі ортақ сарындар. //Ж
ұ
лдыз,1993


Қазақ

фольклорының
зерттелу тарихы

1.

Қазақ

фольклористикасы.
-
А., 1972
.

2.

Қазақ

фольклористикасының тарихы.
-
А., 1988
.

3.

Смирнова Н.С. О роли РГО в развитии казахской

фольклористики//Вопросы казахской филологии.
-
А., 1964
.

4.

Ӛ
міралиев Қ. Қазақ
поэзиясының жанры м
ен

стилі.
--
А., 1983
.







Приложенные файлы

  • pdf 17965919
    Размер файла: 582 kB Загрузок: 0

Добавить комментарий