Inzh


Емтихан билеті № 4
Тетіктің сызбасы дегеніміз не?
ГОСТ 2.102-68 стандартта барша өндiрiстiк салаларда жүргiзiлетiн құрылымдық құжаттардың түрлерi және оларға қойылатын талаптар көрсетiлген. Құрылымдық құжаттарға бұйымның пiшiнi, өлшемдерi, түзiлуi, сызбалары, сонымен қатар бұйымды өндiрiп шығару, пайдалану, бақылау, жөндеу және құрастыру жұмыстары үшiн қажет болатын мәлiметтердi өз iшiне алған графикалық (сызбалар) және мәтндiк құжаттар кiредi.
Тетiктiң сызбасы – Тетiктiң бейнесi, өлшемдерi т.б.туралы мәлiметтер берiлген, сол тетiктi өндiрiп шығару және бақылау үшiн қажет болатын құжат.
2. Стандарт дегенде нені түсінесің және сызбалады орындау ережелері қандай стандартта бекітілген?
Стандарт – (ағл. standard-өлшем, үлгi) -- деп, тиiстi мекемелер тарапынан келiсiп қабылданған өндiрiстiк немесе өнеркәсiп өнiмдерiне сонымен қатар мекеме немесе мамандар қызметкерлер тарапынан орындалатын қызметтерге қойылатын басты талаптар, нормалар, көрсеткiштер және ережелердi өз iшiне алған стандарттық шамалық-техникалық құжат.
Барлық салалар үшiн сызықтардың түрлерi және оған қойылатын талаптар және қолданылуы ГОСТ 2.303-68 (СТ СЭВ 1178-78 ) стандартта бекiтiлген.Бiз сызбаларды онда қолданылған сызықтардың түрлерiне, қалыңдығына қарап оқи аламыз.Сондықтан сызбаларды орындағанда онда қолданылатын сызық түрлері және олардың орындалу ережелерiне көңiл бөлу қажет. Сызбаларды орындағанда алдын жiңiшке сызықтармен жұмыс iстеу керек. Сызбаның бастапқы басқыштарын орындап болғаннан соң, оны сызықтарын қолданылуына қарай анықтап, қайта өңдеп шығады. Стандартқа сәйкес жуан сызық үшiн қалыңдық таңдап алу қажет. Қалған сызықтардың қалыңдығы жуан сызықтың қалыңдығына байланысты. Бүкiл сызба қағазындағы сызықтар түрлерiне қарай қалыңдықтары, штрихтардың ұзындықтары бiрдей болуы тиiс.
Сызық түрлерін ата
Негiзгi (тұтас) жуан сызық, Жiңiшке сызық, Ирек сызық, Үзiк сызық, Нүктелi үзiк сызық, Қалыңдатылған нүктелi үзiк сызық, Тұйықталған сызық, Сынық жiңiшке сызық, Қос нүктелi үзiк сызық
Диаметр, радиус, конустық белгілерді салып көрсет?
4. Түйіндесу дегенміз не, Түзулердердің өзара түйіндесуін түсіндір?
Түйіндесу деп екі ирек сызықтың бір-біріне сынбастан ұласып кетуіне айтылады.
Түйіндесудің негізінде жанамалар жатады. Төменде түзумен түзудің және шеңберлердің өзара жанасулар көрсетілген. Түзулерге ортақ жанасқан шеңбер радиусы түіндесу радиусы болып ол шартты түрде беріледі. Сол секілді екі шеңберге ортақ жанасқан үшінші шеңбер радиусы да түйіндесу радиусы болып табылады. Шеңбер орталықтары түйіндесу орталықтары деп аталады. Егер түйіндесуші шеңберлердің орталығы түіндесу шеңберінің сыртында болса сырттай түйіндесу, ал түйіндесуші шеңберлердің орталығы түіндесу шеңберінің ішінде қалып қойса іштей түйіндесу деп аталады.Сырттай түйіндесуді салу жұмысында Rк1=Rт+ R1 ; Rк2=Rт+ R2 амалдары орындалады. Мұнда Rт түйіндесу радиусы, R1 және R2 түйіндесуші шеңберлердің радиустары. Rк1 көмекші доға радиустары. . Іштей түйіндесуді салу жұмысында Rк1=Rт- R1 ; Rк2=Rт-R2 амалы орындалады
Билет №5
1.Сынық тілік қалай орындалады және белгіленеді?
Сынық тiлiк деп қиюшы жазықтықтары өзара қиылысатын күрделi тiлiкке айтылады. Мұнда жазықтықтардың өзaрa қиылысу сызығы - айналу сызығы деп аталады. Сынық тiлiктi орындау үшiн, түзiлiсi жағынан сынық тiлiк талап етiлетiн тетiктi алдын қолайлы етiп орналастырып алу қажет, яғни тетiктiң жағдайын, қиюшы жазықтықтардың бiреуi (барынша негiзгi бөлегiндегiсi) қандайда бiр проекциялар жазықтығына параллель болатындай етiп таңдап алады. Бұл жазытық- негiзгi жазықтық деп аталады.
Сынық тiлiкте қиюшы жазықтықтардың белгiсiндегi бұрыштық сызықтар жазықтықтардың дәл қиылысу сызығында орнaласады және олардың бұрышы жазықтықтардың қиылысу бұрышына тең болады. Сынық тiлiктi де сызбада басқа бос орындарға орналастыруға болады
2.Кесінді өзара қандай жағдайда болуы мүмкін?
3.Жергілікті тілік дегенміз не?
Жергiлiктi тiлiк деп тетiктiң қандайда бiр бөлегiндегi бақылаушыға көрiнбейтiн құрылымдық –техникалық бөлшегiн айқындап оны сызбада көрсету үшiн қолданылатын қарапайым тiлiкке айтылады.
Жергiлiктi тiлiкте, сызбада көрсетiлетiн құрылымдық –техникалық бөлшек орналасқан аймақ көрiнiсте ирек сызықтың көмегiнде шекараланып алынады, содан кейiн ол жерде көрiнетiн қарам сызықтарымен айқындалып сызылады және сызықталады
4.Координаттық өлшем қою әдісі туралы айтып бер? Мысал келтір
Билет № 6
1. Құрастыру сызбасы дегеніміз не?
Құрастыру сызбасы -- Бұйымның немесе құрастырма бiрлiктiң бейнесi, түзiлуi т.б. мәлiметтер берiлген, бұйымды құрастыру, бақылау, пайдалану үшiн қажет болатын құрылымдық құжат. Оған су және ауа құрылғыларының жинақтау сызбаларыда кiредi. Құрастыру сызбасы бұйымның жалпы көрінісінің сызбасы деп аталатын құжат негізінде сызылып дайындалады. Бұл құжат бұйымның түзілісін және оны құрайтын бөлшектерінің өзара қатынасын және жұмыс барысын айқындап береді. Бұйымның жалпы көрінісінің сызбасы басқа қосымша ескертулер және түсініктемелерсіз оның, құрастыру сызбасы, спецификациясы және тетіктерінің жұмыстық сызбалары сияқты құрылымдық құжаттарды дайындауға мүмкіндік жасауы тиіс. . Бұйымның жалпы көрінісінің сызбасында түсініктемелерді, бұйымның техникалық мінездемесін орындауға рұхсат етіледі. 1-суретте бұйымның құрастыру сызбасы, ал 2-суретте бұйымның жалпы көрінісінің сызбасы көрсетілген. Құрастыру сызбасы ГОСТ 2.102-68 -қа сәйкес міндетті және жұмыстық құжат болып саналып әрдайым оның негізгі жазуында бұйымның белгісінен кейін ҚС әріптік белгісі көрсетіледі, бұйымның атауы жазылатын торкөзде «Құрастыру сызбасы» деген жазба қосылады.
2. Сызба сызықтары қай стандарта бекітілген. Сызық түрлерін ата?
Барлық салалар үшiн сызықтардың түрлерi және оған қойылатын талаптар және қолданылуы ГОСТ 2.303-68 (СТ СЭВ 1178-78 ) стандартта бекiтiлген.Бiз сызбаларды онда қолданылған сызықтардың түрлерiне, қалыңдығына қарап оқи аламыз.Сондықтан сызбаларды орындағанда онда қолданылатын сызық түрлері және олардың орындалу ережелерiне көңiл бөлу қажет. Сызбаларды орындағанда алдын жiңiшке сызықтармен жұмыс iстеу керек. Сызбаның бастапқы басқыштарын орындап болғаннан соң, оны сызықтарын қолданылуына қарай анықтап, қайта өңдеп шығады. Стандартқа сәйкес жуан сызық үшiн қалыңдық таңдап алу қажет. Қалған сызықтардың қалыңдығы жуан сызықтың қалыңдығына байланысты. Бүкiл сызба қағазындағы сызықтар түрлерiне қарай қалыңдықтары, штрихтардың ұзындықтары бiрдей болуы тиiс.
Сызық түрлерін ата
Негiзгi (тұтас) жуан сызық, Жiңiшке сызық, Ирек сызық, Үзiк сызық, Нүктелi үзiк сызық, Қалыңдатылған нүктелi үзiк сызық, Тұйықталған сызық, Сынық жiңiшке сызық, Қос нүктелi үзiк сызық
3. Циклдік ирек сызықтар дегеніміз не? Циклоиданы салып көрсет.
Циклдiк ирек сызықтарға циклоида гипоциклоида және эпициклоида жатады. Циклдiк ирек сызықтар салу әдiстерiне қарай лекало ирек сызықтары қатарына жатады. Айналу үстiндегi шеңбердегi қандайда бiр нүктенiң iзiнен пайда болатын сызықтарға циклдiк (қайталама) ирек сызықтар деп атайды. Айналу кезеңi жалғаса берсе мұнда ирек сызық пiшiнi қайталана бередi. Циклоида –түзудiң үстiнде бұлжымастан домалап бара жатқан шеңбердегi қандайда бiр (А) нүктенiң iзiне айтылады. . 12-сурет.
Анықтайтын шамалары: Шеңбер диаметрi D. Кей жағдайда шңбердiң орын ауыстыру қашықтығы. әдетте ол D тең
4. Түйіндесу дегенміз не, Түзулдердің өзара түйіндесуін түсіндір?
Түйіндесу деп екі ирек сызықтың бір-біріне сынбастан ұласып кетуіне айтылады.
Түйіндесудің негізінде жанамалар жатады. Төменде түзумен түзудің және шеңберлердің өзара жанасулар көрсетілген. Түзулерге ортақ жанасқан шеңбер радиусы түіндесу радиусы болып ол шартты түрде беріледі. Сол секілді екі шеңберге ортақ жанасқан үшінші шеңбер радиусы да түйіндесу радиусы болып табылады. Шеңбер орталықтары түйіндесу орталықтары деп аталады. Егер түйіндесуші шеңберлердің орталығы түіндесу шеңберінің сыртында болса сырттай түйіндесу, ал түйіндесуші шеңберлердің орталығы түіндесу шеңберінің ішінде қалып қойса іштей түйіндесу деп аталады.Сырттай түйіндесуді салу жұмысында Rк1=Rт+ R1 ; Rк2=Rт+ R2 амалдары орындалады. Мұнда Rт түйіндесу радиусы, R1 және R2 түйіндесуші шеңберлердің радиустары. Rк1 көмекші доға радиустары. . Іштей түйіндесуді салу жұмысында Rк1=Rт- R1 ; Rк2=Rт-R2 амалы орындалады
8 БИЛЕТ
2) Қима немесе тiлiкте бұйымдарды құрайтын тетiктер, құрылымдық бөлшектердiң материалын, олардың өзара орналасуын жеңiл оқи алу үшiн, стандартта материалдардың шартты сызбалық белгiленуi (ГОСТ 2.306-68) бекiтiлген. 1-материалдардың қима немесе тiлiктегi жалпы белгiленуi, 2-металл немесе қатты қорытпалар, 3-металл еместер, 4-ағаш, 5-табиғи тас, 6-керамика немесе силикат, 7-бетон, 8-шыны және басқа мөлдiр материалдар, 9-сұйықтықтар, 10-табиғи құм, 11-кезкелген материалдан болған төгiлген төсемдер,
3)
Циклдiк сызықтар Циклдiк ирек сызықтарға циклоида гипоциклоида және эпициклоида жатады. Циклдiк ирек сызықтар салу әдiстерiне қарай лекало ирек сызықтары қатарына жатады. Айналу үстiндегi шеңбердегi қандайда бiр нүктенiң iзiнен пайда болатын сызықтарға циклдiк (қайталама) ирек сызықтар деп атайды. Айналу кезеңi жалғаса берсе мұнда ирек сызық пiшiнi қайталана бередi. Циклоида –түзудiң үстiнде бұлжымастан домалап бара жатқан шеңбердегi қандайда бiр (А) нүктенiң iзiне айтылады. . 12-сурет. Анықтайтын шамалары: Шеңбер диаметрi D. Кей жағдайда шңбердiң орын ауыстыру қашықтығы. әдетте ол D тең.
Қандайда бiр шеңбер доғасының үстiнде бұлжымастан домалап бара жатқан шеңбердегi қандайда бiр нүктенiң iзi - эпициклоида деп аталады. 12-сурет. Қандайда бiр шеңбер доғасының iшiнде бұлжымастан домалап бара жатқан шеңбердегi қандайда бiр нүктенiң iзi - гипоциклоида деп аталады. 12-сурет.

4) Тетiктердiң сызбаларына қойылатын талаптар ГОСТ 2.109—73 стандартта бекiтiлген. Стандарт негiзiнде төмендегiлер сызбаны орнындағанда ескерiлуi қажет: тетiктегi бұранойма оймакiлтек, және т.б. құрылымдық – техникалық бөлшектердiң барынша шектелген номенклатурада болуы; материалдардың таңбалары және түржиынының барынша шектелген номенклатурада болуы, сонымен қатар барынша тапшы болмаған және арзан шикiзаттан дайындалу жолдары; тетiктiң дайындап шығару, қайта жөндеу жұмыстарының барынша үнемдi әдiстерiн қолдануды, сонымен қатар өзара ауыстырымдылық қасиетi. Тетiктiң сызбасында бейнелердiң саны барынша аз, бiрақ оны дайындап шығару жетерлi дәрежеде болуы тиiс. Сызба стандартта бекiтiлген ережелерге сай ықшамдалған болуы тиiс. Тетiктiң сызбасын орындау кезiнде мемлекеттiк, салалық, және республикалық дiңгейде болған стандарттарға, техникалық шартарға немесе олардың тиiстi бөлiмдерiне ғана сiлтемелер жасауға болады. Стандартта нақты көрсетiлменеген құрылымдық—техникалық бөлшектерге сiлтемелер жасауға болмайды. Олар туралы мәлiметтердi сызбада көрсету қажет. Сызбаларға техникалық нұсқаулар (указания) беруге болмайды. Тек тетiктi дайындау және қадағалау әдiсi жайындағы (егер ол ең басты, бұйым сапасына әсер етете алатын немесе кепiл бере алатын болса) және тетiктiң технологиялық дайындамалау (заготовка) әдiсiнiң түрлерiн таңдау жөнiндегi техникалық нұсқауларды беруге рұқсат етiледi.
Үйлестiрiлген немесе жаңа нұсқадағы тетiктердiң сызбасын орындау (набойғада тиiстi) оларды дайындау, өңдеу әдiстерiне тiкелей байланысты. Сол себептен, оларды дайындалу немесе өңдеу беру әдiстерiне байланысты түрде төмендегiдей топтарға ажыратып алып, осы топтардағы тетiктердiң сызу ерекшелiктермен танысамыз. Бұл ерекшелiктер, тетiктiң құрылымдық—техникалық түзiлiсiне байланысты. Стандарт тетiктердiң сызбасын орындау ерекшелiктерiмен сол тетiктердiң атқаратын қызметiне қарай, тиiстi тақырыптарда танысасыңдар.
Жалпы тетiктердiң сызбасы төмендегiдей (набойсыз) тәртiпте орындалады және тетiктiң сызбасын графикалық программалардың көмегiнде орындағанда осы тәртiптi ескеру қажет:
1. Тетiктiң пiшiнi және өлшемдерiмен танысу.
2. Бас көрiнiс және бейнелердiң санын анықтау;
3. Сызба масштабы және қағаз пiшiмiн таңдау;
4. Бейнелердiң сызбадағы орналасуын жобалу;
5. Сызбаны орындау, сызық түрлерiне сай өңдеу;
6. Өлшемдерiн және басқада шартты белгiлердi қою;
7. Техникалық талаптарды жазу және негiзгi жазуды толтыру.
1- суретте құйып дайындалған тетiктiң сызбасы берiлген. Сызбада бес бейне орындалған: бас көрiнiс (онда жергiлiктi тiлiк орындалған); үстiнен көрiнiсi; А - жергiлiктi көрiнiс (астынан көрiнiс); Б-Б қима; профиль тiлiк (сол жақтан көрiнiсте ). Құйып дайындалатын тетiктiң ерекшелiгi бетердiң қиылысу сызықтары доға пiшiнде орындалған. Тек өңделетiн беттерi доға пiшiнде емес. Өңделетiн беттердегi кедiр - бұдырлық көрсеткiштерi көрсетiлген. Қалған беттерi өңделместен қалдырылады. Сол себептен, кедiр—бұдырлықты сызбада белгiлеу ережесiне сай сызба қағазының оң жақ бұрышында тиiстi белгiсi көрсетiлген.
9 билет
1) Бұйым.Бұйым деп, өнеркәсiп орындарында жасап шығарылған кезкелген нәрсе немесе нәрселер тобына айтылады. Мысалы тегершiк (1-сурет) немесе автокөлiк (2-сурет) Немесе оргтехникалық жабдықтар (3-сурет.) т.б. Бұйымды оның қолданылуына қарай негiзгi өндiрiс бұйымдар және қосалқы өндiрiс бұйымдары деп екiге ажыратады. Негiзгi өндiрiс бұйымдарына сатылатын бұйымдар кiредi. Көлiк зауытында өндiрiлген автокөлiктер; қондырғылар зауытында жасалған бұрғылау қондырғысы, мойынтiрек зауытында дайындалған шаршалы әлде болмаса аунақшалы мойынтiректер немесе жабдықтар заводында дайындалған бұрғы т.б. оған мысал болады. Қосалқы өндiрiс бұйымдары өндiрiс орнының өз қажетiне арнайы жасалған бұйымдар болып, оған негiзгi өндiрiс бұйымдарын жасауға қолданылатын жабдықтар, қалыптар, үлгiқималар, айлабұйымдар тағы басқа құрылмалар кiредi. Бұйымдар оларды құрайтын бөлшектерiнiң бар-жоғына байланысты төмендегi түрлерге ажыратады:а) Сипаттiзiмделмеген—құрайтын бөлшектерi жоқ (тетiктер);
ә) Сипаттiзiмделген – екi немесе оданда көп құрайтын бөлшектерден тұратын, құрастырма бiрлiк, кешен немесе жинақтар сияқты, сипаттiзiм және құрылымдық құжаттар талап ететiн бұйымдар.
Бұйымдарды құрылымдарда қолданылу жиілігіне байланысты стандартталған, көп қолданбалы және дара қолданбалы деп ажыратуға болады. Құрылымы, сапалық көрсеткіштері, бақылау әдісі, қабылдау ережелері т.б. Мемлекеттераралық, республикалық немесе салалық стандарттармен анықталатын бұйымдарды –стандарт бұйымдар деп атайды. Түрлітекті бұйымдарда немесе бірнеше біртипті құрылымдарда қолданыла беретін бұйымдарды көп қолданбалы бұйымдар –деп атайды. Кейбір бұйымдар тек бір ғана бұйымда қолданылады. Мұндай бұйымдарды дара қолданбалы бұйымдар деп атайды.
2) Стандартты төмендегiше талдап оқуға болады. Мысалы, ГОСТ 2.301 – 68 (СТ СЭВ 1182- 78) «ГОСТ» стандарты қабылдаған ұйым, бұрынғы кеңес өкiметiнiң мемлекетiк стандарттық ұйымы. Қазірде Мемлекеттер аралық стандарт. «2» - ҚҚБЖ –не мемлекеттiк стандартта тағайындалған сыныбы. «3» - ҚҚБЖ-гi стандарттардың тобы . 3- топ сызбаларды орындау ережелерiне арналған. «01» - осы топта бекiтiлген стандарттың тәртiбi. 01- стандартта сызбаларды орындауға арналған қағаз пiшiмдерi бекiтiлген. «68» - осы ереженiң тiркелген жылы. Стандарт – (ағл. standard-өлшем, үлгi) Барлық салалар үшiн сызықтардың түрлерi және оған қойылатын талаптар және қолданылуы ГОСТ 2.303-68 (СТ СЭВ 1178-78 ) стандартта бекiтiлген.Бiз сызбаларды онда қолданылған сызықтардың түрлерiне, қалыңдығына қарап оқи аламыз.Сондықтан сызбаларды орындағанда онда қолданылатын сызық түрлері және олардың орындалу ережелерiне көңiл бөлу қажет. Сызбаларды орындағанда алдын жiңiшке сызықтармен жұмыс iстеу керек. Сызбаның бастапқы басқыштарын орындап болғаннан соң, оны сызықтарын қолданылуына қарай анықтап, қайта өңдеп шығады. Стандартқа сәйкес жуан сызық үшiн қалыңдық таңдап алу қажет. Қалған сызықтардың қалыңдығы жуан сызықтың қалыңдығына байланысты. Бүкiл сызба қағазындағы сызықтар түрлерiне қарай қалыңдықтары, штрихтардың ұзындықтары бiрдей болуы тиiс.
3) Негiзгi жазу Әрбiр құрылымдық және мәтiндiк құжатта негiзгi жазу орындалады. Негiзгi жазуда құрылымдық құжатқа жауапты мекемемен қызметкерлер, олардың тастықтау белгiлерi сонымен қатар құжаты орындалуған бұйымның атауы, белгiсi т.б. мәлiметтер көрсетiледi. ГОСТ 2.104-68 (СТ СЭВ 140-74), (СТ СЭВ 365-76) стандартта негiзгi жазу және оған қатысты қосымша торкөздердiң қалыбы, өлшемдерi және толтыру тәртiбi бекiтiлген. Негiзгi жазудың екi түрлi қалыбы болып бiрiншiсi (1-қалып) сызбалар және сұлбалар үшiн арналған. 1-сурет.Екiншiсi мәтiндiк құжаттарға (2-қалып) арналған болып, бұл екеуi бас беттегi бiрiншi сызба парағында орындалады. бас беттегi бiрiншi .
Мұнда: қызыл түспен берiлгендер тор көздердiң реттiк орны, көк түспен берiлгендер негiзгi жазудың өлшемдерi.

Негiзгi жазуды жуан тұтас сызық және жiңiшке тұтас сызықпен (ГОСТ 2.303-68) орындайды. қағаз пiшiмдерi тiк немесе көлденең жағдайда таңдалуы мүмкiн. қайсы жағдайда таңдалмасын, негiзгi жазу сызба қағазының оң жақ төменгi бұрышында әрдайым көлденең жағдайда орналастырылады. А4 пiшiмдегi қағаз көлденең жағдайда қолданылмайды. Сол себептен онда негiзгi жазу енсiз жағында орындалады. 6-сурет.
А4- қағаз пiшiмi
Негiзгi жaзуды толтыру тәртiбi Негiзгi жазу жоғарыдағы суреттерде берiлген өлшемдерi негiзiнде орындалады және тиiстi мәтiндiк мәлiметтермен толтырылады. Мәтiндiк мәлiметтер ГОСТ 2.304 –81 стандарттағы ережелерге сай орындалуы тиiс. Жоғарыдағы суреттерде сандармен белгiленген торкөздерде төмендегi мәлiметтер жазылады.
1-тор көзде сызбасы орындалған бұйымның атауы жазылады.
2- тор көзде құжаттың белгiсi қойылады. Оқу сызбаларында МС. 01. 02.түрiнде белгiленуi мүмкiн. Мұнда МС.- (машинажасау сызбалары) тапсырманың қайсы бөлiмге тиiстiлiгiн, 01.- тапсырманың тәртiбiн. 02.- тапсырма вариантын бiлдiредi. Сондай-ақ, геометриялық салу жұмыстарында ГС., проекциялау сызбаларында ПС. белгiлерi қолданылады. Құрастыру сызбаларын және сұлбаларды белгiлеу туралы мәлiметтер сол тақырыптарда айтылады.
3- тор көзде тетiк жасалған материал таңбасы көрсетiледi.Тек тетiк сызбаларында ғана толтырылады.
4- тор көзде сызбаның литерасы (кезеңi) көрсетiледi. Оқу сызбалаларын У әрiбiмен белгiленедi.
5- тор көзде бұйымның салмағы көрсетiледi.
6- тор көзде сызбаның масштабы көрсетiледi.
7- тор көзде егер құжат бiрнеше қағаздан тұрса, қағаздың тәртiп саны көрсетiледi.
8- тор көзде құжаттағы жалпы қағаздар саны көрсетiлiп ол тек бiрiншi қағаздағы негiзгi жазуда толтырылады.
9- тор көзде мекеменiң атауы көрсетiледi. Оқу сызбаларында оқу орнының атауы, тобы қысқартырылып жазылады.
10- тор көзде сызбаға қол қоюшы кiсiлердiң қызмет түрлерi жазылады. Мысалы; разработал –сызды (iстеп шықты), проверил –тексердi , т. Контроль—т.бақылау, н. Контроль- м.бақылау, утвердил –бекiттi т.б.
11- тор көзде қол қойған кiсiлердiң аты жөнi жазылады.
12- тор көзде осы кiсiлердiң қолдары қойылады.
13- тор көзде қол қойылған күнi көрсетiледi.
14-18 тор көздер құжатқа енгiзiлген өзгерiстерге арналған болып ГОСТ 2.503-68 стандарт бойынша толтырылады.
19- тор көзде Осы түпнұсқаның инвентарлық реттiк саны көрсетiледi.
20-тор көзде түпнұсқаны техникалық мұрағатқа қабылдап алған кiсiнiң қолы және қабылдаған күнi көрсетiледi.
21-тор көзде орнына осы түпнұсқасы шығарылған негiзгi нұсқаның инвентарлық реттiк саны.
22-тор көзде ГОСТ 2.502-68 стандарт бойынша орнын басушы нұсқаның (дубликат) инвентарлық реттiк саны.
23-тор көзде Орнын басушы нұсқаны техникалық мұрағатқа қабылдығын кiсiнiң қолы және қабылдаған күнi.
24- тор көзде орнына осы құжат шыққан немесе осы құжаттың негiзгi болған құжжаттың белгiсi.
25- тор көзде осы құжат алғаш тiркелген сәйкес құжаттың белгiсi.
26 -Тор көзде де сызбаның белгiсi А4 және одан үлкен, негiзгi жазуы қағаздың ұзын жағанда орналастырылған қағаздарда 1800 бұрышқа бұрылып, негiзгi жазуы қағаздың енсiз жағанда орналастырылған қағаздарда 900 бұрышқа бұрылып жазылады.
27-30 тор көздер тапсырыс берушiлер тарапынан толтырылады.
31- тор көзде сызбаны көшiрмелеген кiсiнiң қолтаңбасы қойылады.
32- тор көзде қағаз пiшiмiнiң белгiсi.
34- тор көзде Осы бұйымға тиiстi жаратушылық және зиаткерлiк (авторлық) құқықын берушi куәлiктiң сандық белгiсi көрсетiледi.
Суреттерде үзiк сызықтармен берiлген тор көздердi қажет болғанда ғана орындайды. 1, 3, 4, 5 , 6, 9 тор көздердi 1-қалып үшiн оның келесе қағаздарында толтырмайды.
Негiзгi жазуды қазақ тiлiде толтыру үшiн қажеттi сөздердiң аудармасы
Изм- өзг (өзгерiс);Лист—Парақ;Разраб (разработал), чертил –Сызды;Пров (Проверил)—Тексердi;Т.контр –Т.бақылау (Техниаклық бақылау) ;Н. Контр (Норма контроль) –М. Бақылау (Мөлшерлiк бақылау) ;Утв (Утвердил)—Бекiттi;Литера—Литера (кезең);Масса—Салмақ;Копировал—Көшiрмеледi;Лист (7-тор көз) –Парақ;Листов—Барлығы;Формат—Пiшiм;Подп (Подпись)—қолы;Дата—Күнi.

4) Сызбаларды орындауда уақытты сонымен қатар сызу алаңын үнемдеу және одан сапалы пайдалану мақсатында, стандартта ықшамдаулар және шарттылықтар қабылданған. Ықшамдаулардың бейнелердi орындау ережесiне және өлшем қоюға байланысты орындалатын түрлерi бар. Кейбiр ықшамдаулар тiкелей бұйымның құрылымдық –техникалық түзiлiсiне байланысты болып олар сол бұйымдар туралы мәлiметтер бекiтiлген стандарттарда қарастырылған. Мұндай бұйымдар стандарт тетiктер немесе үйлестiрiлген тетiктер болуы мүмкiн. Сонымен қатар кейбiр көп қолданбалы, стандарт немесе үйлестiрiлген тетiктер стандартта бекiтiлген шартты бейнелерiне ие. Сол шартты бейнелерi бойынша олардың сызбалары орындалады және оқылады.
Шартты бейне деп қандайда бiр стандарт немесе үйлестiрiлген тетiк немесе бұйымның сызбысын орындауда жеңiлдiктер жарату мақсытында, стандарта бекiтiлген ықшамдалған бейнесiне айтылады.
Бейнелеу ережелерiне қатысты ықшамдаулар. Егер тетiк ұзын болып және ұзындығы бойлап бiрдей қимаға ие болса мұндай тетiктердi, ирек сызықтың немесе сынық сызықтың көмегiнде үзiп бейнелеуге болады.Өлшем қою ережелеріне байланысты ықшамдаулар. Өлшемдердің шартты белгілері көмегінде ықшамдауларды орындап білу үшін, тетіктерді құрайтын геометриялық беттері және тетіктің құрылымдық - технологиялық бөлшектері туралы білу қажет. Кейбір геометриялық беттерге өлшем қою және онда қолданылатын шартты белгілер туралы «Өлшем қоюдың бастапқы ережелерi. » тақырыбында мәліметтер берілген.
Билет №10
1 Түйіндесу.
Түйіндесу деп екі ирек сызықтың бір-біріне сынбастан ұласып кетуіне айтылады.
Түйіндесудің негізінде жанамалар жатады. Төменде түзумен түзудің және шеңберлердің өзара жанасулар көрсетілген. Түзулерге ортақ жанасқан шеңбер радиусы түіндесу радиусы болып ол шартты түрде беріледі. Сол секілді екі шеңберге ортақ жанасқан үшінші шеңбер радиусы да түйіндесу радиусы болып табылады. Шеңбер орталықтары түйіндесу орталықтары деп аталады. Егер түйіндесуші шеңберлердің орталығы түіндесу шеңберінің сыртында болса сырттай түйіндесу, ал түйіндесуші шеңберлердің орталығы түіндесу шеңберінің ішінде қалып қойса іштей түйіндесу деп аталады.Сырттай түйіндесуді салу жұмысында Rк1=Rт+ R1 ; Rк2=Rт+ R2 амалдары орындалады. Мұнда Rт түйіндесу радиусы, R1 және R2 түйіндесуші шеңберлердің радиустары. Rк1 көмекші доға радиустары. . Іштей түйіндесуді салу жұмысында Rк1=Rт- R1 ; Rк2=Rт-R2 амалы орындалады
2. Көпжақ, үш өлшемді кеңістікте – бірнеше (шектеулі) жазық көпбұрыштан құрылған геометриялық бет. Көпжақ құрамындағы көпбұрыштың әрбір қабырғасы оған іргелес екінші көпбұрыштың да қабырғасы болып саналады. Ал әрбір көпбұрыштан іргелес көпбұрыштар арқылы кез келген көпбұрышқа өтуге болады.Жазық көпбұрыштарды көпжақтың жақтары деп, екі көпбұрыштың ортақ қабырғасын көпжақтың қырлары деп, ал көпбұрыштардың төбелерін көпжақтың төбелері деп атайды.
Дөңес көпжақ
Егер көпбұрыштың барлық төбесі кез келген жағы арқылы жүргізілген жазықтықтың бір жағында орналасса, онда оны дөңес көпжақ деп атайды.
Дұрыс көпжақ
Барлық жақтары тең және дұрыс, барлық төбелеріндегі көп жақты бұрыштары тең және дұрыс болатын көпжақ дұрыс көпжақ деп аталады. Бар болғаны 5 дұрыс көпжақ бар. Олар – куб, тетраэдр, октаэдр, икосаэдр, додекаэдр (бұлар Платон денелері деп аталады)
Жақ
Жақ, көп жақтың жағы - көпжақтың қырларымен шектелген беттерінің бөлігі болып табылатын жазық көпбұрыш.
3 Нәрселердiң сызбасын орындағанда мына басты шарт сақталуы тиiс: Сызбада бейнелердiң саны барынша аз, бiрақ сол нәрсенi көз алдыңа келтiруге және оны дайындап шығару үшiн жетерлi дәрежеде болуы тиiс.Машина жасау, приборжасау және құрылыс саласындағы сызбаларда бейнелер тiк бұрышты параллель проекциялау әдiсiнде орындалып бұл әдiсте орындалған сызбалар дәл әрi нақты оларды оқу және олардың үстiнде геометриялық және графикалық жұмыстарды жүргiзу өте қолайлы болып саналады. Сызбасы орындалатын нәрселердi проекциялар жазықтығына қолайлы жағдайда (параллель) таңдап алу қажет. Бұл әдiстiң өзiнде қазiр әлемде, американдық (таңбасы А) және еуропалық (таңбасы Е) деп аталатын екi, бiр—бiрiне қарама қайшы жүйеде бейнелер орындалады. А жүйесiнде АҚШ, Ұлыбритания, Голландия, т.б. бiрқатар мемлекетерде қолданылып, онда нәрсенiң бейнесi бақылаушы жақтағы проекциялар жазықтығында жасалады. АutoCAD және осы жүйеде жұмыс iстейтiн басқада графикалық программалар А –бейнелеу жүйесiне реттелген. Көптеген еуропалық елдерде, ТМД—елдерiнде бейнелеудiң Е жүйесiн қолданылып, онда нәрсенiң бақылаушы жақтан қарағандағы бейнесi бақылаушының қарсы алдында тұрған проекциялар жазықтығына түседi. Нәрсе бақылаушымен проекциялар жазықтығының арасында болады. Кейде сызбаларда олардың қайсы жүйеде орындалғандығын бiлдiрту үшiн 1-суретте көрсетiлген белгiлермен таңбалайды.

Сызбалардағы бейнелер және оларды орындау ережелерi сонымен қатар ықшамдаулар ГОСТ 2.305-68 стандартта бекiтiлген болып бұл стадарт Е жүйесi негiзiнде жаратылған. Стандарт бойынша бейнелер: көрiнiс, қима, тiлiк және сызбаның үлкейтiлген бөлшегi деп аталатын түрлерге ажыралады.
4 Тетiктiң сызбасы - ол құрамына енетiн, бұйымның жалпы көрiнiс сызбасы, егер ол жоқ болса құрастыру сызбасына қарап орындалады. Тетiктiң сызбасы жобаластыру құрылымдық құжаттарындағы мәлiметтерге де байланысты. Қандай жағдай болмасын тетiктiң сызбасын орындау үшiн алдын тетiктiң набойын дайындап алған жөн. Тетiк сызбасын орындау тәртiбi, набойды орындау тәртiбiне ұқсас. Ерекшелiгi сызба сызу құралдарының көмегiнде өлшемге және масштабқа толық бағынышты түрде орындалады. Сол себептен набой үшiн таңдалған қағаз пiшiмi сызба үшiн таңдалатын қағаз пiшiмiмен сайкес келмеуi мүмкiн. Набой сияқты сызба да тетiктiң геометриялық және құрылымдық—техникалық түзiлiсiне байланысты. Тетiктердiң сызбаларына қойылатын талаптар ГОСТ 2.109—73 стандартта бекiтiлген. Стандарт негiзiнде төмендегiлер сызбаны орнындағанда ескерiлуi қажет: тетiктегi бұранойма оймакiлтек, және т.б. құрылымдық – техникалық бөлшектердiң барынша шектелген номенклатурада болуы; материалдардың таңбалары және түржиынының барынша шектелген номенклатурада болуы, сонымен қатар барынша тапшы болмаған және арзан шикiзаттан дайындалу жолдары; тетiктiң дайындап шығару, қайта жөндеу жұмыстарының барынша үнемдi әдiстерiн қолдануды, сонымен қатар өзара ауыстырымдылық қасиетi. Тетiктiң сызбасында бейнелердiң саны барынша аз, бiрақ оны дайындап шығару жетерлi дәрежеде болуы тиiс. Сызба стандартта бекiтiлген ережелерге сай ықшамдалған болуы тиiс. Сонымен қатар:
Тетiктiң сызбасында қажет болған барлық өлшемдерi және олардың орташа ауытқу көрсеткiштерi көрсетiлуi тиiс;
Тетiктiң сызбасында тетiк беттерiнiң пiшiнiнiң және олардың өзара орналасуының орташа ауытқу өлшемдерi көрсетiлуi тиiс;
Тетiктiң сызбасында тетiк беттерiне талап етiлетiн кедiр-бұдырлық белгiлерi көрсетiлу тиiс;
Тетiктiң сызбасында қажет болған техникалық талаптар (мәтiн түрiндегi) жазылуы тиiс;
Тетiктiң сызбасында негiзгi жазу орындалуы және толтырылуы тиiс.
Тетiктiң сызбасын орындау кезiнде мемлекеттiк, салалық, және республикалық дiңгейде болған стандарттарға, техникалық шартарға немесе олардың тиiстi бөлiмдерiне ғана сiлтемелер жасауға болады. Стандартта нақты көрсетiлменеген құрылымдық—техникалық бөлшектерге сiлтемелер жасауға болмайды. Олар туралы мәлiметтердi сызбада көрсету қажет. Сызбаларға техникалық нұсқаулар (указания) беруге болмайды. Тек тетiктi дайындау және қадағалау әдiсi жайындағы (егер ол ең басты, бұйым сапасына әсер етете алатын немесе кепiл бере алатын болса) және тетiктiң технологиялық дайындамалау (заготовка) әдiсiнiң түрлерiн таңдау жөнiндегi техникалық нұсқауларды беруге рұқсат етiледi.
№11 билет
1. Штангенциркуль – бұл сайман қолайлы әрі әммебаб болып оның көмегінде ұзындық, биіктік, тереңдік (кейбір түрлерінде) , сыртқы беттердің өлшемдері, диаметрлері, ішкі беттердің өлшемдері, диаметрлері жоғары дәлдікте өлшеуге мүмкіндігі бар. Ол қарнақ (штанга ) деп аталатын сызғыштан 1 тұрады. Сызғышта қарнаққа перпендикуляр орналасқан және бірі ішке,екіншісі сыртқа қаратылған екі еріндіктері 2, 9 бар. Жақтаушада да, бірі ішке,екіншісі сыртқа қаратылған екі еріндігі бар 3, 8 жақтау орналасқан болып ол қарнаққа кигізіліп бекітілген және әрі –бері қозғалады. Жақтады онда орналасқан бұраманың көмегінде қажетті жеріне бекітіп тастауға болады. Қарнақта милиметр бөлінділері бар. Ал жақтаушада нониус деп аталатын арнай бөлінділері бар. Нониус 9мм ұзындықта 10 тең бөліндіден тұрады. Әр—бір бөлінді 0,1мм –ге тең қарнақтаға және жақтаудағы бөлінділердің нольдік бөліндісі өзара тұстасады. Қарнақтаға және жақтаудағы ішке қаратылған еріндіктері жоғарыда орналасқан болып олар ішкі беттердің өлшемдерін анықтап береді. Сыртқа қаратылған еріндіктері болса төменде орналасқан болып олар сыртқы беттердің өлшемдерін анықтап береді.
2. Бұранойма (резьба) - қимасы жазық пiшiннiң цилиндр немесе конус бетiндегi айналу, әрi белгiлi бiр бағыттағы iлгерлеме қозғалысы нәтижесiнде алынған бұрама бет. Ол тетiктерде немесе стандарт тетiктерде ашылып өзара бiрiктiру үшiн қызмет атқарады.
Бұраноймалар төмендегiше жiктеледi.
Бұраноймалар ашылған бетiнiң геометриялық пiшiнiне қарай цилиндрлiк және конустық болып бөлiнедi.
Бұраноймалар қимасына қарай;үшбұрышты, тiкбұрышты, шеңбер, трапеция пiшiндi болып бөлiнедi.
Бұраноймалар ашылған бетiне қарай iшкi және сыртқы болып бөлiнедi.
Бұраноймалар қадамына қарай майда қадамды және iрi қадамды болып бөлiнедi.
Бұраноймалар кiрiмдерiнiiң санына байланысты бiр кiрiмдi және көп кiрiмдi болып бөлiнедi.
Бұраноймалар қолданылуына қарай бiрiктiрушi және қозғалтушы болып бөлiнедi.
Бұраноймалар стандарттық Бұраноймалар болып төмендегiше бөлiнедi: Метрикалық ойма, Метрикалық құбыр бұраноймасы, Конус беттегi құбыр бұраноймасы, Тiрек бұраноймасы, Трапецияпiшiндi ойма, Тiкбұрышты бұранойма.
3. ТІСТІ ДӨҢГЕЛЕКТЕР.
Қозғалыстың двигательден жұмыс істейтін машиналарға қалай берілетіні күнделікті өмірде көріп жүрсіңдер. Қозғалысты бір механизмнен екінші механизмге жеткізу үшін керекті тетікбөлшектердің жиынын беріліс деп атайды. Механикалық берілістердің түрлері: қайысты, шынжырлы, үйкелісті және тісті берілістер. СУРЕТТЕ (боголюбов) а) Үйкелісті беріліс; б) Конус пішінді үйкелісті беріліс; в) қайысты беріліс; г) Шынжырлы беріліс; д)цилиндр беттегі тісті беріліс; е) цилиндр беттегі беріліс, іштей ілінісу;ж) тақташалы ілгері – кері беріліс. з) Конус беттегі тісті беріліс; и) Бұрама тісті беріліс; к) қырылдақ механизм.

4. Өлшемдердің шартты белгілері көмегінде ықшамдауларды орындап білу үшін, тетіктерді құрайтын геометриялық беттері және тетіктің құрылымдық - технологиялық бөлшектері туралы білу қажет. Кейбір геометриялық беттерге өлшем қою және онда қолданылатын шартты белгілер туралы «Өлшем қоюдың бастапқы ережелерi. » тақырыбында мәліметтер берілген. Осы мәліметтерді жақсы үйренген болсақ, сызбаларды орындағанда ықшамдаулардан пайдалану қиын болмайды. Құрылымдық - техникалық бөлшектері бойынша айтатын болсақ, кейбір мұндай бөлшектердің стандартта бекітілен шартты белгілері болып (мысалы, бұранойма) өлшем қойғанда сол белгілерден пайдаланылады және сол белгілердің көмегінде оқылады. 1, а-суреттегі тетіктің сызбасы ықшамдалып бір ғана бейнемен берілген. Тетік сферадан, екі сатылы цилиндр беттерден тұрады. Құрылымдық - техникалық түзілісі жағынана қарайтын болсақ, тетіктің метрлік (М) бұраноймасы және қиықжиегі бар.
12 билет
1. Тетiктердi өзара бекiту ажыралатын және ажыралмайтын болып екiге түрге бөлiнедi. Ажыралатын бекiтудi бiрнеше рет ажыратуға және қайта бекiтуге болады. Бұл жағдайда өзара бiрiктiрiлетiн тетiктер немесе бекiтушi тетiкбөлшектердiң еш бiрi бүлiнбейдi. Ажыралмайтын бекiтуде өзара ажырату кезiнде тетiктердiң бiреуi немесе бекiтушi тетiкбөлшек бүлiнiп қирауы мүмкiн.
Ажыралатын бекiтуге төмендегi бекiтулер кiредi: 1. Бұраноймалы бекiту; 2. Кiлтекпен бекiту; 3. Тiстi бекiту; 4. Сұқпамен бекiту; 5. Сiргемен бекiту.
Ажыралмайтын бекiтуге төмендегiлер кiредi: 1. Пiсiрiп бекiту; 2. Дәнiкерлеп бекiту; 3. Тойтармалап (шегелеп) бекiту; 4. Желiмдеп бекiту; 5. Тiгiп бекiту; Бекiту әдiстерi және оларға тиiстi бекiту тетiктерiнiң сызбалардағы шартты бейнелеуi мен белгiлерi сонымен қатар шамалық өлшемдерi тиiстi стандартта бекiтiлген.
2. Кем дегенде екі немесе оданда көп тетік бөлшектен тұратын бұйымның құрастыру сызбасына сипаттізім орындалады. Бұйым, құрама бірлік, комплект немесе комплекстерді құрайтын бөлшектердің; тізімі,саны, белгісі, атауы т.б. мәліметтер көрсетілген және де, оларды жобалауға , өндіріп шығаруға сонымен қатар кейбір конструкторлық құжаттарды дайындауға қажет болатын,мәтінді кесте күйіндегі конструкторлық құжат- сипаттізім деп аталады. Сипаттізім көп жағдайда сызбадан бөлек, А4 пішімдегі қағазда орындалады. Сипаттізімнің орындадалуы және толтыру ережелері ГОСТ 2.108—68 стандартта бекітілген. А4 пішімдегі қағазда орындалған сипаттізім үшін 2а қалыптағы негізгі жазу (ГОСТ 2. 104—68 ) орындалады.
3. Көпжақ, үш өлшемді кеңістікте – бірнеше (шектеулі) жазық көпбұрыштан құрылған геометриялық бет. Көпжақ құрамындағы көпбұрыштың әрбір қабырғасы оған іргелес екінші көпбұрыштың да қабырғасы болып саналады. Ал әрбір көпбұрыштан іргелес көпбұрыштар арқылы кез келген көпбұрышқа өтуге болады.  HYPERLINK "http://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%96%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B" \o "Жазық" Жазық көпбұрыштарды көпжақтың жақтары деп, екі көпбұрыштың ортақ қабырғасын көпжақтың қырлары деп, ал көпбұрыштардың төбелерін көпжақтың төбелері деп атайды.
Дөңес көпжақ
Егер көпбұрыштың барлық төбесі кез келген жағы арқылы жүргізілген жазықтықтың бір жағында орналасса, онда оны дөңес көпжақ деп атайды.
Дұрыс көпжақ
Барлық жақтары тең және дұрыс, барлық төбелеріндегі көп жақты бұрыштары тең және дұрыс болатын көпжақ дұрыс көпжақ деп аталады. Бар болғаны 5 дұрыс көпжақ бар. Олар – куб, тетраэдр, октаэдр, икосаэдр, додекаэдр (бұлар Платон денелерідеп аталады).[1]Жақ
Жақ, көп жақтың жағы - көпжақтың қырларымен шектелген беттерінің бөлігі болып табылатын жазық көпбұрыш.
4. Сұлба деп бір нәрсенің үстінен қарағандағы көрінісін айтамыз. Сұлба (Схема; грек, schema — сыртқы түрі, пішін) — машинада немесе механизмде негізгі немесе қосалқы функцияларды орындайтын элементтер мен байланыстардың жиынтыгын көрсететін масштабсыз Сұлба, сонымен қатар түзілімнің, аспаптың, қүрылғының, қондырғының, құрылыстың және т.б. жүмысы кезіндегі негізгі идеяны, принциптерді және процестердің жүйелігін түсіндіретін қүрылымдау құжаттамасының бөлігі болып табылатын сызба. Сұлбаның электрлік, гндравликалық, пневматикалық, күш және кинематикалык (белгілі бір машинаның немесе механизмнің эр түрлі байланыстарын көрсететін Сұлба) сиякты түрлері болады.
№21 билет
1) Екi немесе одан да көп орталықтарда анықталатын доғалардың түйiндесуi арқылы жасалатын тұйықталмаған, жазық шеңберлiк ирек сызықты орама деп атайды. Ораманың орталықтары кесiндi (шеңбер диаметрi 3-сурет, б) және тең қабырғалы көп бұрыштар болуы мүмкiн және орама сызықтарының ара қашықтығы көп бұрыштың периметрiне тең болады. 3, в-суретте орталықтарының төбелерi тең қабырғалы үшбұрыш болған орама берiлген. 3, а-суретте техникада қолданылуына мысал көрсетiлген.
2) Тетiк сызбасы - тетікті жасап шығару үшін қажетті мәліметтер түгелдей көрсетілген конструкторлық құжат; бөлшектің бейнесі мен оның дайындауы мен бақылауына қажетті басқа да мәліметтері бар, негізгі конструкторлық құжат.[3]Онда тетіктердің кескіндері (көріністер, тіліктер, қималар) сызылады. Кескіндер бөлшектің пішінін анықтауға толық мүмкіндік берулері қажет. Кескіндерге өлшемдер түсіріліп, олардың ауытқу шектері (шақтамасы) тағайындалады. Беттердің кедір бұдырлығын анықтайтын ақпараттарда болады.
3) Бұранойма (резьба) - қимасы жазық пiшiннiң цилиндр немесе конус бетiндегi айналу, әрi белгiлi бiр бағыттағы iлгерлеме қозғалысы нәтижесiнде алынған бұрама бет. Ол тетiктерде немесе стандарт тетiктерде ашылып өзара бiрiктiру үшiн қызмет атқарады. Бұраноймаға қатысты болған негiзгi шамалық өлшемдер. Айналу осiмен бiр жазықтыққа меншiктi болған, айналу осiнiң бiр жағында оське параллель ораласқан түзудiң, бұранойманың көршiлес қималарының аттас бүйiрiн қиып өткенде анықталатын нүктелердiң ара қашықтығына тең шамалық өлшемдi бұранойма қадамы (Р) деп атайды. Айналу осiмен бiр жазықтыққа меншiктi болған, айналу осiнiң бiр жағында оське параллель ораласқан түзудiң, бұранойманың тек бiр кiрiмiне тиiстi болған көршiлес қималарының аттас бүйiрiн қиып өткенде анықталатын нүктелердiң ара қашықтығына тең шамалық өлшемдi бұранойма жүрiсi (Рh) деп атайды. Бiр кiрiмдi оймаларды Рh = Р болады. Ал көп кiрiмдi бұраноймаларда егер кiрiм саны n болса Рh = Р n.
4)Тетік беттерінің кедір—бұдырлылығы.Қандайда бір машина тетігін алып оның беттеріне назар салсақ немесе саусақтарымызды жүгіртіп сипап көрсек оның барлық беттерінің тегістігі, тазалығы бірдей емес екенін көреміз. Тетік бетінің кедір бұдырлығы тетікті дайындау кезінде қолданылған техникалық өңдеу беру әдістеріне байланысты. Мысалы құймадан шыққан тетіктің кедір бұдырлығы жоғары, көзге көрініп тұрса к сипағанда сезілетіндей дәрежеде болса қандайда бір өңдеу берілгеннен кейін беттегі кедір—бұдырлық сезілмей қалады. Оның беті өте тегіс сияқты болып көрінеді. Шындығында оны тиісті құрылғылармен тексеріп көрсе беттің тегіс еместігі (кейбір жерлері төбе секілді биік, кейбір жерлері терең)көрінеді.
№19 билет
1)Электрлік сұлбаларЭлектрлік сұлба – құрылғының жұмыс істеу принципін түсінуге мүмкіндік беретін, графикалық шартты түсіндірмесін қолданылуымен орындалатын электрлік тізбектердің жеке элементтерінің өзара байланысы көрінісінің көрінісі мен қарапайымдылығы көрсетілген сызба болып табылады. Машина құрылысы мен құрылыс сызбаларымен салыстырғанда электрлік сұлбалардың айырмашылығы оларды масштабтың сақталуына қарамай орындай береді, ал олардың құрамындағы бөліктерін қондыруды кеңістікте орналастыруда масштабты есепке алмайды немесе шамамен есептейді. Сұлбаларды орындағанда төмендегідей сызбалық белгілер қолданылады: ҚҚБЖ -дегі стандартта бекітілген шартты сызбалық белгілері; Жазық беттегі сонымен бір қатарда аксонметрилық проекциядағы ықшамдалған сыртқы шектеу сызығы; Маңында түсініктемесі болған, стандартталмаған геометриялық жазық пішіндер түріндегі шартты белгілер;
2) Айналу беті (Поверхность вращения) — жасаушы деп аталатын сызықты ось бойымен айналдырғанда пайда болады. Жасаушының эр нүктесі оське перпендикуляржазықтықта орналасқан беттің параллелі деп аталатын шеңбер сызады. Радиусы ең үлкен параллельді — экватор, ал радиусы ең кіші параллельді — беттің мойыны деп атайды. Меридиан деп айналу бетінің осі арқылы өтетін жазықтықпен қиылысу сызығын айтады. Меридиан беттің барлық параллельдерімен тікбүрыш жасап қиылысады.Параллель беттің барлық меридиандарымен тікбүрыш жасап қиылысады. Айналу беттері машина тетіктерінде жиі кездеседі. Білік, сырық, шкив, доңғалақ, тегершік сияқты машинаның бөлшектері айналу бетімен шектеледі. [3)Серіппе деп аталатын тетік көріп жүрсіңдер. Ең қарапайым серіппе деп резеңкені айтуға болады: оны қыссақ сығылады, ал босатсақ, бастапқы қалпын сақтайды. Резеңке баудың бір ұшынан мықтап ұстап тұрып, екінші ұшынан тартсақ, ол- созылады, босатып жіберсек, қатты серпіп, қолды ауыртуы да мүмкін. Ендеше, серіппе атқаратын жұмысына қарай , екі түрлі болады: сығылу серіппесі және керілу серіппесі. Сыртқы пішініне қарай серіппе цилиндр, конус және спираль тәріздес болуы мүмкін. Спираль тәріздес серіппені сағат механизмдерінде қолданады. Көлденең қималарына қарай серіппелер квадрат, тіктөртбұрыш және дөңгелек қималы болып келеді. Машиналарда цилиндр тәріздес дөңгелек қималы болаттан істелген серіппе көп кездеседі.
Билет №22
1.
2.
3. Сұлба - машинада немесе механизмде негізгі немесе қосалқы функцияларды орындайтын элементтер мен байланыстардың жиынтыгын көрсететін масштабсыз Сұлба, сонымен қатар түзілімнің, аспаптың, қүрылғының, қондырғының, құрылыстың және т.б. жүмысы кезіндегі негізгі идеяны, принциптерді және процестердің жүйелігін түсіндіретін қүрылымдау құжаттамасының бөлігі болып табылатын сызба.
4. сызба, жоспардағы аэрофототүсірудегі немесе картадағы кесінді ұзындығының сол кесіндінің нақты ұзындығына қатынасы. Дерексіз санмен өрнектелген бұл қатынас сандық Масштаб деп аталады. Жоспар мен карталардың сандық Масштабты бөлшек сан арқылы өрнектеледі, алымы бірге тең болса, бөлімі бейнеленген сызықтың неше есе кішірейтілгенін көрсетеді. Сызбада машиналар мен приборлардың ұсақ бөлшектері, көбінесе үлкейтілген мөлшерде көрсетіледі. Бұл жағдайда сандық Масштаб бірден үлкен санмен өрнектеледі. Жоспар мен картадағы ұзындықты өлшеуде қолданылатын сызықтық Масштаб заттың ұзындығын көрсететін, тең бөліктерге бөлінген, жазуы бар түзу сызықтан құралады
Билет №23
Қағаз пiшiмдерiн кiшi жақтарын параллель жағдайда бүктеп тең екiге бөлiп алу жолмен дайындауға болады. Мысалы А2 қағаз пiшiмi 594х420 өлшемде болса оны айтылған жағдайда тең екiге бөлсек 420х297 өлшемдегi А3 пiшiм алынады. 594/2= 297. 2-сурет. Қажет болғанда қосымша пiшiмдерде пайдаланылады. Қосымша қағаз пiшiмiн алу үшiн негiзгi пiшiмдердi қасқа жағындағы өлшемiн, ұзын жақтарына қарай n- рет өлшеп қосады. INCLUDEPICTURE "E:\\ЭУ\\Qajetti bilimdtr\\Injenerkik grafikaci\\BE\\КП\\К001.gif" \* MERGEFORMATINET INCLUDEPICTURE "E:\\ЭУ\\Qajetti bilimdtr\\Injenerkik grafikaci\\BE\\КП\\К001.gif" \* MERGEFORMATINET INCLUDEPICTURE "E:\\ЭУ\\Qajetti bilimdtr\\Injenerkik grafikaci\\BE\\КП\\К001.gif" \* MERGEFORMATINET INCLUDEPICTURE "E:\\ЭУ\\Qajetti bilimdtr\\Injenerkik grafikaci\\BE\\КП\\К001.gif" \* MERGEFORMATINET INCLUDEPICTURE "E:\\ЭУ\\Qajetti bilimdtr\\Injenerkik grafikaci\\BE\\КП\\К001.gif" \* MERGEFORMATINET INCLUDEPICTURE "E:\\ЭУ\\Qajetti bilimdtr\\Injenerkik grafikaci\\BE\\КП\\01.jpg" \* MERGEFORMATINET INCLUDEPICTURE "E:\\ЭУ\\Qajetti bilimdtr\\Injenerkik grafikaci\\BE\\КП\\01.jpg" \* MERGEFORMATINET INCLUDEPICTURE "E:\\ЭУ\\Qajetti bilimdtr\\Injenerkik grafikaci\\BE\\КП\\01.jpg" \* MERGEFORMATINET INCLUDEPICTURE "E:\\ЭУ\\Qajetti bilimdtr\\Injenerkik grafikaci\\BE\\КП\\01.jpg" \* MERGEFORMATINET INCLUDEPICTURE "E:\\ЭУ\\Qajetti bilimdtr\\Injenerkik grafikaci\\BE\\КП\\01.jpg" \* MERGEFORMATINET
2.
3. бұранойманың iшкi диаметрi жiңiшке сызықпен 1, қиманы анықтаушы қиюшы жазықтық тұйықталған сызықпен 2, өзектiң айналу осi нүктелi үзiк сызықпен 3, өзек бетiмен (цилиндр) бастиек бетiнiң (цилиндр) қиылысу сызығы жiңiшке сызықпен 4, өлшемнiң (бұл жерде бастиектiң биiктiгi) шығару сызығы және өлшем сызығы, сонымен қатар қимадаға штрихтау сызығы жiңiшке сызықпен 5; 6; 7, көрiнiстi үзу (тетiктiң қандайда бiр бөлегi ұзын және бiр қалыпты пiшiндi болғандығы үшiн үзiп бейнелеуге болады) ирек сызықпен 8, тетiктiң сыртқы қарамы сызығы (көрiнетiн қарам сызық) негiзгi жуан сызықпен 9, ал, көрiнбейтiн қарам сызық үзiк сызықпен (бастиектегi ашық тесiк бас көрiнiсте көрiнбейдi) 10 орындалған. INCLUDEPICTURE "E:\\ЭУ\\Qajetti bilimdtr\\Injenerkik grafikaci\\BE\\Cizik\\s5.jpg" \* MERGEFORMATINET INCLUDEPICTURE "E:\\ЭУ\\Qajetti bilimdtr\\Injenerkik grafikaci\\BE\\Cizik\\s5.jpg" \* MERGEFORMATINET INCLUDEPICTURE "E:\\ЭУ\\Qajetti bilimdtr\\Injenerkik grafikaci\\BE\\Cizik\\s5.jpg" \* MERGEFORMATINET INCLUDEPICTURE "E:\\ЭУ\\Qajetti bilimdtr\\Injenerkik grafikaci\\BE\\Cizik\\s5.jpg" \* MERGEFORMATINET INCLUDEPICTURE "E:\\ЭУ\\Qajetti bilimdtr\\Injenerkik grafikaci\\BE\\Cizik\\s5.jpg" \* MERGEFORMATINET
4.
26-билет
. Масштаб - нәрсенiң сызбадағы ұзындық өлшемi мен заттың нақты өлшемi арасындағы қатынас. Масштаб М әрiптiк таңбамен белгiленедi.
Сызбаның масштабын оның негiзгi жазуындағы арнайы торкөзде көрсетiледi. Бұл жағдайда М. белгiсi тор көзде жазылмайды. Сызбадағы қандайда бiр бейне немесе бұйымның қандайда бiр тетiгiнiң сызбасы негiзгi жазуда көрсетiлген масштабтан өзгеше болса әрдайым, алдын бейненiң белгiсi, егер сызба болса онда кескiнделген бұйымның атауы көрсетiлiп, соң М белгiсiнен кейiн масштаб қойылуы тиiс. ( М1:2, М2,5:1 М1:1).
Үлкейтiлген масштабты да, кiшiрейтiлген масштабты да ерiктi түрде таңдап алуға болмайды. Сызбаларда қолданылатын масштабтары стандартталған. ГОСТ 2. 302 (СТ СЭВ 1180—78) стандартта төмендегi масштабтар қабылданған:
Кiшiрейту масштабтары: 1:2; 1:2,5; 1:4; 1:5; 1:10; 1:15; 1:20; 1:25; 1:40; 1:50; 1:75; 1: 100; 1: 200; 1: 400; 1: 500; 1:800; 1: 1000.
Үлкейту масштабтары: 2:1; 2,5:1; 4:1, 5:1; 10:1; 1:15; 20 :1; 25 :1; 40:1; 50:1; 75:1; 100:1; 200:1; 400:1; 500:1; 800:1; 1: 1000:1.
Нақты масштаб – 1:1.
Нәрселер қандай масштабта сызылса да сызбада бұйымның нақты өлшемдерi қойылады. Көрiнiс масштаб бойынша өзгергенiмен бұрыштық өлшемдерi өзгермейдi. Үлкен аумақты объекттердiң бас жоспарларын орындағанда (Құрылыс сызбаларында немесе топографиялық сызбалар) төмендегi масштабтарда сызбаларды орындау рұқсат етiледi: 1:2000; 1:5000; 1:10000; 1:20000 1:25000; 1:50000; 1:100000. Кейбiр жағдайларда (100 n) есе үлкейтiп сызбаларды орындауға рұxқсат етiледi. Мұнда n- бүтiн сан. Сызбаларды орындағанда графикалық масштабтарды пайдалануға болады.
2. Шеңберге өлшем қою.
Шеңберге оның диаметрi қойылады. Шеңберге өлшем қойғанда өлшем сызығы шеңбердiң симметрия сызықтарына сайкес келiп қалмауы, өлшем саны шеңбер орталығына түсiп қалмауы керек. Сызбада өлшем саны немесе меңзер сиыспайтын жағдай болса олар шеңбердiң сыртына шығарылуы мүмкiн. Түрлi өлшемдегi шеңберлерге өлшем қою мысалдары 10-суретте көрсетiлген. өлшем санының (шеңбер диаметрi) алдында әрдайым диаметр белгiсi болуы тиiс. Шеңберге өлшем қою кезiнде де меңзер қарам сызығымен қиылысатын болса қарам сызықты (шеңбер) үзiп сызады.

3.
4. Кескінді салу фигураны проекциялау жазықтығына параллель және центрлік проекциялау көмегімен жүзеге асады. Ол үшін түзулер байламы пайдаланылады. Түзулер байламының көмегімен фигураның нүктесіне сәйкес оның проекциясы деп аталатын кескіннің нүктесі анықталады (қараңыз Проекциялау). Түзудің кескінін алу үшін оның екі нүктесінің проекциясын тауып, оларды түзу сызықпен қосады. Сондай-ақ жазықтық үшін жалпы жағдайда орналасқан үш, ал сфера үшін төрт нүктенің проекциясын салу жеткілікті. Бірақ бір проекциядан тұратын кескін фигураны толықтай анықтай алмайды, яғни кескін қайтымсыз болады. Нүктенің тік бұрышты проекциясынан тұратын кескіні қайтымды болуы үшін оның проекциялау жазықтығынан ара қашықтығы көрсетіледі. Сонда география мен геологияда кең тараған сандық белгілері бар проекциялар шығады.
Түрлері

Аксонометриялық проекция
Сызба геометрияның бұдан басқа перспектива, аксонометрия және кешенді сызба деп аталатын бөлімдері бар.
Перспективада центрлік проекциялау әдісі арқылы ұзындығы бойынша созылған нысандардың кескіні алынады. Егер проекция жазықтыққа салынса – сызықтық,цилиндрлік бетке салынса – панорамалық, ал сфераға салынса – күмбездікперспектива шығады. Перспективадағы кескінді көрініс (картина) деп атайды. Көріністе көкжиек сызығы, бас нүкте және қашықтық нүктесі көрсетіледі.
Фигураны тікбұрышты декарттық координаттар жүйесімен байланыстырып, жазықтыққа проекциялағанда пайда болған тік бұрышты координаттар жүйесінің проекциясын аксонометриялық координаттар жүйесі, ал фигураның проекциясынаксонометрия деп атайды. Нүктенің декарттық координаттар жүйесіндегі орнын анықтау үшін аксонометриялық масштабтар таңдалады. Аксонометриялық масштабтың натурал масштабқа қатынасы бұрмалану көрсеткішін анықтайды. Декарттық координаттары мен бұрмалану көрсеткіштері белгілі болса, аксонометрияны салу оңай. Аксонометрия нәрсенің координаттарын пайдаланып, неғұрлым көрнекі кескін алу үшін қолданылады.
Фигураның сызбасы оны өзара перпендикуляр орналасқан (П1 және П2) проекциялар жазықтықтарына тік бұрыштап проекциялау арқылы алынады. Проекциялар жазықтықтарын қиылысу сызықтарынан айналдырып сызба жазықтығыменбеттестіреді. Сонда фигураның проекциялық байланыста орналасқан екі немесе үш проекциясынан тұратын кескіні –кешенді сызбасы алынады. Көп жағдайда алдыңғы жазықтықтарға перпендикуляр профильді (П3) жазықтық қосу қолайлы нәтиже береді. Кешенді сызба горизонталь (А1) және фронтальды (А2) және профиль (А3) проекциялардан тұрады және фигуралардың конструкторлық құжатын жасауда қолданылады.
28 билет
2.Метрическая резьба — с шагом и основными параметрами резьбы в миллиметрах.
Дюймовая резьба — все параметры резьбы выражены в дюймах (чаще всего обозначается двойным штрихом, ставящимся сразу за числовым значением, например, 3" = 3 дюйма), шаг резьбы в долях дюйма (дюйм = 2,54 см). Для трубной дюймовой резьбы размер в дюймах характеризует условно просвет в трубе, а наружный диаметр на самом деле существенно больше.
Метрическая и дюймовая резьба применяется в резьбовых соединениях и винтовых передачах.
Модульная резьба — шаг резьбы измеряется модулем (m). Чтобы получить размер в миллиметрах, достаточно модуль умножить на число пи ().
Питчевая резьба — шаг резьбы измеряется в питчах (p"). Для получения числового значения (в дюймах) достаточно число пи () разделить на питч.
Модульная и питчевая резьба применяется при нарезании червяка червячной передачи. Профиль витка модульного червяка может иметь вид архимедовой спирали,эвольвенты окружности, удлинённой или укороченной эвольвенты и трапеции.
шаг (P) — расстояние между одноимёнными боковыми сторонами профиля, измеряется в долях метра, в долях дюйма или числом ниток на дюйм — это знаменатель обыкновенной дроби, числитель которой является дюймом. Выражается натуральным числом (например: 28, 19, 14, 11);
наружный диаметр (D, d), диаметр цилиндра, описанного вокруг вершин наружной (d) или впадин внутренней резьбы (D). Равен диаметру заготовки болта перед нарезкой резьбы;
средний диаметр (D2, d2), диаметр цилиндра, образующая которого пересекает профиль резьбы таким образом, что её отрезки, образованные при пересечении с канавкой, равны половине номинального шага резьбы;
внутренний диаметр (D1, d1), диаметр цилиндра, вписанного во впадины наружной (d1) или вершины внутренней резьбы (D1). Равен диаметру отверстия заготовки гайки перед нарезкой резьбы:
D1 = D − 2×(H - c);
ход (Ph) – расстояние по линии, параллельной оси резьбы, между любой исходной средней точкой на боковой стороне резьбы и средней точкой, полученной при перемещении исходной средней точки по винтовой линии на угол 360°, или – значение относительно осевого перемещения детали с резьбой за один оборот. В однозаходной резьбе ход равен шагу, в многозаходной – произведению шага P на число заходов n[2]:

где  — число заходов;
высота исходного треугольника резьбы (H);
срез резьбы (с);
угол конуса конической резьбы ();
угол подъёма резьбы ():
3. Мойынтірек - білік жүктемесін қабылдап, оның айналуын қамтамасыз ететін білік (немесе өс) тірегінің белігі
Тіркестің ажырату мойынтірегі - көлік құралы ілінісінің айналмалы бөлшегіне тербелмелі ашадан осьтік күш беретін мойынтірек.
Түпкі мойынтірек - іштен жану козғалтқышының иінді білігінің түп мойнағына орнатылған мойынтірек.
Үлестіруші білік мойынтірегі- іштен жану қозғалтқышының үйлестіруші білігінің тірек мойнағына орнатылған мойынтірек.
Бұлғақ мойынтірегі - іштен жану қозғалғышының иінді білігінің бұлғақ мойнағына орнатылған мойынтірек.
Билет 29
4.Тілік нәрсенің ішкі құрылысын сызбада анық және түсінікті етіп көрсетуге мүмкіндік береді.
Тек бір қиюшы жазықтықтың көмегіменалынған тіліктіқарапайым тілік деп атайды.
Горизонталь тілік деп горизонталь проекциялар жазықтығына параллель қиюшы жазықтықтың көмегімен алынған тілікті айтады.
Вертикаль тіліктер-қиюшы жазықтық горизонталдь проекция жазықтығына перпендикуляр орналасады. Вертикаль тілік фронталь тілік және профиль тілік болып екіге бөлінеді.
Егер қиюшы жазықтық горизонталь проекциялар жазықтығына қандай да болмасын бұрыш жасай орналасса, ондай тіліккөлбеу тілік деп аталады.
Билет 30
1. Беттің кедір-бұдырлығы — орнықтың ұзындығында қарастырылған беттің салыстырмалы кішкентай қадамды тегіссіздіктердің жиынтығы ; негізгі ұзындықтағысалыстырмалы кішкентай адымды микроіздер жиынтығы; беттің ұзын бойында орналасқан бір-біріне өте жақын жатқан ойыстар мен дөңестердің жиынтығы
3. Заклёпочное соединение — неразъёмное соединение деталей при помощи заклёпок. Обеспечивает высокую стойкость в условиях ударных и вибрационных нагрузок. Известно с древности. На Руси клёпаные изделия встречаются при археологических раскопках городищ и датируются IX-X веками. На современном этапе развитиятехнологии уступает место сварке и склеиванию, обеспечивающим большую производительность и более высокую прочность соединения. Однако по-прежнему находит применение по конструктивным или технологическим соображениям: в соединениях, где необходимо исключить изменение структуры металла, коробление конструкции и перегрев расположенных рядом деталей; соединение разнородных, трудно свариваемых и не свариваемых материалов; в соединениях с затруднительным доступом и контролем качества; в случаях, когда необходимо предотвратить распространение усталостной трещины из детали в деталь.
Применяют, в основном, в авиастроении- и судостроении, металлоконструкциях и других изделиях с внешними нагрузками, действующими параллельно плоскости стыка.

Виды:
прочные (рассчитанные только на восприятие и передачу силовых нагрузок),плотные (герметичные) (обеспечивают герметичность конструкций в резервуарах с невысокий давлением),прочноплотные (восприятие силовых нагрузок и герметичность соединения).
4. Өлшеудің түрлері. Классификациясы
Өлшенетін шаманың сан мәнін алу бойынша 4-ке бөлінеді: тікелей, жанама, жиынтық және бірлесіп өлшеулер.
Тікелей өлшеу деп өлшенетін шаманың мәнін бірден эксперимент көмегімен өлшеу. Жалпы практикадағы өлшеу осы тікелей өлшеу бола алады. Тікелей өлшеуге мысал келтірер болсақ онда сызғышпен өлшеу, штангенциркульмен өлшеу немесе таразымен салмақты өлшеуді атап өтсек болады.

Приложенные файлы

  • docx 17963106
    Размер файла: 2 MB Загрузок: 0

Добавить комментарий