khimia_ekzamen_шпор2


Билет 1
1.Тірі жүйелердің термодинамикасы. Экзергоникалық және эндергоникалық процестер. Химиялық тепе-теңдік. Химиялық тепе-теңдіктің ығысуы. Ле-Шателье принципі.
Термодинамика-энергия түрлерінің өзара айналымы,жүйенің сыртқы ортамен энергия алмасу заңдылықтары туралы ілім.Терма-жылу,динамика-козгалыс.Биоэнергетика-тірі ағзадағы энергия қатынастарын оқытады. Метаболизм (зат алмасуы) – бұл химиялық реакциялардың жиыны болып табылады. Метаболизм қарама қарсы бағыттағы екі фазадан катаболизм және анаболизмнен тұрады.Катаболизм – бұл күрделі заттардың қарапайым құрам бөліктеріне ыдарауы процессі. Катаболизм процессінде күрделі органикалық молекулалар соңғы өнімдер СО2, Н2О және мочевинаға дейін ыдырайды. Катаболизм реакциялары энергия бөлініп жүретін болғандықтан экзергоникалық болады.Анаболизм қарапайым заттардан күрделі қосылыстардың синтезделуі процессі. Аанболизм реакциялары энергия қабылдау арқылы өтетіндіктен эндергоникалық болады.Амфиболизм – бұл катаболизм мен анаболизмнің аралығындағы фаза. Ол бір заттың ыдырауында басқа заттың синтезделуі қосарланып жүретін процес.
.Тұрақты қысымда және тұрақты темп пайдалы жұмысқа айналатын энтальпия бөлігін изобара-қ-изотермия-қ потенциал немесе Гиббс теориясы. Тұрақты көлемде және тұрақты темп пайдалы жұмысқа айналатын энтальпия бөілігін изохора-қ-изотермия-қ потенциал немесе Гельмгольц энергиясы д.аТура реакияның жылдамдығы кері реакцияның жылдамдығына тең болатын қайтымды процесс күйі химиялық тепе-теңдік д.а Химиялық тепе-теңдіктің ығысуына әрекеттесуші заттар концентрациясының әсері:-Бастапқы заттардың концентрациясы артуы тепе-теңдікті тура бағытқа,яғни өнім түзілу бағытына қарай ығыстырады.-реакция өнімдерінің концентрациясының артуы тепе-теңдікті кері бағытқа,бастапқы заттар түзілу бағытына қарай ығыстырады.Ле-шателье принципі: Ле Шателье — Браун принципі, тепе-теңдіктің ығысу принципі — жүйені термодинамикалық тепе-теңдік күйден ауытқытатын сыртқы әсердің салдарынан сол жүйедегі тепе-теңдік осы әсерді әлсірететін (немесе оған қарсы әсер ететін) реакция бағытына қарай ығысатындығын тұжырымдайтын принцип.Жүйедегі тепе-теңдіктің ығысуына реагенттер мен өнімдердің концентрацияларының, қысымның (газдар үшін) және температураның өзгеруі әсер етеді. Мысалы, аммиакты синтездеу реакциясы:
Жүйедегі азот немесе сутектің концентрациясын арттырғанда Ле Шателье принципі бойынша тепе-теңдік олардың концентрациясын кемітетін, яғни аммиак түзілетін бағытқа қарай ығысады.
2) Альдегидтер мен кетондар. Карбонилді топтың электрондық құрылысы. Нуклеофилді қосылу реакциялары: галоформдық реакциялар, иминдердің түзілуі. Осы процестердің биологиялық мәні.
Құрамында карбонил тобы бар қосылыстарды оксоқосылыстар немесе карбонилді қосылыстар д.а Оларға Альдегид және кетон жатады.
Альдегидтер мен кетондар синтезделіп алынған тегине б/ы аталады.(құмырсқа альдегиді,сірке альдегиді,ацетон).Жүйелік номенклатура б/ша альдегидтерге –аль жалғауы кетон –он жалғауы жалғанады.Алифатты альдегидтер мен кетондар суда жақсы ериді.Көмірсутек тізбегі өскен сайынсуда еру қасиеті нашарлайды.Ароматты карбонилді қосылыстар суда нашар ериді.Альдегидтер мен кетон қайнау темп спирт пен аминге қарағанда төмен,олар ассоциат түзбейді.
Сілтілік ортада ацетальдегид немесе метилкетон галогендермен әрекеттесіп галоформдар(хлороформ,бромоформ,иодоформ)түзеді.
Құмырсқа альдегиді (формальдегид) HCOH-өткір иісті,газ зат.спиртте суда жақсы ериді.Медицинада 40% ерітіндісі формалин алу үшін қолданылады.
Сірке альдегиді (Ацетальдегид) CH3COH-қайнау темп төмен,суда басқа еріткіштерде жақсы ериді.Органикалық заттарды синтездеу үшін қолданылады.Ацетон CH3COC3-өнеркәсіпте сірке антигидридін алу үшін қолданылады.
Билет 2
1.Катализ және оның түрлері. Қышқылдық-негіздік катализдің биологиялық ролі. Ферменттердің құрылысы мен ерекшеліктері. Ферментативті реакциялардың кинетикасы. Ферменттативті катализдің биологиялық ролі.
Реакция жылдамдығына әсер ететін 4-ші фактор – катализатордың қатысуы. Катализатор деген-з реакцияға шығынсыз қатысып, оның жылдамдығын өзгертетін зат.Катализатор қатысуымен жүретін реакцияларды каталитикалық реакциялар, ал олардың жылдамдығының өзгеруін катализ д-ді.Катализатордың әсерінен реакция жылдамдығы артса, оң катализ, кемісе – теріс катализжүреді. Реакция жылдамдығын төмендететін катализаторды ингибитор, арттыратын кат-ды – активтеуші д-ді.
Әрекеттесуші заттар мен катилизатор бірдей агрегаттық күйде алынса, гомогендік катализ, әр түрлі агрегаттық күйде алынса гетерогендік катализ.
Тірі орг-ң катализаторлары фермаенттер деп ат-ы. Олардың қатысуымен микрогетерогендік катализ жүреді. Химиялық табиғаты бойынша ферменттер жай ж/е күрделі белоктар болып таб-ы. Жай белоктарда актив орталық қызметін әр түрлі функционалдық топтар атқарады / - NH2 , - OH , - COOH , - SH ,т.б./. Күрделі белоктарда актив орталықтар – металл атомдары, витаминдер ж/е басқадай белок емес бөлшектер.
Ферменттердің ерекше қасиеттері болады:
Металл катализаторларынан 106 – 109 есе активті.
Өте талғамды, себебі ферменттің молекуласындағы белоктың пішіні тек бір заттың пішініне сәйкес келіп, соны ғана активтендіреді.
Ферменттер тек 500 дейін актив болады, температураны одан жоғарлатса белок денатурацияға ұшырайды.
Әрбір фермент сыртқы ортаның белгілі қышқылдығында ғана актив болады, қышқылдық және сілтілік ортада фермент белогының тегі өзгеріп кетеді.
Фермент реакцияға кіретін затқа бірнеше актив орталықтарымен әсер етіп, онымен аралық қосылыс түзу арқылы реакцияның активтендіру энергиясын төмендетіп, реакцияны өте тез жүргізеді.
Әр түрлі заттарды қосып ферментті актифтендіруге ж/е активтігін кемітуге болады. Ферменттердің қасиеттерін зерттеу гормондық дәрілерді ; суыққа , шөлге төзімді дақылдарын алуға , малды тез тойындыруға жол ашады.
Барлық катализаторлардың әсері – реакцияның активтендіру энергиясын төмендету , басқа сөзбен айтқанда , энергетикалық баръердің биіктігін төмендету болып табылады.
α- Галогенқышқылдарды сілтілердің судағы ерітіндісімен қыздырғанда оксиқышқыл түзіледі. Өнеркәсіпте осы тәсіл арқылы хлорсірке қышқылынан гликоль қышқылын алады.
2, Галоген туындылар және гидроксиқышқылдар. Оксоқышқылдар. Декарбоксилдеу реакциялары. Олардың биологиялық ролі.
Құрамында гидроксил және карбоксил тобы бар босылыстарды гидроксиқышқылдар д.а
ГЛИКОЛЬ қышқылы сүт қ алма қ шарап қ лимон қ
Құрамында альдегид н/се кетон тобы ж/е карбоксил тобы бар қосылыстарды – оксоқышқылдар дейді.
Оксо – тобының орналасуына бай-ты - α,β,γ – альдегидо -, н/се кето қышқылдар болып бөлінеді.
Декарбоксилдену – амин қышқылдарының организмде өзгеріске ұшырайтын биологиялық реакцияларының бірі – декарбоксилдену реакциясы.
Тірі организмде амин қышқылдарының декарбоксилдену реакцияларының 4 түрі анықталған.
Микроорганизмдерге тән ω-декарбоксилдену. Мысалы: аспарагин қышқылынан α-аланин түзіледі.
Трансаминдеу реакциясымен байланысты декарборсилдену
Екі молекуланың өзара конденсациялану реакциясымен байланысты декарбоксилдену
Негізінен декарбоксилдену реакциясы – коферменті пиридоксальфосфат болатын декарбоксилаза ферментінің қатысуымен жүріп, биогенді аминдер түзілетін реакция.
Билет 3
Бейэлектролит ерітінділері. Сұйылтылған бейэлектролит ерітінділерінің коллигативті қасиеттері. Диффузия. Осмос, осмос қысымы, Вант-Гофф заңы, тірі ағзадағы. Рауль заңы. Рауль заңдарының салдары. Электролит ерітінділерінің коллигативті қасиеттерінің ерекшеліктері. Изотоникалық коэффициент. Гипо-, гипер- және изотоникалық ерітінділердің медициналық практикада қолданылуы. Биологиялық жүйеде осмос және осмос қысымының ролі. Плазмолиз және гемолиз.
Бейэлектролиттер деп ерітіндісі не балқымасы электр тогын өткізбейтін заттарды айтамыз Мыс: эфир, спирт
Коллигативті деп еріген зат-ң табиғатына тәуелсіз, тек оның мольдік концентрациясына байланысты қасиеттерді айтады.
Сұйылтылған ерітінділер үшін мұндай қасиеттерге ерітінді үстіндегі қаныққан бу қысымының төмендеуі, қайнау темпер-ң жоғарылауы және қату темп-ң төмендеуі, осмос қысымы жатады. Коллигативті қасиеттерді зерттеу арқылы еріген заттың мольдік массасын, оның диссоциациялану не ассоциациялану дәрежелерін анықтауға болады.
Диффузия – молек-ң жылулық хаосты қозғалысы нәтижесінде затт-ң конц-сы жоғары бөліктен конц-сы төмен бөлігіне өздігінен өту үрдісі.
Осмос. Осмос – еріткіш молекулаларын өткізіп, еріген затты өткізбейтін жартылай өткізгіш қабық (осмометр) арқылы еріткіштің қозғалысы. Осмостың классикалық үлгісі төмендегі суретте осмометрдің қант ерітіндісін таза судан бөлуі ретінде көрсетілген. Ерітіндідегі су концентрациясы таза суға қарағанд төмен. Таза еріткіш жағынан алғанда мембрана арқылы су молекуласының диффузиясы ерітіндідегі су концентрациясын мембрананың екі жағынан да теңестіруге тырысуда. Алайда концентрацияларда өзгешелік бар кезде мембрана екі жағынан да осмостық қысымға түседі. Сыртқы ыдыстағы еріткіш пен осмометрдегі ерітінді арасында тепе теңдік күй орнайды. Мұндай тепе теңдік ке сәйкес келетін қысымды осмостық қысымы деп аталады. Осмос қысымы – осмосты тоқтату үшін ерітіндіге түсірілетін қысым. Сонымен осмос қысымы деп ерітіндіні еріткішпен тепе теңдік күйде ұстап тұру үшін осмометр ішіндегі ерітіндіге түсірілетін қысым.
Тірі табиғатта үнемі жасушаға және жасушадан судың осмостық қозғалысы жүріп тұрады. Егержасушаның өз ішіндегі қысымға өзі түскен ерітіндінің осмостық қысымы сәйкескелетін болса, онда жасуша құрамындағы сұйықтықтың көлемі өзгермейді, бірақсу екі бағытта да тең дәрежеде өтеді. Бұндай ерітінді изотоникалық деп аталады.
Вант-Гофф 1887ж мына заңды ашты: Ерітінд-ң осмос қысымы еріген зат идеал газ күйінде болып, сол темп-да ерітнід-ң көлеміндей көлем алып тұрғандағы туғызатын қысымына тең.
Ерітінд-ң қатуы мен қайнауын зерттеп, Рауль мына заңд-ды ашты.
Ерітінд-ң қайнау темп-ң жоғарылауы мен қату темп-ң төмендеуі еріт-ң молялдылығына тура тәуелді.
Гемолиз – сыртқы ортаға гемоглобин шығып, еріт-ң қызыл түске боялуы.
Олиго- және полисахаридтер, жіктелуі. Дисахаридтер. Дисахаридтердің (мальтоза, целлобиоза) түзілуі және құрылысы, циклотізбекті таутомерия. Дисахаридтердің (мальтоза, целлобиоза) тотықсыздандырғыш қасиеттері. Дисахаридтердің гидролизі. .Олигосахаридтер - құрамында 2,3,4,5,...10 моносахаридтер болатын көмірсулар тобы . Дисахаридтер: мальтоза, сахароза, лактоза; трисахаридтер, т.б. Полисахсридтер - моносахаридтердің қалдығы 10-нан жоғары болады.Полисахаридтердің 2 тобы бар: 1. Гомополисахаридтер: крахмал, гликоген. 2.
Дисахаридтер деп гидролиздегенде екі молекула моносахаридтерге ыдырайтын көмірсуларды атайды. Дисахаридтерге сахароза (тағам ретінде қолданылатын қант), мальтоза, лактоза (сүт қанты) және целлюбиоза жатады. Олардың жалпы формуласыС12Н22О11. Табиғатта ең көп тараған дисахарид- сахароза. Осы дисахаридтер гидролизденгенде келесі моносахаридтер түзіледі.
Сахароза +Н2О → глюкоза + фруктоза Лактоза +Н2О → глюкоза + галактоза Мальтоза+ Н2О → глюкоза + глюкозаМоносахаридтердің маңызды реакциясы болып сутектің көмегімен жүретін тотықсыздану реакциясы саналады. Олар көп атомды спирттерге айналады, оның ішінде сорбит пен ксилитке көңіл аударуға болады, себебі қант диабетімен ауыратын адамдарға қолданылады. Дисахаридтер моносахаридтерді сипаттайды, көптеген реакцияларға түсе алады: жай және күрделі эфирлер түзеді, глюкобион қышқылдарына дейін тотыға алады.Тотықсыздандырғыш қасиетін көрсеткен маңызды өкілдеріне мальтоза, лактоза, целлобиоза жатады, ал тотықсызданбайтын дисахаридтерге - сахароза жатады.Мальтоза - крахмалдың гидролиздену реакцияның нәтижесінде пайда болады. Мальтоза екі α-Д-глюкотеранозадан тұрады, бірінші молекуласын жартылай ацетальді тобына реакцияға түседі, екінші молекуласынан жай төртінші көміртегіндегі жай спирт тобы, арасында α-(1-4) гликозидтік байланыс пайда болады, екінші молекуласында жартылай ацетальді сақталады.Мальтозаның дәмі тәтті. Альдегидтерді және спирттерді сипаттайтын бүкіл реакцияларға түседі. Тотықсыздандырғыш қасиет көрсетеді.Целлобиоза-целлюлоза немесе клетчатка деген полисахаридтің жартылай гидролиздену реакциясының нәтижесінде пайда болады. Екі β-Д глюкопираноздан тұрады, арасында β(1-4) гликозидтік байланыс болады, целлобиозада тотықсыздандырғыш қасиет көрсетеді.
Билет 4
1) Бренстед-Лоуридің протолиттік теориясы. Судың иондық көбейтіндісі. Сутектік көрсеткіш рН. рН колориметриялық анықтау әдісі. Әлсіз және күшті электролиттердің рН және рОН.
Қышқыл-сутек катионнын беретін молекула н/се ион. Қышқыл протондар доноры. Мысалы: HСl H2SO4 H2О, NH4+, HSO4-
Негіз-сутек катионнын қосып ала алатын молекула н/се ион. Негіз-Протондар акцепторы. Мысалы: KOH, NH3, Са(ОН)2, Н2О, Сl-, СН3СОО-
Судың иондық көбейтіндісі-кез-келген сұйық ерітінділерде,температура тұрақты болғанда сутек және гидроксил иондарының концентрацияларының көбейтіндісі,тұрақты шама Су иондарнын көбейтіндісі температураның өзгерісіне тәуелді
KН2О=[H]*[OH]=10-14
Сутектік көрсеткіш- ерітіндідегі бос сутек иондарының концентрациясының теріс таңбамен алынған ондық логарифміне тең болатын ортаның қышқылдығының сандық сипаттамасы.
pH=-lg[Н+]
рНколориметрлік анықтау әдісі
Әсіз және кушти электролиттердің pH ж\е рOH
Су әлсіз электолитке жатады егер ерітінді
Кышкыл бейтарап сілтілік
[н]10ның -1дәрежесі –6 дәрекжесі [н]=[он] 10ның -7 дәрежесі [н]10нын-8-14 дәрежесі
[он] 10нын -8 дәрежесә мен -14 дәрежесі Рн=7 [он 10нын-1-6 дәрежесі
рН<7 рон=7 рн>7
рН1-6 Рн8-14
Рон>7 рон<7
Рн8-14 Рон1-6
2. Моносахаридтер және олардың классификациясы. Стереоизомерия. Моносахаридтердің маңызды өкілдері: галактоза, рибоза. Фишер және Хеуорс формулалары. Циклотізбекті таутомерия. Моносахаридтердің (галактоза, рибоза) химиялық қасиеттері. Аминоқанттар және олардың туындылары – нейрамин және сиал қышқылдары.
Моносахаридтер суда жақсы, спиртте нашар, ал эфирде мүлде ерімейтін қатты заттар. Моносахаридтер гетерофункционалды қосылыстар – полигидроксиальдегидтер немесе полигидроксикетондар. Құрамында альдегид тобы бар моносахаридтер альдозалар, ал кетон тобы бар моносахаридтер кетозалар деп аталады.
Көміртегі тізбегінің ұзындығына карай моногсахаридтер - триозаларга ,тетрозаларга, пентозаларга, гексозаларга болинеді.
Стереоизомерия-оптикалык изомерия б.т. Моносахаридтердің молекуласында ассиметриялык төрт орынбасарлары төрт трли комиртек атомдары бар б.т. Оларды хиралдык орталыктар дейди
Стереоизомерлер - атомдардың және атомдар тобының кеңістікте орналасуымен ерекшеленетін изомерлер.
«Хиральділік» сөзі (ағылшынша chirality, грекше. χειρ — қол) екі заттың айнадағы көрінісі түрінде болатын, кеңістікте бір біріне сәйкес келмейтін деген сөзді білдіреді.
Моносахарид манызды өкілдері
Моносахаридтер Фишерь проекциясы б\ша жазылады
1,көміртек қанкасы тігінен орналасады
2,асссиметриялык комиртек атомдары корсетилмей нуктемен берилед
Хеуорстың перспективалык формуласы моносахаридтерді дурыс бейнейді Хеуорс б/ша моносахарид моносахарид горизанталь жазыктыкта орналаады .
Тутомерия-органикалык косылыстарды молекулаларындағы атомдардың өзара кайта топтасуы нәтежиесіндегі динамикалык тепе-тенді
Аминокканттар нейрамин сиал кышкылдары
Билет 5
1.Буферлік ерітінділердің сиымдылығы, оған әсер ететін факторлар. Қанның буферлік жүйелері. Биологиялық сұйықтықтардың қышқылдық – сілтілік тепе-теңдігі. Ақуыз буфері.Ағзадағы биологиялық процестерге рН әсері.
Буферлі ерітінділердің сыйымдылығы –буферлік ерітіндіге кушти кышкыл немесе кушти негіз косканда оның реакциясының ортасының өзгерісіне карсы әрекетке кабілеттілігін сипаттайтын шама.
Ерітіндінің буферлік сыйымдылығы-бір литр буферлік ерітіндінің рн мәнін бір бірлікке озгерту ушин косылатын кушти кышкылдың н/се кушти негіздің мол-эквивалеттінің сандык мәніне тең шама.
Буферлік сиымдылыкка әсер етуші факторлар: Компоненттердің концентрациясы; Компоненттердің өзара қатынасы.
Биологиялық сұйықтықтардың қышқылдық – сілтілік тепе-теңдігі
Қышқылдық буферлер – әлсіз қышқыл мен оның күшті негізбен әрекеттескенде түзілген тұзынан тұратын ерітінділер.
Сілтілік буферлер - әлсіз негіз мен оның күшті қышқылмен әрекеттескенде түзілген тұзынан тұратын ерітінділер.
Гендерсон – Гассельбах теңдеуі:
Қышқылдық буферлер үшін: рН = рКа - lgCa Va Cs VsСілтілік буферлер үшін: рН = 14 - рКа + lgCa Va Cs VsКанның буферлік жуйелері

Биологиялық суйыктардын кышкылдык –сілтілік тепе-тендігі
Адам ағзасында өтетін физиологиялык биохимиялык процестердегі ішкі ортадағы рн турактылығын реттеп отырады оны гомеостаз дейді. Гомеостазис манызды жағынан ағзадағы әр юбір суйыктык ушин н тың ыңғайлы концентрациясын сактап туруға умтылу. Суйык ортанын кышкылдығын сактап туру адам ағзасының кызметі ушин манызы орасан 1 н иондары коптеген биологялык айналымдарда католиттік кызмет аткарады2 ферменттер ж\е гармонда тек белгілі рн мәндерінің аралыгында биологиялык активтиликті корсетед 3н иондарынын концентрациясын өзгетткен өзі каннын талшык аралык суйыктын осмос кысым шамасына әсер етеді.
Акуыз буфері
Ақуыз амин қышқылдарынан тұрады. Негізінен бейтарап амин қышқылдары маңызды орын алады:
R-CH-COO- + OH- ↔ R-CH-COO- + H2O
│ │
NH3 NH2
R-CH-COO- + H2O ↔ R-CH-COO- + H2O
│ │
NH2 NH3
Cонымен ақуыздың буферлік әсері оның құрамына кіретін амин қышқылдарын амфотерлік қасиетіне негізделген
Ағзадағы биологиялық процестерге рН әсері.
2. Альфа-амин қышқылдарынан пептидтердің түзілуі. Пептидтік топтың құрылысы. Пептидтердің гидролизі. Ақуыздардың біріншілік құрылымы. Ақуыздардың гидролизі. Ақуыздардың екіншілік, үшіншік, төртіншілік құрылымы.
Альфа аминкышкылдарынан пептидтердің тузілуі
Бір амин қышқылы –СООН тобының және екінші амин қышқылының –NH2 тобының есебінен су молекуласының бөліп шығары, пептидтік байланыс арқылы өзара байланысып пептид түзеді.

Пептидтік байланыстың бар екендігін ақуызға биурет реактивін қосу арқылы дәлелдеуге болады. Реакция нәтижесінде күлгін көк түске боялады. Пептидтік байланыс арқылы бірнеше амин қышқылдары ди-, три-, тетра-, пента-... полипептид түзеді. Ақуыздық полипептид тізбегінің жалпы формуласы :

Альфа аминкышкылдары суда ертитін кристалдщык заттар Олардың көбінін тәтті дәмі бар Тірі ағза ушин альфа аминкышкылдарының негізгі көзі тағамдық аксылдар баолып табылады

Акуыздардын біріншілік курлымы - аминкышкылдары белгілі бір ретпен тәртіппен өзара пептидттік байланыс аркылы тізбек құрауы.

Полипептидтердің тізбекті орналасуының екі турі бар
Глобулярлы акуыз - ұзындыңы мен енінің катынасы 1;10 шар тәрізді, жақсы ериді
Фибрилярлы - ұзындығы мен енінің катынасы 1:100, 1:1000 катынасы жіп тәрізді, ерімейді
Бұл акуыздын екіншілік курлымы
Кеністікте полипептидттік топтардын арасында тузілетін әлсіз сутектік байланыстар аркылы α-спираль немесе β- катпар турде орналасуы .
α-спираль:

β- катпар

Акуыздын ушіншілік курлымы бір-біріне жакын орналаскан радикал топтары аркылы өзара әрекеттесіп туз тузуші Вандер-Ваальстік әректтесулерге тусип кеністікте орналаскан полипептидттік тізбектің беріктігін әрі карай артттыра туседі .

Акуыздын төртінші ретті курлымы молекула салмактары 50000 д астам көптеген акуыздар олигомерлі акуыз катарына жатып екі немесе одан да коп полипеппидті тізбектен ягни протомерлерден турады

6-билет
1, Медицинада күкірт қосылыстарының қолданылуы. Медицинада хлоридтердің, бромидтердің, иодидтердің және фторидтердің қолданылуы. Йодтың, хлордың және хлорлы әктің бактерицидтік әсері. Фтор құрамды тіс пасталары. Тірі ағза үшін галогендердің ролі.
Күкірт. Ағзада энергия тасымалдау қызметін атқарады.Жануарлар мен адам ағзасында күкірт цистеин және метионин сияқты аминқышқылдарының құрамында болады. Медицинада қолданылуы: 1.тазартылған күкірт іш жүргізетін дәрі ретінде, сықпа(паста), маздар құрамына ендіріліп, емдеуде қолданылады.2.кальций, барий, натрий сульфаты түрінде қолданалыды.
Хлор.Негізгі биогенді элементтердің бірі.Асқазан сөлі мен плазманың түзілуіне,ферменттердің белсенділігінің артуына қатысады.газ түріндегі хлор өте улы.Медицинада қолданылуы:1.сұйытылған тұз қышқылы(8%-тік) асқазан сөлінде қышқыл жетіспегенде қолданылады.2.кальций, калий, натрий хлориді 3.СаOСl2 хлорлы әк дезинфекциялаушы зат ретінде қолданылады.Бром.Медицинада аммоний,калий және натрий бромидтері қолданылады.Йод.Адам мен жануарлар үшін керек микроэлемент болып есептеледі.Адам ағзасында йод мөлшері(25мг) жартысынан кобі,онда ол тироксин гормонының құрамына енеді.Йодтың буы улы.Медицинада қолданылуы:радтоактивті йод эндемиялық зоб ауруын емдеуде қолданылады.Йодтың спиртті ерітіндісі 5% немесе10%-тік антисептикалық зат ретінде қолданылады және ішуге атерескелерозда 5%, 1-10 тамшы беріледі.
Фтор.Тіс және сүйектің негізгі қатты бөліктерінің түзілуіндегі минералды зат алмасу прцесіне қатысады.Тіс және сүйекте фтор фторопатит(Са5(РО4)3F) түрінде болады. Адам фторды ішетін судан қабылдайды.Егер ішетін суда фтор жеткіліксіз болса, онда тіс эмалдары бұзылады.Тіс кариесінің негізгі емі суды фторлау.Бос күйіндегі газ тәрізді фтор улы.Медицинада натрий фториді(NaF) қолданылады.Ол тіс пастасы құрамына ендіріледі(кариесті емдеу үшін)
2. Моносахаридтер және олардың классификациясы. Стереоизомерия. Моносахаридтердің маңызды өкілдері: манноза, фруктоза. Фишер және Хеуорс формулалары. Циклотізбекті таутомерия. Моносахаридтердің (манноза, фруктоза) химиялық қасиеттері. Аминоқанттар және олардың туындылары – нейрамин және сиал қышқылдары.
Моносахаридтер суда жақсы, спиртте нашар, ал эфирде мүлде ерімейтін қатты заттар. Құрамында альдегид тобы бар моносахаридтер альдозалар,кетон тобы бар қосылыстар кетозалар
Көміртегі тізбегінің ұзындығына байланысты моносахаридтер - триозаларға, тетрозаларға, пентозаларға, гексозаларға бөлінеді.Стереоизомерлер - құрамы мен құрылысы бірдей бірақ атомдарының кеңістіктегі орналасу айырмашылығы бар изомерлер.Олар энантиомерлерге және диастереомерлерге бөлінеді.Түзу сызықты монозалардың Фишерлік проекцияларында корбоксил тобын жоғарғы жағынан орналастырып, жоғарыдан төмен қарай нөмірлейді.

Фруктоза гексозалардың өкілі CH2OH
Фишердің проекциялық формуласы және Хеуорс формуласы

Аминқанттар гидроксил тобының орнына амин тобы бар, олар негіздік қасиеттерге ие және қышқылдармен жақсы кристалданатын тұздар түзеді.Маңызды аминқанттар:Д - глюкозаның және Д - галоктазаның 2аминқанттары.
Нейрамин қышқылы-табиғи қосылыс. Малдардың денелерінде және кейбір вирустар мен микроорганизмдердің құрамында N жәнеN. О қышқылданған немесе метилденген туынды түрінде кездеседі.
Сиал қышқылы бірнегіздік полиоксиамин қышқылдары, нейрамин қышқылының туындысы.
Таутомерия - екі немесебірнеше изомерлердің бір біріне оңай ауысатын изомерия құбылысы.
7-билет. 1. Электролиттік диссоциация теориясы. Оствальдтің сұйылту заңы. Күшті электролиттердің теориясы. Тірі ағзадағы электролиттер. Қышқылдық-негіздік тепе-теңдік.
Оствальдтың сұйылту заңы ?
Олиго- және полисахаридтер, жіктелуі. Дисахаридтер. Дисахаридтердің (лактоза, сахароза) түзілуі және құрылысы, циклотізбекті таутомерия. Дисахаридтердің (лактоза, сахароза) тотықсыздандырғыш қасиеттері. Дисахаридтердің гидролизі.
2. .Олигосахаридтер - құрамында 2,3,4,5,...10 моносахаридтер болатын көмірсулар тобы . Дисахаридтер: мальтоза, сахароза, лактоза; трисахаридтер, т.б. Полисахсридтер - моносахаридтердің қалдығы 10-нан жоғары болады.Полисахаридтердің 2 тобы бар: 1. Гомополисахаридтер: крахмал, гликоген. 2. Гетерополисахаридтер: гетерогликондар, гиалурон қышқылы, хондроитинсульфат, дерматансульфат, кератонсульфаттар. Гетерополисахаридтер. Көмірсулардың маңызды бұл топтарының өкілдеріне хондроитинсульфаттар, гиалурон қышқылы, гепарин т.б. жатады.
Мальтоза целлобиоза
8 билет.
1. Биогенді d-элементтер үлкен периодта I-VIII қосымша топшларында, s- және  p- элементтерарасында орналасқан;
Сыртқы d-қабат алдындағы орбитальдар толтырады;
Ішкі қабаттарында бір-екі 2 s-электроннан болады.
Хром-микроэлемент (ағзадағы мөлшері 10 -5 дәрежесі ) Cr
Металды хром улы емес. Cr (III) және Cr (VI) қосылыстары денсаулық үшін улы, қауіпті.
Хром иондарының биологиялық ролі: көмірсулардыңалмасу процесіне қатысу, ақуыздардың алмасупроцесіне қатысу.
Марганец-микроэлемент (мөлшері 1,6*10 -5 дәрежесі) Mn
Биологиялық ролі: көптеген ферменттерді (аргиназа, холинэстераза, пируваткарбоксилаза) белсендіру, қанұю процестерін жақсарту, антиденелерді өндірудіжеделдету, қандағы қант мөлшерін төмендету, атеросклероз дамуын тежеу, бала ағзасыныңқалыпты дамуы және өсуін қамтамасыз ету, Свитаминінің синтезіне қатысу.
Темір-микроэлемент мөлшері (7*10 -3 дәрежесі) Fe
Биологиялық маңызы: оттекті өкпеден ұлпаларғатасымалдаушы болып табылатын гемоглабинніңбелсенді орталығы, ұлпалардың тынысынқамтамасыз ететін- миоглобиннің, цитохромдардың, каталазаның белсенді орталығы.
Кобальт-микроэлемет (мөлшері 2*10 -6 дәрежесі CoБиологиялық маңызы: қан ұю процесінде маңыздырқль атқаратын В12 витаминінің негізгі құрамдасбөлігі, бұлшықтық ақуыздардың түзілу процестерінеқатысу, А және К витаминдерінің қорын үлкейтугеқатысу, қалқанша без қызметін ширату, көмірсуларалмасуын реттеу, ферменттердің синтезіне қатысу.
Молибден-микроэлемент (мөлшері 10 -3 дәрежесі) Mo
Биологиялық ролі: пуринді негіздерді несепқышқылына дейін ыдырауды катализдейтінферменттердің (ксантиноксидаза жәнексантиндегидрогеназа) белсенді орталығы болыптабылады, өсу және даму процестерін ширатады.
2.Олигосахаридтер – молекуласындагликозидті байланысқан 2-ден 10-ға дейін моносахарид қалдықтары болатын көмірсулар.[1] Қалдықтар санына байланысты олигосахаридтер дисахарид, трисахарид, т.б. болып бөлінеді. Олигосахаридтер бос күйінде көптеген өсімдіктерде (мысалы, қызылша мен қант құрағында сахароза), сиыр сүтінде (дисахарид, лактоза), ана сүтінде (гексасахаридтер) кездеседі. Олигосахаридтер түссіз, қатты (балқу температурасы нақты емес) немесе тұтқыр сұйықтықтар; суда ерігіштігі молекула массасы мен құрылым жүйеленіміне тәуелді. Олигосахаридтер полисахаридтердіңгидролизінен алынады. Тамақ өнеркәсібінде қолданылады.
Полисахаридтер, гликандар — молекуласында гликозидті байланысқан 10-нан артық моносахарид қалдықтары бар көмірсулар. Полисахаридтердің молек. массасы бірнеше мыңнан (ламинарин, инулин) бірнеше млн-ға дейін (гиалурон қышқылы, гликоген) жетеді. Полисахаридтерге моносахаридтердің бір ғана түрінен немесе әр түрінен құралатын целлюлоза, крахмал, хитин, пектиндік заттар, гликопротеиндер, гепарин, т.б. жатады. Полисахаридтер сілтіге төзімді, қышқылда диполимерленеді, суда жақсы ериді. П-дің биологиялық маңызы әр алуан.[1]Полисахаридтер табиғи жоғары молекулалы қосылыстар. Полисахаридтердің жалпы формуласы (С6Н10О5)n, көптеген моносахарид молекуласының қалдықтарынан тұрады. Макромолекуладағы моносахаридтер қалдықтары полисахаридтерде де оттек "көпіршесі" арқылы жалғасқан:
...R — О — R — О — R...
Өсімдіктер мен жануарлар ағзасында ферменттердің әсерінен фотосинтез нәтижесінде түзілген моносахарид молекулалары поликонденсацияланып, полисахаридтер түзіледі:
6СО2 + 6Н2О → С6Н12О6 + 6О2
nС6Н12О6 → (С6Н10О5)n + nH2O
Полисахаридтердің маңызды өкілі — крахмал мен целлюлоза
Полисахаридтердің 2 тобы бар: 1. Гомополисахаридтер. 2. Гетерополисахаридтер: гетерогликондар, гиалуронқышқылы, хондроитинсульфат, дерматансульфат, кератонсульфаттар.                                Гетерополисахаридтер. Көмірсулардың маңызды бұлтоптарының өкілдеріне хондроитинсульфаттар, гиалуронқышқылы, гепарин т.б. жатады. 
 І. Гиалурон қыш. І. Қышқылдық гликозамингликандар:
А
Гомополисахаридтер - биополимерлер, бір моносахаридтердің қалдықтарынан түзілген: крахмал, гликоген, клетчатка, пекті қышқылы, декстран.
9-билет.
1. Қатты және сұйық мембраналар негізіндегі ионоселективті электродтар, оларды биологиялық сұйықтықтардағы иондардың концентрациясын анықтау үшін қолдану. Редокс-электродтар. Потенциометриялық титрлеу. Биолого-медициналық зерттеулерде потенциометрияның қолданылуы.
Ионды сұрыптау электродтарының ашылуына байланысты соңғы кезе электрохимияның мүмкіндігі кеңейіп отыр. Ионды сұрыптау электродтарының потенциалы, барлық ерітіндідегі иондарға емес тек ионның бір түрінің қатысуына тәуелді болады, яғни сол ион үшін селекциялық болып табылады.
Ионды сұрыптау электродтары 3 топқа бөлінеді:1. Қатты мембраналы электродтар; 2. Ионалмасу типіндегі сұйық мембраналы электродтар; 3. Иондарды сұрыптап өткізетін, өзінде заряды болмайтын сұйық мембраналы электродтар. Биология ғылымында ионды сұрыптау электродтары K+, Ca2+, Na+ ж/е де басқа металл катиондарын, Cl-, Br-, S2-, NO3-, CN-, CNS- аниондарын анықтауға қолданылады. Редокс-электрод деп электрод құрамына енетін заттардың өзі реакйияға қатыспайтын, бірақ ерітіндідегі тотығу-тотықсыздану реакцияларында тек электрондарды тасымалдауға ғана қатысатын жарты элементтерді айтады. Потенциометрлік әдіс Н+ иондарының активтілігін ж/е рН анықтаудан басқа қышқылдар мен негіздердің жалпы концентрациясын анықтауға да қолданылады. Қышқылдар мен негіздердің концентрациясын бұл әдіспен анықтау потенциаметрлік титрлеу деп аталады.
2,Олиго- және полисахаридтер, жіктелуі. Полисахаридтер. Гетерополисахаридтер. Құрамы мен құрылысы. Полисахаридтердің биологиялық мәні.
Олигосахаридтер - құрамында 2,3,4,5,...10 моносахаридтер болатын көмірсулар тобы . Дисахаридтер: мальтоза, сахароза, лактоза; трисахаридтер, т.б. Полисахсридтер - моносахаридтердің қалдығы 10-нан жоғары болады.Полисахаридтердің 2 тобы бар: 1. Гомополисахаридтер: крахмал, гликоген. 2. Гетерополисахаридтер: гетерогликондар, гиалурон қышқылы, хондроитинсульфат, дерматансульфат, кератонсульфаттар. Гетерополисахаридтер. Көмірсулардың маңызды бұл топтарының өкілдеріне хондроитинсульфаттар, гиалурон қышқылы, гепарин т.б. жатады.
І. Гиалурон қыш.

ІІ. Қышқылдық гликозамингликандар:
А. Хондроитин-4-сульфат фор

Б. Дерматан-4-сульфат фор

ІІІ. Гепарин
10-билет
1.Сорбция - бірзаттыңекіншісінесіңірілуі. Әдеттеөзінебасқанысіңірушізатты-сорбент, ал оғансіңірілетінзаттысорбтивдепатайды.
Адсорбция - сорбенттіңбетінесіңірілупроцесі.
Абсорбция - сорбенттіңбүкілкөлемінесіңірілупроцесі.
Хемосорбция - хим-қ реакция қатысындажүретінсіңірілупроцесі.
Ионалмасу хроматография зерттейтінерітіндідегіиондарменадсорбенттегі- иониттегіиондарарасындағықайтымдыалмасуреакцияларынанегізделген.
Алмасатыниондардыңзарядынабай-тыиониттер: аниониттерге ж/е катиониттергебөлінеді.
Хроматография
-Амин қышқылдарыныңқоспаларыныңбөлінуі
-Дәрілікпрепараттардытазарту
-Витаминді, гормондардытазарту
-Ауру түрінболжау(диагноз)
Адсорбцияныңталғамдыққасиетінезаттардыажырату ж/е анықтауәдісі - хроматографиянегізделген.
Хроматография әдісіжүрумеханизмі б-шаадсорбциялық, бөлініптаралу, ион алмасухроматографияларынабөлінеді.
2) циклдің құрамына көміртегінен басқа бір н/е бірнеше гетероатомдары бар циклді органикалық қосылыстарды гетероциклді қосылыстар д.а.
Табиғатта бір н/е бірнеше гетероатомы бар бес және алты мүшелі гетероциклді қосылыстар кең тараған. Гетероатомның табиғатына қарай құрамында азот, күкірт, оттекті гетероциклдер болып бөлінеді.
Бір гетероатомы бар бес мүшелі гетероциклдердің өкілдері – пиррол, фуран және тиофен.
Пиразол - имидазолдыңизомері. 2 изомерлердіңхим-ққасиеттеріұқсас.Имидазолтәріздіпирозоламфотерліқасиетассоциаттартүзеді.

Имидозол - 5мүшелігетероуиклдің 1 ж/е 3 жағдайында 2 азотатомыорналасқангетероциклдіқосылыс. Оныңмолекуласында NH- қышқылдықтобыж/е -N= негізазотатомыболусебебіненсутектікбайланысар-лыбайланысатынмолекулаішілікауысуыноңайлатады.Оныңмаңыздытуындысы - гистидин.

гистидин
Пиримидин - 2 гетероатомыбар 6 мүшелігетероциклдер
пиримидин
Пурин
Синтетикалықжолменалынғанпирозолдыңмаңыздытуындысы - пиразолен-5ғ
Оныңнегізіненалынғандәрі-дәрімектер:
антипирин,
амидопирин,
анальгин.
Алкалоидтар — (араб.: alkali‎ – сілті және гр. eіdos – түр) — құрамында азот атомы бар табиғи текті органикалық негіздер; құрамында азоты бар сілті қасиетті органикалық зат; улы және емдік қасиеттері бар. (хинин кофеин никотин эфедрин анабазин т.б.).
Алкалоидтар алынатын зат атауының түбіріне “ин” жалғауы жалғанып аталады. Мыс., атропин (Atropa belladonna өсімдігінен алынған), стрихнин (Strychnos nux Vomіca өсімдігінен алынған).
Алкалоидтар туындыларының физиологиялық әсері күшті. Соған байланысты медицинада әр түрлі ауруларға қарсы дәрі ретінде кеңінен қолданылады (мыс., морфин, эфедрин, атропин, папаверин т.б.)
11-билет
Электрофорез-бұл сыртқы электр өрісінің әсерінен зарядталған коллоидты бөлшектердің қарама-қарсы зарядталған электродка карай багытталуы.
Электроосмос-сырткы электр өрісінің әсерінен жылжымайтын дисперсті фазамен салыстырмалы түрде дисперсті ортаның грануланың козгалысына карама-карсы багытпен электродка карай орын ауыстыруы.Практикалық маңызы зор:электрофорез аркылы белоктарды,нуклеин қышқылдарын т.б биополимерлерді фракцияларга бөлуге болады.Биохимиялық маңызды обьектілерді зерттеу үшін қағазда жүретін электрофорез әдісі жүреді.Электрофорез әдісін диагноз қоюға,организмге әртүрлі дәрі-дәрмектерді енгізу үшін де қолданады.Гельді электрофорезбен ақуыздың антигендік табиғатын,акуыз коспаларының құрамын,сандық мөлшерлерін оте дәл аныктауга мүмкіндік береді.
Коагуляция-бұл коллоидты бөлшектердің ірі агрегаттарға бірігу процесі.Жасырын коагуляция-седиминциялық тұрактылыгы сакталып,бөлшектердің іріленуі бойынша жүретін коагуляция процесінің бірінші сатысы.Айқын коагуляция-ерітіндінің көзге көрінетін өзгерістерімен жүретін,бөлшектердің іріленіп,седиментециялық тұрақтылығының жоғалуына байланысты туындайтын коагуляция процесінің екінші сатысы.Коагуляцияны тудыратын факторлар:электролиттерді қосу,температура өзгерісі,механикалық әсер ету,электр және магнит өрістерінін әсері,көрінетін жарықтың әсері.Коллоидтық қорғау-жогары молекулалы косылыстарды енгізу жолымен коллоидты бөлшектердің бетінде олардың бірігуіне кедергі келтіретін адцорбциялық-сольватты қабатты түзуі аркылы зольдің агрегативтік тұрактылыгының артуы
Дөрекі дисперсті жүйелер-бөлшектерінің өлшемі шамамен 10-10м болатын жүйелер.Фазалардың агрегаттык күйі бойынша жіктеледі:аэрозольдер,ұнтақтар-дисперсті ортасы газ тәріздес болатын жүйелер.Суспензияларэмульсиялар,көбіктер-дисперсті ортасы сұйық болатын жүйелер.Аэрозольдер-дисперсті ортасы газ тәріздес болатын дисперсті жүйелер:тұман,түтін,шаң,смог.Суспенсиялар-дисперсті фазасы-катты дене,ал дисперсті ортасы-сұйықтық болатын дисперсті жүйелер.Мысал:табиғи және жасанды су коймаларындагы су,ас қорыту процесінде барлык катты түрдегі тагам,дәрілік құралдар,косметикалық құралдар.Эмульсиялар-дисперсті фазасы мнг дисперсті ортасы өзара араласпайтын сұйықтық болатын бос дисперсті жүйелер.Мысалдар:табиги:сүт,жұмыртқа сарысы,шикі мұнай.Тагамдық және парфюмериялық(жакпа майлар,лосьондар)эмульсиялар.Мицелланың құрылысы күрделі.Ол қос электр қабатымен қоршалған ядродан тұрады.Ядро мицелланың негізгі массасын құрайды.
2) Нуклеозидтердің моно-, ди- және трифосфаттары. Нуклеозидциклофосфаттар – цАМФ, ц-ГМФ және ішкі жасушаның биореттегіштері.
Нуклеозидтер — азот негізі мен рибозадан (рибонуклеозидтер) немесе дезоксирибозадан (дезоксирибонуклеозидтер) тұратын қосылыстар. Олар пурин немесе пиримидин негіздерінің Ы-гликозидтері. Фосфокиназалардың әсерімен фосфорланып нуклеотидтер құрайды.
Азотты негіздер нуклеозид дезоксинуклеозид
аденин аденозин дезоксиаденозин
гуанин гуанозин дезоксигуанозин
тимин 5-метилпуридин дезокситимидин
урацил уридин дезоксиуридин
цитозин цитидин дезоксицитидин
БИЛЕТ № 12
1Полиэлектролиттер. Изоэлектрлік нүкте және оны анықтау әдістері. Доннанның мембраналық тепе-теңдігі. Қан плазмасы мен сарысуының онкотикалық қысымы. Тұздалып тұну, коацервация, оның биологиялық мәні. Сірілену. Синерезис.
Полиэлектролиттер. Изоэлектрлік нүкте және оны анықтау әдістері. Доннанның мембраналық тепе-теңдігі. Қан плазмасы мен сарысуының онкотикалық қысымы. Тұздалып тұну, коацервация, оның биологиялық мәні. Сірілену. Синерезис.
Изоэлектрлік нүкте – полимер-ғ өосынды заряды тең болғандағы рН мәні, ИЭН н/е рІ деп белгіленеді. Анықтау әдісі:
- Электрофоретикалық қозғалғыштығы б/ша –рН=ИЭН мәнінде ақуыз электр өрісінде қозғалмайды
- Желатиндеу жылд-ғы б/ша желатиндеу рН мәні ИЭН-не жуық ерітіндіде тез жүреді
- Коагуляциялану дәрежесі б/ша –рН мәні ИЭН-не жуық ерітіндінің айқын түрде лайлануы
- ісіну дәрежесі б/ша –рН мәні ИЭН-не жуық ерітіндіде минималды түрде ісінуі
Донның мембр-қ тепе-теңдігі – бұл жүйедегі қатысып отырған иондар түрлерінің біреуін де өткізбейтін мембрана арқылы бөлінген ерітінділер жүйесінде орнайтын тепе-теңдік.
Онкотикалық қысым – бұл қанның осмостық қысымының жоғары молекулалы қосылыстар, негізінен ақуыздардан туындайтын бір бөлігі.
Коацервация – бөлшектер бірікпей, ал олардың сулы қабаттарының бірігу процесі. Ол температураны н/е ерітінді құрамын өзгерткенде жүзеге асады, ерітінді компоненттерінің өзара ерігіштігінің төмендеуіне байланысты, ақуыздар ж/е полисахаридтер-ң сулы ерітінділері үшін тән.
Сірнелену (желатиндену) – бұл шекті ісіну н/е ерітндіден еріткіш бөлігінің булануының нәтижесінде полимердің (зольдің) сірнеге (гельге) өту процесі.
Синерезис – полимерден сұйық фазаның бөлінуіне байл/ты бастапқы пішінін сақтай отырып, сірне көлемінің кішіреюіне әкелетін оның кеңістіктегі құрылымдық торының қысылып ж/е тығыздалудың өздігінен жүретін қайтымсыз процесі.
2.Альдегидтер мен кетондар. Карбонилді топтың электрондық құрылысы. Нуклеофилді қосылу реакциялары: көгерткіш қышқылымен реакциясы, жартылай және толық ацетальдардың түзілуі, альдольдік конденсация. Осы процестердің биологиялық мәні.
.Альдегилтар мен кетондардеп құрамында карбонил тобы бар көміртек туындыларын айтады.
Оксотоп-
Альдегидтің жалпы фотмуласы:
Кетондардың жалпы формуласы:
Карбонил тобының көміртек және оттек атомдары Sp2-гибридтенген күйінде болады. Сондықтан карбонил тобы және онымен байланысқан атомдар бір жазықтықтың бойында жатады.
π-байланыс рz-орбитальдардың бүркесуі арқылы түзіледі. Оттек атомының бөлінбеген жұп электрондары Sp2-орбитальда орналасады, яғни рz-орбитальдарына тік бағытта және π-байланыспен қосарлануға түспейді. Карбонило тобының π-байланысы өзара байланысқан атомдардың электртерістіктерінің әртүрлігі салдарынан полярланған.

Көміртек атомы осы себептен электрофильді және нуклнофильді реагенттермен әрекеттеседі. Сондықтан оксоқосылыстарға, C=C байланысы әсерінен электрофильді қосылу реакциясына түсетін алкендерге қарағанда, нуклеофильді қосылу реакциялары тән.
Альдегидтер мен кетондардың электрондық құрылысы:

Альдегидтер мен кетондардың химиялық қасиеттері:
Спиртпен әрекеттескенде олар жартылай ацеталь және ацеталь түзеді


Жартылай ацеталь мен ацетальдың түзілу процестері қайтымды. Егер су мөлшері артыұ болса реакция солға, яғни альдегид пен спирттің түзілуі бағытына қарай ығысады. Ал егер спирттің артық мөлшері пайда болса, онда реакция оңға ацетальдың түзілу бағытына қарай ығысады.
Ацетальдау реакциясының маңызы. Ағзадан «бөгде» заттар ацетальдар түрінде бөлініп шығады. Мысалы, бауырдағы глюкурон қышқылы( циклді жартылай ацеталь) ағзада, дәрілік заттарды, амин қышқылының тасымалдануында пайда болатын көптеген гидроксил тобы бар заттармен ацетальдар түзеді.

БИЛЕТ №13
1, Буферлік жүйелер. Электролититік диссоциация теориясы және протолиттік теория көзқарасымен буферлік әрекет механизмі. Буферлік жүйелердің негізгі теңдеулері. Буферлік жүйелердің рН мәндерін Гендерсона-Гессельбах теңдеулерімен есептеу.
Биологиялық сұйықтарда ортаның қышқылдығы маңызды орын аплады.Су адамның артерия қаны плазмасының pH 0,2 –0,3 –ке ғана өзгерісі ауыр науқасқа ұшыратуы мүмкін
Адамның қан жүйесінде сутектік көрсеткішті реттеп отыратын арнаулы жүйелер бар,соның бірі буферлік жүйе .
Электролититік диссоциация заттың молекулаларының еріткіштің полярлы молекулаларымен электростатикалық әрекеттесуі барысында заттың иондарға ыдырау процесі.
Протолиттік буферлік жүйеле:
Сұйылтқанда
Аздаған мөлшерде күшті қышқыл қосқанда;рН тың мәнін тұрақты қалпында сақтайтын жүйе
Буферлік ерітіндінің сутектік көрсеткіші Гендерсон-Гассельбахтың теңдеуі арқылы анықталады. Бұл теңдеу б/ша әлсіз қышқылмен өлсіз негізбен ыдырау константалар қолданылыады.
Егер ерітіндінің иондық куші нольге тең боса , НА активтілігі бірге тең болған жағдайда :ас,

Қышқылдың буферлік жүйесінің сутектік көрсеткішін былай есептеуге болады:

Буферлік жүйелер дегеніміз сыртан әсері болғанда өзінің қандайда бір параметірінің шамасын өзгертпей тұрақты қалпында сақтайтын жүйелер. Ол адамның қанның жүйесінде сутек көрсеткішті реттеп отыратын арнаулы жүйелері бар, соның бірі буферлік жүйе. Буф жүй негізі қасиетінің бірі орта қышқылдын сілтінің қосылуына н/е Сүйылуына қарамастан сутектік көрсеткішті турақты етіп отыруб , бұл жүйенің құрамынна байланысты бірнеше түрге бөлінеді. 1.Әлсіз ыдырайтын қышқыл осы қышқылдын күшті негізбен түзетін тұзы (H CO Na HCO) 2.Әлсіз негіз осы негіздің күшті қышқылмен түзетін тұзы (NH OH NH HCL) 3.Амфотерлі ( HN CH COO ) Электролиттер ерткенде н/е балқытқанда иондарға ыдырайтын ж/е өз бойынан электір тоғын өткізетін заттар. Электорлиттін диссоциация заттын молекулаларының еркіштің полярлы молекулаларымен электростатикалық әрекеттесуі. Протолиттік буферлік жүйе сұйылтқанда Аздаған мөлшерде күшті қышқыл қосқанда РНтің мәнін тұрақты сақтайтын қалпында сақтайтын жүйе Протолит буферлік жүйелер жіктеледі. Қышқылдың буферлер ацетаты СН СООН СН СОО Na Негіздік сілтілік амалшақты NH OH NH CL Буферлік ертіндінің әсер ету механизмі ; Күшті қышқыл қосқанда HCL тұзбен CH COONa әрекеттеседі; нәтежесінде күшті қышқылға эквиваленті мөлшеріде әлсіз қышқыл түзіледі сірке қышқылының концентрациясы көбейеді ал диссоциациялану дірежесі төмендейді сондықтан да сутек иондарының концентрацясы ж/е ертіндінің рН ң өзгеріссіз қалады.
Гендерсон Гассельбах теңдеуі Қышқылдың буферлер үшін рН рКа pH=pKa-Lg Ca Va C C V
Сілтілік буферлер үшін PH=14-pKb-Lg C V . . C V
2РНҚ мен ДНҚ нуклеотидтік құрамы. Нуклеин қышқылдарының гидролизі. ДНҚ–ның екіншілік құрылымы. ДНҚ–ның биологиялық функциясындағы комплементарлық әсерлердің ролі. РНҚ түрлері.
2)ДНҚ нуклеоидтың құрамы пуримидиндік негіздердің саны приминдік негіздердің санына тең А+Г =Ц+Т Пуримидиндік негіздердің lшы орындардағы оксо топтардың санына тең демек А+Ц= Г+Т адининің саны цитозиннің санынна тең А+Т=Г+Т
Бұл ережеге кейбір РНҚ құрамы сәйкес келмеуі мункін.
РНҚ түрлері Организмде РНҚ рибосомалауда, жасушалардың протоплазмасында болады. Олар белоктың синтезіне тікелей қатысады. тРНҚ мРНҚ ж/е рРНҚ бөлігі болды.тРНҚ барлық РНҚдың 10-20 құрайды. Олардың құрамынна 78-80нуклвотидер кіреді.
ДНҚ ның екінші реттік құрылымы 1953. жылы америка ғалымдары генетик Дж.Уотсон ж/е агылшын физигі Ф.Крик модел бойынша ДНҚ қос полимерлік тізбектен тұрады ж/е бұл екі тізбектің бағыты біріне бір қарама қарсы. Әрбір тізбек .. нуклеотидтің әртүрлі орналасыунан тұрады. Бір тізбектегі нуклеотидтің орналасуы өз бетінше, емен еркін болса, екінші тізбектегі нуклеотитердің орны бірінші тізбектегі нуклеотидтердің орыннына тәуелді болады. ДНҚ тізбегіндегі нуклотидтер біріне бірі комплементарлық принципке негізделіп орналасқан.
БИЛЕТ № 14
Беттік құбылыстар. Жылжымалы фазалар шекарасындағы адсорбция. Гиббс теңдеуі. Беттік белсенді заттар (БАЗ). Беттік белсенді емес заттар (БАеЗ). Беттік қабатта адсорбталған молекулалардың бағытталуы. Жылжымайтын фазалар шекарасындағы адсорбция. Ленгмюр және Фрейндлих теңдеулері
Беттік құбылыстар-фазалардың бөліну бетінде жүретін және беттік қабаттың құрамы мен құрылысының ерекшелктерімен сабақтасқан процестер. Беттік керілу – бұл дененің бірлік беттік қабатына келетін Гиббстің бос энергиясымен өлшенетін шама. Беттік активтілік – бұл еріген заттардың еріткіштің беттік керілуін өзгерте алатын қабілетін сипаттайтын шама. Адсорбция - бір заттың екінші заттың беткі қабатына сіңірілуі. Десорбция – адсорбцияға кері процесс. Гиббс теңдеуі. Г=-C/RT* dδ/dC мұндағы - Г - адсорбцияланған зат мөлшері, моль/м2; C-еріген заттың молярлық концентрациясы, моль/л; R -универсалды газ тұрақтысы, 8,314 Дж/(моль*К) ; dδ/dC - беттік ативтілік, (Дж*моль)/моль
Беттік активті заттар (БАЗ) -бұл ерігенде реріткіштің шамасын азайтатын заттар.(мысалы, спирттер)
δ(ер-ді) ˃ δ0
δ˃0
g<0
Г<0
Беттік активті емес заттар(БАеЗ) - бұл ерігенде фазалардың бөліну бетінде еріткіштің беттік керілу шамасын өзгертпейтін заттар(Мысалы, қант, глюкоза)
δ(ер-ді) =δ0
δ=0
g≈0
Г=0
Беттік керілуді бөліну беті сұйықтық болған жағдайда, бет контурының ұзындық бірлігіне әсер ететін және фазалардың берілген көлемдерінде бетті ең кіші шамаға (минимумға) дейін жиыруға ұмтылатын күш ретінде де қарастыруға болады. Екі қоюланған (конденсацияланған) фазаның шекарасындағы беттік керілу, әдетте, фазааралық керілу деп аталады. Жаңа бетті түзетін жұмыс, зат молекулаларын дене көлемінен беттік қабатқа ауыстыру кезіндегі молекулааралық ілініс күшін жеңуге жұмсалады. Беттік қабаттағы молекулааралық күштердің тең әсерлі күшінің шамасы дене көлеміндегідей нөлге тең болмайды әрі ол ілініс күштері көбірек болатын фаза ішіне қарай бағытталады. Сонымен беттік керілу беттік (фазааралық) қабаттағы молекулааралық күштердің теңгерілмеуінің өлшемі болады.
Фазалардың жылжымайтын бөліну бетіндегі адсорбциясы.
Абсорбция – бұл заттың сорбенттің бүкіл көлемінде өздігінен диффузиясымен сабақтасып жүретін сорбция процесі.
Адсорбент - бүкіл көлемінде адсорбция жүретін зат
Адсорбат - бұл адсорбентпен адсорбцияланатын зат
Сорбция - бұл адсорбцияның, абсорбцияның және капиллярлық конденсияның қосындысы ретінде қарастыруға болатын күрделі физикко-химиялық құбылыс.
Десорбция- сорбцияға кері процесс.
Ленгмюр мен Фрейндлих теңдеулері Варенцова Карлова деген коллоидты химия ішінде 149-151 беттер
Сабынданбайтын липидтер қышқылдық және сілтілік ортада гидролизденбейді. Сабынданбайтын липидтер тек терпендер мен строидтар жатады. Терпендер изопреннің екі н/е оданда көп қалдықтарынан тұрады. Табиғатта көптеген өсәмдәктер терпендердің эфирлі майларынна бай. Терпендердің оттекті туындыларын терпеноидтар деп атайды. Терпендердің жалпы формуласы (Сбес Нсегіз )n Құрамында екі изопрен тобы бар терпендерді монотерпендер, үш сесквитерпендер, төрт, алты және сегіз ди, үш ж/е тетра терпен деп аталады. Стероидтар- табиғатта кең тараған органикалық қосылыстар, олардың құрылысының негізгісі циклді көмірсутек циклопентанпергидрофенантрен болып табылады. Стероидтардың құрамындағы X=OH, -OR ж/е басқада органикалық заттар кездеседІ. Стероидтарға холестерин, жүрек гликозидтері,гормондар т.б заттар жатады. Холестерин-бір аомды, қанықпаған циклді спирт, құрамында 27 көміртегі бар. Адам организмінде холестериннің 1/3 бөлімі бос күйінде болса, 2/3эфир күйінде кездеседі.
Клетка биомембранасының аққыштығын тұтқырлығын қамтамасыз ететін маңызды бір құрамды бөлігі. Көптеген горомондар, өт қышқылдары, Д витаминін құраушы витамин топтары осы холестериннен синтезделеді.
Стериндер өсімдік, жануарлар лепидтері құрамында болады. Мұндағы ең маңыздысы - хлоестерин стероиды гармондар биосинтезіне қатысады. D витаминдер тобы кальций алмасу процессін реттейді және омыртқалылардың сүйек қаңқасының құрылу процесіне қатысы бар. Өт спирттері мен өрт қышқылдары, омыртқалы ішегіндегі тағам, жем қортуына әсер етеді.
Стероидты гормондар-омыртқалы және кейбір омыртқасыз организмдердің маңызды гормондарының бірі. Олар көп клеткалы организмнің фундаментальды процестердің –қалыпты өсудің, адаптацияның, көбеюдің және метаболизмнің регуляторлары болып табылады.  Стероидты гормондар көбінесе бүйрек үсті безінің  қабығында , жыныс бездерінде холестериннен синтезделеді.
БИЛЕТ № 15
Химиялық термодинамика –биоэнергетика негізі. Организмде зат алмасу процестері мен энергия алмасуының өзара байланысы. Термодинамиканың негізгі ұғымдары (термодинамикалық жүйе, оның түрлері, фаза, компонент, күй параметрлері, күй функциялары).
Органикалық қосылыстардың негізгі кластары. Функционалдық топтар, органикалық радикалдар. Көмірсутектер. Радикалды орынбасу алкандардың негізгі химиялық қасиеті. Галогендеу және радикалды тотығу.
Құрамында 0,73 гамм НCl бар 250 мл ертіндінің молярлық концентрациясын есептеңіз.
Пропаналь мен метил спирті әрекеттескенде қандай қосылыстар түзіледі? Реакция теңдеулерін жазыңыз.
1.Тірі ағзалардағы өзара байланыс үздіксіз өтіп жатқан олрасан зор реакциялар жиынтығынан тұратын заттар алмасуын онымен қабат жүретін энергия алмасу процестерінен бөліп қарау мүмкін емес.
Химиялық темодинамика-химиялық энергияның басқа түрге, яғни электрлі, жылу, механикалық және беттік энергияларға айналу заңдылықтарын зерттейтін ғылым саласы
Жүйе-қоршаған ортадан ойша бөлініп алынған және онымен әрекеттесуде болатын дене не денелер тобы.
Термодинамикалық жүйе-қоршаған ортадан шыгайы не шартты түрде бөлінген, немесе өзара әрекеттесуші бірнеше денелер жиынтығы.
Оқшауланған жүйе-қоршаған ортамен энергиясымен де массасымен де алмаспайтын жүйе. М-лы: Бүкіл әлем, термостағы мұз.
Жабық жүйе- қоршаған ортамен энергиясымен алмасып, массасымен алмаспайтын жүйе. М-лы: жер шары, суыған тас.
Ашық жүйе – қоршаған ортамен энергиясымен де массасымен де алмасатын жүйе. М-лы: адамзат, өсімдік, жасуша, беті ашық ыдыстағы ерітінді.
Фаза – жүйенің басқа бөлшектерінен бөліну бетімен шектелген, кез-келген нүктесінді құрамы және қасиеттері бірдей болатын бөлшектер жиынтығы.
Компонент – тепе-теңдік жүйесінің тәуелсіз құрамдас бөлігі.
Жүйенің термодинамикалық тепе-теңдік күйі-уақыт аралығындағы жүйе қасиеттерінің кез-келген нүктедегі тұрақтылығы, энергия және зат алмасу процестерінің болмауы.
Жүйенің стационарлы күйі – қоршаған ортамен үздіксіз энергия көзі мен зат алмасу процестерінің нәтижесінде жүйе қасиеттерінің уақыт аралығындағы тұрақтылығы.
Термодинамикалық параметрлер- термодинамикалық жүйенің күйін сипаттайтын физикалық шамалар: масса (m), зат мөлшері (n), температура (Т), қысым (р), көлем (V), концентрация(C), тығыздығы(ρ), молярлық электрөткізгіштік(λ), ішкі энергия (U), энтальпия(Н), энтропия(S).
Негізгі параметрлер – шамасын тікелей өлшеуге болатын параметрлер. Оларға m, V,T,C жатады.
Экстенсивті параметрлер- шамасы жүйенің өлшеміне тәуелді және термодинамикалық жүйе бөлшектеріне пропорционалды параметрлер. Оларға m, V, n, H, G жатады.
Интенсивті параметрлер – шамасы жүйенің өлшеміне тәуелсіз параметрлер: T, C, λ, ρ.
Жүйе күйінің функциялары – бірден өлшеуге болмайтын, терм-қ жүйенің берілген бір уақыт мезгіліндегі күйін сипаттайтын өзге параметрлердің мәндерін қолдана отырып сәйкес математикалық формулалар арқылы ғана есептеп табылатын параметрлер. Оларға U, H, S, G жатады.
Зат алмасу (метаболизм) деп тірі ағзада өтетін барлық химиялық реакциялардың жиынын айтамыз. Зат алмасу нәтижесінде ағзаға қажет заттар түзіледі және энергия бөлінеді. Ағза мен сыртқы орта арасында әрқашан зат және энергия алмасуы үздіксіз жүріп отырады. Күрделі қоректік заттар ас қорыту мүшелерінде қорытылып құрылысы жай заттарға айналған соң ащы ішектен қанға және лимфаға өтеді. Қан және лимфа ағыны арқылы ұлпаларға жеткізіледі. Әр мүшенің жасушалары өзіне тән және өсіп-өнуіне қажетті қарапайым заттарды түзеді. Қоректік заттардың ыдырауынан пайда болған энергияны жасушалар әр-түрлі физиологиялық үрдістер үшін жұмсайды. 
Органикалық қосылыстардың негізгі кластары. Функционалдық топтар, органикалық радикалдар. Көмірсутектер. Радикалды орынбасу алкандардың негізгі химиялық қасиеті. Галогендеу және радикалды тотығу.
Қазіргі кездегі органикалық қосылыстар екі белгі бойынша жіктеледі:
-молекуланың көміртек қаңқасына байланысты
-молекуладағы функ-қ топтардың табиғатына бай-ты.
Органикалық қосылыстар:
1-Ациклді –алифатты-ашық тізбекті қосылыстар
-қаныққан
-қанықпаған
2-циклді-тұйық тізбекті қосылыстар
-карбоциклді-тұйық тізбек тек көміртек атомынан тұрады.
А)алициклді
Б)ароматты
-гетероциклді – тұйық тізбек көміртек және басқа элементтер атомдарынан тұрады.
Ациклді қосылыстар- тармақталған және тармақталмаған ашық тізбектен тұрады. Ациклді қосылыстар қаныққан және қанықпаған болып екіге бөлінеді.
СН3-СН3 СН2=CН2 СН≡СН СН2=СН-СН=СН2
СН3-СН-СН3 СН3-СН-СН3 СН3-С=СН-СН3 CH3-CH=O
׀ ׀ ׀
СН ОН Сl
Карбоциклді қосылыстар – тұйық тізбек тек көміртек атомынан тұрады. Карбоциклді қосылыстарға ациклді және ароматты молекулалар жатады.
Ациклді қосылыстар-тұйық тізбекті қосылыстар (циклоалкандар). Алициклді қосылыстардың қарапайым өкілі –циклопропан.
Циклопропан Циклобутан Циклопентан Циклогексан
Функционалдық топ Кластың аталуы
Кластың жалпы формуласы
Формуласы Аталуы Көмірсутектер R-H
-F, -Cl, -Br, -I, -HaI Галогендер Галогентуындылар R-HaI
-OH Гидрокси Спирттер R-OH
Ar-OH
Фенолдар R-OH R-O-R’
Ar-OH R-SH
-O- Окси Жай эфирлер R-NH2
-SH Меркапто Тиолдар R-NO2
-NH2 Амино Аминдер(біріншілік) R-CH=O
R-CO-R’
-NO2 Нитро Нитроқосылыстар R-COOH
-CO Карбонил Альдегидтер R-SO3H
Кетондар R-CH=O Ароматты қосылыстар – бір немесе бірнеше бензол сақинасынан тұратын тұйықталған қосылыстар. Мысалы: бензол, нафталин, антрацен және олардың тындылары.
бензол нафталин фенантрен
Гетероциклді қосылыстар-тұйық қосылыстар – тұйық тізбек көміртек атомынан және бір немесе бірнеше гетероатомнан (азот, оттек, күкірт) тұрады.

пиримидин
Органикалық қосылыстар құрылысы мен қасиетіне байланысты бірнеше класстарға бөлінеді. Органикалық қосылысты бірнеше кластарға бөледі. Органикалық қосылыстардың ең қарапайым класы көмірсутектер. Көмірсутектердегі сутек атомын басқа атомға немесе атом топтарына алмастырғанда басқа органикалық қосылыстардың кластары пайда болады.
Заттың химиялық өзгерістерінің негізгі бағытын анықтайтын және қандай класқа жататынын сипаттайтын атом немесе атом топтарын фукционалдық топ деп атайды.
Бір функционалдық тобы бар қосылыс монофункционалды(метанол), бірнеше бірдей функционалды тобы бар қосылыстар-полифункционалды(глицерин), ал бірнеше әртүрлі функционалдық тобы бар қосылыстар гетерофункционалды (сүт қышқылы) деп аталады.
СН3-ОН –метанол СН2(ОН)СН(ОН)СН2(ОН)-глицерин СН3СН(ОН)СООН-сүт қышқылы
Көмірсутектер- молекулалары көміртек пен сутек атомдарынан тұратын органикалық қосылыстар. Алкандар радикалды қосылыстар орынбасу механизмі арқылы жүретін реакция түзеді, оны Sn таңбасымен белгіленеді.
Галогендеу. Алкандар ультракүлгін сәулелену немесе жоғарғы темературада әсер еткенде галогендермен әрекеттескенде, құрамындағы бірден-бірнешеге дейінгі сутек атомдары галогенмен алмасқан аралас гомогенді туындылар түзеді.
СН3-СН3+Cl2 CH3CH2Cl+HCl
Сатылары:1.Ынталандыру-галоген молекулаларының бос екі радикалға бөлінуі жүреді
Cl:Cl 2Cl
2. Тізбектердің өсуі
Cl+CH3CH3 HCl+H3C-CH2
3. Тізбектердің үзілуі: Н3С-СН2+Cl2 H3C-CH2Cl+Cl
Cl+Cl Cl:Cl16-билет
1.Өзгерістер кезінде жүйе және оны қоршаған орта алғашқы қалпына келетін болса, өзгерістерді қайтымды термодинамикалық процесс дейді. Қайтымды процестерде темодинамикалық жүйе тепе-теңдік күйге ұмтылады, ол өзінің құрамын және қасиеттерін ұзақ мерзім өзгертпеуге тырысады. Табиғатта өз бетімен көбінесе қайтымсыз термодинамикалық процестер жүреді. Қайтымсыз процестер жүргенде жүйеде немес қор.ортада жойылмайтын өзгерістер п.б. М-лы: су оз бетімен тек төмен ағады, буланған сұйыұтық қайтадан ыдыстың үшіне жиналмайды, қартайған организм жасармайды. Қайтымсыз процестер термодинамиканың 2-ші заңына бағынады.
Өздігінен жүретін процесс-сыртқы факторлардың әсерінсіз жүретін термодинамикалық процесс.
Термодинамикалық қайтымсыз процесс – бұл жүйе бастапқы күйден соңғы күйге өтер аралықта үздіксіз тепе-теңдік күйде болатын процесс.
Қайтымсыз процесс – жүйені бастапқы күйіне сырттан энергия жұмсамай келтіруге болмайтын процесс.
Энтропия (S)- жүйенің ретсіздігінің сандық сандық мөлшерін көрсететін жүйе күйінің функциясы.
Больцман теңдеуі:
S=klnWi
Мұндағы, k- пропорционалдық коэф., Wi –термодинамикалық мүмкіндік, яғни жүйенің макрокүйіне сәйкес келетін микрокүйінің i саны.
Барлық жағынан мінсіз кристалдардың абсолюттік мәні нөлге тең болғанда энтропиясы да ең төмен шамаға, яғни нөлге тең болады. (S0=0)
Энтропияның шамасы артады
-температураны жоғарылатқанда
-Берілген қатар б-ша агрегаттық күйін өзгерткенде «кристалл-сұйық-газ»
Термодинаканың екінші бастамасының эквивалентті тұжырымдамалары :
-Жылу өздігінен суық денеден ыстық денеге ауыса алмайды. (Клаузиус-1850)
-Мүмкіндігі аз күйден мүмкіндігі көп күйге ауысатын жүйелер ғана өздігінен жүре алады.
-Оқшауланған жүйеде өз бетінше жүретін қайтымсыз процестер энтропия шамасының артуымен ғана жүре алады. (ΔS>0)
Математикалық өрнегі: ΔS≥Q/T
Гиббстің бос энергиясы (изобаралық-изотермиялық потенциал) (ΔG)-бұл жүйенің берілген процесте атқара алатын максималды пайдалы жұмысына абсолюттік мәні жағынан тең, таңбасы жағынан қарама-қарсы болатын термодинамикалық жүйе күйінің функциясы:
ΔG= -Amax
ΔG= ΔH-T ΔS
Процестің өздігінен жүру мүмкіндігінің шарттары:
- ΔG<0; ΔН<0; ΔS>0 (процесс өздігінен жүреді)
- ΔG>0; ΔН>0; ΔS<0 (процесс өздігінен жүрмейді)
- ΔG=0 (жүйе тепе-теңдік күйде болады).
2.Алкендер (Этилен көмірсутектері) Құрамында қанықпаған екі не үш байланысы бар қосылыстарды қанықпағандар деп атайды, өйткені мұндай қосылыстар құрамындағы жетіспейтін сутек атомдарының саны сәйкес екі не төрт орынбасарды қосып алады.
Жалпы фотмуласыCnH2n сәйкес және құрамында тек бір қос байланыс ғана бар қанықпаған қосылыстарды алкендер немесе олефиндер деп атайды.
Мұндай қосылыстарда σ-және π-байланыстары бірдей кездеседі, π-байланысының энергиясы 60ккал/моль, ал σ -80 ккал/моль. Демек, π-байланысы, σ-байланысынан әлсіздеу болғандықтан, ондағы реакцияға түсу үшін құбылыс кезіндегі шабуыл π жүйесіне бағытталған.
Алкен туындыларының электрофильді қосылу реакцияларының ерекшеліктері.
Марковников ережесін тек алкендердің өзіне ғана қолдануға болады, ал туындыларын қарастырсақ изомерлі интермедиаттардың тұрақтылығын бағалай білу қажет. М-лы: электроноакцепторлы тобы бар алкендерге НХ типті реагентті әрекеттестіретін болсақ, нуклеофиль әр кезде β-көміртегімен байланысқан болады.

Бұл құбылысты қарбкатионның α-көміртегі атомының аздаған оң зарядымекн тұрақсыздануымен түсіндіруге болады, ал ол оң заряд Ү тобына жататын көміртегі атомының зарядталуымен байланысты. М-лы: организмде α-,β-қанықпаған қышқылдардың гидротациясы β-оксикарбон қышқылдарының түзілуіне әкеледі.
R-HC=CH-COOH+HOH R-HC-CH2-COOH

OH
Май қышқылдарының β-тотығуы кезінде жүретін реакцияның бірі.
Алкиндер (Ацетилен көмірсутектері)
Жалпы фор-сы СnH2n-2 сәйкес және молекуласында бір немесе бірнеше үш байланысы бар қанықпаған көмірсутектерді алкиндер деп атайды.
Алкиндердің тек бастаушы өкілі ацетилен НС≡СН, оның гомологтары жүйелік және рационлады номенклатура б-ша аталады:
Радикалдары: СН3-С≡СН метилацетилен, пропин;
СН2=СН-С≡CH винилацетилен бутин-1, ен-3;
НС≡С- этинил;
СН3-С≡С- пропин-1-ил
Морковников ережесі бойынша алкиндердің гидрогалогендеу реакциясы жүреді.

Арендер (Ароматты көмірсутектер)
Қабысқан жүйесі бар, тұйық тізбекті, ароматтылық қасиет көрсететін қосылыстарды арендер д.а.
Осы тектес басқа қосылыстардың бәрін де бензолдың туындысы ретінде қарастырады. Ароматтылық дегеніміз қосылу реакциясына түспей, тек электрофильді орынбасу реакциясына бейім қасиетті айтамыз.

Бензол сақинасынаң санына сәйкес арендер моно және көпсақиналы болып б-ді. Көпсақиналы конденсацияланған және оқшауланған болып б-ді. Конд-ған түріне нафталин, антроцен, фенантрен, бензпирен жатса, оқшауланған түріне бифенил, дифенилметан жатады.
17 -билет
1. Реакция жылдамдығы
Хим р-я жылд-ғы – бұл бірлік көлемде (гомогендік р-лар үшін) н/се бірлік ауданда (гетерогендік р-лар үшін) бірлік уақыт ішінде әрек-тін мол-лар саны
Хим р-я жылд-ғы – бұл бірлік уақытта әрекеттесуші затт-ң н/се өнімнің концентр-ң өзгерісі
Хим р-ң орт жылд – берілген уақыт аралығындағы реакцияның жылд-ң орташаландырылған рөлі
Хим р-ң шынайы жылд – р-ң берілген уақыт шамасындағы (Δt>0) ж-ғы
Берілген N2+3H2=2NH3р-сы үшін екі түрлі түсінікте:
Р-я жылд-ғын берілген зат б/ша анықтау
Өлшем бірлігі:
W=[молек*см-3*с-1] н/се W=[моль*м-1*с-1]
Хим р-ң кинетик негізгі пастулаты (масс-р әрекеттесуші заңы) тұрақты темп-да әрбір уақыт сәтінде, хим р-ң жылд-ғы, стехиометриялық конц-ң көбейтіндісінде тура пропорционал
aA+bB+cC=dD+eE
реак-сы үшін:
К реак-ң жылд-ң конст
Ca, Cb, Cc– әрекеттесуші затт-ң конст-сы
a, b, c – әрекетт зат стехиометриялық коэф-рі
Реак-ң жалпы кинет реті (n) бұл типті теңдеудегі a, b, c дәреже көрсеткіштерінің қосындысы: n=a+b+c
Хим реак-ң әсер етуші фактор
Әрек-ші зат-ң табиғаты
Әрек-ші зат-ң концентрациясы
Температура
Катализатор-ң қатысы
Вант-Гофф ережесі температураны әрбір 10 градусқа көтергенде реак-я жылд 2-4 есе артады
Вант-Гофф ережесі-ң сәйкес теңдеуі (T2>T1) болғанда:
Мұндағы:
γ – р-ң темп-лық коэффициенті
t – р-ң жүру уақыты
Т – темп-ра
2. Спирттер – құрамында қаныққан көміртегі атомымен байланысқан бір н/се бірнеше гидроксил (ОН) тобы бар көмірсутек-ң туындылары
Жіктелуі:
1.Біратомды:
СН3-СН2-ОН – этанол
пропен-2-ол-1
2. Екі не үш атомды
НОСН2СН2ОН – этандтол 1,2
пропандиол- 1,2
ОН
пропантриол- 1,2,3
ОН
Хим-қ қасиеті:
Спирттер құрамында бірнеше реак-қ орталықтар бар, мұндай қасиеттің себебі, бөлінбеген электрон жұбы бар оттегі атомына б-ты:
β α
R-CH-CH2
HOH – қышқ орт-қ
Электрофильдік орталық. Нуклеофильдік n-негізді орт-қ
Нуклеофилдік орынбасу р-сы кезінде нуклеофилді субстратқа өзінің жұп электронның бірін, субстратпен байл түзеді
Спирттерде СН қышқ орт-ға бейтарап элиминдену реак-сы тән (. Бұл реак-я күшті қышқ орт-да жоғары темп-да өтеді
H HHH
H HHH
Алкилдеу бұл реакция спирттер әлсіз нуклеофилдік қасиет көрсетіп жай эфирлер түзеді. Алкилдеуші агенттер ретінде галоген туындылар, диалкилсульфаттар ж/е алкилсульфонаттар қолд-ды.Мыс: Вильямсон синтезі: Алдоксид галоген туындылармен әрек-де жай эфир түзіледі
CH3CH2ONa+CH3(CH2)3B3CH2O(CH2)3CH3
натрий бутил бутилэтил эфирі
этоксиді бромиді
18-билет
1)Екі н/е бірнеше заттардан тұратын, оның бірі н/е бірнешесі еріткіште еріп біркелкі таралған біртекті жүйені ерітінді д.а. Ерітінділер 3 агрегаттық күйде кездеседі:
Қатты
Газ тәрізді
Сұйық
Ерітінділердегі бөлшектердің мөлшеріне байланысты олар 3 топқа бөлінеді:
Шын ерітінділер, бөлшектердің мөлшері 1 мкм-нан кіші
Коллоидтық ерітінділер, бөлшектерінің мөлшері 1-100 мкм арасында
Жүзгін ерітінділер, оның бөлшектері микроскоппен, кейде жай козбен де көрінеді, мөлшері 100 мкм үлкен.
Ерітінділердің еріген зат-ң мөлшері б/ша жіктелуі:
- қанықпаған
- қаныққан
- аса қаныққан
Қанықпаған ерітінді – концентрациясы қаныққан ерітіндінің конц-нан жоғары болатын, берілген жағдайлар өзгеріссіз болғанда еріген заттың қ/ша мөлшерін еріте алатын ерітінді
Қаныққан ерітінді – еритін зат-і басымен динамикалық тепе-теңдік күйде болатын, заттың еру жылд-мен кристалдану жылд-ғы тең болатын ерітінді. Яғни, қаныққан ерітінді д/з берілген жағдайлар өзгеріссіз болғанда затты одан әрі еріте алмайтын ерітінді.
Аса қаныққан ерітінді – конц-сы қаныққан ерітн-ң конц-сынан жоғары болатын, тер-қ тұрақсыз ерітінді,
Кәдімгі не шын ерітінділерді, кейде иондық не молекулалық ерітінді д.а. Иондық ерітінділер – NaCl, Na2SO4, KCl. Молекулалық ерітінділер – глюкоза, мочевина, глицерин ерітінділер.
Ерігіштік деп берілген заттың қандай да бір еріткіште еру қабілетін айтамыз.
У.Генри мына заңды ашты: Тұрақты темп-да газдың еріткіштігі (Pc) берілген сұйықтың көлемінде оның ерітінді үстіндегі парциалды қысымына тәуелді: Pc=K*Pr
Сұйылтылған ерітінділер үшін Р20 орнына тәуелділік коэффициентін пайдаланады:
P=K*N2
Бұл теңдеу Генри заңы деген атпен белгілі. Ал тәуелділік коэффициенті Генри тұрақтысы деп аталады. Ол еріткіш және еріген зат табиғаттарына, сонымен қатар, темп-ға тәуелді.
Газдың судағы ерігіштігі онда электролит еріген кезде өте төмендейді. Сеченов газ ерігіштігі мен электролит арасындағы байланысты анықтады:
LgN°N = kc
Сеченов оттек және көмірқышқылының қанда еру заңдылықтарын зерттеген.
Ерітіндінің концентрациясы деп ерітіндінің белгілі бір салмақ мөлшерінде не белгілі бір көлемінде еріген заттың мөлшерін айтамыз.
2)Аммиак молекуласындағы бір н/е бірнеше сутек атомдары көмірсутек радикалдарына алмасуан түзілген органикалық қосылысты аминдер д.а. Аминдер құрамындағы көмірсутек радикалдарының санына байланысты біріншілік, екіншілік, үшіншілік, төртіншілік аммоний тұздары болып бөлінеді.
Физ.қасиеттері – төменгі аминдер -аммиакқа ұқсас иісі бар, төмен температурада қайнайтын газ н/е сұйық заттар. Ароматты аминдер суда нашар ериді. Алкилгалргенидпен аммиактың спирттегі ерітіндісін қыздырғанда амин түзіледі:
H3C-I + NH3 = H3C-NH2 + NaI + H2O
Хим.қасиеттері.
Тұз түзу. Аминдер қышқылдармен әрекеттескенде тұз түзеді де, күшті негіздердің әсерінен қайтадан бос аминдер түзіледі. Аминдер аммиак сияқты негіздік қасиет көрсетеді.
Аминдерді алкилдеу.
Аминдер мен алкилгалогенидтер әрекеттескенде, амин тобындағы сутегі атомдарының орнын алкил радикалдары басады. Бұл реакция аминдердің нуклеофилдік қасиетін көрсетеді.
CH3-NH2 + CH3I = [(CH3)2NH2]I¯Бір көмірсутек радикалымен байланысқан азо-тобы бар қосылыстарды диазоқосылыстар д.а.
Ароматты диазоқосылыстардың жалпы формуласы ArN2X, X- күшті қышқылдың анионы (диазоний тұздары) н/е ковалентті байланысқан топ, мысалы гидроксил тобы (диазогидроксидтер).
Құрамында 2 көмірсутек радикалмен байланысқан азо-тобы бар қосылыстарды азоқосылыстар (диазендер) д.а.
19-билет
Электр тогын өткізуде қабілетті, аз мөлшерлі концентрацияда иондары бар сұйық н/е қатты заттар н/е жүйелер электролиттер д.а.
Еріген заттардың иондарға ыдырау процесі электролиттік диссоциация д.а.
Электролиттердің иондарға ыдырау қабілеті сан жағынан диссоциацияның дәрежесі б-ша бағаланады. Эл.дис.дәрежесі дегеніміз – иондарға ыдыраған молекулалар санының бастапқы молекулалар санына қатынасы болып таб-ды.
Күшті электролиттерде түгелдей ионға ыдырайды. Барлық тұздар, көптеген органик және бейорганик қышқылдар мен негіздер к.э.-ге жатады (HCL, HBr, HI, HNO3,LiOH)
Олардың диссоциациялану дәрежелері 30 пайыздан жоғары болады. Күшті электролиттердің молекулалары сұйытылған ерітіндіде иондарға толығымен ыдырайды.
Тірі ағзаларда протолиттік процесстер заттар алмасуында, қанның қышқылдығын сақтауда т.б. физиологиялық сұйықтықтарда маңызды қызмет атқарады. Физиологиялық сұйықтықтарда электролиттердің болуы осмос қысымының шамасына, амин қышқылдарының, ақуыздардығ ерігіштігіне әсер етеді, ағзаны сусызданудан сақтайды, қанның қышқылдығын қажетті деңгейде сақтауда маңызды қызмет атқарады.
Электролиттік диссоциация дәрежесі мен диссоциация тұрақтысының өзара байланысы сандық түрде Оствальдың сұйылту заңы деп аталатын теңдеуімен беріледі:
K= α²*C1-αҚұрамында карбонил тобы бар қосылыстарды оксоқосылыстар н/е карбонилді қосылыстар д.а.
Карбонилді қосылыстарға альдегидтер мен кетондар жатады.
Радикалдың табиғатына байланысты альд. мен кетондар алифатты және ароматты болып б-ді. СnH2nO.
Карбонилді. Альдегидтер мен кетондар гидроксиаминмен әрекеттескенде – оксим түзіледі.
Альдегидтер мен кетондар әрекеттескен кезде гидрозан түзіледі.
Ж.Н. б-ша негізгі көмірсутек тізбек аталуына: альдегидтерге –аль, кетондарға -он жалғаулары жалғанады.
Биологиялық маңызы. ОРганикалық қосылыстарда альдегид тобының болуы, оларға наркотикалык ж/е дезинфекциялық касиет береді. Сондыктан альдегидтер мен кетондардын туындылары медицинада кеңінен қолданылады. М/ы: құмырска альдегидінің 40% сулы ерітіндісі формалин деп ат/ы, дезинфекциялау үшін ж/е анатомиялық препараттарды сақтау үшін қолд/ы. Гексаметилентетрамин( құмырсқа альдегидімен аммиактың әрекеттесу өнімі) уротропин деген атпен зәр жолдары ауруларына ем ретінде қолд/ы. Хлоральгидрат тыныштандырушы ж/е ұйықтататын дәрілік препарат. Ацетон адам организмінде қант диабеті кезінде патологиялық өнім ретінде түзіледі. Адам организмінде альдегидтерге тән альдольды конденсациялану реакциясы нәтижесінде лимон қышқылдары циклінің бастапқы реакциясы жүреді. Бұл реакция-ң көмегімен адам организмінің тіршілік көзі энергиямен (АТФ түрінде) қамтамасыз етіледі.
20- билет 1. Буферлік жүйелер дегеніміз сыртан әсері болғанда өзінің қандайда бір параметірінің шамасын өзгертпей тұрақты қалпында сақтайтын жүйелер. Ол адамның қанның жүйесінде сутек көрсеткішті реттеп отыратын арнаулы жүйелері бар, соның бірі буферлік жүйе. Буф жүй негізі қасиетінің бірі орта қышқылдын сілтінің қосылуына н/е Сүйылуына қарамастан сутектік көрсеткішті турақты етіп отыруб , бұл жүйенің құрамынна байланысты бірнеше түрге бөлінеді. 1.Әлсіз ыдырайтын қышқыл осы қышқылдын күшті негізбен түзетін тұзы (H CO Na HCO) 2.Әлсіз негіз осы негіздің күшті қышқылмен түзетін тұзы (NH OH NH HCL) 3.Амфотерлі ( HN CH COO ) Электролиттер ерткенде н/е балқытқанда иондарға ыдырайтын ж/е өз бойынан электір тоғын өткізетін заттар. Электорлиттін диссоциация заттын молекулаларының еркіштің полярлы молекулаларымен электростатикалық әрекеттесуі. Протолиттік буферлік жүйе сұйылтқанда Аздаған мөлшерде күшті қышқыл қосқанда РНтің мәнін тұрақты сақтайтын қалпында сақтайтын жүйе Протолит буферлік жүйелер жіктеледі. Қышқылдың буферлер ацетаты СН СООН СН СОО Na Негіздік сілтілік амалшақты NH OH NH CL Буферлік ертіндінің әсер ету механизмі ; Күшті қышқыл қосқанда HCL тұзбен CH COONa әрекеттеседі; нәтежесінде күшті қышқылға эквиваленті мөлшеріде әлсіз қышқыл түзіледі сірке қышқылының концентрациясы көбейеді ал диссоциациялану дірежесі төмендейді сондықтан да сутек иондарының концентрацясы ж/е ертіндінің рН ң өзгеріссіз қалады. Буферлік ерітіндінің сутектік көрсеткіші Гендерсон- Гассельбахтың теңдеуі арқылы анықталады. Бұл теңдеу бойынша әлсіз қышқыл мен әлсіз негіздің ыдырау константалары қолданылады. Гендерсон Гассельбах теңдеуіне сүйене отырып рН табамыз: pH=pKa+Lg * [HCO3-]:[H2CO3]2 Карбон қышқылдары- құрамында бір немесе бірнеше карбоксил тобы (-COOH) бар органикалық қосылыстарды карбон қышқылдары д.аСпирттермен карбон қышқылдары қышқылдық ортада нуклеофильдік қасиет көрсетіп,күрделі эфир түзеді:H+CH3COOH+C2H5OH------>CH3COOC2H5+HOH21 билет1Химиялық байланыс- атомдарды не молекулаларды бір-бірімен жаңа тұрақты құрылыммен байланыстыратын куштердің жиынтығы .Химиялық байланыс түрлері:коваленттік (полюсті ,полюссіз), иондық, сутектік, координациялық байланыстар.Ковалентті байланыс-атомдардың электрондардан ортақ электрон жұбын түзу арқылы байланысуы.Ковалентті полюсті-электртерістілігі әр түрлі атомдар арасындағы байланыс.Ковалентті полюссіз-электртерістігі бірдей атомдар арасындағы байланыс.Сутектік байланыс- сутек атомы мен электртерістілігі жоғары басқа бір атомның арасындағы коваленттік байланыс.турлері:молекула ішілік ,молекула аралық , Валенттік байланыс әдісі: 1)екіатомның сыртқы электрон қабатындағы жалқы электрондары жұптасып осы 2 атомғада ортақ ,екі атомның да ядроларын айналып журетін электрон жұбын түзу арқылы химиялық байланыс пайда болады .2)электрон жұбын түзуге спиндары бар қарама-қарсы болатын жалқы электрондар ғана қатыса алады.3)бір атомды екінщі атоммен байланыстыратын электрон жұбының саны сол атомның валенттілігіне сәйкес келеді.Молекулалық орбиталдар әдісі :1)молекула-бір тұтас бүтін жүйе және ондағы күллі электрондар сол молекулаға ортақ.2)молекуладағы электрон атомындағыдай бір ядроның өрісінде емес , молекула құрамындағы барлық ядролар өрісінде болады.3)молекуладағы әр электроға молекулалық орбиталь сәйкес келеді.4)молекулалық орбитальарға электрондардың орналасуы орбитальдар энергиясының өсуі реті бойынша , Паули принципі мен Гунд ережесіне сай өтеді . Атомдық орбитальдардың гибридтенуі-атомның пішіні және энергиялары әртүрлі орбитальдарының өзара араласып , бір пішіндес және энергиялары бірдей жаңа орбитальдарға айналуы . Түрлері:Sp-s және Р орбитальдарының қатысуымен түзілген орбитальдарды гибридтену д.а. (ацетилен)〖sp〗^2гибридтенуsp^3гибридтену
Билет № 23
2.Моносахаридтер-химиялық тегі б\ша көп атомды спирттерге жатады сонымен катар молекуласында альдегидтік н\се кетондық топ болады. ОСы себептен моносахаридттер кетозаларга тж\е альдозаларға болинеді
Көміртегі тізбегінің узындығына карай моногсахаридтер триозаларга ,тетрозаларга. Пентозаларга, гексозаларга болинед.
Стереоизомерия-оптикалык изомерия б.тМоносахарилтердің молекуласында ассиметриялык торт орынбасарлары торт трли комиртек атомдары бар б.тОларды хиралдык орталыктар дейди
Стереоизомерлер - атомдардың және атомдар тобының кеңістікте орналасуымен ерекшеленетін изомерлер.
«Хиральділік» сөзі (ағылшынша chirality, грекше. χειρ — қол) екі заттың айнадағы көрінісі түрінде болатын, кеңістікте бір біріне сәйкес келмейтін деген сөзді білдіреді.
АЛхиралдык орталыктары бар бирак симметриялы сызығы молекулалар хиралдык молекулалапр дейд
Моносахарид манызды өкілдері
Моносахаридтер Фишерь проекциясы б\ша жазылады
1,көміртек қанкасы тігінен орналасады
2,асссиметриялык комиртек атомдары корсетилмей нуктемен берилед
Хеуорстың перспективалык формуласы моносахаридтерді дурыс бейнейді Хеуорс б/ша моносахарид моносахарид горизанталь жазыктыкта орналаады .
Тутомерия-органикалык косылыстарды молекулаларындағы атомдардың өзара кайта топтасуы нәтежиесіндегі динамикалык тепе-тенді
Аминокканттар нейрамин сиал кышкылдары, глюкоза, дезоксирибоза хим қасиет
Билет № 22
2.Альфа-амин қышқылдарынан пептидтердің түзілуі. Пептидтік топтың құрылысы. Пептидтердің гидролизі. Ақуыздардың біріншілік құрылымы. Ақуыздардың гидролизі. Ақуыздардың екіншілік, үшіншік, төртіншілік құрылымы.
2Альфа аминкышкылдарынан пептидтердің тузілуі
Альфа аминкышкылдары суда ертитін кристалдщык заттар Олардың көбінін тәтті дәмі бар Тірі ағза ушин альфа аминкышкылдарының негізгі көзі тағамдық аксылдар баолып табылады

Акуыздардын біріншілік курлымы
Аминкышкылдары белгілі бір ретпен тәртіппен өзара пептидттік байланыс аркылы тізбек курады
Полипептидтердің тізбекті орналасуының екі турі бар
Глобулярлы акуыз узындыңы менг еннің катынасы 1;10 шар тәрізді
Фибряр лы узындығы мен енінің катынасы 1:100 1:1000 катынасы жіп тәрізді
Акуыздын екіншілік курлымы
Кеністікте полипептидттік топтардын арасында тузілетін. Әлсіз сутектік байланыстар аркылы альфа спираль вета катпар турде орналасуы
Акуыздын ушіншілік курлымы бір-біріне жакын орналаскан радикал топтары аркылы өзара әрекеттесіп туз тузуші вандер-вальстік әректтесулерге тусип кеністікте орналаскан полипептидттік тізбектің беріктігін әрі карай артттыра туседі
Акуыздын төртінші ретті курлымы молекула салмактары 50000 д астам көптеген акуыздар олигомер акуыз катарыена жатып екі н-се одан да коп полипеппидтті тізбектен ягни протомерлерден турады
Акуыздардын ерігіштігі олар суда жаксы ериді
24 Билет.
1 Сұрақ.Электродтық потенциал.Таза суға металл пластинкасын батыратын болсақ,активті металл иондары судың полюсті молекулаларымен әрекеттесіп,гидраттанған ионға айналып,суға өтеді де,металл мен судың жанасқан бетінде оң заряд пайда болады,ал металдың иондарынан айырылған беткі қабатындағы электрондары бос қалып,оны теріс зарядтайды.Міне осы теріс зарядталған қабат сұйықтықтағы оң иондар қабатымен электростатистикалық тартылыста болады,сонымен металл мен ерітіндінің түйіскен жерінде қос электрлі қабат пайда болады.Осы қабаттар арасындағы потенциалдар айырымын,металдың электродтық потенциалы деп атайды.Кез келген электродтың электрод потенциалын есептеу үшін Нернст теңдеуі қолданылады.Тотығу-тотықсыздану потенциалы-бұл фаза аралық шекарадан электрондардың өтуі жүретін тотығу-тотықсыздану реакцияларының нәтижесінде,электрөткізгіш-құрамында қосарланған тотыққын-тотықсыздынған жұбы бар ерітінді шекарасында пайда болатын потенциал айырмасы.Диффузиялық потенциал-бұл ерітінді фазалар бөліну бетінде иондардың бөліну шекарасы арқылы әр түрлі жылдамдықпен бағытталып өтуі нәтижесінде пайда болатын потенциалдар.Мембраналық потенциал-бұл мембрана-ерітінді фазаларының бөліну бетінде мембрананың тандамалы өткізгіштігінің салдарынан пайда болатын потенциалдар айырмасы.2 сурақ.Олигосахаридтер өсімдік және жануарлар ағзасында бос және байланған түрде кеңінен таралған. Олардың біреуі –биосинтездің соңғы өнімі есебінде өмірде маңызды орын алады( лактоза), басқалары биосинтез кезінде орталық өнімдер болып есептеледі(мальтоза). Олигосахаридтер гидролиз кезінде моносахаридтерге дейін ыдырайды. Олигосахаридтер д/з- құрамында 2-ден 10-ға дейін моносахарид мүшелері бар молекуланы айтады. Олигосахаридтер суда жақсы ериді, жақсы кристаоданады, тәтті дәмі бар, көмірсулардан тыс компоненттер болмайды. Олигосах-р құрамына кіретін моносах-р санына қарай: дисаха-р- биозидтер, трисах-р – триозидтер, т.б.болып бөледі. Биозидтер қарапайым олигосах-ге жатады. Фелинг сұйығына карай олигосах-ді тотығатын және тотықпайтын қанттарға бөледі. Олигосах-р күрделі қанттар түзу үшін конденсация кезінде 2 моносаз-ң гликозидті гидроксиді топтардан суды кетіру нәтижесінде пайда болатын олигосах-ді тотықпайтын деп атайды. Бұл олигосах-те тотыға алатын бос гликозидті гидроксил жоқ. Тотықсызданбайтын олигосах-р үшін атаудың соңы «пиранозид немесе фуранозид» деп аяқталады. Олигосахаридтер дисахаридтерден басталады, ал олар өзара орталарындағы су молекуласының бөлінуінен пайда болатын гликозидтік байланыспен байланысқан екі моносахарид қалдығынан тұрады. Гликозидтік байланыстың түзілуіне бір моносахаридтік молекуласының спирттік гидроксилі және екінші моносахаридтің гликозидтік гидроксилі қатысып, ал моносахаридтің біреуіндегі екінші гликозидтік гидроксил бос қалса, онда тотықсыздандыратын дисахаридтер (мальтоза, лактоза) пайда болады. Ал егер гликозидті байланыстың түзілуіне екі моносахаридтердің гликозидтік гидроксилінің екеуі де қатысса, онда тотықтыратын дисахаридтер түзіледіПолисахаридтерді полиозалар немесе қант тәрізді емес көмірсулар деп атайды.Олар табиғи биополимерлер.Макромолекулалары бірнеше мың моносахарид қалдықтарынан тұрады.Полисахаридтік тізбектері тарақталған және тармақталмаған деп бөлінеді.Құрамында тек ғана моносахарид қалдықтарынан тұратын полисахаридтерді гомополисахаридтер(крахмал,целлюлоза,пектин заттары және гликоген,хитин,декстрандар),ал әр-түрлі моносахаридтерден құралса гетерополисахаридтер(маңызды биологиялық белсенді заттар протеогликандар мен әр түрлі моносахарид қалдықтарынан түзілген қосылыстарп жатады.) д.а Крахмал өсімдіктерде жүретін фотосинтездің соңғы өнімі өсімдіктер клеткадағы негізгі энергия көзі.Ақ аморфты зат.Салқын суда ерімейді,ыстық суда ісінеді және оның шамалы ғана бөлігі ериді.Крахмал-D-глюкопиронозадан құралған 2 полисахаридтің қосындысы амилоза және амилопектин.Целлюлоза-кең тараған өсімдік полисахариді.Ақ түсті,дәмсіз,иіссіз зат.Суда және органикалық еріткіштерде ерімейді.Целлюлоза- гликозидтік байланыспен байланысқан.D-гликопиронозадан тұрады.Димері-целлобиоза.Тізбегі тарақталған,құрамында 2500-12000 дейін глюкозаның қалдығынан тұрады.Өндірісте целлюлозаның ағаштан алады.Гетерополисахаридтер- бұл топтардың өкілдіеріне хондротинсульфат,гиалурон қышқылы,гепарин жатады.Гиалурон қышқылы-көздің шыны тәрізді денесінде,кіндік шеміршегінде,тізенің сары суында кездеседі.Негізгі қызметі- суды байланыстыру және оны ұстау,микробтардан қорғау,талғамда өткізгіштікті қамтамасыз ету.Гепарин-клетка-аралық матрикстің құрылымдық компонентіне жатпайды.Ол дәнекер ұлпалардың ірі клеткаларында синтезделіп,қан тамырларына түсіп ақуыздармен байланысқан күйде болады,Қанды ұйып қалудан сақтайтын қасиеті бар.Дисахарид құрамында екі моносахарид қалдығы бар көмірсулар. Тотықсызданбайтын (сахарозв) және тотықсызданатын (лактоза, мальтоза).Мальтоза-амилаза ферментінің әсерәнен тағамның негізгі компоненті крахмал ыдырағанда түзілетін өнім.Мальтоза қышқылдық ортада гидролизденгенде екі молекула глюкоза түзіледі.Целлобиоза.Полисахарид целлюлозаны гидролизденгенде түзілетін өнім.Целлобиоза –гликозидтік байланыспен байланысқан 2 D-глюкопиронозид қалдықтарынан тұрады. Олиго ж/е полисахоридтер –бағалы тағамдық заттар болып келеді жасушалар энергия алатын қосылыстар ретінде белгілі ж/е олар ыдыраған кезде жай моносахаридтерге ыдырайтын заттар.
25 билет
1сұрақ.Беттік құбылыстар- фазалардың бөліну бетінде жүретін және беттік қабаттың құрамы мен құрылысының ерекшеліктерімен сабақтасқан процестер.Адсорбция дегеніміз σ азаюына байланысты беткі қабаттың бос энергиясының кемуіне әкеп соқтыратын термодинамикалық өздігінен жүретін процесс.Беткі қабаттағы керілістің өзгеруіне еріген заттың концентрациясы әсер етеді.Егер үстіңгі қабаттығы заттың концентрациясы,сұйықтықтың ішкі қабатындағы концентрациясынан жоғары болса,беткі керіліс төмендейді.Үстіңгі қабатытың керіліс күшін төмендететін заттарды беткейлік активті заттар (БАЗ) деп(спирт,альдегид,карбон қышқылдары,белок,сабын),ал көбейтетін заттарды беткейлік активті емес заттар(БАЕЗ) (қант,глиценин,көптеген бейорг заттар)деп атайды.Сұйық беткейдегі адсорбция.Термодинамиканың 2-ші заңы бойынша беткейдегі бос энергия мин болуга тырысады.Таза еріткіштің беттік энергиясының кемуі жанасу бетінің өзгеруіне тәуелді болады.Ал ерітіндінің беткейлік энергиясының кемуі немесе артуы заттың сұйықтық бетіндегі конц өзгеруіне сәйкес өзгереді.Ерітіндіде әлде бір зат еріген кезде 3 түрлі жағдай болуы мүмкін:1)еріген зат беттік керілісті өзгертпейді;2)еріген зат беттік керілісті арттырады;3)еріген зат беттік керілісті төмендетеді.Беткейлік активті заттар бар ерітінділердің σ төмендеуі,осы заттардың ерітінді бетінде конц артуымен,яғни адсорбциямен түсіндіріледі.1787 жылы Америка ғылыми Гиббстың дәлелдеуі бойынша еріген зат сұйық бойымен беттік керілісінің шамасы ең төмен болатындай етіп,тарйды.Гиббс концға (С) байланысты адсорбция (Г) мен беттік керіліс σ өзгерісі арасында тәуелділікті көрсететін теңдеуді есептеп шығарды. Гиббс теңдеуі. Г=-C/RT* dδ/dC мұндағы - Г - адсорбцияланған зат мөлшері, моль/м2; C-еріген заттың молярлық концентрациясы, моль/л; R -универсалды газ тұрақтысы, 8,314 Дж/(моль*К) ; dδ/dC - беттік ативтілік, (Дж*моль)/моль.
Беттік активті заттар сумен әрекеттескенде,өзінің гидрофильді тобымен суға батады,гидрофобты беті судың бетінде қалады.Судың беттік активті заттарының гидрофобты бөлімінің өзінің игеруі нәтижесінде,олардың сұйықтық бетінде жинақталуы байқалады.Жасалынған тәжірбиеде көміртекті радикал неғұрлым ұзын көміртегі тізбеігнен тұрса,соғұрлым суда нашар ериді,яғни оның адсорбциялануы жоғары.Беттік активті заттардың жоғарғы қабатында жиналуы нәтижесінде ерітіндідегі беттік керіліс төмендейді.
Фазалардың жылжымайтын бөліну бетіндегі адсорбциясы
Адсорбент - бүкіл көлемінде адсорбция жүретін зат
Адсорбат - бұл адсорбентпен адсорбцияланатын зат
Сорбция - бұл адсорбцияның, абсорбцияның және капиллярлық конденсияның қосындысы ретінде қарастыруға болатын күрделі физикко-химиялық құбылыс.
Десорбция- сорбцияға кері процесс.Ленгмюр теориясының негізгі қағидалары:Молекулалар адсорбциясы беттік қабаттың тек қана активті орталықтарында ғана жүреді;Активті орталық адсорбттың тек бір молекуласын ұстайды,нәтижесінде адсорбцияланған молекулалардың мономолекулалық қабаты түзіледі;Активті орталықтар энергиялық жағынан өзара тепе-тең;Адсорбцияланған молекулалар өзара әрекеттеспейді;Адсорбцияланған молекулалар бос молекулалармен динамикалық тепе-теңдікте болады;Адсорбция химиялық күшке жақын күштерден пйда болады;Ленгмюрдің адсорбциялық теңдеуінің қолдануы: концның кең интервалында;жылжымайтыг бөліну беттері;Фрейндлих теңдңуінің қолданылуы:бөлме температурасына жақын температурада;конц орташа мәнінде;жылжымайтын бөліну беттері;
2 сұрақ.Циклдің құрамына көміртегінен басқа бір немесе бірнеше гетероатомдары бар циклді органикалық қосылыстарды гетероциклді қосылыстар деп атайды.Гетероатомның табиғатына қарай:азот;күкірт;оттегі гетероциклдер джеп бөлінеді;Гетероциклді қосылыстар қаныққан,қанықпаған және ароматты болып бөлінеді.Бес мүшелі гетероциклдер.Бір гетероатомы бар бес мүшелі гетероциклдердің өкілдері-пиррол,фуран,тиофен.Пиррол(NH2)-суда ерімейтін,ауда тез тарайтын,түссіз сұйықтық.Азоттың бөлінбеген электрон жұбы π-электон бұлтын құрауға қатысып,ароматты қосылыстар тәрізді электрофильді орынбасу реакциясына оңай түседі.Пиррол адам организмінде оттегінің өкпеден дәнекер тінге тасмалдайтын гемнің қанқасын түзетін негізгі қосылыс.Пиррол әлсіз қышқылдық қасиет танытады:әсерінен тотықсыздандырганда пирролидогн түзіледі.Пирролидон-күшті негіз,қасиеттері қаныққан аминдер сиақты.Алкилденген пиррол ядросы көптеген биологиялық маңызды пигменттердің,мысалы қан пигментінің қан пигментінің,өсімдіктің жасыл бөлігінің,өттің,В12 дәруменінің негізін құрайды.Сондықтан пиррол және алкилденген пиррол қан пигментін туғызатын сүйек миында кездеседі. Порфин.Порфиндер,циклді толық не жекеше орынбасқан болса порфириндер деп аталады.Екі валентті темір ионы бар порфирин туындылары гемдер деп аталад.Мысалы протогем-гемоглобиннің простетикалық бөлігі. Фуран(О)-пиррол тәріздесминерналды қышқылдарың әсерінен полимерлену реакциясына қатысады.Электрофильді раегент әсер еткенде фуран электрофильді орын басу реакциясына оңай әрекеттеседі.Орынбасар а-жағдайжа барып орналасады.Фуран катализаторлардың қатысуымен сутегін қосып алып,тетрогидрофуран түзеді.фуранның туындылары фурациллин,фуразолидон қабыну процестерін емдеу үшін қолданылады.Тиофен(S)-элетрофильді орын басу реакциясына түсу қабілеттілігі пирол мен фуранға қарағанда төмен ,минералды қышқылдармен әрекеттеспейді. Палладий катализаторының қатысуымен тиофен тетрагидротиофенге дейін тотықсызданады. Тиофен туындылары- антисептиктік және өабынуға өарсы дәрі-дәрмек құрамына кіреді. Тетрагидротиофеннің туындысы - биотиннің ағзада жетіспеушілігінен тері аурулары пайды болады.Бір гетероатомы бар 6 мүшелі гетероциклдердің маңызды өкілдері-Пиридин C6H5N түссіз,суда және органикалық еріткіштерде жақсы ериді,нашар иісі бар,өте улы,негіздік қасиет көрсететін ароматты гетероциклді қосылыс.Витамин РР медицинанда пеллегра ауруын емдеуге қолданылады.Никотин қышқылының диэтиламиді –кордиамин,нерв жүйесін қоздырушы ретінде қолданылады.Изоникотин қышқылының туындысы тубазид және фтивазид туберкулез ауруына қарсы дәрі.
26 билет
1.Дисперсті деп газ, сұйық немесе қатты ортада біркелкі таралған көптеген ұсақ бөлшектерден тұратын жүйелерді айтады
Агрегаттық күйлері бойынша жіктеу
Дисперсті жүйелердің агрегаттық күйлері бойынша 8 түрі бар. Дисперсті жүйені белгілегенде алдымен дисперсті фаза, сонан соң бөлшек сызық арқылы дисперсиялық орта жазылады.
1.Қатты-сұйық түріне қатысты жоғары дисперсті коллоидты жүйелер зольдер деп аталады.
2.Дисперсиялық ортасы су болатын зольдер—гидрозольдер,
3.ал егер орта органикалық орта болса—органозольдер деп аталады.
4. Дисперсиялық ортаның агрегаттық күйіне байланысты лиозольдер—дисперсиялық ортасы сұйық зольдер,
5. аэрозольдер—дисперсиялық ортасы газды зольдер,
6.қатты зольдер—дисперсиялық ортасы қатты болып жіктеледі.
7.Ірі дисперсті жүйелерге суспензиялар—қатты-сұйық
8.эмульсиялар—сұйық-сұйық жатады.
Дисперсті жүйелердің алынуы
Дисперсті жүйелерді екі жолмен алады:
1. Физикалық және химиялық конденсация арқылы иондар мен молекулалардың агрегаттарға бірігуі;
2. Заттарды өлшемі 10-7-10-9 м-ге тең коллоидты бөлшектерге дейін дисперстілеу (майдалау)
Физикалық конденсация бұларды салқындату арқылы немесе еріткішті ауыстырғанда заттардың ерігіштігін төмендету арқылы жүзеге асырылады.
Химиялық конденсация дисперсиялық ортада нашар еритін өосылыстар түзілуімен қатар жүретін химиялық реакциялар нәтижесінде жүзеге асады.
Мицелла дегеніміз -колоидтардын қарапайым бөлшегі
{[Ag]m*nAg+*(n-x)NO3+}x-*xNO3+*yH2O
гранула
мицелла
Мицелланың құрылысын мына схема түрінде көрсетуге болады.
ДЖ қасиеті
Беттік қбылыстар. Екi фазалардың бет аралық орналасқан молекулалардың тарту күштерi теңестiрілмеген. Бөлiмнiң шекарасынан молекуланың сұйығы тарту күштерiнің нәтижесiнде қанығуға ұмтылады, сондықтан бөлiмнiң бетi кiшiреюге тырысады.
соның салдарынан беттік құбылыстар пайда болады
Коагуляция - молекулалық iлiнiс күштерi немесе ауырлық күштерiнiң әсерiмен дисперстiк фазаның бөлшектерiнiң (жабысу, араласып кету) iрiленуi.
Флокуляция - жапалаққа гидрофобты минералды бөлшектердiң жабысуы. Гидрофобты коагуляция дисперсиялық жүйенің сұйыққа және қатты фазаға толық қабыршақтануымен бейнеленедi.
Құрылым түзу - бұл коллоид бөлшектерiнiң жылжымайтын ерiтiндiсiндегi жабысып қалған және ерiтiндiнiң барлық көлемін толтыратын араның ұяшығының құрылымын құрастыру қабiлеттiлiгі.
Дисперсиялау - дисперсиялық жүйелердi даярлау әдiсі.
2. Нуклеотидтер-пиримидинді неиесе пуринді негіздерден,пентозадан және фосфор қышқылы қалдыгынан тұрады.Нуклеотидтер пентозалардың табиғатына байланысты 2топқа бөлінеді:рибонуклеотидтер,дезоксирибонуклеотидтер. Дезоксирибонуклеотидтер организмдегі ДНК-ң түзілуіне қатысады,рибонуклеотидтер РНК-түзілуіне жұмсалады.Рибонуклеин қышқылында рибоза қалдығы,ал дезоксирибонуклеин қышқылында 2жағдайдағы көміртек атомында гидроксил тобы жоқ дезоксирибоза қалдығы бар.ДНК-генетикалық хабарды сактаушы полинуклеотид.РНК-ақсылдар синтезін бақылаушы полинуклеотид.ДНК екіншілік құрылымы.Екіншіілік құрылым деп полинуклеотидтік тізбектің кеңістіктік ұйымдасуын айтады.Оңға бұрылып қос спираль түзген екі полинуклеотидтік тізбектен тұрады.Нуклеиндік негіздер спираль ішіне бағытталған.Бір тізбектің пурин негізі мен екінші тізбектің пиримидин негіздері арасында сутектік байланыстар пайда болады.Бұл негіздер комплементарлы жұптарды құрайды.Сутектік байланыстар бір негіздің амин тобы мен екіншісінің карбонил тобы арасында,сонымен бірге амидтік және имидтік азот атомдары арасында түзіледі.Мысалы,аденин және тимин арасында екі сутектік байланыс түзіліп,бұл гетероциклдік негіздер комплементарлы жұптарды құрайды.
Пиримидин - 2 гетероатомы бар 6 мүшелі гетероциклдер
ПИРИМИДИН
ПУРИН
27-билет
1. ЖМҚ қатарына м.с. 10 мың бірнеше миллиондаған к.б дейін жететін қосылыстар жатады.
ЖМҚ-да молек-қ кеңістікте орналасуына байл. 3 топқа бөлуге болады :1топ:
Түзу сызықты (-Н-Н-Н-)n
-(CH2-CH2-)n полиэтилен
-(CH2- CH|Cl-)n полихлорвинил
Бұлардың ерекше қасиеттері:иілгіштік,аққыштық,ширату,иіру сияқты қасиеттері жай ,яғни бір химиялық байланыстың арқасында б/ды.
2 топ) Екі өлшемдік н/е бұтақтану топтары:-H- H|H|H-H- H|H| H n-
Жоғары топқа қарағанда ,бұл қосылыстырдың бір хим/қ байланыс бойымен айналу қиынырақ.
3-топ)Үш өлшемді жүйелер:
-H-H-H- -H | -H-H-H-H- | -H-H-H
Ісіну 2 түрлі:
1)Шектеулі
2)Шексіз
Шексіз ісінудің нәтижесінде біртекті сұық алынады(гуммиарабис-су)
Шектеулі ісіну кезінде тепе-теңдік жүйесі екі фазадан тұрғанда ,ісіну прцесі тоқтайды :а)полимердің еріткіштегі қаныққан ерітінді түзген фазасы;
Б)еріткіштің полимердегі қаныққан ерітінді түзген фазасы(желатин-су,клетчатка-су)
Температураның өзгеруіне сәйкес,шектеулі ісіну шектеусіз ісінуге айналып кетуі мүмкін.Мыс:желатин бөлме t°-да шектеліп ісінсе,45°C жоғары t°-да шексіз ісінеді.
Электролиттердің қосылуы да ісінудің шексіз түрін қамтамасыз етеді.
Сонымен ЖМҚ-ның ісіну жылдамдығына ж/е дәрежесіне t°,электролиттердің қатысуы реакция ортасы сияқты факторлар әсер етеді.
Ақуыздың заттарға реакция ортасының (pH) ісінуге ететін әсері жақсы зерттелген.Мысал ретінде желатин ісінудің pH-қа тәуелділігін корсететін ісіну қисығын қарастырсақ
Желатиннің изоэлектрлік нүктесі pH=4,7 ісіну қисығының
минималды мәні pH-тың функциясы ретінде
осы нүктеден өтеді. 4,7
ЖМҚ-ның тұтқырлығы-шан ерітіндіге қарағанда ЖМҚ-ның ерекшелігі олардың тұтқырлық қасиеті.Бұл қосылыстырдың тіптен сұйытылған ерітінділерінің де тұтқырлығы тым жоғары,себебі ақуыз бен полисахоридтердің гидрофильді молекулаларының су молекуласымен ұштасуы өте жоғары.Сонымен қатар бөлшектердің формасы да тұтқырлықта үлкен роль атқарады.Яғни үлкен молекулалардың су молек-ң ұзынша келген бөлшектері көлденең тұрып алса,олар басқа бөлшектердің ағысына кедергғ келтіріп ерітіндінің тұтқырлығын туғызады.Егер сұйықтыққа сырттан қысым жасаса бұл бөлшектер ағыс бойымен қозғалады да ерітіндінің тұтқырлығы да күшейеді.
Ерітіндінің тұтқырлығының,оның концентрациясының өзгеруімен сипаттайтын өлшемді меншікті тұтқырлық д.а.
η=η+η 0η0Штаудингер теңдуі-меншікті тұтқырлықтың полимердің молекулалық молекулалық массасына тәуелділігі:
ηменш=K∙M∙C ,мұндағы
K-берілген полимердің гомологтық қатары үшін тұрақтылы.
C-полимер концентрациясы.M-полимердің молек-лық массасы.Марк-Кун-Хаувинк теңдеуі :
η=KMα,
мұндағы К ж/е α-берілген полимер гомологтық қатары ж/е еріткіш үшін тұрақтылары,мәндері кестеде берілген.
α-макромолекуланық пішіні сипаттайды ж/е оның иілгіштігіне байланысты шама α=0.5-1.0=1(серпімді молекулалар үшін)шарты орындалғанда Марк-Кун-Хаувинк теңдеуі Штаудингер теңдеуіне айналады.
Қан тұтқырлығы –
-қандағы ақуыздар ж/е формалық элементтер құрамымен анықталады;
-қан тамырларының өлшеміне тәуелді
-диагностикалық зертханаларда капилярлық қанды вискозиметрлер көмегімен өлшенеді
-шамасы б/ша судың тұтқырлығынан 4-5 есе артық;
-ағзадағы қан ұю жүйесіндегі өзгерістерінің н/е сулы электролитті теңдіктің бұзылуы салдарынан п.б. потологиялық күйді сипаттайтын маңызды зертханалық-диагностикалық белгі ретінде танылады.
Мысалы:бауыр ауруларында н/е ұзақ уақыт ақуызды қолдануға шектеу қойылғанда қан плазмасында альбуминдер мөлшері азаяды,нәтижесінде қанның тұтқырлығы артады.Бұл зақым келтіреді:
-жүрек жұмысына;
-жүрек-қан тамырлары жүйесінің функциясына;
- барлық алмасу процесстеріне;
ЖМҚ осмостық қысымы
Шамасы б/ша Вант-Гофф заңының талабына бағына бермейді,себебі ерітіндідегі ЖМҚ макромолекуласы өзінің иілгіштігіне байланысты бірнеше қысқамолек-р ретінде сипатталады.
Галлер теңдеуі б/ша есептеледі:
π=CRTM+KC2, мұндағы
К-еріткіштің осмостық қысымын Вант-Гофф заңынан ауытқуын ескертетін тұрақты.
2. Липидтер деп жануарлар ж/е өсімдіктер ұлпаларынан поляр емес еріткіштермен(эфир,хлороформ,бензол,алкандар)экстракциялап алынатын орг. заттар қоспасының құрамдас бөліктерін айтады.
Тірі ағзаларда липидтер жасуша мембранасының құрылымдық бөліктері болып саналады.
Липидтерге құрылыстары мүлдем әртүрлі заттар жатады:
1.карбон қышқылдары
2.үшглицеридтер не бейтарап майлар
3.фосфолипидтер ж/е гликолепидтер
4.балауыздар
5.терпендер
6.каротиноидтар
7.стероидтар
Липидтердің жіктелуі-жай(майлар,балауыздар),күрделі(фосфолипидтер(кефалиндер,лецетиндер)гликолипидтер(цероброзидтер,ганглиозидтер)) ,стероидтер ж/е терпендер.
Липидтік қоспа қосылыстарының кейбіреуі сілтінің сулы ерітіндісінде гидролизденеді.Бұл процессті сабындану дейді.Мұндай липидтер сабындалынатын липидтер д.а.
Лепидтердің негізгі класстары:
Бейтарап майлар,балауыздар,сфинголипидтер,сфингомиелиндер,цереброзидтер,ганглиозидтер,фосфоглицериндер,фосфатидилхолиндер,фосфатидилсериндер,фосфатидилинозиттер.
Бұл заттар екі компоненттен н/е одан да коп компоненттен тұрад,олардан гидролиз кезінде көмірсулар ж/е басқа заттар түзіледі.Сілтілік ортадағы өтетін гидролиздің бір өкілі жоғары карбон қышқылдарының тұзы-сабын болып табылады,сондықтан бұл лепидтерді сабындалатын д.а.
Фосфотидті қышқыл-оларда,сабын ж/е басқа да детергенттер сияқты,полярлы ж/е полярлы емес топтар бар.Олар органикалық ж/е сулы орта шекараларында түзілетін құрылымдық бөліктердің бөлігі,мұнда олар көбінесе ақуыздармен біріккен.Фосфатидтер нерв ж/е ми ұлпалары құрамына енеді.
Күрделі липидтер 3 үлкен топқа бөлінеді-фосфолипидтер,сфинголипидтер,гликолипидтер.
Фосфолипидтер-гидролизденгенде спирт,карбон,фосфор қышқылдарын түзеді.Карбон қыш/ры көбінесе қанықпаған болып келеді.Фосфолипидтер клетка мембранасының негізгі лепидтік компонеттері.
Табиғатта кең тараған 3 фосфолипидтердің тобы бар- фосфатидилсерин,фосфатидилэтаноламин,фосфатидилхолин. Сфинголипидтер-глицерофосфолипидтердің құрамындағы глицерин қанықпаған екі атомды спирт-сфингозинмен ауысқан.Мыс:нерв ткандерінде табылған,сфингозиннің N-ацил туындысы-церамид пен сфингомиелинді алуға б/ды.
Гликолипидтер-құрамында көмірсу қалдықтары бар фосфолипидтердің туындысы.Гликолипидтердің негізгі өкілі-галактоцереброзид.
28-билет
1. ЭД деп зат молек ериткиштин полимер молекуласымен электростатикалык әрекеттесуі барысында заттыын иондарга ыдырау процессі.Оствальдтың сұйытылу заңы:Әлсіз электролиттердің диссоциациялану дәрежесі еріген заттың концентрациясының квадрат түбіріне қарама-қарсы тәуелді,ал сұйытылу дәрежесіне тура тәуелді α=√(±&KV) .Кушті элетролиттер еритиндиде толы к иондарга дисоцацияланады.Қышқылдар мен негіздердің протолиттік теория бойынша бір-бірімен әрекеттесуі протолиттік тепе-теңдік д.а.Тірі агзада эд биологиялык ортанын иондык шамаларына жауап бере отрып оларды реттейди ,кайтымы дисоцация тепе тендик д а 2. α-амин қ-дары-мол-ла құрамында амин ж/е карбоксил тобы бар гетерофункционалды қосылыстар.Ең маңыздысы-α-амин қышқылдары.Оның жалпы формуласыR-СН-СООНNН2α-амин қ-ры-суда жақсы еритін кристалдық заттар.Олардың көбіне тәтті дәмі бар.Тірі ағза үшін α-амин қ-ның негізгі көзі ретінде тағамдық ақсылдар б.т.α-амин қ-ры:алифатты,ароматты ж/е гетероциклді б.б.α-амин қ-ның құрылым тәртібі,яғни бір көміртек атомының өзінде екі әр түрлі функциялы топтардың (NН2ж/е СООН),радикалдық (R)ж/е сутек атомының (Н)болуы α-көміртек атомының хиральдылығын тұғызады.Маңыздыларына жатады:Глицин H- ,аланин CH3 ,лейцин ,аспаргин NH2CO-CH2т.б.,α – амин қ-ның көміртек атомының өзінде 2 түрлі функциялы топтардың(NН2,СООН),радикалдардың RNH2 ж/е сутек атомының болуы (Н) α-көміртек атомының хиральдылығын туғызады(глицин бағынбайды)X имиялық қасиеті:α-амин қышқылдары амфотерлік қасиет көрсетеді, себебі оның құрамында қышқылдық қасиет беретін карбоксил тобы және сілтілік қасиет көрсететін амин тобы бар.Биологиялық маңызды химиялық р-лары:трансаминделу-α-амин қ-лы αоксоқышқыл биосинтездеудің негізгі жолы.29-билет
1. Буферлік жүйелер дегеніміз сыртан әсері болғанда өзінің қандайда бір параметірінің шамасын өзгертпей тұрақты қалпында сақтайтын жүйелер. Ол адамның қанның жүйесінде сутек көрсеткішті реттеп отыратын арнаулы жүйелері бар, соның бірі буферлік жүйе. Буф жүй негізі қасиетінің бірі орта қышқылдын сілтінің қосылуына н/е Сүйылуына қарамастан сутектік көрсеткішті турақты етіп отыруы, бұл жүйенің құрамынна байланысты бірнеше түрге бөлінеді. 1.Әлсіз ыдырайтын қышқыл осы қышқылдын күшті негізбен түзетін тұзы (H CO Na HCO) 2.Әлсіз негіз осы негіздің күшті қышқылмен түзетін тұзы (NH OH NH HCL) 3.Амфотерлі ( HN CH COO ) Электролиттер ерткенде н/е балқытқанда иондарға ыдырайтын ж/е өз бойынан электір тоғын өткізетін заттар. Электорлиттін диссоциация заттын молекулаларының еркіштің полярлы молекулаларымен электростатикалық әрекеттесуі. Протолиттік буферлік жүйе сұйылтқанда аздаған мөлшерде күшті қышқыл қосқанда РНтің мәнін тұрақты сақтайтын қалпында сақтайтын жүйе. Протолит буферлік жүйелер жіктеледі. Қышқылдың буферлер ацетаты СН СООН СН СОО Na Негіздік сілтілік амалшақты NH OH NH CL Буферлік ертіндінің әсер ету механизмі : Күшті қышқыл қосқанда HCL тұзбен CH COONa әрекеттеседі, нәтежесінде күшті қышқылға эквиваленті мөлшеріде әлсіз қышқыл түзіледі сірке қышқылының концентрациясы көбейеді ,ал диссоциациялану дірежесі төмендейді ,сондықтан да сутек иондарының концентрацясы ж/е ертіндінің рН ы өзгеріссіз қалады. Буферлік ерітіндінің сутектік көрсеткіші Гендерсон Гассельбах теңдеуі арқ.анық-ы. Қышқылдық буферлер үшін рН рКа pH=pKa-Lg Ca Va C C V .Сілтілік буферлер үшін PH=14-pKb-Lg C V . . C V ;pH= 〖pK〗_a+логарифм□(негіз/█(қышқыл@))2.альфа амин кыш -СООН- тобынын жане -NН2 тобынын есебинен су молек болип шыгарып пептидтик байланыс аркылы озара байланыспен паптид тузеді. Альфа аминкышкылдары суда ертитін кристалдщык заттар Олардың көбінін тәтті дәмі бар Тірі ағза ушин альфа аминкышкылдарының негізгі көзі тағамдық аксылдар баолып табылады Акуыздардын біріншілік курлымы: Аминкышкылдары белгілі бір ретпен тәртіппен өзара пептидттік байланыс аркылы тізбек курады Полипептидтердің тізбекті орналасуының екі турі бар: Глобулярлы акуыз узындыңы менг еннің катынасы 1;10 шар тәрізді,Фибрирялды узындығы мен енінің катынасы 1:100 1:1000 катынасы жіп тәрізді Акуыздын екіншілік курлымы: Кеністікте полипептидттік топтардын арасында тузілетін. Әлсіз сутектік байланыстар аркылы альфа спираль вета катпар турде орналасуыАкуыздын ушіншілік курлымы: бір-біріне жакын орналаскан радикал топтары аркылы өзара әрекеттесіп туз тузуші вандер-вальстік әректтесулерге тусип кеністікте орналаскан полипептидттік тізбектің беріктігін әрі карай артттыра туседі Акуыздын төртінші ретті курлымы: молекула салмактары 50000 д астам көптеген акуыздар олигомер акуыз катарыена жатып екі н-се одан да коп полипеппидтті тізбектен ягни протомерлерден турады .Акуыздардын ерігіштіг:і олар суда жаксы ериді.
30 - билет
1 Хим термодинамика – хим реакц-ң жүру мүмкіндігі мен механизмін, реакц-мен қабаттас жүретін жылу құбылыстарын хим және фазалық тепе-теңдікті зерттейді. Терма-жылу, динамика-қозғалыс. Термодинамика – жүйенің сыртқы ортамен энергия алмасу зағдарын зерттейді.
Термод-ң 1 заңы
Q=ΔU+A
Q-жылу, A-жұмыс, U-ішкі энергия
Термод-ң 1 заң-ң Гесс б/ша анықт. Хим реакц-ға керекті жылу әрдайым бір мөлш-де болып, реакц-ға кірген заттар мен өнім-ң күйіне тәуелді боладжы. Мыс:
H2/г/+1/2 O2/г/=H2O/c/ -286 кДж
H2/г/+1/2 O2/г/=H2O/бу/ - 232 кДж
286-232=54 кДж жылу су-ң буға айналуына жұмсалған.
Ішкі энергия деп оны құрайтын молек-р, атомдар, иондар ж/е элементар бөлш-ң барлық қозғалыс ж/е әрекеттесу түр-ң жалпы энер-я қоры. ΔU=U2-U1
Энтальпия (Н) тұрақты қысымдағы жұйенің энергиясы.
H=U+pV ΔH=ΔU+A
Гесс зағы негізінде энт-я
ΔHх.р.=ΣΔHoтұз(өнім)–ΣΔНотұз(баст)
Егер ΔHх.р.>0 – эндотермиялық
ΔHх.р.<0 – экзотермиялық
Термохимия – хим реак-ң жылу эффект-н жылу сыйымд-н ж/е оларға б-сты шамаларды зерттейді.
Термохим теңдеу д/з реакц-ға қажетті бастапқы заттар мен өнімдер-ң формулалармен қатар (стехиометриялық коэффициенттерімен бірге), осы реакц-ң жылу эффектілері (энтальпия өзгерісі) қоса көрсетілген хим реакц-ң теңдеулері.
С(графит)+СО2(г)=2СО(г)+172,58 кДж
3H2(г)+N2(г)=2NH3(г)+91,608 кДж
3/2 H2(г)+1/2N2(г)=NH3(г)
2 Ароматты қосылыстар – бір немесе бірнеше бензол сақинасынан тұратын тұйықталған қосылыстар. Мысалы: бензол, нафталин, антрацен және олардың тындылары.
бензол нафталин фенантрен

Приложенные файлы

  • docx 17950078
    Размер файла: 2 MB Загрузок: 2

Добавить комментарий