okityn_narse_mikra


1.Микробиология, имунология, вирусология пәні және міндеттері. Отандық шетел ғалым қосқан үлес.
Микробиология – арнайы аспапсыз көзге көрінбейтін тірі организмдер туралы ғылым (грек.: micros-ұсақ; bios-тіршілік; logos-ілім). «Микроб» (грекше-microbe-ұзақ өмір сүрмейтін) деген ұғымды 1878 жылы Седилло дейтін зерттеуші енгізген. Иммуналогия организмнің қорғаныш қабілетін және онда пайда болатын иммунитетті зерттейді.Иммуналогияның мақсаты: қалыпты және патологиялық жағдайларда  иммундық жүйе қызметінің жалпы заңдылықтарын, нақты аурулардың (әсіресе, жұқпалы  індеттердің) пайда болуында, дамуында және оны емдеуде иммундық жүйенің  атқаратын рөлін анықтау, диагноз  қою, емдеу және алдын ала сақтану  үшін Иммуналогиялық тәсілдерді қолдану  және оларды жетілдіру.Микробтарды зерттейтін ғылымды алғашқыда Пастер – «микробия», кейіннен Дюкло-«микробиология» деп атауды ұсынған. Антони ван Левенгук (1632-1723жж.), оны микроорганизмдерді алғашқы ашқан зерттеуші деп есептейді. Ол өз қолымен микроскоп дайындаған, Медициналық микробиологияның, иммунологияның, биотехнологияның шын мәнінде негізін қалаушы Луи Пастер (1822-1895жж.) болды. Ол алғаш рет ашыту және шіру процесін микроорганизмдер қоздыратынын; тірі организмнің өзінше пайда болуының мүмкін еместігін, микробтардың аэробты тыныс алуынан басқа анаэробты жағдайда да тыныс алуы болатынын дәлелдеді. Л.Пастер асептика, антисептика, залалсыздандыру тәсілдерінің дамуына әсер етті; практикалық иммунологияның негізін қалады, құтыру ауруына, күйдіргі, тауық тырысқағына қарсы вакцина жасап шығарды.
2.Бактериологиялық лаб жұмыс істеу ережесі:
Микробиологиялық зертханада жұқпалы материалмен жұмыс істеуге тура келеді, сондықтан жұмыс барсында қауісіздік, сақтық ережелерін және ұқыптылықты мұқият сақтау керек
1. Жұмыс орнында бөтен заттар болмау керек;
2. Зертхана бөлмесінде қатаң тиым салынады: темекі тартуға, тамақтануға, бос артық әңгіме айту, асығуға;
3. Жұмыс міндетті түрде арнайы медициналық халат пен бас киім, мақталы-дәкелі маскамен жүргізу керек;
4. Зертханада әр студентке арнайы орын бекітіледі;
5. Кезекші студент оқытушы қадағалаумен әр студентке жұмыс істеу құралын таратады және сабақ соңында жинап алады;
6. Тірі микроорганиздермен жұмыс істеу барысында қолданылған заттарды залалсыздандыру қажет: бактериалді ілмекті жанып тұрған оттықта күйдіру қажет, пипетка мен шыныны залалсыздандыру ерітіндісіне салу керек;
7. Егер байқаусызда пробирка немесе басқа ыдыс сынып қалса және де жұқпалы улы сұйықтық төгіліп қалса, студент тез арада оқытушыға хабарлау керек және сол жерде залалсыздандыру жұмысын жүргізу керек;
3.Бактерия жасушасының құрылысы: Нуклеоид,цитоплазма, капсула спора.
Жасуша қабырғасы - берік, серпілмелі жасушаға белгілі бір пішін беріп, жанындағы цитоплазматикалық мембранамен бірлесе отырып бактерия жасушасының ішіндегі жоғары осмостық қысымды «ұстап» тұратын құрылым. Жасуша қабырғасы грам-оң бактерияларда қалың болып келеді. Егер де грам-теріс бактериялардың жасуша қабырғасының қалыңдығы 15-20 нм болса, грам-оң бактерияларда 50 нм-ден де қалыңырақтары кездеседі. Цитоплазмалық мембрана- ультражұқа кесінділерді электронды микроскоппен қараған кезде үш қабатты мембрана екіндігін көреміз (аралары ашық түсті қабатпен бөлінген, 2,5 нм қалыңдықтан тұратын 2 күңгірт қабаты болады). Құрамы бойынша жануарлар плазмалеммасына ұқсас, екі липидті қабаттан және мембрана құрылымын тесіп өтіп жататын интегральды ақуыздар мен беткейіне енгізілген фосфолипидтерден тұрады. Бұлардың кейбіреулері заттарды тасымалдауға қатысатын пермеазалар болып табылады.Цитоплазмабактерия жасушасының негізгі көлемін алып жатады, ол ерігіш ақуыздардан, рибонуклеин қышқылдарынан, қосындылар мен ақуыздар түзілуіне (трансляциясына) жауап беретін - рибосома болып табылатын көптеген ұсақ гранулалардан тұрады.
Нуклеоид – бактериялардағы ядро эквиваленті. Ол бактерияның орталық аймағында орналасқан, шумақ сияқтанып тығыздалған, екі жіпшелі ДНҚ болып табылады.. Фельген немесе Романовский-Гимзе әдістерімен бояйд..Капсула. қалыңдығы 2,0 мкм-ден асатын, бактерия жасушасының қабырғасымен тығыз байланысқан, сыртқы шекаралры анық байқалатын шырышты құрылым.. Ол жағындыда капсула заттарын негативті контрасттайтын арнайы, Бурри-Гинс әдісімен бояған кезде анықталады.Споралар бактерияның тіршілік етуіне қолайсыз жағдайлар (құрғату, қоректік заттар жетіспеушілігі және т.б.) туған кезде түзіледі, бұл - түрдің сақталуына көмектеседі.. Споралар қышқылға төзімді, сондықтан Ауеско (Ожешко) немесе Циль-Нильсен әдісімен қызыл түске, ал вегетативті жасуша көк түске боялады.
4. Грам нейссер бурригинс ожешко лефлер
Күрделі бояу әдістері әртүрлі химиялық құрамы бар бірнеше бояулармен бояу қатарын қолдану, яғни нәтижесінде бактериялық клетканың құрылымдарын ажыратуға болады. Грам әдісімен бояу
Бояу кезеңдері.
1) Жұғын-препаратты генцианвиолетпен бояу (2 мин, фильтр қағазы арқылы);
2) Бояу сүзгі қағазын алып тастау, қалған бояуды тӛгу;
3) Жұғын-препаратты Люголь ертіндісімен бояу (1 мин);
4) Люголь ертіндісін тӛгіп тастау және 96% спирттің бірнеше тамшысын тамызу (30-40 сек, шыныны сәл қозғау);
5) Спиртті сумен жақсылап шайып тастау;
6) Сулы фуксинмен бояу (2 мин);
7) Сумен жақсылап шайып тастау, сүзгі қағазымен құрғату;
8) Жұғын-препаратты иммерсиялық жүйе кӛмегімен микроскоптан қарау. Барлық бактериялар Грам әдісімен боялуы бойынша бӛлінеді: грам оң сия кӛк-күлгін түсте және грам теріс – қызыл түсте.
Волютин қосындыларын бояу
Нейссер әдісі бойынша бояу: Бояу кезеңдері:
1.Жұғын-препаратты Нейссердің сіркесу қышқылды сия кӛгімен бояу (2- 3 мин);
2.Сумен шайып тастау;
3.Люголь ертіндісімен бояу (30 сек);
4.Бояуды тӛгіп тастау және везувинмен бояу (1 мин);
5.Жұғын-препаратты жақсылап шайып сүзгі қағазымен кептіру.
6.Жұғын-препаратты иммерсиялық жүйемен микроскоптан қарап, талдау Жасуша цитоплазмасы қышқыл реакцияда болғандықтан сілтілі везувин бояуын қабылдайды және сары түске боялады. Волютин дәндері цинк ацетатын тығыз байланыстырғандықтан — қоныр-сия кӛк түсте, тіпті қара болады.
. Ожешко әдісімен спораларды бояу Бояу кезеңдері:
1.Бекітілмеген (фиксацияланбаған) жұғын-препаратқа 0,5% хлор қышқылы тамшысын тамызады да оттың үстінде бу шыққанға дейін қыздырады (2- 3 мин);
2.Қышқылды тӛгіп, сумен шайып, кептіру керек;
3.Оттықтың үстінде бекітеді;
4.Циль-Нельсен әдісімен бояу (споралар – қызыл түсте, ал вегетативті формалары – сия кӛк түсте). Толық жетілген спора бояуды ӛте қиын қабылдайды, себебі қабықшасы еш нәрсе ӛткізбейді. Грам әдісімен бояғанда спора түзуші дақыл бояуды тек микробтық жасушаның вегетативтік бӛлігі боялады, ал спора түссіз. Оның қабығының ӛткізгіштігі ыстық тұз қышқылымен ӛңдегеннен кейін немесе қыздырумен жүретін бояудың концентрирленген ерітіндісін қолданған кезде бірден жоғарылайды. Бояуды қабылдаған спора қышқылмен қайта ӛңдеу барысында, вегетативті жасушалар бірден бояуын жоғалтқан кезде түссізденбейді.
Гинс әдісі бойынша капсуланы анықтау Әдістемесі:
1.Бурри әдісімен негативті боялған препаратты дайындау.
2.Кез-келген химиялық әдіспен бекіту: метил спирті, Никифиров қоспасы немесе басқа да қоспалармен.
3.Сумен шаю.
4.1:3 қатынасында араластырылған, карбол фуксинімен 3-5 мин. бояймыз.
5.Сумен шайып, кептіріп және иммерсионды жүйемен микроскопиялау. Микроскопия кезінде қара фонда препаратта боялмаған капсулалар айқын кӛрінеді, оның ортасында бактериялар ашық қызыл түсте болады.
 Нативті жағынды. Заттық әйнекше бетіндегі 50 пайыздық глицерин ерітіндісінің тамшысына нәжістің кішкентай бөлшегін таяқшамен қосып, жағынды мөлдірлеу болғанша араластырады. Бір әйнекше бетіне екі жағынды дайындап нәжіс құрамындағы жұмыртқаларды анықтайды.
5. Микроскопия әдістері: иммерсионды, фазово контрастылы, қараңғы аймақта, люминесцентті, электронды.
Фазалық-контрастылық әдіс ашық алаң әдісінде көрінбейтін түссіз, мөлдір заттардың кескінін алуға (14сурет) арналған ,мұндай нысандарға тірі жануарлардың боялмаған ұлпалары жатады.Әдістің мағынасы сыну көрсеткіштері бір –бірінен айырмасы өте аз болатын препарат элементтерінен жарық толқындары жарық толқынының фазалары әр түрлі өзгеріске ұшырайды да көзге ,фотопластинкадан көрінбейтін бұл фазалық өзгерістер арнайы оптикалақ құрылымдардың көмегімен жарық толқынының амплитудасының өзгерісіне түрленеді, яғни жарық сәулесінің жарқырауының өзгерісіне түрленеді де көзге көрінетін болады немесе фотосезгіш қабатта тіркеледі.Осындай әдіспен алынған кескін фазалық-контрастылық кескін деп аталады.
Қараңғы аймактағы әдіс Қараңгы өрісте препараттарды  ерекше  ковденсатордьң  көмегімен зерттейді.  Жарық өрісінің ковденсаторынан караңғы өрістік конденсатордың айырмасы жарық көзінен жанама шеткі сәулелерін ғана өткізеді. Жарықтың шеткі сөулелері обьективке түскендіктен микроскоптың  көру өрісі қараңғы күйіңде калады да, ал шашыраңкы жарық түскен объекті байқалатьн болады. Қараңғы өрісте түрлі тірі клеткаларды байкауға болады. Жарық алаң әдісінде көрінбейтін, мөлдір абсорбирленбейтін нысандардың кескінін алу үшін пайдаланылады. Жарық берушіден келетін жарық айна арқылы арнайы конструкциямен жасалған конденсоры (қараңғы алаң конденсоры) бар препаратқа бағытталады.
Люминесцентті жарықта зерттеу әдісі Флуоресцентті (люминесцентті) микроскопия кейбір заттардың люминесценциялау қабілетіне негізделген, яғни көрінбейтін УК не көк жарықпен жарықтандырғанда жарқырауына негізделген. Люминесценция түсі оны қоздырушы жарықпен салыстырғанда спектрдің аса ұзын толқынды бөлігіне қарай ығысқан. Люминесценцияны көк жарықпен қоздырған кезде оның түсі жасылдан қызылға дейін болуы мүмкін, ал егер люминесценцияУК сәулемен қоздырылатын болса, онда жарқырау көрінетін спектрдің кезкелген аймағында болуы мүмкін. Люминесценцияның осы ерекшелігі қоздырушы жарықты жұтатын арнайы жарық сүзгіштерді пайдаланып, әлсіз люминесцентті жарқырауды байқауға мүмкіндік береді.
Электроңдық микроскопия Электрондық микроскоп жарық микроскопына карағанда 100 000 есе үлкейтеді. Қазіргі электронды микроскоптың көрсеткіштік кабілеттілігі 0,1-0,3 нм-ге дейін жетеді. Объектіні 150 000 есеге дейін үлкейтеді. Клетканың барлық ультрақұрылысын  молекулалық деңгейде зерттеуге мүмкіншілік береді.Электрондық микроскоптың  кұрылысы жарық микроскопына ұқсас, сәулелерінің ролін электр тогімен қыздырылған вакуумда орналаскан вольфрам жібінен тарайтын электрондар тасқыны аткарады, өйнек лин-заларының орныңца электромашитгер болады. Жарық микроскопының обьективі мен окулярьша электрондық микроскопга машипік катуш-калар сәйкес келеді.6. Шар тәрізді, таяқша тәрізді және иректелген бактериялардың морфологиясы. Түр, биоварлар, сероварлар, фаговарлар-түсінік беру.
Бактериялардың негізгі бірнеше пішіндерін ажыратады – шар (кокк) тәрізділер, таяқша тәрізділер, иректелген және бұтақтанған, жіпше тәріздес бактериялар.Сфера пішінді, немесе коктар – мөлшері 0,5 - 1,0 мкм шар тәріздес бактериялар, олар бірін-біріне қатысты орналасуларына қарай микрококтар, диплококтар, стрептококтар, тетракоктар, сарциналар мен стафилококтар деп бөлінеді.Микрококтар (грек тілінен аударғанда micros – кіші) – дара орналасқан жасушалар.
Диплококтар Пневмококк Стрептококтар СарциналарСтафилококтар  ұзындығы 1,0 ден 10 мкм, жуандығы - 0,5 тен 2,0 мкм аралығында. Риккетсиялар–ұсақ, грам-теріс таяқша тәріздес бактериялар (0,3-2,0 мкм), облигаттық (міндетті түрде) жасушаішілік паразиттер. Цитоплазмада бинарлық бөліну арқылы, ал кей жағдайларда жұқтырылған жасуша ядросында көбейеді. Егесі болып табылатын буынаяқтыларда (бит, бүрге, кенелерде) тіршілік етеді. Риккетсиялардың пішіні мен көлемі өсу жағдайларына байланысты өзгеріп отыруы да мүмкін (бұрыс пішінді жасушалар, жіпше тәріздес). Олардың құрлымы грам-теріс бактериялардың құрлымынан ерекшеленбейді.Хламидиялар – облигаттық жасушаішілік кокктәріздес грам-теріс (кейде грам-вариабельді) бактерияларға жатады. Хламидиялар тек қана тірі жасушаларда көбейеді: оларды энергетикалық паразиттер ретінде қарастырады; олар аденозинтрифосфат (АТФ) және гуанозинтрифосфат (ГТФ) түзбейді. Жасушадан тыс хламидиялар сфера пішінді (0,3 мкм), зат алмасуы белсендірілмеген, элементарлы денешіктер деп аталады. Хламидиялардың геномында ішек таяқшасының геномына қарағанда 4 есе кем генетикалық ақпарат болады.Биовар немесе биотип – жүйелі түрішілік санат , нақты түрдің шегінде басқа штаммдарға қарағанда биохимиялық немесе физиологиялық ерекшеліктері бар прокариоттық штамм түрі .Серовар (серотип) - серологиялық диагностика әдістерімен анықталған ортақ антигендік құрылымы біріккен бір түрлі микроорганизмдердің тобы. Серовар таксономикалық санаты болып табылмайды және ол эпидемиологиялық зерттеулер қажет ететін, патогенді және шартты патогенді микроорганизмдердің систематизациясына мүмкіндік береді.Фаговар немесе фаготип - жүйелі түрішілік санат , нақты түрдің шегінде басқа штаммдарға қарағанда сезімталдықтың спекторымен және түрлік фагтармен ерекшеленетін микроорганизмдер штаммдарының түрі. Ол көбінесе патогенді микроорганизмдерді сипаттау үшін пайдаланылады.
7. Қышқылға төзімді бактериялар және оларды Циль -Нелсон әдісімен бояу. Бактерияларды тірі күйінде зерттеу. Қышқылға тұрақты микроорганизмдер бейорганикалық қышқылдарға, спиртке, сілтіге айтарлықтай тұрақтылық байқатады. Олардың осындай қасиеті клетка қабырғасында және цитоплазмасында липидтердің көп болуымен (воск тәрізді заттар) байланысты. Микобактериялар қарапайым бояуларды дұрыс қабылдамайды, сондықтан жылытылған концентрленген бояулар ертінділері қолданалады. Бояу барысында микробтық клеткаларды қышқылмен өндегенде, олар алғашқы бояуын жоймайды. Осы қасиеті бойынша басқа қышқылға тұрақсыз бактериялардан ажыратуға болады. Қышқылға тұрақты бактерияларды Циль-Нельсен әдісімен бояйды .Әдістемесі:
1. фиксацияланған жұғын-препаратқа карбол фуксинің бірнеше тамшысын тамызады, фильтр қағазбен жауып бу шыққанға дейін қыздырады, тағы 1-2 рет бояу тамызып қыздырады (3—5 мин);2. фильтр қағазын алып тастап, жұғын-препаратты салқындатады, 5% күкірт қышқылы ертіндісі немесе 3% соляноқышқыл спиртімен (2-4 с) түссіздендіреді; 3. жақсылап сумен шаяды;4. Леффлер сия көгімен бояу (3-5 мин);5. Сумен жақсылап шайып, кептіру керек.6. Микросптан қарау. Қышқылға тұрақты бактериялар рубинді-қызыл түсте, ал қалғандары – сия көк түске боялады.Микроорганизмдерді тірі күйінде тексеру
8. Вирустар. Вирустардың құрылысы және жіктелуі. Вирустардың репродукциясы. Бактериофагтар құрылысы. Приондар және вириондар туралы түсінік…Вирус тірі организмдердің ішіндегі жасушасыз тіршілік иесі. Олар рибонуклеин қышқылынан немесе дезоксирибонуклеин қышқылынан құралған нуклеопротеидтерден, сондай-ақ ферментті нәруызбен қапталған қабықшадан – кабсидтерден тұрады. Вирустар – тіршілік етудің ерекше түрі (формасы), оларға мынадай қасиеттер тән: • өсіп-өну қабілеттілігі бар;• тұқым қуалаушылық қасиеті бар;• генетикалық өзгергіштік қабілеттілігі бар;• тиісті экологиялық қуысқа (ниша), иесі организміне бейімделуі бар;• ие организмнің жасушасына еніп, көбейіп, инфекция қоздыру қабілеттілігі бар;• жалпы генетикалық код заңдылықтарына сәйкес вирус геномының қызмет етуі бар.Вирустардың тіршілік ету қабілеттілігі болуына қарамастан, оларды бүтін организм деп атауға болмайды. Вирустардың басқа тірі жүйелерден бірқатар ерекшеліктері бар:• мөлшері өте ұсақ (микрометрмен өлшенеді);• құрылысы өте қарапайым, яғни вирион –құрамында ДНҚ немесе РНҚ-дан тұратын геном, капсид (ақуыздық қабат), капсомерлер (ақуыз молекулалары) болады;• жасушалық құрылымы жоқ (цитоплазма, жасушалық мембраналар, рибосомалар т.б. болмайды);• вирионның құрамында нуклеин қышқылының біреуінің ғана болуы (ДНҚ немесе РНҚ, осы принцип бойынша вирустарды екі үлкен топқа бөледі); екі бөлініп (бинарное) өсу қабілеттілігі жоқ, өзінше репродукцияланып дисъюнктивті тәсілмен көбейеді;• паразитизмнің ерекше сатысына ие: гельминттер мен қарапайымдылар паразитизм негізінде организмдік деңгейде, бактерияларда - жасушалық, ал вирустарда молекулалық (генетикалық) деңгейде болады;• өз геномының жасуша геномымен интеграциялану қабілеттілігі болады; басқа жасушаішілік паразиттер геномының интеграциялану қабілеті жоқ, мысалы, хламидиялар - жасуша энергиясын, риккетсиялар - жасушалардың кейбір ферменттік жүйесін пайдаланады; вирустар ие организмнің жасушасынан тыс жағдайда өмір сүре алмайды, өйткені вирустың репродукциялануы тек қана ие жасушасында атқарылады;• вирустарда фрагменттелген геном болуы мүмкін. Бактериофагтар(«бактерия» және гректіңphagos- жалмаушы) – бактерияға спецификалы енетін, оларды толық жойғанша (лизистегенше) ішінде паразиттенетін бактериялардың вирустары. Бактериофагтарда не ДНҚ не РНҚ болады. Фагтардың нуклеин қышқылдары екіжіпшелі, біржіпшелі, сызықтық, сақиналы болады. Фагтардың көпшілігі екіжіпшелі, сақинаға тұйықталған ДНҚ-дан тұрады. Сперматозоид пішінді фагтарда суперспиралді екіжіпшелі ДНҚ басының ішінде орналасып капсидпен қоршалаған. Капсид полипептидті суббірліктерге ұқсас, икосаэдр (куб) түрінде орналасқан ақуыз молекулаларынан тұрады. Басының құрамына аспарагин, глутамин және лизиннен тұратын полипептид те кіреді. Фагтардың кейбіреулерінің басының ішінде ДНҚ-ның суперспиралденуін қамтамасыз ететін гистонтәріздес ақуыз болады. Құйрықтық өсіндісінің жиырылатын құндағы да спираль тәріздес орналасқан, құрамында АТФ пен СА2+ иондары бар
9. Саңырауқұлақтар, құрылысы, жіктелуі, дақылдандыру.
Құрылысы. Саңырауқұлақтархлорофилыжоқ, цитоплазмасындаоқшауланғанядросы (немесебірнешеядросы), серпінді (ригидты) жасушақабаты, көптегенвакоульдері, рибосомаларыжәнебасқаорганеллалары бар біржасушалықнемесекөпжасушалықэукариоттықмикроорганизмдергежатады.Олардыңөсімдіктергеүлкенұқсастығы бар, дегенменкейбірметоболизмдікүрдістеріжануарларжасушасынажақындатады.Саңырауқұлақденесі (таллом-қабықшалар) мицелий (грибница) болыптабылады. Оларперделері бар немесе жоқ, бұтақша жайылға нтүтікшелер тәрізді, және де бүршіктенген оваль, дөңгелекше пішінді жасушалардан тұратын гифалар. Спорангияспоралар (эндоспоралар) саңырауқұлақтардыңерекшеқапшығының-спорангиялардыңішіндежетіліпжәнесолжердеорналасады. Конидиялар (эктоспоралар) төнімберетінгифаныңеңшетіндежетіледіжәнесолжердеорналасады.
Жіктелуі Құрылымына байланысты (мицелийлерді құрайтын жасушалар пішіні және саңырауқұлақтар жасушасының бөліну механизмі бойынша) саңырауқұлақтар 2 топқа бөлінген:
1. Гифалыларнемесемицелийлілер (зеңсаңырауқұлақтар).
2. Бүршіктенушілер (ашытқылар, ашытқытәріздестер).
Еңқысқамицелийлер-ашытқыларда; еңұзыны-көгерткішсаңырауқұлақтарда (мукорларда). Мицелийлертұрақтытүрдебұтақталыпотырады; ескіргенмицелийлер-дәнді, ірілеу, көптегенқосындыларыжәневакоульдеріболады, жаңамицелийлер-мөлдір, нәзік, гомогенді.Саңырауқұлақтарарасындадиформизмқұбылысытараған, бұлкездесаңырауқұлақтыңбіртүрігифаларды да, және де бүршіктенгенжасушаларды да түзеалады. Бүршіктенуден гифа түзугеауысуысаңырауқұлақтыңпатогенділікбелгілерініңкүшейгенідепқарастыруғаболады. Диформизмкокцидияларға (Coccidioides), гистоплазмаларға (Histoplasma), кандидаларға (Candida) тән.Мицелияларбіржасушалық, септаланған, яғникөлденеңперделермен- септалармен (олценоцитті-бірегей, ортақдепаталады) белінбегенболуымүмкін; немесесепталанғанкөпжасушалы; немесежалғанмицелиялар (бүршіктеніпбөлінебастағанжасушалардантұратын) түзеді. Ценоциттіксаңырауқұлақтарғазигомицеттер (Zygomycetes), септаланғандарға-аскомицеттер (Ascomycetes), дейтеромицеттер (Deuteromycetes) жәнебазидиоммицеттер (Basidiomyctes) жатады.
Патогенділігіне карай:
Кератомикоздар – беткейлік микоздар , шаш, терәнәі беткейлік қабаттарын зақымд
Эпидермомикоздар – шаш және тырнақты зақымдайды
Теріастылық – тері, тері асты май қабаттарын, бұлшық ет, шандырларды зақымд
Терең микоздар иммундық тапшылыққа шалдыққан адамдарда дамиды
Оппортунистік микоздар иммунды қорғаныс алсиреген адамдарда дамиды
Эптдемиологиялық маңыздылығына қарай :
Антропофильді, зоофильді, геофильді
10.Спирохеталардың, актиномицеталардың, риккетсиялардың, хламидиялардың, микоплазмалардың морфологиясы.
Микоплазмалар – тек қана цитоплазматикалық мембранамен қоршалған, ұсақ бактериялар (0,15-1,0 мкм). Олар Mollicutes класына жатады, құрамында стеролдар болады. Жасуша қабырғасы болмағандықтан микоплазмалар осмосқа жоғары сезімтал. Пішіні әртүрлі: кокк, жіпше, колба тәріздес бола береді. Бұл пішіндерді микоплазмалардың таза дақылдарын фазалы-контрастты микроскоппен қарағанда ажыратуға болады. Тығыз қоректік ортада микоплазмалар қуырған жұмыртқаға ұқсас колониялар түзеді: орталық бөлімі мөлдір емес қоретік ортаға батып, ал шеттері мөлдір шеңбер тәрізденіп жатады.
Актиномицеттер – бұтақталған, жіп тәріздес немесе таяқша тәріздес грам-оң бактериялар. Өз атауын (грек тілінен аударғанда actis – сәуле, myces – саңырауқұлақ) олар зақымдаған тіндерде – сәуле тәріздес, тығыз шатысып қалған, орталықтан шетке қарай тартылған, ұштары колба тәріздес жуанданып аяқталатын друза түзуі арқылы иеленген. Актиномицеттер, саңырауқұлақтар сияқты жіп тәріздес өзара айқасқан жасушалар (гифалар) – мицелиилер түзеді. Олар, қоректік ортаға жасушалары кіріңкіреп өскен кезде субстратты мицелий, ал ортаның беткейінде өскенде үлпілдек түзеді. Актиномицеттер мицелилері фрагментациялану арқылы таяқшаға немесе коктарға ұқсас болып көбейеді. Олардың үлпілдек гифаларында көбеюде қызмет атқаратын споралар түзіледі. Актиномицеттердің споралары жоғары температураға шыдамайды.
Хламидиялар – облигаттық жасушаішілік кокктәріздес грам-теріс (кейде грам-вариабельді) бактерияларға жатады. Хламидиялар тек қана тірі жасушаларда көбейеді: оларды энергетикалық паразиттер ретінде қарастырады; олар аденозинтрифосфат (АТФ) және гуанозинтрифосфат (ГТФ) түзбейді. Жасушадан тыс хламидиялар сфера пішінді (0,3 мкм), зат алмасуы белсендірілмеген, элементарлы денешіктер деп аталады. Элементарлы денешіктердің жасуша қабырғасында сыртқы мембрананың негізгі ақуызы және цистейн қаныққан ақуыз болады. Хламидиялардың геномында ішек таяқшасының геномына қарағанда 4 есе кем генетикалы
Риккетсиялар – ұсақ, грам-теріс таяқша тәріздес бактериялар (0,3-2,0 мкм), облигаттық (міндетті түрде) жасушаішілік паразиттер. Цитоплазмада бинарлық бөліну арқылы, ал кей жағдайларда жұқтырылған жасуша ядросында көбейеді. Егесі болып табылатын буынаяқтыларда (бит, бүрге, кенелерде) тіршілік етеді. Қоздырғыштарының біреуін ашқан американдық ғалым Х.Т Риккетстің атымен аталған (жартасты таулардың таңбалы қызбасы). Риккетсиялардың пішіні мен көлемі өсу жағдайларына байланысты өзгеріп отыруы да мүмкін (бұрыс пішінді жасушалар, жіпше тәріздес). Олардың құрлымы грам-теріс бактериялардың құрлымынан ерекшеленбейді. Спирохеталар – жіңішке, ұзын, иректелген (спираль пішіндес) бактериялар, спириллалардан жасушасының иілгіштігімен, қозғалғыштығымен ерекшеленеді. Спирохеталар цитоплазматикалық мембрана мен аксиальдық жіпшесі (аксистиль) бар протоплазматикалық цилиндрді қоршап жатқан сыртқы мембранадан (жасуша қабырғасы) тұрады. Аксистиль жібі жасуша қабырғасының сыртқы мембранасының астында (периплазмада) орналасып, спирохетаның протоплазматикалық цилиндрінің айналасында ширатылып жатады, сөйтіп оған бұранда пішінін береді (спирохетаның біріншілік бұрамасы). Аксистиль жібі бактериялардың талшықтары тәріздес периплазматикалық фибриллалар, жиырылғыш ақуыз флагеллиннен тұрады. Фибриллалар жасушаның қарама-қарсы ұштарына бекітіліп бір-біріне бағытталып орналасады. Фибрилланың екінші ұшы бос болады. Олардың саны мен орналасуы микробтың әр түрлеріне қарай ерекшеленеді. Фибриллалар спирохетаның жылжуына қатысып, жасушаға айналмалы, иілмелі, үдемелі қозғалыс береді. Сонымен қатар спирохеталар екіншілік бұрама деп аталатын ілмектер, бұйралар мен иілімдер құрайды. Спирохеталар бояғыштарды нашар қабылдайды. Әдетте оларды Романовкий-Гимза әдісімен немесе күмістендіріп бояйды. Тірі күйінде спирохеталарды фазалы-контрастты немесе түнек айдынды микроскоппен зерттейді.
Адамға патогенді спирохеталар 3 туыстастыққа жатады: Treponema, Borrelia, Leptospira.
11.Қоректену типі бойынша бактериялардың жіктелуі. Қоректік заттардың тасымалдану механизмі. Бактериялардың өсуі және көбеюі. Бактериялардың өсу факторлары.
Қоректену түрлері және энергия алу әдістері бойынша бактериялардың жіктелуі. Бактерия метаболизмінің негізгі мақсаты өсу , дәлірек айтқанда жасушаның барлық құрылымдарының үйлесімді ұлғаюы болып табылады. Бактерия жасушасының негізі көміртегі атомынан тұратын органикалық қосылыстар (ақуыздар, көмірсулар, нуклеин қышқылдары) болғандықтан, жасуша өсу үшін үздіксіз көміртегі атомдарының түсіп тұруын қажет етеді. Сіңірілетін көміртегі алу көзіне байланысты бактерияларды төмендегі түрлерге бөледі:
Аутотрофтар (гректің autos- өзім, trophe- қоректену)-өз жасушаларын құруда көміртегін ауадағы СО2 - нен сіңіретіндер.
Гетеротрофтар (грекше heteros- басқа)-көміртегіні органикалық қосылыстардан пайдаланатындар. Жеңіл сіңірілетін көміртегі көздері гексозалар, көпатомды спирттер, аминқышқылдар болып табылады.
Энергия көзі ретінде күннің жарығын пайдаланатын организмдерді фототрофтар деп атайды. Ал тотығу-тотықсыздану реакцияларының нәтижесінде пайда болған энергияны пайдаланатын организмдерді хемотрофтар деп атайды.
Хемотрофтардың ішінде органикалық емес электрондарды(H2, NH2, H2S, Fe 2+ және т.б) пайдаланатындарды литотрофтар (гректің lithos-тас),ал органикалық қосылыстардың электрондарын пайдаланатындарды органоторфтар деп атайды.
Бактерияның өсуі деп, жасушаның барлық компоненттерінің бір мезгілде келісімді түрде ұлғаюын айтады. Жасушаның өсуі шексіз емес. Ең үлкен өсу деңгейіне жеткен кезде жасуша бөлінеді. Бактериялардың көпшілігі көлденеңінен екіге бөлінеді. Грамша оң боялатын бактериялардың көпшілігінде бөліну көлденең қалқаның шетінен ортасына қарай синтезделуі арқылы жүреді. Грамша теріс боялатын бактериялардың жасушаларының көпшілігінде көбею ортасынан тартылып, екіге бөліну арқылы жүреді.
Бактерия жасушасының бөлінуі, бактерияларда жартылай консервативті механизммен өтетін хромосоманың репликациялану циклі біткеннен соң біраз уақыттан кейін басталады. Бұл кезде хромосоманың ДНҚ-ның әр жіпшесі туынды ДНҚ үшін матрица ретінде пайдаланылады. Бактериалық хромосоманың репликация процесіне 20-дан астам ферменттер қатысады. Нативті бактериалдық ДНҚ екі спиралді болғандықтан, репликация алдында матрицалық ДНҚ-ның аналық тізбегі бөлінуі керек. Бұл процеске энергияны сіңіретін реакция кезінде қосарланған спиралді ажырататын хеликаза ферменті, қайта бұрамалануды болдырмайтын топоизомераза (гираза) ферменті қатысады. SSB-белогы біршынжырлы ДНҚ-мен байланысып, спиралдардың қайта қосарлануына жол бермейді. Соның нәтижесінде репликативтік айырша түзіледі, ДНҚ-ның жаңа тізбектерінің түзілуі ДНҚ-полимераза ферментімен жүзеге асырылады. ДНК-полимераза ДНҚ-ның жаңа тізбектерін жасауға (инициациялауға) қабілетті емес.
Бактериялардың ДНҚ репликациясы барлық ДНҚ екі еселенгенше жүреді. Репликация тек қана бір таңдаулы аймақта ғана басталады, ол аймақты origin (origin- ағыл. бастамасы) деп атайды, бұл жерде нуклеотидтер белгілі бір ретпен орналасады. Origin-де бір немесе екі репликативті айыршалар түзіле алады.
Қоректік ортаға бактерияларды енгізген кезде олар қажетті компоненттерінің бірі азайғанша өседі, сонан соң бактериялардың өсуі мен көбеюі тоқтайды. Егер осы уақыт аралығында ортаға қажетті қоректік заттарды енгізіп, ал зат алмасудың соңғы өнімдерін тазартып отырмаса, статикалық бактериялық дақыл алынады. Статикалық (периодикалық) дақыл өзін генетикалық өсуі шектелген, көп жасушалы организм секілді сезінеді. Егер көбею уақытына байланысты жасалынатын жасушалар санының тәуелділігін анықтау үшін, абсцисса өсіне уақытты салып, ал ордината өсіне жасушалар санын салып график құратын болса, өсу қисығы деп аталатын қисық сызық алынады.
12.Тыныс алу түрі бойынша бактериялардың жіктелуі.Аэробты және анаэробты тыныс алу механизмі.
Тыныс алу бактериялардың тыныс алуы мезосомаларда журеді.
Тыныс алу зат алмасудын катаболизмі болады. Катаболизм және анаболизм жалпы зат алмасудың қарама қарсы журетін процесстер.
Катаболизм кезінде күрделі молекулалар ыдырайды, бос қуат бөлінеді.
Тыныс алу механизмі: Бактерияларда тыныс алу аэробты және анаэробты жолмен отеді.
Аэробты тыныс алу от тегі қатусуымен журеді, сонғы өнімдері Н2О және СО2, қуат АТФ түрінде.
Анаэробты тыныс алу от тегісіз жүреді.
Анаэробты тыныс алуда ірі молекулалар қышқылмен спирттерге дейін ыдырайды және қуат болінеді.
Тыныс алу бойынша жіктеу:
Облигатты аэробтар от тегі қажет етеді.Өсуі және көбеюі тек қана оттегінің болуында жүреді. Оттегі оттегілік тыныс алу жолымен энергия алу үшін қолданылады. Облигатты аэробтарды ауа атмосферасындағы парциалды қысымда өсетін қатаң аэробтар және төмен парциалды қысымда өсетін микроаэрофилдер деп бөледі. Микроаэрофилдар от тегі аз молшерді талап етеді, күшті тотықтырғыштармен жанасқанда белсенділігі жойылатын кейбір ферменттерінің мысалы гидрогеназа ферменті болуымен байланысты төмен парциалдық қысымда ғана олардың ферменттік белсенділігі артады.
Облигатты анаэробтар от тегісіз -өмір суреді. Энергия алу үшін оттегіні қолданбайды. Зат алмасу оларда ашыту арқылы жүргізіледі. Екі түрінде ғана сульфатты тыныс алу бар, олар хемолитотрофтарға жататын DESULFOVIBRIO, DESULFOTOMACULUM. Облигатты анаэробтар екі топқа бөлінеді: Қатаң анаэробтар және аэротолеранттылар. Қатаң анаэробтарға молекулалық оттегі улы болады, ол микроорганизмдерді өлтіреді немесе өсуін тежейді. Бұл бактериялар энергияны майқышқылды ашыту жолымен алады. Мысалы клостридиялар, бактероидтар жатады.
Аэротолерантты микроорганизмдер энергия алуда оттегіні қолданбайды. Бірақ оттегі бар ортада тіршілік ете алады. Бұл топқа гетероферменттік сүтқышқылды ашыту жолымен энергия алатын сүтқышқылды бактериялар жатады.Факултативты анаэробтар от тегі бар және жоқ жағдайда оседі. Оларда зат алмасудың аралас түрі бар. Энергияны алу процесі тыныстану кезинде оттегіні пайдалану арқылы ал оттегі жоқта ашыту арқылы жүзеге асады. Бактериялардың бұл тобына анаэробты ниттратты тыныс алу тән.Капнофилды бактериялар СО2 қажет етеді.
13.Бактериологиялық әдіс, кезеңдері, маңызы. Таза дақыл, штам туралы түсінік. Бактериялардың дақылдық қасиеті. Бактериялардың биохимиялық қасиеттері.
Бактериологиялық әдіс - бір микроорганизмнің таза дақылын алу және оны серовар мен фаговарға дейін идентификациялау.
Бактериологиялық әдіс кезеңнен тұрады.
1Кезең: а)бактериологиялық зерттеу метериалын бактерияның культурасынан қоздырғыш көп өсетиндей эффективный қоректік ортаны таңдап аламыз.
Б)Сұйық немесе тығыз, универсальды, электив-селективті, дифференциялық-диагностикалық қорек орталарна зерттеу материалынан себу жасалынады.Ол үшін тығыз қорек ортасы бар Петри табақшасына штрих немесе дригальский әдістері арқылы зерттеу материалынан себу жасалынады.
2кезең:а)Қорек ортасында өсіп шыққан культураларға және күмәнді колонияларға талдау жасалынады.
Б)күмәнді бактерия колонияларнан жағынды дайындап, гимза әдісімен бояп және микроскоптайды.
В)ал қалған күмәнді бактерия колонияларнан скошенный ет-пептонды агарға себу жасалынады. Мұндағы негізгі мақсат микроптың таза культурасының жинакталуы – болжамды ауру қоздырғышы, келесі зерттеу этабы үшін көптеген зерттеу микроп массасы керек.
3кезең:2кезеңдегі болжамды ауру қоздырғышының сахаролитикалық құрлымы(олькеницкий, рессель қорек орталарна себу жасау), протеолитикалық белсенділігі(желатинге, тукаев сүтінде анықтау), антибиотиктерге сезімталдығы(стандартты қағаз дисктер арқылы әртүрлі антибиотиутер сіңірілген) анықтаймыз.
4кезең: Зерттеу барысына талдау жүргізіледі. Морфологиялық, тинктроиялдық, биохимилық, культуралық, серологиялық сипаттамаларна қарап микропқа идентификация жүргізеді.
Таза дақыл - бір түрге жататын бактерия популяциясының қоректік орталарда өсуі.
Штамм- бұл әр жерден немесе бір жерден бірақ әртүрлі мерзімде (уақытта) бӛлініп алынған бір түрге жататын микроб дақылы. Бір түрге жатқанымен штамдардың вируленттілігі, антибиотикке тӛзімділігі немесе ферменттік белсенділі бойынша айырмашылығы болуы мүмкін.
Бактериялардың дақылдық қасиеті. Бактериялардың дақылдық қасиеті – бұл бактерия колонияларын зерттеу. Колониялар пішінін және мөлшерін қараймыз. Колония пішіні домалақ болса, S, ал шеті домалақ емес немее гүл тәрізді болса – R. Мөлшері: 1-3мм-ұсақ, 1-5мм-орташа, 5мм немесе одан да көп болса өте ірі.
Бактериалық жасушаның биохимиялық қасиеті. Бактериялардың көмір су, ақуыз және пептонды ыдырату қабілетін анықтайды. Көмір су ыдырататын ферменттерды Гисс, эндо, Левин, Плоскирев орталарында анықтайды.Гисс орталарының құрамына пептонды су және бір белгілі көмір су кіреді (сахароза, глюкоза, лактоза, маннит т.б).Бактерия жасушасының 80- 90% судан, ал қалған 10% құрғақ заттан тұрады. Жасуша ішіндегі су бос немесе байланысқан күйде болады. Ол жасушаға серпімділік қасиетін бере отырып, гидролитикалық реакцияларға қатысады. Жасушаны кептіру арқылы ішіндегі судан арылту, ондағы метаболикалық және кобею процестерінің тоқтауына әкеліп соқтырады. Мұздатылған күйдегі жасушаны вакуумда кептіру (лиофилизациялау) микробтардың кобеюін тоқтатып, ұзақ уақыт сақталуына мүмкіндік береді. Құрғақ зат құрамы тӛмендегідей: 52% - ақуыз, 17% - кӛмірсулар, 9% - майлар, 16% - РНҚ, 3% - ДНҚ және 3% - минералдық заттар. Ақуыздар ферменттер болып табылады, сонымен қатар жасушаның құрлымдық бӛлігі, ол цитоплазматикалық мембрана және оның туындылары, жасуша қабырғасы, талшықтар, споралар және кейбір капсулалар құрамына кіреді. Кейбір бактериялардың ақуыздары олардың антигендері мен 32 токсиндері болады. Бактериялар ақуздарының құрамына адамдарда болмайтын Д-аминқышқылдары мен диаминопимелин қышқылы кездеседі. Бактерия жасушасы құрамындағы кӛмірсулар моно-, ди-, олигосахаридтер мен полисахаридтер күйінде болады, сонымен қатар ақуыздар, майлар және басқа қосындылар құрамына кіреді. Майлар немесе липидтер цитоплазмалық мембрана құрамына кіреді, грамтеріс бактериялардың жасуша қабырғасында болады, сондай-ақ, қоректік зат ретінде жинақталады, грамтеріс бактериялардың эндотоксиндерінің құрамында болады, ЛПС құрамында антиген түзеді. Нуклеин қышқылдары. Бактерия жасушасында РНҚ-ның барлық түрлері кездеседі: иРНҚ, тРНҚ, рРНҚ. Пуриндік және пиримидиндік нуклеотидтер – нуклеин қышқылдарын түзетін құрылыстық блоктар болып табылады. Бұдан басқа пурин және пиримидин қышқылдары кӛптеген коферменттер құрамына кіре отырып аминқышқылдарын, моносахаридтерді және органикалық қышқылдарды тасымалдауға қатысады. ДНҚ бактерия жасушасында тұқым қуалау қызметін атқарады. ДНҚ молекуласы екі полинуклеотидтік тізбектерден тұрады. Минералдық заттар жасушаны ӛртегеннен кейінгі кұлден табылады. Тӛмендегідей кӛптеген минералдық заттар (N, S, Ca, K, Mg, Fe, Mn), сонымен қатар микроэлементтер (Zn, Cu, Co, Ba) кездеседі.
14.Бактериялардың қоректік орталары, құрамы, тағайындалу бойынша жіктелуі. Қорек орталарна қойылатын талаптар.Анаэробты бактерияларға арналған орталар. Анаэробты бактерияларды бөліп алу. Бактерияларды өсіру үшін табиғи қөреқтік орталар қолданады.Қөреқтік орталар шығу тегі бойынша табиғи және жасанды болады.Тығыздығы бойынша тығыз, жартылай суйік және суйік орталарға болінеді.Суйік орталарға әр түрлі сорпалар жатады. Суйік орталарға агар қосқанда тығыз орта болады.Қоректік ортаға бактерияларды енгізген кезде олар қажетті компоненттерінің бірі азайғанша өседі, сонан соң бактериялардың өсуі мен көбеюі тоқтайды. Егер осы уақыт аралығында ортаға қажетті қоректік заттарды енгізіп, ал зат алмасудың соңғы өнімдерін тазартып отырмаса, статикалық бактериялық дақыл алынады. Статикалық (периодикалық) дақыл өзін генетикалық өсуі шектелген, көп жасушалы организм секілді сезінеді. Егер көбею уақытына байланысты жасалынатын жасушалар санының тәуелділігін анықтау үшін, абсцисса өсіне уақытты салып, ал ордината өсіне жасушалар санын салып график құратын болса,өсу қисығыдеп аталатын қисық сызық алынады. Осы қисық бойынша бірін-бірі белгілі бір дәйектілікпен алмастырып отыратын бірнеше фазаларды ажыратуға болады:1. Бастапқы – лаг-фаза(ағыл. lag – қалып қою). Инокуляция (бактерияларды себу) мен көбею аралығындағы уақытты қамтиды. Бұл фаза ұзақтығы орташа 2-5 сағатқа созылады, қоректік ортаның құрамы мен себетін дақылдың жасына байланысты. Лаг-фаза кезінде бактерияларда дақылдандырудың жаңа жағдайларына бейімделу (адаптациялану) жүріп, индуцибельдік ферменттердің синтезделуі басталады.2. Экспоненциалдық (логарифмдік) фаза. Жасушалардың тұрақты түрде максималдық жылдамдықпен бөлінуімен сипатталады. Бұл жылдамдық бактерия мен қоректік орта түріне байланысты болады. Бактериялардың арту уақытыгенерациялану уақытыдеп аталады, бұл уақыт бактерия түріне байланысты әртүрлі болады:Pseudomonas түріне жататын бактерияларда бұл уақыт 14мин, алMycobacteriumтүріне жататын бактерияларда 24 сағатқа тең. Экспоненциалдық фазада жасушалар көлемі мен құрамындағы ақуыздар саны бір қалыпта болады. Бактериялық дақыл бұл фазада стандартты жасушалардан тұрады.3. Стационарлық фаза. Жасушалар саны көбеюді тоқтатқан кезде болады. Өсу жылдамдығы қоректік заттардың концентрациясына тәуелді болғандықтан, соңғылардың қоректік ортада азаюына байланысты өсу жылдамдығы да төмендейді. Өсу жылдамдығының азаюы бактерия жасушаларының тығыздануына, парциалдық қысымның төмендеуіне, зат алмасудың токсикалық өнімдерінің көбеюіне де байланысты болады. Стационарлық фазаның узақтығы бірнеше сағатқа созылады, ол бактерия түріне және оларды дақылдандыру ерекшеліктеріне байланысты болады.4. Өлім фазасы.Зат алмасудың қышқыл өнімдерінің салдарынан немесе өзіндік ферменттердің аутолизінің нәтижесінде болады. Бұл фазаның ұзақтығы ондаған сағаттан бірнеше аптаға дейін созылуы мүмкін.5. Бактериалық популяция өсуінің огарифмдікфазасында болуыүздіксіз дақылдабайқалады, бұған қоректік заттарды біртіндеп өлшемді түрде енгізіп отыру, бактериялық суспензияның тығыздығын бақылау және метаболиттерден тазартып отыру арқылы қол жеткізіледі. Үздіксіз бактериалық дақылдар биотехнологиялық процестерде қолданылады.Дақылдандыру кезіндегі бактериалық салмақтың (бактериялар саны) жинақталуы көптеген факторларға (қоректік орталардың сапасы, себінді мөлшері, өсіру температурасы, рН, өсуді белсендіретін қоспалар және т.б.) тәуелді болады..Қолдану мақсаты бойынша орталарды жіктеу. 1. Негізгі орталар – ЕПА (ет пептонды агар ), ЕПС(ет пептонды сорпа) – осы орталарда коптеген бактериялар өседі және осы орталар негізінде күрделі орталарды дайындайды.2. Элективты арнайы орталар – осы орталар бактерияның бір түрін өсуруге арналған (сары су агары, қанды агар). Мысалы: сары су агары, қанды агар. 3. Дифференциалды диагностикалық орталар. Осы орталарда бактерияларды өсіргенде биохимиялық қасиетін анықтайды, бактериялардың түрлерін ажыратады. Гисс орталары, Эндо ортасы, Левин ортасы, плоскирев ортасы.4. ингибиторлы орталар бір түрін өсіру үшін екінші түрі тежеледі.5. Анаэробтар үшін арналған орталар – анаэробты бактериялар өседі (Китта Тароцци ортасы). Бактериялар үшін қолайлы рН 7-7.4, t -37C.
Сұйық қоректік орталарда бактериялардың өсуі мен көбеюі ортаның диффуздық лайлануымен, тұнба немес беткейлік үлбір түзумен байқалады. Сұйық ортада өсірген кезде көзге көрінетін белгілердің болмауы Leptospira бактериясының ерекшелігі болып табылады.
Тығыз қоректік орталарда бактерия жасушаларының шоғырлануын – колониялар деп атайды, оларды бір түрге жататын жасушаның ұрпақтары деп санау қабылданған. Колониялар бір – бірінен пішіні, көлемі, беткейі, мөлдірлігі, консистенциясы мен түсі арқылы ажыратылады. Беті тегіс жылтыр колонияларды S – пішінді (smooth – ағыл. тегіс) колониялар деп атайды. Беті күңгірт, бұдырланған колонияларды R – пішінді (rung – ағыл. бұдыр) колониялар деп атайды.Колониялардың түсі бактериялардың пигмент түзуімен байланысты.Пигменттер түсі, химиялық құрамы және ерігіштігімен ажыратылады. Бактериялар өндіретін пигменттер ішінде:каротиноидтар – қызыл, сары және ашық қызыл түсті майда еритін пигменттер. Олар Mycobacterium, Micrococcus туыстастығына жататын бактерияларда кездеседі; пирролдылар – Serratia marcescens- те кездесетін спиртте еритін пигмент продигиозин жатады;фенозинділер – бұл топқа Pseudomonas aeruginose-де кездесетін суда еритін пигмент пиоцианин жатады, ол қоректік ортаға бөлініп, оны бояйды;меланиндер – қара және қоңыр түсті ерімейтін пигменттер, Porphyromonasтуыстастығына жататын бактерияларда кездеседі.Пигменттер бактерияларды УФ-сәулелерден сақтандырады, улы оттегі радикалдарын залалсыздандырады, антибиотиктерден қорғайтын қабілеттерге ие болады, фототрофты бактериялар фотосинтез реакцияларына қатысады.Колониялардың түрі, түсі, пішіні мен басқа да ерекшеліктері, сонымен қатар тығыз орталарда өсу сипаты бактерияның дақылдық қасиеті аталып, оларды идентификациялаған кезде ескеріледі.
Бактериялардың дақылдандырылмайтын түрлері. Бактериялардың спора түзбейтін кейбір түрлері қоршаған ортаның көбеюге жайсыз жағдайларындадақылдандырылмайтынкүйде өткізуге қабілетті. Бұл күйде бактерия жасушалары метаболикалық қабілеттерін белсенді түрде сақтап, бірақ сұйық және тығыз орталарда өсіру үшін жасушалар үздіксіз бөліне алмайды. Тіршілік ету жағдайлары ауысқан кезде, атап айтқанда адам немесе жануар организміне түскенде, жасушаларға көбею қабілеті оралып, патогенділік қасиетін сақтайды. Дақылдандырылмайтын (дамылдау) күйіне өту патогендік бактерияларға эпидемияаралық және эпизоотияаралық кезеңдерде сақталынуын қамтамасыз етеді. Дақылдандарылмайтын күйге өткен кезде бактериялар жасушаларының мөлшері кішірейіп, сфера тәріздес пішінденіп, ЦПМ-ның тұтқырлығын өзгертеді. Оларда электрондарды тасымалдау тыныс алу тізбегі бойынша өтіп, аздаған метаболиттік белсенділік сақталынады. Дақылдандырылмайтын күйге өту үшін температура, тұздар концентрациясы, жарық, оттегінің парциалдық қысымы, қоректік заттардың құрамы, сондай-ақ бактериялармен биоценоздағы балдырлардың метаболиттері әсерін тигізеді. Дақылдандырылмайтын күйдегі бактерияны анықтау үшін ПТР (полимераздық тізбектік реакция) немесе тотыққан не тотықпаған түрде түсін өзгертетін, бояғыш заттарды қолдану қажет. Дамылдау кезіндегі жасушаға көбею және өсу қабілетін табиғи факторлар қайтаруы мүмкін: қарапайымдылар, топырақ пен су қоймаларының мекендеушілері, өсімдіктердің тамыр талшықтары бөлетін фитогормондар.Қорек орталарына қойылатын талаптар.1. O2, H2, N, C көздері болу керек.2. Өсу факторлары.3. Микроэлементтер.4. Стерилды.5. Қолайлы рН және t.6. Ылғалды, мөлдір.Бактерияларды дақылдандыру үшін бірқатар шарттарды сақтау қажет.1. Құнды қоректік ортаның болуы.Кез-келген қоректік орта құрамының күрделілігі мен пайдалану мақсатына қарамастан негізі судан, энергия мен көмірсутегінің органикалық көзінен, тұрақты рН пен осмостық қысымға ие болуы қажет.2. Дақылдандыру температурасы.Көбею жылдамдығына температура әсерін тигізеді. Температураға бактериялар әрқалай жауап береді: - мезофилдер20-400С температуралық аралықта көбейеді. Адамдарда ауру тудыратын бактериялардың көпшілігі мезофилдерге жатады; -термофилдер40-600С температуралық диапазонда өседі. Термофилдерге актиномицеттер, кейбір споратүзуші бактериялар жатады;- психрофилдер0-200С температуралық аралықта көбейеді.
3. Дақылдандыру атмосферасы.Қатаң аэробтарөсіп көбею үшін оттегі қажет. Аэробтар Петри табақшасындағы агардың бетінде немесе сұйық ортаның жұқа беткіқабатындажақсы өседі. Қатаң аэробтардың сұйықортаныңтерең деңгейлерінде өсуін қамтамасыз ету үшін оттегі бүкіл қоректік ортаға диффузды түрде таралуы қажет. Бұған қоректік ортаны үздіксіз араластырып немесе сілкіп отыру, атап айтқанда аэрациялау, арқылы қол жеткізіледі. Аэрациялау арнайы аппаратттармен – сілкілегішпен іске асырылады.
Факультативті анаэробтарды дақылдандыру үшін жоғарыда аталып кеткен әдістерді қолданады, себебі оттегі бар жерде оларға энергетикалық қамтамасыз етуде оксидативті метаболизм ферментациядан тиімді болады. Микроаэрофилдероттегінің парциалдық қысымы төмен жағдайда көбейеді. Бұған ауадағы СО2-нің парциалдық қысымы 0,03%-ға қарағанда дақылдандыру атмосферасындағы СО2парциалдық қысымын 1-5% концентрациясына көтеру арқылы қол жеткізіледі. Бұл үшін арнайы СО2-инкубаторлар қолданылады, немесе себінділерді жанып тұрған шырағдан қойылған эксикаторларға орналастырады.
Облигатты анаэробтар өсу және көбею үшін ауадағы оттегінің ортаға түспеуін талап етеді. Бұған келесі шаралар арқылы қол жеткізіледі: - қоректік орталарға оттегіні редуциялайтын заттар қосу арқылы: тиогликоль қышқылын, аскорбин қышқылын, цистеин, сульфидтер; - сұйық қоректік орталарды қайната отырып оттегіден құтылып, сонан-соң орта құйылған ыдысты резинка тығынмен жауып қою арқылы; - сілтілі пирогаллол және тағы да басқа оттегіні сіңірушілерді пайдаланып, герметикалық жабылатын ыдыстарға - «газпактарға» салып қою арқылы. Бұл әдіс (Gaspack) аэротолеранттыбактерияларды дақылдандыруда қолданылады; - ауадағы оттегіні механикалық жомен ығыстырып, орнына ыдысты инертті газбен толтыру арқылы (бұл мақсатта анаэростаттар мен анаэробты бокстар қолданылады).Хемо – және автотрофты бактерияларды дақылдандыру үшін СО2-мен қанықтырылған атмосфера жасалынады.
4. Дақылдандыру уақытыгенерациялау уақытына байланысты. Бакатериялардың көпшілігі көрнекті өсу беру үшін 18-48 сағат аралығында дақылданады. Көкжөтел қоздырғышын дақылдандыру үшін 5 тәулік керек, ал M. tuberculosis-ті дақылдандыру үшін 3-4 апта қажет.5. Жарықтандыру.Фототрофты бактерияларды өсіру үшін жарық қажет. Шартты-патогенді бактериялардың кей түрлері жарықтандыруға байланысты пигмент түзеді, оны идентификациялау кезінде пайдаланады.Абсолюттік жасуша ішілік паразиттерді дақылдандыру (оған Rickettcia, Ehrlichia, Coxiella, Chlamidiaтұқымдастығының бактериялары жатады) жасушалар дақылдарында немесе жануарлар мен буынаяқтылардың организмінде, сонымен қатар тауық эмбриондарында (эрлихиялардан басқа) өсіру арқылы іске асырылады. Тауық эмбриондарын гетеротрофтық деңгейі жоғары бактерияларды дақылдандыруда да қолданады, мысалы:Borrelia мен Legionellaтұқымдастығының бактериялары.Өндірістік жағдайларда бактериялар мен саңырауқұлақтардың биомассасын (антибиотиктер, вакциналар мен диагностикалық препараттар жасау мақсатында қолдануға алу үшін) дақылдандыру сыйымдылығы әртүрлі арнайы аппараттарда (ферментерлерде) микробтардың өсу және көбеюінің ең тиімді параметрлерін қатаң түрде сақтау арқылы іске асырылады.
Анаэробты бактерияларды бөліп алу. Анаэробты микрофлораны алу мақсатындағы себулер қатаң анаэробты жағдайда жасалады. Спора түзуші анаэробты бактерияларды бөліп оларды алғашқы себуді 80оС-тық су моншасында 20 минут бойы қыздырады, яғни бөгде микрофлораның вегетативті жасушаларын қояды.
Спора түзуші анаэробты бактерияларды бөліп аларда алғашқы себуді 80оС-тық су моншасында 20 минут бойы қыздырады, яғни бөгде микрофлораның вегетативті жасушаларын жояды.
Бірінші себулерде байыту араларында /Китта-Тароцци, тиаглюкол/ жасайды, сонан соң Петри шынысындағы тығыз орталарға бөлектенген колониялар алу үшін қайта себеді. Қантты қан агарына қантты қоректік тығыз агарының биік бағынасына Виньяль-Вейона, тәсілі бойынша егеміз. Бұл тәсіл анаэроб ағындыларды ауадан механикалық жолмен сақтауға негізделген. Егілген агарды стерильды /трубкаға/ қуыс ортаға сорып алып бітеп тастайды. Осылай қатаң анаэробтарға қолайлы жағдай жасаймыз.
15.Рикетсия,хламидия,микоплазмаларды дақылдандыру. Микоплазмаларды дақылдандыру. Бірқатар ферменттік жүйелерінің болмауына байланысты микоплазмаларды дақылдандыратын қоректік орталар міндетті түрде күрделі болуы керек. Олардың құрамына аминқышқылдары, нуклеин қышқылдарының алғашқы құраушы заттары, холестерин және т.б. заттар кіреді. 1,3% агары бар табақшаларда микоплазмалар тек қана микроскоппен өтпелі жарық арқылы қараған кезде көрінетін колониялар түзеді. Колониялардың түрі «қуырылған жұмыртқаға» ұқсас болады. Уреаплазмалардың колониялары одан да ұсақ, түйреуіш ұшы сияқты болады. Мимкоплазмаларды сорпада өсіргенде орта сәл лайланады, уреаплазманы өсіргенде орта өзгермейді. Жартылай сұйық агарда (0,3%) түтікше ұшы енген жолында ғана сәл «шаңдану» байқалады. Глюкозаны ферменттейтін микоплазмаларға (M.genitalium, M.fermentans) өсіру үшін қоректік ортаға глюкоза қосады, аргининді қорытатындарға (M.hominis) – аргинин, уреаплазмаларға – мочевина қосады. Микоплазма немесе уреаплазманың өскендігін бақылау үшін қоректік ортаға индикатор қосады. Глюкозаны ферментациялаған жағдайда қышқыл бөлініп ортаның рН қышқыл жағына қарай өзгереді, L-аргинин мен мочевинаны ферменттеген жағдайда аммиак бөлініп ортаның рН-шы сілтіліге өзгереді. Микоплазмалардың таза дақылын бөліп алу үшін Хайфликтің модификацияланған ортасын, SP-4 ортасын, β-глобулинді фракциясының гидролизатының негізінде жасалған қоректік орталарға себеді.
ХЛАМИДИЯ Дақылдандыру.Хламидияларды диагностикалық мақсатта бөліп алуды дамып келе жатқан тауық эмбриондарының саруыз қапшықтарының эпителий жасушаларында және жасуша дақылдарында жүргізеді.Дамыуына 6-8 күн толған тауық эмбриондарының саруыз қапшығына жұқтыру ұзақ уақыттар бойы хламидиялық инфекцияларға этиологиялық дигноз қою үшін қолданылып келген ең нақты әдіс болды. Қазіргі кезде де хламидиоз диагнозын дәлелдеуде жоғарыспецификалық әдіс болып келеді. Сезімталдылығы бойынша бұл әдіс жасуша дақылдарында хламидияларды диагностикалық мақсатта бөліп алумен тең. Хламидияларды диагностикалық мақсатта бөліп алу критерийлері: микроорганизмнің морфологиялық құрлымдарының және тұқымдастыққа тән антигендердің болуы. Техникалық орындауы жағынан әдіс қарапайым болып келеді, бірақ даму үрдісінің өзі әрі күрделі әрі ұзақ уақытты талап етеді (2-3 пассаж жасалғаннан кейін 7-12 күннен 3-4 аптаға дейін), сондықтан жылдамдатылған әдістердің болуы іс жүзінде бұл әдістің қолданылуын шектейді.Спецификалық диагноз қою әдісі in vitro-да дақылдандыру болып табылады. Әдіс «алтын стандарт» атауына ие болған. Қазіргі кезде хламидияларға сезімталдылығы жоғары жасушалардың әр түрлері қолданылады. Көз және жыныс мүшелерінен алынған зерттеу затын жасуша дақылдарына сеуіп хламидияларды бөліп алу, саруыз қапшығында дақылдандырудан әлдеқайда сезімтал болып келеді. Бұл әдістің артықшылығы 100% спецификалылығы мен жоғары сезімталдылығы. Бірақ бұл әдісті кеңінен қолдануға оның қымбаттылығы, күрделілігі және нәтижесін 72 сағаттан кейін ғана алуға болатындығы кедергі жасайды.
Риккетсия дақылдандыру. Ұрықтанған тауық жұмыртқасын 7 тәулік термостатта инкубирлейді. Сосын рикетсия бар материялды енгізеді. Сосын 8 тәуліктен соң рикетсиялардың әсерінде зақымданған эмбрион өледі. Зақымданған жұмыртқа қабығындағы тесік эмбриондағы сары уыз қапшығын жинап алып, рикетсияларды концентрируют,сосын химиялық реагенттер көмегімен инативируют.
16.Вирусологиялық әдіс.Вир-ды дақылдандыру әдістері:жануарлар ағзасында,тауық эмбрионында,жасуша дақылдарында.Вир-р абсолютті паразит болғандықтан оларды ағза деңгейінде,тірі жасуша деңгейінде,ағзадан тыс жасанды жағдайда өсіреді.Өсіру үшін био-қ жүйе ретінде зерт-қ жануарларды,тауық эмбрионын қолданады. Зерт-қ жануарлар вирустардың репродукциясының өткенін жануарлар мүшелеріндегі патоморфологиялық өзгерістер мен аурудың өзіне тән белгілердің дамуы негізнде,яғни вир-ң индикациясы жүргізіледі.Тауық эмбрионын артықшылығы:вир-ң көп мөлшерде жинақталуы,нысанының стерильдігі,жасырын вир-ты инфекцияның болмауы.Т.э. әртүрлі қуыстары мен тіндеріне енгізеді.Жасуша дақылы әдісі-әртүрлі жасуша мен тінді ағзадан тыс жасанды ортада өсіру.Жасуша дақылдарын дайындау үшін әртүрлі адам,жануар,құстар тіндерін қолданады.Эмбриональды ж/е ісік тінінен алынған жасуша дақылы кеңінен таралған,себебі ересек ағзаның қалыпты тінімен салыстырғанда өсу мен көбеюге қабілеті жоғарв.
17.Вирустарды индикациялау әдістері:вирустың цитопотогнді әсері, таңдақ түзу әдісі,гемадсорбция реакциясы.ЦПӘ-микроскоп астында жасушаның морфологиялық өзгерістерінен бастап,олардың тіршілігінің жойылуына дейінгі көрініс,бұл вир-ң зақымдау әсері нәтижесінде п.б.ЦПӘ сипаты бірдей емес.Қосындылар вир-ң бөлшектерінің,вир-ң ақуыздарының н/е жасушалық материалдардың жиынтығы б.т.Бұларды жасушаның ядросында н/е цитоплазмасында арнайы бояу әдістерімен анықтауға б-ды.В-ң бляшкасы н/е негативті дақылы-жасушаның вир. Бұзңан бөлшектері.бұларды жұқа агар қабатымен жабылған бір қабатты жасуша дақылындавир-ды өсіру барысында анықтауға болалы.Әртүрлі вир-р түзген бляшкалар шамасына,пішініне,пайда болу уақытына байл-ты ерекшеленеді,сондықтан бляшка түзілу феномені вир-ды ажырату үшін.Гемадсорбция реак.-вир-н зақымдалған жасуша дақылының өзінің беткейіне эритроциттерді жабыстыру қабілеттілігі.Көптеген вир-р гемадсорбциялық қасиетке ие.*Түсті* реакция жасуша дақылы үшін қолданатын қоректік ортадағы индикатор түсінің өзгешелігіне негізделген.В-н зақымдалмаған жасуша өскенде метобализм өнімдері жинақталып қоректік ортадағы индикатор түсін өзгертеді.В-р дақылды көбейген кезде жасушаның қалыпты метаболизмі бұзылады ж/е орта бастапқы түсін сақтап қалады.
18.Вирустарды идентификациялау әдістер: бейтараптау реакциясы, гемагглютинация тежеу реакциясы , иммунофлуоресценция реакциясы. Ерекше антигендері (гемагглютинині) бар кейбір вирустар эритроциттерді бір - бірімен жабыстырады - агглютинациялайды. Егер зерттелетін затта вирус бар болса эритроциттер бір - бірімен агглютинацияланып зонтик тәріздес яғни, айналасы бұдырланып тұнбаға отырады(оң нәтижелі реакция). Вирус жоқ болған жағдайда эритроциттер агглютинацияланбайды, тұнбаға айналасы тегіс (түйме тәріздес) болып отырады (теріс нәтижелі реакция). Толық гемагглютинация беретін сұйылту деңгейін бір гемагглютинациялық бірлікке санайды. Бұл реакция иммунологиялық реакцияларға жатпайды, ӛйткені реакцияда антиген антидене құбылысы жоқ. ГАР тек қана вирустың бар - жоғын анықтау үшін ғана қолданады. Бактериофагтар бактерияларға еніп, оларда ӛсіп - ӛніп кӛбейіп, бактерияларды лизистейтін (бұзатын) вирустар. Қазіргі кезде оларлы бактериофаг демейді, фагтар деп атайды. Себебі, фагтар бактериялармен қатар басқа да микроорганизмдерде болатыны дәлелденген. Фагтардың жалпы морфологиясы мынадай: алты бұрышты, басы сыртынан белокпен қоршалған, ішінде ДНҚ-ы бар. Басына жиырылу қабілеттілігі бар түтікше тәріздес сырты белокты қапшықпен қоршалған құйрықша шығады. Құйрықшаның басқа жабысар жерін мойыны немесе жағасы деп атайды. Құйрықшаның ең шетінде базальды пластинка бар, одан 6 тікенекшелер шығады. Осылардың кӛмегімен фаг бактерияға жабысады, ол базальды пластинкада болатын лизоцим ферментімен бактерияның сыртқы қабатын теседі де мойыны және құйрықшасы жиырылып басының ішіндегі ДНҚ-ы бактерия ішіне енеді.
19.Бактериялардың ж/е вирустардың генетикалық аппараты:генотип ж/ефенотип,генотиптік өзгергіштік.Модификация,мутация,рекомбинация. Плазмидалар.Транспозондар Вирустың түріне қарап ДНҚ-ға да РНҚ-ңа да болып келеді.В-ң мутациясы в-ң нуклейн қыш-ң репликациясы кезінде,н/е бак-ғы сияқты сыртқы орта факторына ж/е мутагендердің әсерінен спонтанды п.б-ды.В-ң фенотиптік ангендік құрылымда,сезімтал жасушада өнімді инфекция қоздыруғамқабілетсіздікпен,өнімді циклдың темп-ға сезімталдығымен,сонымен бірге агарлы жабынды астында жасуша дақылдарындағы в-р түзетін таңдақтарының пішінінің ж/е мөлшерінің өзгеруімен көрінеді.Генетикалық рекомбинация көбінде ДНҚ-лы вир-да жиі кездеседі.Рекомбинация кезінде геномның гомологиялық аймақтарумен жүреді.Бактерия. Генотип - жасушалардың тұқым қуалау қасиетін қамтамасыз ететін,нуклеотидтардан тұратын гентердің бірлестгі .Қоршаған ортаның,тиісті жағдайларына қарай спецификалық жауап беру қабілеттілігі тұқым қуалайды,сондықтан іске асырылатын белгілердің барлық жиынтығын фенотип деп атайды. Модификация- эволюциялық бекітілген қоршаған орта жағдайының ӛзгеруіне қарай жауап берілетін микроорганизмдердің бейімделу реакциясы. Олар микробтың тіршілік қабілеттілігін қамтамасыз етеді жіне тиісті фактордың әсер етуі тоқтағаннан кейін жойылады. Қысқа уақытты модификациялар тек қана бірінші буынның тіршілік ету кезінде сақталады. Ұзақ мерзімді 53 модификациялар бірнеше ұрпақтың тіршілік ету кезінде сақталады. Негізінде фенотиптік ӛзгерістер, яғни модификациялар ӛмірбақи тұқым қуаламайды,әсер етуші фактор жойылғаннан кейін бұрыңғы қасиеттері қалпына келеді. Мутациялар - ДНҚ-ның құрылысындағы ӛзгерістердің нәтижесінде болады. Мутация кезінде кейбір қасиеттері жоғалады және ол қасиеттер тұқым қуалайды.Шығу тегі, хромосомадағы орналасуы, ДНҚ құрамындағы алғашқы ӛзгерістердің сипаттамасы, мутацияланған бактериялық жасушадағы фенотиптік ӛзгерістердің салдары және басқа белгілері бойынша мутацияларды бірнеше топтарға бӛліп жіктейді.Шығу тегі бойынша- спонтанды және идуцияланған мутациялар. Спонтанды мутациялар табиғи жағдайда ӛзінен-ӛзі болады, себебін анықтау ӛте қиын. Индуцияланған мутациялар тиісті физикалық немесе химиялық факторлардың әсерінен тәжірибе жағдайында пайда болады.
Плазмидалар- хромасомадан тыс орналасқан, ӛзінше репликациялану қабілеттілігі бар жабық сақиналы құрылымнан тұратын ДНҚ. Олар жасушаға қосымша пайдалы қасиет береді. Бактериялардың плазмидасы ӛзінше жойылуы мүмкін (элиминация), бірақ олардың негізгі қасиеттеріне әсер етпейді, яғни негізгі қызметін сақтайды және де оларда мутациялық, рекомбинациялық ӛзгерістер болуы мүмкін.
20. Гендік инженерия:мақсаты және міндеттері. Биохтехнология. Клондары , генномодифицирленген обьектілері , рекомбинатты вакциналарды алу.
Гендік инженерия , — генетикалық және биохимиялық әдістердің көмегімен түраралық кедергілері жоқ, тұқым қуалайтын қасиеттері өзгеше, табиғатта кездеспейтін жаңа гендер алу;. Гендік инженерия әр түрлі организмдер геномының бөлігінен рекомбинатты ДНҚ құрастырумен қатар, ол рекомбинатты молекулаларды басқа ағза геномына енгізіп, жұмыс істеуін (экспрессиясын) қамтамасыз етеді. Гендік инженерия-ның теориялық негізіне генетикалық кодтың әмбебаптылығы жатады. Бір ғана кодтың (триплиттің) әр түрлі ағзадағы белок молекулаларының құрамына енетін амин қышқылдарын бақылай алатындығына байланысты, ДНҚ молекуласының кез келген бөлігін басқа бөтен клеткаға апарып салу, яғни молек. деңгейде будандастырылу теориялық тұрғыдан алғанда мүмкін екені анықталды. Жануарлар, өсімдіктер және микроорганизмдер гендерінің қызметін қолдан басқаруға болатындығы дәлелденді.
Гендік инженерияның мақсаты – молекулалық және клеткалық инженерия белгілі бір мақсатпен жасанды айқын қасиеттері бар генетикалық материалдарды алдын ала құрастырып, оларды басқа клеткаға енгізіп, көбейтіп, зат алмасу процесін өзгеше жүргізу. Бұл әдіспен организмдердегі тұқым қуалайтын информацияны көздеген мақсатқа сай өзгертіп, олардың геномдарын белгілеген жоспармен қайта құруға болады. Гендік инженерия ол функциональдық активті генетикалық құрылымдарды рекомбинаттық (ата-ана екі ДНК молекулалары арасынан пайда болған будан) ДНК молекулалары түрінде қолдан құрастыру. Гендік инженерияның мәні жеке гендерді бір организмнен алып, басқа организмге көшіріп орналастыру. Гендік инженерияның міндеті — алдын ала белгіленген үлгіге сәйкес генотипі жағынан жақсарған организмдер алу және инновациялық технологияларды пайдалынп жаңа геномдық препараттарды жасау және заманауи медицина қолдану.
Биотехнология (bios - тіршілік; thechne-өнер, шеберлік;logos-ғылым) - тірі ағзалар мен биологиялық үрдістерді өндірісте пайдалану; экономикалық құнды заттарды алу үшін ген және жасуша деңгейінде өзгертілген биологиялық объектілерді құрастыру технологиялары мен пайдалану жөніндегі ғылым және өндіріс саласы.
Биотехнологияның негізгі объектісі - тірі жасушалар, атап айтқанда жануар, өсімдік текті жасушалар және микробтар немесе олардың биологиялық белсенді метаболиттер
Клондау (грек. clon – ұрпақ, бұтақ) – организмдерді жыныссыз жолмен көбейту арқылы сол организмдерге ұқсас ұрпақтар алу. 20 ғ-дың 60-жылдарының басында кейбір жоғары сатыдағы өсімдіктер мен жануарларды Клондау әдістері жете зерттелді. Бұл әдістерге даму сатысын аяқтап, толық жетілген клеткалар ядросында организмнің барлық белгілері болатыны туралы ақпарат анықталғаннан кейін қол жеткізілді. 
Клондауәдісі
ДНҚ фрагменттерін Клондау оның бір ғана молекуласынан көптеген молекулаларды алуға мүмкіндік береді. ДНҚ тізбегі, негізінен, бактерияларда клондалады. Себебі, бактерияның геномына қосымша “бөгде” ДНҚ тізбегі жалғанғаннан кейін де, бактериялық плазмида немесе фагтар қалыпты өмір сүруін жалғастыра береді. Бұл жалғанулар – өзінің және “бөгде” ДНҚ-ның тізбекті (гибридті немесе химерлі) плазмидалардың немесе фагтардың түзілуіне әкеледі. Мұндай гибридті тізбектер бактерияларда бастапқы плазмидалар немесе фагтар сияқты екі еселенеді, сондықтан да олар көп мөлшерде болады. Бөгде фрагменттердің көшірмелері клеткалардан қайта таза күйінде бөлініп алынады. Осындай әдіспен қандай да болмасын ДНҚ тізбегін Клондауға болады.
генномодифицирленген обьектілері кейбір микроорганизмдердің үнсіз гендерінің қосындыларын жатқызуға болады ,себеі жұқпалы аурулар кезінде олардың антигендері алмасады. Сонымен бірге модификацияланға бағдармаланған гендік ақпараттардың өзгеруін де жатқызуға болады , ол геннің хромосомаға миграцияланып ,әр түрлі жиілікті белгілі бір локустарға тіркесіп нәтижесінде қасиеттерінің өзгеруімен сипатталады.Бұндайға гонококтардың ,мерез трепонемасының қайталама сүзек боррелиялардың тырысқақ вибрионың антигендік құрылысын жатқызуға болады.
Генетикалық рекомбинация – ДНҚ ли вирустарда жиі кездеседі. РНҚ лы вирустардың ішінде ол жағдай фрагменттелген геномы барлада мысалы тұмау вирусында кездеседі. Рекомбинация кезінде геномының гомологиялық аймақтармен алмасу жүреді. Рекомбинация процесінде донор бактериялар олар жасушаларға генетикалық материалды тасымалдайды және реципиент қабылдаушы жасуша қатысады. Рекомбинация мәнісі-бактериялар арасында генетикалық ақпаратты тасымалдау.
21. Молекулярлы биологиялық әдістер: НҚ гидрадизациясы ТПР Днк секвенирлеу
НҚ Гибридизация  – бұл жалғыз нуклеин қышқылдарының тізбегінің өзара бірігіп, қос тізбектің қалыптасуы.Гибридизация кезінде ДНК-РНК, РНК-РНК комплексі немесе ДНК-ДНК комплексі түзілуі мүмкін.Әдетте 100С-та қыздырғанда комплементарлы тізбектер арасындағы сутектік байланыс үзіліп, дара тізбектер қалыптасады.Бұл құбылысты денатурация деп атайды. Ал 65С-та қос тізбекті құрылым қалпына келеді, яғни гибридизация жүреді.
Днк секвенирлеу бұл ДНҚ фрагменттері, ДНҚ гибридизациясына қатысатын негізгі құрылым.Бұл процесс барысында ДНҚ зондтары нуклин қышқылының спецификалық кезектілігі бойынша гибридизацияланады, нәтижесінде зерттелетін нұсқада шығарады. ДНҚ зондтары сондай-ақ нанотехнологияда кеңінен қолданылады .Тізбекті полимеразды реакция (ТПР)  молекулярлы биологиядағы экспериментальды әдістердің бірі.ТПР әдісінің негізінде бірнеше сағат ішінде бір ДНК немесе РНК молекуласының фрагментінен 100 млрд-тай ұқсас молекулалар алу мүмкіндігі жатыр.Осылайша өте кіші көлемде болатын генетикалық материалды зерттеу мүмкіндігі туады.
ТПР зерттеу затынан (су, азық-түлік, науқастан алынған зерттеу заты) таза дақыл бөліп алмай, ондағы микроб ДНК-сын табу арқылы микробты анықтауға мүмкіндік береді. Көбейтілетін ДНК препараты таза күйінде немесе  әр-түрлі биологиялық заттардың қосындысы күйінде болуы мүмкін. Зерттеу материалы ретінде  адам шашы, адам қанының жұғындысы және басқа да заттар қолданылады.
 ТПР жүргізу кезеңдері 
Бұл рекцияны  жүргізу үшін зерттеу затынан  берілген микроб геніне спецификалы  болып келетін ДНКсын бөліп  алады.Генді табу жинақтау арқылы  іске асырылады.Ол үшін бастапқы  геннің ДНК-сының 3-ұшына комплементарлы  праймерлер болуы қажет.Геннің  жинақталуы яғни амплификациясы  келесі кезеңдерді қамтиды:
3 сатысы бар:
Денатурация сатысы. Бұл кезеңде зерттеу затынан бөлініп алынған ДНК-ны 94-96С-та 0.5-2 мин жылытады. Жылыту барысында ДНК жіпшелерініңарасындағы сутектік байланыстың үзілуіне байланысты ДНК 2 жіпшеге ажырайды.
    Отжиг сатысы. Праймерлерді қосады.ДНК мен праймер қоспасын суытады.Бұл кезеңнің ұзақтығы 0.5-2 минут. Осы кезде іздеп отырған ген ДНК-лықоспада бар болса праймерлер оның комплементарлы бөлімдерімен байланысады.
Элонгация сатысы. Бұл сатыда ДНК мен праймер қоспасына ДНК-полимераза мен нуклеотидтерді қосады. ДНК-полимеразаның іске қосылуынаоптимальды температура қажет. Міне осындай жағдайларда ДНК генімен праймерлер комплементарлы болса, нуклетидтер праймердің3-ұшына қосылып, нәтижесінде геннің көшірмесі синтезделеді. Бұл саты 7-10 мин созылады.Бұдан кейін цикл қайталанады, осы кездегеннің ДНК-ның саны әр жолы екі есеге көбейіп отырады.Реакция арнайы құрал – амплификаторларда жүргізіледі. 
22. Химиотерапия және химиопрофилактика. Химиотерапевтикалық препараттардың жіктелуі . Химиопрепараттарға химиотерапевтикалық индекске қойылатын талаптар,
Микробтарға қарсы химиотерапевтік дәрілік заттар -жұқпалы аурулар кезіндеэтиотропты емдеу үшін (яғни ауру себебі микроб болғанда ), және жұқпаны алдын-алу үшін қолданылатын(сирек және аса сақтықпенпен!) химиялық препараттар
Химиопрепараттарды организм ішіне енгізетіндіктен , олар адам және жануарларға уыттылығы жоқ және жұқпа қоздырғыштарына жоюшы әсер ететін, яғни таңдамалы әсеріболуы керек.
Химиотерапевтік препараттардың қандай микробтарға әсер ететіндігін олардың белсенділік спектрі анықтайды:
• микроорганизмдердің жасушалық түрлеріне әсер ететіндер (антибактериалды, саңырауқұлаққа қарсы, қарапайымдарға қарсы). Антибактериалдылар өз кезегінде әсер етуіне қарайкең жәнетар спектрлі деп бөлінеді.Тар спектрлілер - әртүрлігі аз мөлшерде тек грам оң немесе грам теріс бактерияларға белсенді, ал кеңспектрлілер – екі топтың да әртүрлі өкілдерінің көпшілігіне әсер ететін препараттар.
• вирустарға қарсы химиопрепараттар.
Сонымен қатар ісікке қарсы белсенділігі бар антимикробты химиотерапевтік дәрілік заттар бар.
Әсер ету типі бойынша химиопрепараттар бөлінеді:
• «Микробоцидті» (бактерицидті, фунгицидті және т.с.с.), қайтымсыз зақымдау арқылы микробтарға жоюшы әсер ету;
• «Микробостатиккалық» ,яғни микробтардың өсуі мен көбеюін тежеу.
химиотерапиялық заттар — жасанды жолмен алынған дәрілік заттар мен табиғи препараттар. Жасанды жолмен алынған дәрілік заттарға сульфаниламидтер (этазол, сульфапиридазин, сульфадиметоксин), нитрофурандар (фурадонин, фуразолидон), т.б., ал табиғи жолмен алынған препараттарға негізінен антибиотиктержатады. Химиотерапиялық заттарды әсер ететін қасиеттеріне қарай: микробқа қарсы, паразитке қарсы және ісікке қарсы дәрілік заттар деп бөледі. Химиотерапиялық заттарды тек ауруларды емдеуге ғана емес, жұқпалы аурулардан сақтану және бактерия қоздырғыштарын жою үшін де (химиопрофилактика) қолданады.
23. Антибиотиктер анықтамасы . Шығу тегі әсер ету спектірі әсер ету механизмі және химиялық құрылымы бойынша жіктелу
Антибиотиктер - микроорганизмдердің жасушалық түрлеріне және кейбір ісікке қарсы әсер етеді.
Әртүрлі химиялық құрылымды синтетикалық химиопрепараттар (олардың арасында микробтардың жасушалық және жасушадан тыс түрлеріне әсер ететіндері бар)
Табиғи антибиотиктерді негізгі өндірушілер өзінің табиғи ортасында (негізінен топырақта) орналасып, тіршілігін сақтау үшін антибиотиктер өндіретін микроорганизмдер болып табылады. Жануарлар мен өсімдік жасушалары селективті антимикробтық әсері бар (мысалы , фитонцидтер) заттар өндіре алады, бірақ олар медицинада антибиотиктер өндіруші ретінде кең қолданылмады.
Сонымен табиғи және жартылай синтетикалық антибиотиктер алу көздері болып табылады:
Актиномицеттер (әсіресе стрептомицеттер) – бұтақталған бактериялар. Олар табиғи антибиотиктердің (80%) көпшілігін өндіреді.
Көгерткіш саңырауқұлақтар – табиғи бета-лактамдарды (Cephalosporium және Penicillium туыстастығының саңырауқұлақтары) және фузидиев қышқылын синтездейді.
• Кәдімгі бактериялар – мысалы, эубактериялар, бациллалар, псевдомонадалар антибактериалды әсері бар бацитрицин, полимиксиндер және т.б. заттар өндіреді.
Антибиотиктерді шығу тегі 3 бар:
• биологиялық синтез арқылы (продуцент микробтарды қолайлы жағдайда дақылдандырғанда, олар өздерінің тіршілік барысында антибиотиктер өндіреді, осылай табиғи антибиотиктерді алады).
• соңынан химиялық модификациялау арқылы (биосинтез жолымен жартылай синтетикалық антибиотиктер алу). Алдымен биосинтез жолымен табиғи антибиотиктерді алады, содан соң оның бастапқы молекуласын химиялық модификация жолымен түрін өзгертеді, мысалы белгілі радикалдарды қосқан кезде препараттың микробқа қарсы және фармакологиялық сипаты жақсарады;
• химиялық синтез арқылы (табиғи антибиотиктердің синтетикалық аналогтарын алады, мысалы хлорамфеникол (левомицетин). Бұл заттардың құрылымы табиғи антибиотиктермен бірдей, бірақ олардың молекуласы химиялық жолмен синтезделеді.
Антибиотиктер химиялық құрылымы бойынша жіктелуі:
• бета-лактамдар (пенициллиндер, цефалоспориндер, карбапенемдер, монобактамдар)
• гликопептидтер
• аминогликозидтер
• тетрациклиндер
• макролидтер
• линкозамидтер
• левомицетин (хлорамфеникол)
• рифампициндер
• полипептидтер
• полиендер
• әртүрліантибиотиктер (фузидийқышқылы, фузафунжинжәнет.б. )
Бета-лактамдар.Молекуланегізін бета лактамдысақинақұрайды, олбұзылғанда препарат өзініңбелсенділігінжояды , әсеретутипі-бактерицидті . Бұлтоптыңантибиотиктерінепенициллиндер, цефалоспориндер, карбапенемдержәнемонобактамдаржатады.
Пенициллиндер. Табиғи препарат – бензилпенициллин (пенициллин G)-грамоңбактерияларғақарсыбелсенді, бірақкөптегенкемшіліктері бар: ағзаднан тез шығарылады, асқазанныңқышқылортасындатез бұзылады, бактерия ферменттерімен – пенициллиназамен бета-лактамдысақинабұзылыпбелсенділігінжояды. Табиғипеницилланқышқылына - әртүрлірадикалдардықосужолыменалынғанжартылайсинтетикалықпенициллинніңтабиғипрепаратқақарағандаартықшылығы бар, әсеретуспектрікең, олар:
• депо-препараттар (бициллин), әсері 4 аптағадейін (бұлшықеттеқортүзеді), мерездіемдеуге, ревматизмніңрецидивіналдыналуғақолданылады;
• қышқылғатөзімді (феноксиметилпенициллин), пероралдыжолменқабылдауүшінпайдаланылады;
• пенициллиназағатөзімді (метициллин, оксациллин),бірақоларкейде тар спектрліәсеретеді;
• кеңспектрлі (амоксициллин, ампициллин);
• көкіріңтаяқшасынақарсы (карбоксипенициллиндер - карбенициллин, урейдопенициллиндер-пиперациллин, азиоциллин);
• комбинирленген (амоксициллин+клавуландықышқыл, ампициллин+сульбактам). Бұлпрепараттардыңқұрамында бета лактамазаферментінің ингибиторлары бар (клавуланқышықылыжәнет.б. ), олардыңмолекуласы бета-лактамдысақинадантұрады; оныңмикробқақарсыбелсенділігітөмен, бірақбұлферменттерменжеңілбайланысып,антибиотикмолекуласынбұзылудансақтайды.
Цефалоспориндер. Әсеретуспектрікең ,әсіресеграмтерісбактерияларғаөтебелсенді. Ену кезектілігібойыншапрепараттың 4 ұрпағынажыратады, олардыңбелсенділікспектрі, бета-лактамазағатөзімділігіжәнекейбірфармакологиялыққасиетібойыншаайырмашылығы бар , сондықтан да бірұрпақтың препараты екіншіұрпақтыалмастыраалмайды, тек қанатолықтырады.
• 1-ші ұрпақ (цефазолин, цефалотинжәнет.б. )-грамоңбактерияларғабелсенді, бета лактамазаларменбұзылады.
• 2-ші ұрпақ (цефуроксим, цефаклоржәнет.б.)-гам терісбактерияларғабелсендіәсеретеді, бета - лактамазаларғатөзімдірек.
• 3-ші ұрпақ (цефатаксим, цефтазидимжәнет.б.)-грамтерісбактерияларғабелсендіәсеретеді, бета- лактамазаларәсерінежоғарырезистентті.
• 4-ші ұрпақ (цефепимжәнет.б.)-негізіненграмоң , кейбіргрмтерісбактериялар мен көкіріңтаяқшасынаәсеретеді , бета – лактамазаларәсерінерезистентті.
Карбапенемдер (имипенемжәнет.б.) – барлық бета-лактамазалардыңішіндекеңспектрліәсері бар және бета – лактамазаларәсерінерезистентті.
Монобактамдар (азтреонамжәнет.б.)-бета-лактамазаларғарезистентті. Әсері тар спектрлі (грамтерісбактерияларға,соныңішіндекөкіріңтаяқшасынаөтебелсенді).
Аминогикозидтер – молекуласындааминотоптары бар қосылыстар. Ваксмантуберкулездіемдеугеалғашқы препарат – стрептомициндіалды. Қазірбұлпрепараттыңбірнешеұрпағынажыратады : (1) стрептомицин , канамицинжәнет.б. , (2) гентамицин , (3) сизомицин, тобрамицинжәнет.б. Препараттыңәсеретуспектрікең (әсіресеграмтерісбактерияларғақарсыбелсенді, кейбірқарапайымдарғаәсеретеді ), бактерицидті.
Тетрациклиндер –құрамындатөртциклдықосылысы бар ,ірімолекулалы препарат тұқымдастығы . Қазіргікезденегізіненжартылайсинтетиктерді, мысалы, доксициклиндіқолданады. Әсеретутипі – статикалық . Әсеретуспктрі –кең. (әсіресежасушаішіндеорналасқанмикробтарға: риккетсия, хламидия, микоплазма, бруцеллалар , легионеллаларғақарсықолданылады).
Макролидтер (жәнеазалидтер) – бұлүлкенмакроциклдімолекулалартұқымдастығы.
Эритромицин –еңтанымалжәнекеңқолданылатын антибиотик. Жаңапрепараттар : азитромицин, кларитромицин (олардытәулігіне 1-2 ретқолдануғаболады).Әсеретуспектрі-кең, жасушаішілікмикроорганизмдерге, легионеллаларға, гемофильдітаяқшаларға да әсеретеді . Әсеретутипі – статикалық (микроб түрінебайланыстыбактериоцидтіболуы да мүмкін).
Линкозамидтер (линкомицин жәнеоныңхлорлы дериваты – клиндамицин ). Бактериостатиктер. Әсеретуспектрімакролидтергеұқсас, клиндамицинанаэробтарғақарсыбелсенді.
Левомицетин(хлормафеникол) –молекула құрамынданитробензенді «ядро» -сы бар , олбактерияларғағанаемес , адамағзасыныңжасушаларына да уыттыәсеретеді. Әсеретутипістатикалық . Әсеретуспектрі – кең, жасушаішілікпаразиттерге де әсеретеді.
Рифампициндер(рифампицин) – препарат негізі – күрделіқұрылымдыірі молекула . Әсеретутипі – бактерицидті . Әсеретуспектрі – кең (жасушаішілікпаразиттер, микобактерияларғақарсытиімді ) . Қазірнегізінентуберкулездіемдеугеқолданылады.
Полипептидтер (полимиксиндер) .Антимикробтыәсеретуспектрі – тар (грамтерісбактериялар ), әсеретутипі - бактерицидті . Өтеулы . Қолданылуы – сыртқа, қазіргікездеқолданылмайды.
Полиендер (амфотерицин В, нистатинжәнет.б. ). Саңырауқұлаққақарсыпрепараттар ,улылығыжеткіліктіжоғары, сондықтанкөбінесежергілікті (нистатин),ал жүйелімикоздарда-амфотерицин В ( таңдау препараты) қолданылады
24. Рационалды антибиотикотерапия принциптері. Антибиотиктерге төзімділіктің механизмі және түрлері. Антибиотиктерді қанда және зерде анықтау әдістері. Антибиотиктерге сезімталдықты анықтау әдістері: қағаз дискілер әдісі және сериялық араластыру әдісі.
Антибиотиктерге қойылатын талаптар -1токсикалық әсері аз болу керек 2 тез қанға сіңіп қысқа мерзімде ағзадан шығу қажет 3 белгілі микробтарға қарсы әсері болу керек 4 аз концентрациясында да микробтарды жою керек
Антибиотиктерге бактериялардың төзімділігі . төзімділікті плазмидалар тасымалдайды. R плазмидалар деп аталады. Антибиотиктерді бұзатын ферменттер түзеді н-е антибиот қоректік зат ретінде қолданады. Негізгі төзімділік механизімдері
1 B лактамды антибиот қарсы в-лактамаза фермент түзеді.
2 аминогликозидтерге қарсы фосфортрансфераза ферменттерді түзеді
3 макролидтерге қарсы рибосомадағы РНҚ белсенділігін артырады.
4 рифампицинге қарсы РНК полимеразасы өзгереді
Бактериялардың антиб. Сезімталдығын анықтау әдістері
Екі әдіс бар сапалық ж-е сандық .Сапалық қағаз дискілер әдісі осы арқылы қандай антибиотиктерге сезімтал анықтайды. Снадық пробиркаларға араластыру әдісі,жоғары сезімталды антибиотиктың қандай мөлшерде тиімді екені анықталады
25.Вирусқа қарсы препараттар: амантадин, йододезоксиуридин, тиосемикарбозон, интерферон. Әсер ету механизмі
Вирусты инфек емдеу үшін қолданылатын препарттар 3 тәсілмен әсер ету керек 1 қоздырғышқа тікелей әсер етіп өсуін тоқтату 2 организм қорғаныс күштерін ынталандыру 3 ауруда пайда болған функц бұзылысты ретке келтіру.Әсер ету механизмі ол вирустың репликациалану цикілінің әр кезеңіне таңдамалы әсер етеді.Антивирустық этиотропты препараттарды вирустың репрадукциалану цикылына қарай тиісті нысаналрға қарай әсер ету бойынша жіктеуге болады.Амантадин сезімтал-грипп А вирусы,нысана вирустардың адсорбциялану процесі,матрицалық ақуыз М2,гемагглютинин.Интерферон бөтен генетикалық ақпаратты анықтап ж-е элиминациялауды атқаратын табиғи иммун маңызды факторы . жасуша рецептор жабысып IFN екіншілік мессенджерлердің синтезін индуцирлейді олар вирустың көбейуінің кез-келген кезеңін басып тастайды.IFN фагацитоз,табиғи киллерді ынталандырады .IFN альфаинтерферон,лейкинферон,локферон,интерген ж.т.б.
26 .Асептика, антисептика, стерилизация, дезинфекция- туралы түсінік. Физикалық стерилизация, әдістері, объектілері, құралдары. Стерилизация тиімділігін бақылау.
Асептика емдік,диагностикалық процедура,операция кезінде науқс ағзаларына,жараларына инфекция түсірмеуге бағыталған іс шаралар кешені.Жарамен жанасатын барлық аспаптар асептикалық өңдеуден өту қажет. Асептика микробиологиялық өндірісте,тағам өнер кәсібінде кең қолданылады.Антисептика қабыну процесін жою н-е алдын алу үшін,организімде н-е патологиялық ошақта,жарада микробты жоюға бағыталған іс шаралар.Антисептика тәсілдері механикалық,физикалық,химиялық.биологиялық
Дезинфекция микробтармен ластанған затты ,оны қолданғанда инфекция қоздырмайтын дәрежеге дейін микробтарды жоятын процедура.Екі түрі бар ошақтық ж-е профилактикалық. Ошақтық 2 бөлінеді күнделікті ж-е қортынды .
Стерилизация өңдеуге жататын нысандардағы микробтарды толығымен жою.3 тәсіл жылулық,сәлелік,химиялық. Физикалық тазарту мақсаты стерильдейтін заттарды ақуыздан,майдан ж-е т.б. заттардан тазарту.қолмен тазарту 1 қанмен ластанған аспапты 0,14 % Na олеатына 22 С 60 мин. 2 Сумен 0,5 мин шаяды 3 биолот ерітін 15мин 50 С. 4 0,5 мин сумен шаяды 5 дист сумен 3 мин шаяды 6 ыстық ауалы стерилизаторда 80-85 С кептіреді.Бақылау сынамалар арқылы қойылады . қан анықтау үшін амидопириндік,азопериндік сынама. Жуғыш зат фенолфталиндік сынама, май судан-3 сынамасы қойылады.Амидопериндік сынама 5% амидоперин спирт+30%сірке қышқ+3% сутек асқын тотығы. Оң болса көгілдір-күлгін түс береді.
27. Механикалық стерилизация, құралдар, стерилизация объектілері.
Автоклав қабырғасы мықты ,герметикалық жабылатын су буы мен стирилдеуші камерадан туратын металды цилиндр. Аппарат манометр,термометр бар.онда жоғары қысым қайнау температурасын артырады.Кең қолданылатын режим 2атм-121С 15-20мин. Атм мен темп артқан сайын уақыт азаяды.Онда таңу материалы,төсек орын,корозияға төзімді метал құралдар,қорек орталары стерилденеді.Бақылау химиялық бу темп жақын балқу нүктесі бар құрамында фуксині бар бензой қышқылын 30-40 мм түтікшеге салып екінші ұшын дәнекерлейді де күкірті бар пробиркаға салып бикске салады.
28. Дезинфекция. Дезинфектанттар, дезинфекция объектілері. Дезинфекцияның тиімділігін бақылау.
Дезинфекция (француз тілінде des- инфекциялық бастаманы жою, алу) – микробтармен ластанған затты, оны қолданғанда нифекция қоздырмайтын дәрежеге дейін микробтарды жоюға арналған өңдеу процедурасы. Дезинфекция кезінде микробтардың көпшілігі (патогенділері) өледі, бірақ споралары мен кейбір резистентті вирустар тіршілікке қабілетті жағдайда қалуы мүмкін.
Дезинфекцияның екі түрін ажыратады: профилактикалық және ошақтық. 1)Ошақтық қорытынды және күнделіктіге бөлінеді. Күнделікті дезинфекция - ауру аяқталғанға дейін, бірақ науқас бар кезде оның бөліп жатқан қоздырғыштарын дер кезінде өңдеп отыру мақсатында, күнсайын (науқастың бөлінділерін, ыдыстарын зарарсыздандыру) жасалады. Қортынды дезинфекцияны инфекция қоздырғышының көзін алып кеткенде (ауруханаға жатқызғанда, ауысқанда, өлгенде, жазылып шығып кеткенде) сол ошақта (әдетте бір рет ) жасалады. Оның мақсаты – жасалып отырған күнделікті дезинфекциядан кейін ошақта тасымалдаушы факторлары ретінде қалған қоздырғыштарды жою. 2)Профилактикалық емшара ретінде арнайы дезинфектанттар көмегімен жүзеге асырылады. Дезинфекция объектілері : әртүрлі материалдар, заттар, бөлмелер, ыдыстар, төсек орындары және т.б.
Дезинфекциия сапасын бақылау: Күнделікті дезинфекция сапасын бақылау: 1. Санитарлық – эпидемиологиялық станция (дезстанция) әдістемелік басқаруды қамтамасыз етеді және әр ошақтан 5 –тен кем емес шайынды алу арқылы зертханалық әдістерді қолдана отырып күнделікті дезинфекцияның сапасын бақылайды. 2. Ошақтардағы күнделікті дезинфекциялаудың бақылануы міндетті түрде іш сүзегі, парасүзектің, бактериялық дизентерия, түбіркүлез, күл, саңырауқұлақтық аурулар, салмонеллез кезінде атқарылады. Басқа инфекциялар кезінде бақылау эпидемиологиялық көрсеткіштер бойынша жасалады Қортынды дезинфекция сапасын бақылау: 1. Қортынды дезинфекцияның сапасын бақылау (визуальді, зертханалық - бірге), ұйымдасқан ұжымдарда дезинфекция аяқталғаннан кейін 1 – 3 – сағатқа дейінгі уақыттың ішінде жасау керек.Қортынды дезинфекцияның сапасын бақылау үшін ошақтан 10 – нан кем емес шайынды , дезинфекциялық заттардың және ерітінділердің 2 дезинфекциялық сынамасын, дезинфекциялық заттардың қалдық мөлшерлеріне 10 экспресс сынама алу керек. Дез. камераларды бактериологиялық бақылау кварталына 1 реттен аз емес жүргізіліп отырады. Микрофлора 0,5% - дан көп емес шайынды алып сепкенде, экспресс сынамаларда қалдық дезинфекциялық заттардың болуы 0,5% - дан көп болмаса, қортынды дезинфекция қанағаттанарлақ деп саналады.
29. Микроорганизмдер экологиясы. Биоценоз және биотоптар туралы түсінік. Симбиоз, түрлері. Су, топырақ, ауа микрофлорасы. Су және ауа ластануының негізгі көрсеткіштері: санитарлық көрсеткіш микроорганизмдер, жалпы микроб саны. Медициналық мекемелерді бактериологиялық бақылау.
Экология - қоршаған ортада микрорганизмдердің таралуын, бір бірімен әсерлесуды зерттейды. Ауада, топырақта, суда және тірі ағзаларда әр түрлі бактериялар және санырауқұлақтар мекендейды. Әр түрлі микроорганизмдер бірнеше ассоцияларда кездеседі.
Биоценоз- бір белгілі аймақта мекендейтын микро және макроорганизмдер, өсімдіктер, насекомдар жиынтығы. Биотоп - белгілі жердің аймағы. Микрофлора белгілі биотопта кездесетын микроорганизмдер жиынтығы.
Симбиоз - әр түрлі микроорганизмдердің бірге өмір сүруі. Симбиоздың - 5 түрін ажыратады.
Мутуализм - екі микроорганизмдер бір біріне пайда береді.
Комменсализм - екі микроорганизмдер бір біріне зиян және пайда бермейды.
Паразитизм - екі микроорганизмдер зиян әкеледі.
Антагонизм - екі микроорганизмдер бірге өмір сүрмейды. Бірі бірін тежейды.
Синергизм - екі микроорганизмдер бір бірінің физиологиялық қызметын күшейтеді.
Саттелизм – мутуализмнің бір түрі –симбионттар метаболизмнің өнімдерін пайдаланады.
Ауа микрофлорасы. Ауа адамның тынысымен зақымдалады, Стрептококктар, стафилококкктар, вирустар, санырауқұлақтардың споралары. Емханаларда операциялық, босанатын, процедуралық бөлмелердың ауасын зерттейды. Ауаны екі әдіспен зертейды: 1. Седиментациялық әдіс қөрек ортасы бар Петри тостағаншасын 15 мин ашып турады. Инкубациядан кейін ортада өскен бактерияларды зерттейды. 2. Аспирациялық әдіс Кротов аппараты қолданады, бактерияларды ауаның белгілі.
Су микрофлорасы. Су микрофлорасын үш топқа болуге болады: 1. Судын табиғи бактериялары суда кездесетын бактериялар.(микрококтар, хромобактериялар, флафибактериялар, серациялар) 2. Топырақ бактериялары суға шан топырақ арқылы тусетін бактериялар.(бациллалар, ентеробактериялар.) 3. Планктон бактериялары суға тускен балдырлар, балықтар, адам және жануарлар бактериялары.(Escheriacoli Ішек таяқшасы, ентерококктар, клостридиялар, салмонеллалар, тырысқақ вибриондары, шигеллалар.)
Топырақ микрофлорасы. Топырақта микробтар өте көп, әр түрлі сапрофиттер, термофилды және психрофильды бактериялар, санырауқұлақтар, қарапайымдылар мекендейды. Оның ішінде патогенды бактериялар кездеседі, спора түрінде топырақта сібір жарасының, сіріспе, ботулизм, газды гангренаның қоздырғыштары сақталады. Индикаторлы бактерияларға жатады ішек таяқшасы, ентеробактер, цитробактер, перфрингенс клостридиялары. Перфрингенс индекс 1 гр топырақта клостридиум перфрингенс саны. Ішек таяқшасы топырақтын жуырда нәжіспен ластанғаның көрсетеді, цитробактер нәжіспен баяғыда ластанғаның көрсетеді.
30. Адам денесінің микрофлорасы, рецидентті және транзиторлы. Ауыз қуысының, АІЖ, тыныс алу жүйесінің, зәр жыныс жүйесінің, терінің микролорасы.
Адам ағзасының микрофлорасы. Адамның жүйелерінде және мүшелерінде микроорганизмдер кездеседі, ал ішкі мүшелерде микроорганизмдер болмау керек. Адамның жүрегі, өкпесі, миы, бауыр, бүйрек стерильды болады. Қалыпты жағдайда теріде, мұрын жұтқыншақта, асқазан - ішек жолдарында, жыныс мүшелердың төменгі бөліктерінде микроорганизмдер мекендейды. Қалыпты микрофлора резидентты және уақытша болады. Резидентты микрофлора сау адамдарда кездеседі және жоғалса қайтадан қалпына келу мүмкін.
Уақытша микрофлора патогенды және шартты патогенды микробтар теріде немесе шырышты қабықтарда қысқа мерзімде болу мүмкін.
Ауыз құысының микрофлорасы. Ауыз құысында микробтар үшін қолайлы жағдай қөрек заттар, ылғалды. Ауыз құысында 200 түрлер бар, аэробты және анаэробты бактериялар, вирустар, ашытқы тәрізді санырауқұлақтар, қарапайымдылар. Грам он пептострептококктар, стрептококктар, стрептомицеталар, бифидобактериялар, лактобактериялар, превателла, пропионобактериялар. Грам теріс нейсериялар, вейлонеллалар, бактероидтар, лептотрихиялар,трепонемалар, бранхамела. Кандидалар, ентамебалар.
Асқазан ішек жолдарының микрофлорасы.
Асқазан және ащы ішекте миробтар саны аз болады, қышқылды рН, сондықтан қышқылға төзімді бактериялар мекендейді. Лактобациллалар, бифидобактериялар, бактероидтар, хеликобактер. Хеликобактер асқазан және ішек жолдарының жарасын шақырады.
Тыныс жолдарының микрофлорасы. Тыныс жолдарында мұрын және жутқыншақта аз бактериялар кездеседі, қолайсыз болғандықтан. Дифтероидтар, алтындалған стафилококк, епидермальды стафилококк, гемолитикалық стрептококк, нейсериялар, гемофилды таяқшалар.
Уретра микрофлорасы. Уретрада рН қышқылды, бактероидтар, стрептококктар, гарденереллалар, хламидиялар, микобактериялар смегматис кездеседі.
Тері микрофлорасы. Тері 1.75 ш.м қурайды, сондықтан теріде 1000-10000 бактериялар кездеседі. Бірақ теріде мекендейтын микрофлоранын түрлері 10-15 бар, теріде қолайсыз жағдай құрғақ, қышқылды рН, қөрек заттар аз, осыған бейімделген микробтар ғана кездеседі.
Стафилококктар, пропионобактериялар,стрептококктар, протейлер, бревибактериялар, питироспорум санырауқұлақтары.
31. Дисбактериоз. оның қалыптасуына әсер ететін факторлар. Дисбактериоздың диагностика әдістері. Гнотобиология және оның микробиология мен иммунологиядағы маңызы.
Дисбактериоз - қалыпты микрофлораның сапалық және сандық өзгеруі, патологиялық жағдай. Әсер ететін факторлар: антибиотиктер, ормандар, стресс және т.б. Диагностика:1. Белгілі биотоптың (ішек, ауыз, тері т.б.) микробиоценоз өкілдерінің сандық және түрлік құрамын анықтау сұйтылған зерттеу материалын, шайындыны сәйкес қоректік орталарға себу жолы мен таңбалау әдісі арқылы жүргізіледі. 2. Зерттеу материалдарында микробтық метобалиттерді –дисбиоз маркерлерін анықтау Мысалы, нәжісте бета-аспартил – глицин және бета – аспартил – лизиннің анықталуы микробиоценоздың бұзылуын дәлелдейді, өйткені қалыпты жағдайда бұл дипептидтер ішектің анаэробты микрофлорасымен метаболиттелінеді.
32 Инфекция, инфекциялық процесс, инфекциялық ауру туралы түсінік. Инфекциялық процесстік пайда болу шарттары. Инфекцияның кіру қақпасы. Инфекциялық доза.
Инфекция – тура аудармасы жұқтыру.
Инфекциялық процесс – макроорганизмге енген микроорганизмнін арасында журетін физиологиялық курес.
Инфекциялық процесстын нәтижесінде адам ауруға шалдығу мүмкін.
Инфекциялық ауру – жұқпалы ауру.Инфекциялық ауру – микрорганизмнің әсерінен болған, адам ағзасының физиологиялық қалыпты қызметінің бұзылуы.
Инфекциялық аурулар ерекшеліктері –
- жұқпалы.
- инфекциялық дозасы бар.
- кіру қақпасы бар.
- себебі бар (этиология) .
Жұқпалы- таралу жолдары болады, инфекцияның көзі бар.
Инфекциялық доза- қоздырғыштардың ауру тудыратын ен аз саны. Әр түрлі инфекцияның өзінің дозасы болады.
Кіру қақпасы – қоздырғыштардың макроорганизмге енетын жері, көбінесе шырышты қабықшалар, жаралар.Инфекция қөзі ретінде болу мүмкін – адамдар, жануарлар, су және тағам.
Таралу жолдары – аэрогенды жол, алиментарлы жол, фекальды оральды, қарым қатынас, жынысты жол, тұрмыстық қарым қатынас,трансмиссивты, ятрогенды, туа пайда болған.Аэрогенды жол – ауа шан, ауа тамшы.
Алиментарлы- фекальды оральды (қір қол арқылы), ластанған тағам арқылы.Қарым қатынас арқылы – тікелей қатынас (жынысты жол), жараға қоздырғыш туседі, ауру жануар адамды тістегенде.
Трансмиссивты жол – насекомдар тістегенде.
Ятрогенды жол – медициналық құрал жабдықтар арқылы.
Туа пайда болған – анасынан ұрыққа плацента арқылы беріледі.
33 Бактериялардағы паразитизм, факультативті, облигатты, жасушадан тыс және жасушаішілік. Вирустардың облигатты жасуша ішілік паразитизмі. Паразитизм(гр.parasіtos– арамтамақ) — белгілі бір организмнің (паразиттің) екінші бір организмді (иені) тіршілік ортасы ретінде пайдаланып, сонда өсіп дамуы, қоректенуі.
Паразит организмнің сыртында тіршілік етсе эктопаразит, ал ішкі органдар мен тін, ұлпаларда тіршілік етсе эндопаразит деп аталады. Паразитизм вирустар мен бактериялардан бастап, өсімдіктер арасында да, жануарлар арасында да кездеседі. Сондай-ақ, түгелімен паразиттерден ғана тұратын «кластар» мен «отрядтар» бар. Паразиттер облигатты (міндетті) және факультативті (міндетті емес) деп бөлінеді.
Облигатты паразиттер популяциялық циклдың барлық сатысында ие организімімен тығыз байланысты. Олар паразиттік тіршілік ету фазасына тән,сыртқы ортаға түспейді,өйткені сыртқы ортада тіршілік етуі мүмкін емес. Олар трансмиссивті,трансплацентарлы,жанасу-жыныстық жолымен беріледі.
Факультативті паразиттер табиғи айналым кезінде ие организмімен қатар сыртқы ортаны пайдалана алады,бірақ олар үшін паразиттік фазаны маңызы басым.
Облигатты жасушаішілік паразитизм өзінің қоректік қажеттілігін тек қага жасушаішілік тіршілік ету жағдайында қанағаттандырады.
Факультативті жасушаішілік паразиттер жасуша ішінде де және жасушадан тыс жағдайда да тіршілік ете алады.
34 Инфекция көзі және жұғу жолдары. Жұқпалы аурулардың жіктелуі. Микробар тасымалдаушылық, түрлері. Инфекция – тура аудармасы жұқтыру.Таралу жолдары – аэрогенды жол, алиментарлы жол, фекальды оральды, қарым қатынас, жынысты жол, тұрмыстық қарым қатынас,трансмиссивты, ятрогенды, туа пайда болған.Аэрогенды жол – ауа шан, ауа тамшы.
Алиментарлы- фекальды оральды (қір қол арқылы), ластанған тағам арқылы.Қарым қатынас арқылы – тікелей қатынас (жынысты жол), жараға қоздырғыш туседі, ауру жануар адамды тістегенде.
Трансмиссивты жол – насекомдар тістегенде.
Ятрогенды жол – медициналық құрал жабдықтар арқылы.
Туа пайда болған – анасынан ұрыққа плацента арқылы беріледі.
Инфекция көзі – эндогенды және экзогенды болады.
Эндогенды инфекция немесе аутоинфекция – қалыпты микрофлора тудырады.
Экзогенды инфекция – қоздырғышты адам сырттан (науқас адамнан, ауру жануарлардан, сыртқы ортадан ) жұқтырады.
Антропоноздар –тек адамдар аурады.
Зооноздар – тек жануарлар аурады.
Зооантропоноздар – жануарлар аурады және адамдарға жұқтырады.
Сапроноз- қоршаған ортадан жұғатын аурулар.
35 Микроорганизмдердің ағзада таралуы: бактериемия, сепсис, вирусемия, фунгемия, паразитемия, токсинемия.
Бактеремия - бактериялар қанмен айналады.
Токсинемия - бактериянын токсиндері ғана қанмен айналады.
Сепсис - бактериялар қанға унемі тусіп турады.
Септицемия - бактериялар қанда кобееді.
Септикопиемия - бактериялар қанда кобееді және ірінді ошақ тудырады.
Вирусемия- вирустардың ену қақпасына қарай еніп,қан арқылы таралуы.
Фунгемия-Candida саңырауқұлақтардың есебінен болатын,көбінесе қабыну мен бөртпемен қатар жүретін процесс.
36 Инфекциялық процесстің түрлері. Инфекциялық процестің динамикасы. Вирусты инфекциялардың ерекшеліктері. Инфекциялық процесстын түрлері: Сау адамда дамитын инфекция – біріншілік деп саналады. Жалпы төзімділікті біріншілік инфекция төмендетсе және басқа инфекцияға жағдай тудырса, сонда дамитын инфекция екіншілік болады. Жазылмай жатып қайта сол қоздырғышты жұқтырса - бүл суперинфекция болады. Жазылып қайтадан сол қоздырғышты жұқтырса –реинфекция.
Жұқтырмасада қайтадан инфекцияның симптомдары пайда болса –рецидив.
Науқас адам емханада инфекцияны жұқтырса – аурухана ішілік инфекция. Немесе нозокомиалды инфекция.
Ятрогенды инфекциялар – медициналық процедуралар жасаған кезде жұқтыратын аурулар.
Инфекциялық процесстын көріністер бойынша түрлері.1. Манифестантты- айқын симптодарымен өтеді.
Манифестантты инфекция – жедел, созылмалы, баяу, қалғымалы болады.
2.Инаппарантты инфекция- симптомсыз өтетін. Инаппаратты инфекция – латентты, жасырын, симптомсыз, персистентты, тасымалдаушылық.
Инфекциялық аурудың динамикасы.
Инфекциялық ауру 4 кезен өтеді: 1Инкубациялық кезен. 2Продромальды кезен. 3Клиникалық кезен. 4Сауығу кезені. Инкубациялық кезен қоздырғыш енген уақыттан бастап алғышқы симптомдар пайда болғанша дейін. Продромальды кезен алғашқы симптомдар пайда болады. Клиникалық кезен нағыз ауру кезені осы ауруға тән симптомдар пайда болады. Клиникалық кезен лизис немесе кризис түрінде өтеді. Сауығу кезені реконвалесценция науқастын бұзылған қызметі қалпына келеді. Сауығу стерильды және стерильды емес болу мүмкін.
Стерильды сауығу науқастын физиологиялық қызметі қалыптасады және қоздырғыштан босатылады. Стерильды емес сауығу қоздырғыш ағзада қалып қояды.Эпидемиология – инфекциянын көзін, қоздырғыштын таралу механизмдерін зерттейды.
Эпидемиолог –дәрігер инфекциянын таралуын зерттеп, алдын алу шараларды жүргізеді, және осы инфекциялардын таралуы бойынша болжам жасайды.
Вирустардың патогенділігі – жасушаішілік паразитизм байланысты.
Вирустар адам жасушаларын бұзады – ядросын немесе цитоплазмасын, кей кезде цитоплазмалық мембранасын.
Өте қауіпті нейровирустар(қутырма), ретровистар (АҚТБ).
Вирустарды патогенді механизмдері
1.Белок синтезын тежейды.
2. Жасушанын ДНҚ бұзады, тежейды.
3. Цитоплазмалық мембранасын бұзады.
4. Цитоплазманы бұзады.
5. Цитоплазмада немесе ядросында денешіктер пайда болады.
6. Вирионнын токсикалық заттары.
37.Ауруханаішілік инфекциялар. АІИ даму жағдайлары
Аурухана ішілік инфекциялар(АІИ) – бұл, ауруларды стационарда және емханада емдеу және диагностикалық процедуралар мен алдын алу шараларын жүргізу кезінде, ауру адамдар мен медицина қызметкері ауруды емдеу мекемелерінде жұқтырып алуы нәтижесінде дамитын және көрінісі, ол адамдардың ауруханада болуы уақытында немесе кейінірек білінетіндігіне байланысты емес ауру.
Аурухана ішілік инфекциялардың көзі: Ауруханада ұзақ емделген науқас. Бактерия тасымалдаушылар. Ауруханадағы медициналық қызметкерлер. АІИ өсуі мен таралуының себептері өте көп түрлі. Олардың бірі, ауру жұғу қаупі жоғарылау адамдар контингенті деп аталатын, ағзасының қарсылық күші төмендеген адамдар санының көбеюі. Бұлар, дамуында кемістіктері бар, жаңа туған және шала туған балалар, тұншығу жағдайында туылған, босану кезінде жарақаттанған балалар, қарт адамдар, компенсация және субкомпенсация сатысында созылмалы аурулары бар науқастар, иммундық тапшылық тудыратын вирус (ВИЧ) жұққан адамдар, гепатит В және С-мен ауратындар, әскери әрекеттер, апаттар нәтижесінде зардап шеккендер және т.б. Мұндай адамдар жақсы күтімнің, күрделі хирургиялық операциялар жасаудың, белсенді емдеудің арқасында тірі қалады, бірақ, олардың ағзасы инфекция агенттерімен жақсы күресе алмайды. Ағзаның қарсы тұру мүмкіншілігі төмендегендерге иммунодепрессанттар, цитостатиктер қабылдайтын, сәулемен емдеу алатын науқастар, сондай-ақ, химиялық және физикалық қарқынды ластанған аудандарда тұратын адамдар да жатады . Дамуы: АІИ дің дамуы, оның клиникалық көріністері қоздырғыш түрімен , оның дозасымен т,б ғана емес ауруханаға түскен пациенттің өз жағдайымен де байланысты. АІИ мен науқастануға “қауіпті факторлар” әсер етеді деген түсінік бар. Оларға:ауыр операция,қарттар,қосалқы аурулар, психологиялық жағдайлар
39.Бактериялардың патогенділік және вируленттілік факторлары. Капсула, адгезия, инвазия факторлары, Фагоцитозды басу факторлары. Вируленттіліктің өлшем бірлігі
Патогенды бактериялар – қоздырғыш ауру тудыратын бактериялар, нағыз паразиттер. Шартты патогенды бактериялар-оппортунистер адам ағзасының иммунитеті төмендегенде ауру шақырады, адам ның қалыпты микрофлорасы. Патогенды емес- сапрофиттер- ауру тудырмайтын бактериялар.Патогенділік бактериялардың ауру тудыратын қабілеті. Түрлік қасиет.Вирулентілік патогенділіктің Вирулентпіліктын төмендету аттенуация әлсіздету деп аталады.Вирулентілік штамм қасиеті
Адгезия - бактериялар әр түрлі жасушалар, тіндер үстіне жабысады. Адгезия бактериялардын кірпікшелеріне және колонизацияға байланысты.
Инвазия - бактериялар тіндер арасына енеді, яғни адам ағзасына енеді, мембрананын сыртқы ақ ұыздары атқарады.Кейбір бактериялар шырышты қабықшаға жара болмасада енеді
Капсула - бактериялар адам немесе жануар ағзасында капсула түзеді. Капсула бактерияларды фагоцитоздан қорғайды.
Агрессия ферменттері бактериялар осы ферменттер арқылы тіндер арасына және қанға енеді. Мысалы – фибринолизин, гиалоуронидаза, лецитиназа.
Фагоцитозды басу факторлары 1.Фагоцитоздан қорғайтын заттар- сыртқы ақұыздар. Мысалы – М белок стрептококктарда.2. Фагоцитозды тежейтын факторлар - фагоциттердын лизосомальды ферментерын басады. Осындай ферменттері бар бактриялар созылмалы аурулар шақырады. Аяқталмаған фагоцитоз пайда болады
40.Бактериялардың токсиндері: эндо және экзотоксиндер, негізгі қасиеттері және әсер ету механизмдері Бактериялар эндо және экзотоксиндер түзеді.
Экзотоксиндер-бактериялар сыртқа шығаратын улы заттар.Экзотоксиндер ақұыздан турады, термолабильды,органотропты, формалинмен өндегенде анатоксинге айналады. Негізінде грам он бактериялар тузеді, бірақ грам теріс бактериялар да тузе алады
Эндотоксиндер - бактерия лизиске ушырағанда бөлінеді, жасуша қабырғасынын құрамына кіреді.Липополисахаридттерден турады, термостабильды, безгек туғызады. Негізінде грам теріс бактериялар тузеді, токсикалық және органотропты қабілеті жоқ
41.Микроорганизмдердің патогенділік дәрежесі бойынша жалпы сипаттамасы
Жұқпалы аурулардың қоздырғышы — патоген микробтар. Жұқпалы ауру қоздырғыштары біздің организмге түрліше зиянды әсер етеді. Зиянды микробтардың көпшілігі организмді улайтын, нерв жүйесін, жүрек қызметін, қан тамырларын және ішкі органдардың барлығын зақымдайтын түрлі улар бөліп шығарады. Ауру қоздырушы, яғни патоген микробтар бір адамнан екінші адамға тікелей жұғуы мүмкін. Мәселен, мерез ауруын қоздырушы гонококк микробы, әсіресе әйел мен еркектің жыныстық қатынасы кезінде, ал әр түрлі іш аурулары кір қол немесе заттар арқылы таралады. Мәселен, оба және іш-сүзегімен ауырған адамдардың төсек орны және баска да заттары арқылы сау адамдарға жұғады. Көптеген зиянды микробтар науқас адамдар тыныс алғанда ауаға тарайды. Осы ауамен дем алған сау адамның науқастануы да ықтимал. Әрбір патогендік микробтар тек бір ауруды ғана қоздыруы мүмкін, яғни олардың атқаратын қызметі жекеленген болады.
42. Инфекциялық процесс - ол эволюция барысында қалыптасқан микробтар мен макроорганизм арасындағы өзара әсерінің ең өзгермелі түрлерінің бірі. Әр түрлі жастағы инфекцияға төзімділік зат алмасу ерекшеліктерімен, ішкі секрециялық органдардың кызметімен және иммундық жүйенің жағдайымен байланысты болады. Нәрестелердің алты айға дейін кұл, қызылша т.б. ауруларды қабылдамайтыны белгілі ол эмбрионалдық кезеңде плацента арқылы анадан балаға иммунды глобулиндердің G класына жататын спецификалық антиденелердің берілуімен байланысты. Жасанды тәсілмен тамақтандырылатын балаларға қарағанда,анасынының емшегін еметін балалар ішек инфекцияларының қоздырғыштарына анағұрлым төзімді келеді, өйткені олар ана сүтімен иммунды глобулиндердің А және М класына жататын антиденелерді алады. Бүл антиденелер трансплацентарлы жолмен берілмейді және жергілікті антибактериялық иммунитетте маңызды рөл аткарады. Жасы есейің-кіреген балаларда жұтқыншақ және көмей дифтериясы жиі дамиды,ал емшек жасындағы балаларда - кеңірдек, мұрын және басқа сирек орнапасатын дифтериясы кездеседі. Жасы бойынша мұндай айырмашылық бала организмі анатомиялық физиологиялық ерекшеліктерімен омырау жасындағы балаларда көмей және жұткыншақ дифтериясының сирек болуы олардың бадамша әлі жетілмегенімен және де қөмейдің шырышты қабатында және лималық аппаратында нерв рецепторларының болмауымен байланысты. Баланың жасы кішкентай болған сайын жұкпалы ауру атипті түрде өтеді.
43. Иммунитет анықтамасы.Иммунитет түрлері. Бейспецификалық және спецификалық иммунитет. Иммунитеттің жасушалық және гуморалды факторы. Иммунитет (латынша іm-munіtas – босап шығу, арылу, құтылу) Биологияда – оранизмнің антигендік қасиеттері бар жұқпалы және жұқпалы емес бөгде заттарды, жұқпалы аурулар қоздырғышын немесе олар бөліп шығаратын кейбір улы заттарды қабылдамаушылық қасиеті және оларға қарсы тұру қабілеті. Кейбір жануарлар мен адамның қанында организмді жұқпалы аурудан қорғайтын заттар іштен туа пайда болады, ондай иммунитетті туа пайда болған иммунитет деп атайды. Бұл қасиет тұқым қуалайды. Туған күнінен бастап, өзінің барлық тіршілік ету кезеңдерінде түзілетін организмнің қарсы тұру қабілеттілігін жүре пайда болатын иммунитет деп атайды. Ол табиғи және жасанды деп екіге бөлінеді (екеуі де белсенді және енжар болып ажыратылады). Иммунитеттің арнайы факторлары: гуморальдік және жасушалық
1. гуморальдік факторлары – вирусқа қарсы гуморальдік факторлар В-лимфоциттерге тығыз байланысты. Адам мен жануарлар қан сарысуында болатын арнайы антиденелер – иммунитеттің гуморальді факторы арқылы болуының көрсеткіші болып табылады.
2. жасушалық факторлары - вирусқа қарсы иммунитеттің жасушалық факторлары Т-лимфоциттерге, макрофагтарға байланысты болады.
44.Бейспецификалық резистенттілік факторы,сырткы және ішкі фактор.Фагоцитоз. Опсаникалық индекс.Комплементті лизоцимді титрлеу,Табиғи киллер
Ағзаның бейспецифиалық төзімділігін қамтамасыз ететін факторлар:а) бөгде заттардың ағзаға кіруіне бөгет болатын механикалық кедергілер (тері, тыныс жолының,ас қорыту жүйелерінің шырышты қабығы, тыныс алу жолының желпілдегіш эпителиі және шырышты )б) антигендердің құрылысын бұзушы физикалық химиялық кедергілер(ферменттер,біріншіден ас қорыту жүйесінікі, ортаның рН шы, органикалық қышқылдар т.б.) в) қорғаныстың арнайы факторларымен бірлесіп, антигендерді бөгде заттар ретінде ұстап жұтып және құрылысын бұзушы иммундыбиологиялық кедергілер (фагоциттер,комплемент, интерферон,қан ұюын қолданушылар,фибронектин).
Арнайы қорғанысты қамтамасыз ететін факторлар: антиденелер, иммундық фагоцитоз, лимфоциттердің цитотоксикалық әрекеті, ЖСЖТ (жоғарғы сезімталдықтың жедел түрі),толеранттық және иммунологиялық есте қалу.
Фагоцитоз (грек, phagos - обимын,жүтамын. cytos - жасуша), организмді бөгде заттардан қорғауды камтамасыз ететін негізгі ең бір қуатты фактор. Бұл фактор алғашында ішек қуыстыларда құрылған ертеде пайда болған иммундық қорғаныстың бір түрі.
Арнайы иммунитет бөгде факторлармен, яғни қарсыгендермен әрекеттескеннен кейін ғана қалыптасады. Арнайы иммунитетте Т және В лимфоциттер рөл атқарады. Т лимфоциттері бөгде жасушаларды таниды, шабуыл жасайды және жойып жібереді, сонымен қатар В лимфоциттерге хабарлайды. В лимфоциттері болса танымайтын бөгде денелерге қарсыдене шығарады.
Ағзаның бейспецификалық тұрақтылығының факторлары.
Жоғарыда айтылғандай, микробтардан және антигендерден бейспецификалық қорғауда, үш кедергі маңызды рөл атқарады: механикалық, физикалық-химиялық және имундыбиологиялық. Тері, шырышты қабықша, ферменттер, фагоцитоздаушы жасуша, комплемент, интерферон және қан сарысуының тежеуші ақуыздары аталған тосқауылдарының негізгі қорғаныс факторлары болып табылады.
Тері және шырышты қабықтар. Сау терінің көпқабатты эпителиясынан микробтар мен макромолекулалар өте алмайды. Бірақ, байқалмайтын микрожарақат алғанда, жәндіктер шаққанда, күйікке шалдыққанда, жарақаттанған кезде тері және шырышты қабық арқылы микробтар мен макромолекулалар өту мүмкіншілігі туады.Т ері жасушасындағы антиген. Химиялық дәрі-дәрмек арқылы қорғаныс
Фагоцитоз (грек.phagos-жұтамын, обимын, cytos-жасуша), ағзаны бөгде заттардан қорғауды қамтамасыз ететін негізгі ең бір қуатты фактор. Арнайы емес иммунитет факторлары: лизоцим, пропедрин, интерферон, бактериолизин, фагацитоз- макрофагтар мен лейкоциттер бөгде заттарды қармап жұтуы және т.б. Бұл жүйе тек корпускулярлы агенттер жасушалар мен тіндерді бұзатын уытты заттарға жауап қайтарады. Лизоцимге ферментативтікжәне муколиттік белсенділік қасиеті тән. Сонымен қатар, ол түрлі ауруды қоздырушы бактериялардың көбеюі мен дамуын тежейді. Пропедрин белок тәріздесқосылыс, бактериоцидтік және вирусқа қарсы қасиеттер тән. Интерферон— қан плазмасының глобулині. Ол вирусқа қарсы қорғаныс қызметін қамтамасыз етеді. Арнайы иммунитет (жүре пайда болған иммунитет)- лимфоциттердің арнайы қызметіне негізделген. Қанның бұл жасушалары бөгде малекулаларды танып, оларға тікелей немесе қозғыштық белокты молекулалар өндіріп жауап қайтарады. Арнайы иммунитет— организмнің агрессиядан қорғанысының жетілген тетігі. Денедегі бөгде молекулаларды- антигендер деп атайды. Ол белоктар мен оның туындылары- гликопротеидтер, липопротеидтер, сонымен қатар көмірсулар мен липополисахаридтер болуы мүмкін. Денеге түскен антигенге қарсы организмде лимфоциттер мен лимфа жасушалары антидене немесе иммуноглобулиндер (Ig) түзейді. Иммуноглобулиндер Ig G (Ig G) – инфекцияға қарсы қорғанысты, токсиндермен байланысты, фагоцитоз және комплемент жүйесінің белсенділігін, бактериялар мен вирустар агглютинациясын қамтамасыз етеді. Ig А (Ig А)— жалпы және жергілікті иммунитетті, токсиндерді нейтралдауға және микроорганизмдер мен вирустар агглютинациясын қамтамасыз етеді. Ig М (Ig М)— токсиндерді нейтралдауға, агглютинация мен бактериялар лизисіне қатысады. Ig D (Ig D)— базофил жасушаларында бекіп, иммундық комплекс пайда болған жағдайда оларды дегрануляциялайды. Ig E (Ig E)— плазмалық жасушалар мембранасында кездеседі. Антидене антигенмен байланысып иммунды комплекс түзеп, оларды нейтралдапорганизмнен шығарады. Нейтрофилдер организмді микробтар мен улы заттардың залалды әсерлерінен қорғайды. Оларды қоршап жұтады және ферменттер арқылы ыдыратып жояды. Мұнымен бірге залалды заттармен әрекеттесетін белоктар және вирустарға қарсы интерферон бөлінеді. Нейтрофильдің қимылы басқа лейкоциттерге қарағанда өте тез. Сондықтан басқа лейкоциттерден бұрын залады әсерлерге жауап қайтарады. Моноциттер денедегі өлі жасушаларды жұтып, жаңасына орын дайындайды. Сондықтан олар күзетші, тазартқыш, “сыпырғыш” деп те аталады. Олардың әрекеті әсіресе өте қышқылды қабыну нүктесінде де күшті болады. Моноциттің бетінде қармаушы дене, комплементтерге арналған қабылдағыштар бар. Моноциттер қан тамырынан шыққан соң макрофагқа айналып денеде арнайы иммунитет қалыптауына қатысады, яғни бөгде заттарды жұтып, өзгертіп, имуногендер түзеді. Капиллярдан сыртқа шыққан моноциттермен бірге гистиоциттер, купфер жасушалары сияқты фагоциттер мононуклеарлық бір ядролы жасушалар деп аталады, олар біртұтас жүйе- мононуклеарлық фагоциттер жүйесін құрады. Бұлар организмнің бөгде әсерлерге төзімділігін күшейтеді. Лимфоциттермен бірігіп моноциттер иммундық жауап әсерленісіне қатысады. Моноцит ісікке, вирустарға қарсы (интерферон) зат, лизоцим, элластаза, коллагенді ыдырататын ферменттерді де шығарады. Лимфоциттер арнамалы иммунитетті қалыптастырып, бүкіл денедегі иммунитет жайын қадағалайды. Олар залалды заттарды, жасушаларды жоятын арнайы жасушалар және плазмалық антиденелер бөліп шығарады. Лимфоциттер- Т (тимусқа байланысты), В (бурсаға байланысты) және О- лимфоциттер болып үшке бөлінеді. Т- лимфоциттер сүйек кемігінде, жілік майында түзіледі де тимус безінде одан әрі дамиды. Олар киллер, хелпер, супрессор деп аталатын үш түрлі тінге бөлінеді.
Киллер — өлтіруші жасуша ісік жасушаларын, адам денесіне жат ағзалар мен тіндерді дамытпайтын иммунитет жасуша. Ол сондай-ақ медиатор- лимфокин бөліп шығарады. Лимфокин өзге жат жасушаларды ыдыратып, жоятын лизоцим ферменттерін, макрофагтардың әсерін күшейтеді. Хелпер— көмекші жасуша, В- лимфоцитпен әрекеттесіп, оны плазмалық антидене шығаратын жасушаға айналдырады. Антидене антигенмен әрекеттеседі. Супрессор— қысым көрсетуші жасуша. Ол В- лимфоциттің және Т- киллер реакциясы күшейіп бара жатса, тежеп отырады. Т- лимфоциттер арасында иммунитетті ұзартатын еске сақтау жасушалары да бар. В- лимфоциттер жілік майында түзіліп, ішек пен бүйеннің лимфоидтық тіндерінде, бадамша бездерінде одан әрі дамиды. В- лимфоциттер мен Т- лимфоциттер өзара әрекеттескен соң иммунды глобулиндер шығарады (гуморалдық иммунитет). О- жасуша Т немесе В маркері жоқ лимфоциттер басқа жасушаларды ерітіп ыдырататын ауытқыған жасуша. Қорыты келгенде, лимфоциттер мен моноциттер организмнің арнамалы иммунитетін қалыптастыратын болса, лейкоциттердің бәрі де фагоцит ретінде бөгде заттарды жұтады, жояды, залалсыздандырады.
45.Ағзаны қорғаудың гуморальды бейспецификалық фактр...Цитокин.Интерферон.
Бейспецификалық резистенттіліктің жоғары дамыған жүйесіне макрофагтар, комплемент, интерферон, Т-цитотоксикалық лимфоциттер жүйелері жатады. Макрофагтар жүйесі. Макрофагтар-жоғары фагоцитарлы белсенділікке ие клеткалар. Олар пішіні мен өлшемі бойынша ажыратылады. Барлық макрофагтар мононуклеарлы фагоциттер жүйесіне біріктірілген. Макрофагтардың түзілу схемасы: бағаналы (ізашар) клетка-монобласт-промоноцит-сүйек кемігінің моноциті-перифериялық қан моноциті-тіндік макрофаг. Қанға сүйек кемігінен промоноциттер мен моноциттер шығады. Интерферон жүйесі. Егер организмге бір уақытта екі вирусты немесе 24сағ аралығында енгізсе, олардың арасында өзара тежеу (интерференция) қасиеті пайда болады. 1957ж. Л.Айзекс пен Дж.Линдеман интерференция қасиеті вируспен зақымдалған клеткаларда арнайы заттың түзілуіне байланысты жүзеге асырылатынын анықтаған. Ол зат- ерекше белок –интерферон. Интерферон жүйесіне көптеген түрлері кіреді, оның негізгі үш түрі жақсы зерттелген. Адамда синтезделетін интерферондар физико-химиялық қасиеттері бойынша, рецепторлары бойынша, қышқылға төзімділігі бойынша, антигендік спецификалығы бойынша ажыратылады. Интерферондар түрлік және спецификалық иммунитетті белсендіруге қатысады: Т-лимфоциттердің, табиғи киллер-клеткалардың белсенділігін жоғарылатады, нысана-клеткалардың соларға деген сезімталдығын жоғарылатады, фагоцитозды, антидене түзілуін, комплемент фиксациясын ынталандырады. α-, β- интерферондар жоғары вирустарға қарсы әсері бар, ал γ- интерферонның иммуномодуляциялық қасиеті жоғары. Олар организмнің біртұтастығын сақтауға қатысады
46.Иммунды жүйе. Орталық және шеткі мүшелер, олардың қызметі, иммунокомпетентті жасушалар, олардың негізгі қызметі. Иммуногенездегі жасуша аралық кооперация туралы түсінік. Иммунитетті адам ағзасының иммундық жүйе атқарады.Иммундық жүйе орталық және шеткі мүшелерден турады.Орталық мүшелер– сүйектің қызыл кемігі, айырша без . Шеткі мүшелер – лимфа бездері, лимфа түйіндері, көкбауыр, соқыр ішек, қан жасушалары және сұйықтықтарда болатын ақуыздар.Лимфа түйіндері – бөгде заттар және паразиттер лимфа арқылы осында туседі және бейтарапталады, бейтарапталған өнімдер қанға барады, зәр арқылы шығарылады. Жалпы лимфалық жүйе тазарту (дренаж) қызметін атқарады.Пейер таңдақтары- В лимфоциттер пролиферацияға үшырайды.Көк бауыр – қан антигендеріне қарсы антиденелер тузеледі. Иммунды жасушалар– лейкоциттер, моноциттер, лимфоциттер, базофилдер, эозинофилдер Моноциттер – қанның ақ жасушасы- бөгде заттарды жутады және қорытады( фагоцитоз)- макрофаг деп саналады..Лейкоциттер – нейтрофилдер – оларда фағоциттық қызмет атқарады, бірақ кокктарды ғана жояды, ірін пайда болады, сондықтан микрофагтар деп аталады.Эозинофилдер – гельминттерді жутып қорытатын жасушалар.Базофилдер- қабыну медиаторларын тузеді.Т-Лимфоциттер-Т хелпер- макрофагпен Влимфоцитердін арақатынасына көмектеседі. (СД 4).Т супрессор иммунды жауапты тежейды.(СД 8).Т киллер бұзылған жасушаларды жояды.В- лимфоциттер плазматикалық жасушаларға айналып антиденелер тузеді.(СД 22)
47.Жалпа сипаттама. Антигендер түрлері.Бактериялардың және вирустардың антигендер...
Антигендер - бөгде генетикалық заттар. А. екі түрін ажыратады – толық ант. және толық емес ант. - гаптендер.А. екі қасиетке ие болады. Иммуногенділік – антидене тударады. Өзінділік (спецификалық)- сол антиденемен байланысады. А.түрлері: Толық а. құрамы протеиндер, липополисахаридтер.Гаптендер – нуклеин қышқылдары, амин қышқылдары, көмірсулар.Гапт. протеинмен байланысқанда толық антигенге айналады. Гапт.мен байланысқан протеин шлеппер деп аталады.Бактерияларда 4 ант.ер.О ан – соматикалық (липополисахаридтерден) турады.К –капсульды а - (липополисахаридтерден) турады.Н – талшықты а – протеиндерден турады.Vi –а – вирулентілік қабілетіне жауапты – протеиннен. Антигендер.Изоантигендер – ұқсас мүшелердің антигендері, мысалы – қан топтары изоантигендер бойынша ажыратылады. Аутоантигендер – ағзаның өзінің жеке антигендері.Гетероантигендер - әр түрлі ағзалардың ұқсас антигендері.Тіндер сәйкестіліктін антигендері – тіндердің ұқсас антигендері – трансплантацияда манызды.Вирус антигендері: ядролық, капсидтық, суперкапсидтық. Кейбір вирустарда қабықшасында ерекше антигендер - гемагглютинин және нейраминидаза ферменті кездеседі.
48.Антидене.Құрылысы.ИГ сыныптары.Ана және ұрық ағзаснында олардың жиналуны байланысты...Антидене немесе иммуноглобулиндер (ИГ) антигенге қарсы түзеледі.Иммуноглобулиндерді плазматикалық жасушалар түзеді.Физикохимиялық және антигендік құрлысы бойынша ИГ- 5 сыныптарын ажыратады. ИГ G, ИГA,ИГ M, ИГE,ИГD.А.дене құрлысы. Антидене молекуласы - екі женіл L және екі ауыр H полипептитты тізбегінен турады.Н тізбектері - антигендық құрлысы бойынша бір бірінен ажыратылады, бес түрі бар.L тізбектерінын - екі түрі бар.ИГ сыныптары. Ig G мономер, барлық ИГ 75% қанда кездеседі. Біріншілік иммунды жауап кезінде аз мөлшерде түзеледі. Екіншілік жауап кезінде ең жоғары концентрацияда пайда болады. Плацента арқылы өтеді, табиғи енжарлы иммунитетіне жауапты.Ig M пентамер, 15 - 25 % қанда пайда болады, ең бірінші түзеледі, плацентадан өте алмайды.IgA IgE Ig D.IgA секреторлық және сарысулық түрлері бар.Секреторлық 15% - димер, шырышты қабықшыларда бөлінеді, жергілікті иммунитетке жауапты.Сарысулық 5%- мономер, қанда айналады.IgE 1 -3%, мономер, реагин деп аталады, семіз жасушалармен байланысады, қабыну медиаторлар бөлінеді.Ig D 0,01- 0,1%, мономер, қызметі белгісіз.
49.Аллергендер.Түрлері. реакция механизмі.организмнің қоршаған ортаның кейбір әсерлеріне әдеттегіден тыс сезімталдығы.Аллергияны туындататын заттарды аллергендер дейді. Аллергендер организмге сырттан түсетін (экзогендік) және организмнің өзінде өндірілетін (эндогендік) болып ажыратылады. Экзогендік аллергендерге өсімдіктердің тозаңдары, жануарлардың түбіті, қайызғағы, үй шаңы, кір жуғыш ұнтақтар, кейбір тағамдық заттар, дәрі-дәрмектер (новокаин, пенициллин, витаминдер т.б.), микробтар мен вирустар, өндірістік өнімдер жатады. Эндогендік аллергендер көпшілік жағдайларда әртүрлі микробтардың, вирустардың, суық немесе ыстық температуралардың, улы химиялық заттардың, иондағыш сәулелердің әсерлерінен организімнің өзінде пайда болады. Аллерген организмге алғаш рет түскенде иммундық жүйелерге әсер етіп, оның сол аллергенге сезімталдығын көтереді. Кейін бұл аллергеннің қайталап түсуі салдарынан аллергиялық ауру пайда болады. Аллергияның кең тараған түрлеріне: бронхиалдық демікпе, есекжем, Кванке ісінуі, поллиноздар (грекше pollen — шөп тозаңдарынан дамитын ауру) және анафилаксиялық шок жатады. Аллергиямен ауырған адам аллерголог-дәрігердің бақылауында болуы керек. жоғары сезімталдықтың 4 түрін ажыратады: Атопия және анафилаксия Цитоксикалық (цитолитикалық) серпілістер Иммундық кешен аурулары Жоғары сезімталдықтың жасушалық механизмдері (БЖС) Бұл механизмдер аллергиялық және аутоиммундық аурулардың патогенезінің негізінде жатыр. Аллергиялық серпілістер бұл антигенге гиперэргиялы иммундық жауап болып табылады , бұл кезде антиген аллерген болып келеді. Аллергия дамуының басты себебінде маңызды орын алатын- Т-лимфоциттердің хелперлік және супрессорлық субпопуляцияларының арасындағы тепе-теңсіздік ағзаға енген антигенге иммундық жауаптың реттелуінің бұзылуына содан гиперэргиялық иммундық жауаптың дамуына соқтырады. Бір адамға белгілі бір антиген , антиген болып табылады , ол иммундық жауапты қалыпты деңгейде қалыптастырады (ағзаға түкен антиген мөлшеріне сәйкес), ал басқа адамға сол антиген аллерген болуы мүмкін
50.Серологиялық реакциялар:преципитация реакц., агглютинация антидене байланыстыру БР механизмі...сарысу қолданатын реакциялар, инфекциялық және инфекциялық емес ауруларды анықтауға қолданады. С.лық реак.ды 2 топқа бөлуге болады – қарапайым немесе кәдімгі және курделі немесе жанама реакцияларЖіктеу. Қарапайым реакцияларына -агглютинация және преципитация реакциялары, комплемент байланстыру реакциясы жатады.Курделі реакцияларына -иммунофлюоресценция, иммуноферментты, радиоиммунды, гемагглютинация, иммобилизация, тізбекті полимеразды реакциялары жатады.Агглютинация- ірі антигендер антидене арқылы желімделеді.Осы реакция арқылы антигенді (бактерияның түрін) немесе антиденені (аурудың диагнозы) анықталады.Осы реакция пробиркада жургізіледі, антиген мен антидене байланысады, электролит қосқанда тунбаға туседі.Преципитация - еритын антиген антиденемен байланысады преципитат пайда болады.Преципитация жінішке пробиркада және гельде токсин анықталады жургізіледі.Агглютинация реакцияға қарағанда осы реакцияның сезімталдығы төмен.Комплемент байланыстыру реакциялары – КБРАнтигенмен антидене байланысқанда, антидене комплементты байланыстыру қабілеті бар, осы қабілет комплемент байланстыру реакциясында қолданады, антигенді немесе антиденені анықтауда.Осы реакцияға 3 компонент қатысады – тест жүйесі (антиген, антидене), комплемент, индикаторлы жүйе(эритроцит, гемолитикалық сарысу).КБР механизімі. Тест жүйесінде антигенмен антидене сәйкес болғанда, комплекс пайда болады осы комплекспен комплемент байланысады, пробиркада осы фаза көрінбейды, сондықтан индикаторлы жүйе қолданады, эритроцит антиденемен байланысады, бос комплемент болмағандықтан, эритроцит лизиске ушырамайды.Бейтараптау реакциясы токсинді анықтау үшін қолданады. Осы реакцияда жануарларға қоздырғышпен бірге антидене жұқтырылады, егер жануар тірі қалса реакция оң, токсин антитоксинмен бейтарапталды, токсин анықталса, ауруда анықталады.
51.Иммунологиялық реакциялар.ИФР. ПТР.ИФТ.РИФ.Иммобилизация реак.механизм қою тәсілі...
Иммунофлюоресценция реакциясы- ИФР. Флюорохромды бояғыштар жарқырап көрінеді. Осы бояулармен бактерияларды бояғанда, люминесцентты микроскопта бактериялар жарқырап көрінеді.Иммунды флюоресцентты реакцияда флюорохромды бояуларды антиденемен байлансытырады.Радиоиммунды реакцияда изотоппен байланысқан антидене қолданады.Радиоиммунды реакциясының екі түрі бар- тура радиоиммунды реакция (РИА), тура емес РИА.РИА механизмі иммуноферментті реакцияларына ұқсас, бірақ ферменттің орнында изотоп қолданады.Тізбекті полимеразды реакция. ДНҚ анықтау үшін қолданады. Кез келген бактерияны немесе жасушаның ДНҚ анықталады. ДНҚ бөліктерін амплификаторлар арқылы анықтайды, амплификатор ДНҚ белгілі бөліктерін көбейтеді, кейін ДНҚмен салыстарады, сонымен ДНҚ арқылы вирус немесе бактерияны нақты ажыратуға болады.Иммуноферментті реакция- ИФА Иммуноферментті реакцияда ферментпен байланысқан антидене қолданады.иммуноферменнтті реакциясының екі түрі бар- тура иммуноферментті реакция сендвич ЕLISA, тура емес ELISA.Иммобилизация реакциясында қозғалғыш бактериялар антиденемен байланысқанда қозғалғыштығын жоғалтады.Қозғалғыш бактерияларды сарысумен арластырады, жағынды даярлайды, қаранғы аймақты микроскоппен арқылы зерттейды.
52.Инфекциялық аурудың иммунды алдын алу және ммунотерапия. Вакцина. турлері. сарысу. турлері. диагностикум .аллгергендер.
Иммунотерапия – науқастың иммундық жүйенсін барынша жұмылдыруға бағытталған ем түрі. Оның мақсаты ағзадағы лейкозды агентке иммунологиялық тұрақтылықты жойып, лейкоз тіндерінің өсуін бақылайтын және басатын иммунологиялық жауапты белсендіру.
Иммунотерапияның ең тиімді әдістері:жедел лейкоздың фенотиптеріне сәйкес моноклонды антиденелерді (МА) қолдану. МА екі жолмен пайдаланылады – науқастың сүйек миын не қанын in vitro моноклонды антиденелермен өңдеп, науқастың ағзасына МА енгізеді;интерферонды (рекомбинантты адамның α2-интерфероны немесе реаферон) қолдану.
Реаферонның пролиферацияға және вирустарға қарсы әсері бар, бластарға қатысты Т-лимфоцит-киллерлердің белсенділігін күшейтеді. Оны 50 000000 ӘБ/тәу мөлшерде апта бойында тағайындалады.
Пассивті иммунизация – тез әсер береді, сондықтан ол терапиялық жағдайда қолданылады. Сонымен қатар, эпидемии кезінде – профилактика үшін жұқпалы агенттерге қарсы қорғаныс жоғары титрдегі спецификалық антиденелер бар гомологиялық сары су енгізу арқылы іске асырылады – бұл стрептококқа және стафилококқа қарсы антиденелер. Токсиндерің жоғары түзілуімен байланысты ауруларды (ботулизм, сіріспе) емдеу үшін гетерологиялық сары сулар қолданылады. Белсенді иммунизация – бұл адамға агрессивті емес түрдегі және агрессивті емес иммуногенді мөлшердегі антигенді енгізу әдісі. Иммуногенді мөлшер жұқпалы аурулардың алдын алу үшін антигенге қарсы иммундық қорғаныс жауабы мен түрін ықпалдандыру мақсатында. Белсенді иммунизация мақсаты қоздырғышқа қарсы біріншілік иммундық реакцияны күшейту және иммундық есте сақтауды түзу.
Жұқпалы аурулардың алдын алу Жұқпалы аурудың алдын алу принциптері: спецификалық ,спецификалық емес вакциналар ,сары сулар, анатоксиндарАЛЛЕРГИЯ – организмнің өз тіндерінің зақымдануымен қабаттасатын иммундық әсерленістер (В.И. Пыцкий).
Аллергияның себептері – аллергендер.
Аллергендердің жіктелуі (по А.Д. Адо):
Экзоаллергендер: тұрмыстық, тағамдық, дәрі-дәрмектік, жануар тектес, өсімдік тектес, өндірістік, микробтар, саңырауқұлақтар
Эндоаллергендер: біріншілік (табиғи), екіншілік (жүре пайда болған)
Аллергияның туындауына септесетін жағдайлар: әлеуметтік жайттар, организмнің ерекшелігі Аллергия
Ауру организмнен микробты бөліп шығарған кезде олардың ауру тудырғанын дәләлдеу үшін гипериммунизацияланған диагностикалық иммунды сарысуды колданады. Бұл тәсіл серологиялық идентификациялау деп аталады.
Микробиологияда және иммунологияда агглютинациялық, преципитациялық, бейтараптау, комплемент байланыстыру, таңбаланған антидене мен антигендер арқылы жүретін (радиоиммундық, иммундыферменттік, иммундыфлюоресценттік ) реакциялар өте кең колданылады. Олар бірінен бірі жүргізу техникасымен, соңғы көрнісімен ажыратылады. Бірақ, олардың барлығының негізінде антиген мен антидененің өзара байланысуы болады, және де олар антиденені, не болмаса антигенді анықтау үшін пайдаланылады. Иммунды реакциялар жоғары сезімталды және спецификалы*****
Спецификалық әдіске әсері микроорганизмнің бір түріне ғана бағытталған препараттарды қолдану жатады, мысалы, емдік сарысулар, иммуноглобулиндер және гаммаглобулиндер, иммунды плазма, бактериофагтар және емдік вакциналар.Емдік сарысулардың құрамына микроорганимзге қарсы (антимикробты сарысулар) не бактериальды токсиндерге қарсы (антитоксикалық сарысулар – ботулизмге қарсы, күл ауруының қоздырғышына қарсы, сіреспеге қарсы) антиденелер кіреді. Спецификалық иммуноглобулиндер иммунизацияланған донорлардың немесе жұқпалы ауру реконвалесценттерінің қанынан өндіріледі (антирабиялық, гриппке қарсы, күл ауруның қоздырғышына қарсы, қызылшаға қарсы, стафилококке қарсы, сіреспеге қарсы, кенелік энцефалитке қарсы). Емдік сарысулар, гамма және иммуноглобулиндер тек қана парентеральды жолмен (бұлшық етке, ауыр жағдайларда – көк тамырға) еңгізіледі. Жануарлардың қанынан алынған сарысулар мен гаммаглобулиндердің құрамына гетерологиялық (бөгде) белоктар кіреді, сондықтан науқастарда аллергиялық реакциялар дамуы мүмкін (анафилактикалық шок, аллергиялық дерматит, Квинке ісінуі, сарысулық ауру). Бұл препараттарды бөлшектеп қолдану керек, олар десенсибилизациядан кейін ғана еңгізіледі. Басында терілік аллергиялық сынама жүргізіледі: білектің ішкі бетіне тері ішілік әдіспен 1:100 ерітілген сарысу (қызыл түспен белгіленген ампуладан) 0,1 мл мөлшерінде еңгізіледі.
Сарысуларды еңгізу бойынша манипуляциялар асептикалық жағдайларда жасалынады. Сарысуы бар ашылған ампуланы стерилді салфетка астында бөлме температурасында 1 сағаттан көп емес сақтауға болады. Ерітілген сарысуы бар ашылған ампуланы сақтауға болмайды. Гаммаглобулиндер осы ережелер бойынша қолданылады. Иммуноглобулиндерді бұлшық етке алдын-ала десенсибилизацияны жүргізбей еңгізеді. Сарысулар мен иммуноглобулиндерді қолдану алдында олардың жарамдылығын тексеру қажет: ампула зақымдалмаған болуы тиіс, жарамдылық мерзімі болу керек, ерітінді мөлдір, тұнбасы болмауы қажет.
Бактериофагтардың сұйық түрлері ауыз арқылы, тік ішек арқылы және қабыну ошағында жергілікті қолданылады (тампон, шашырату, тері ішілік және бұлшық етке еңгізу т.б.). Препараттар 5-7 күн бойы қолданылады, курстары жиі қайталанады
Вакцинотерапияны ауруханада жүргізген дұрыс, себебі қауіпті асқынулар дамуы мүмкін (жұқпалы аурудың айқын асқынуы немесе қосымша патологияның активизациясы, анафилаксиялық реакциялар т.б.). Қазіргі кезде жаңа, жетілген иммунотерапия әдістері пайда болуда, сондықтан вакцинотерапия қолдануы шектеліп, кей жағдайларда тиім салынған (бруцеллИммунологиялық диагностика. Аллергиялық диагностика. Серологиялық диагностика және оны микробтарды өзара ажыратуда және инфекциялық ауруға диагноз қоюда пайдалану (АР, ПР, КБР, ҚҰБР, ИФР, ГАР, ГАТР, БР, ДПР).
53.Иммунопатология: Иммунды жетіспеушілік.Аллергия Иммунды тапшылық дегеніміз иммундық жауаптың бір, немесе бірнеше механизімінің ақаулығының себебінен қалыпты иммунды статусының бұзылуы.Иммунды тапшылықтарИммунды тапшылық дегеніміз иммундық жауаптың бір, немесе бірнеше механизімінің ақаулығының себебінен қалыпты иммунды статусының бұзылуы.Иммунды тапшылықтың екі түрі кездеседі: біріншілік, немесе туа біткен (генетикалық) және екіншілік, немесе жүре пайда болған. Иммунды тапшылықтардың клиникалық көрністері ұқасас болып келіп, көбінесе төменгідей түрде кездеседі: инфекциялық асқыну; гематологиялық күйреу; ас қорыту жүйесінің бұзылуы; ісіктер; аллергиялық реакциялар; туа біткен кемістік. -----Біріншілік, немесе туа біткен иммунды тапшылықИммунды тапшылықтың бұл түрі хромосамада пайда болған ақаулықтармен байланысты, сондықтан иммундық жүйенің кайбір үзбесі иммунды жауап қайтара алмайды. Ақаулық иммундық жүйенің спецификалық және бейспецификалық факторларымен байланысты болуы мүмкін. Кейде ақаулық катарынан екі бөлімде болады. ---Екіншілік иммунды тапшылық біріншілікпен салыстырғанда туғаннан кейін калыпты іс атқаратын иммундық жүйенің бұзылуынан пайда болады. Ол айналадағы ортаның жағымсыз факторларының, немесе түрлі аурулардың әсерінен иммундық жүйенің зақымдалуына байланысты.Аутоиммунды аурулардың органспецификалық, органбейспецификалық және араласқантүрі бар. Органспецификалық деп аутоантиденелердің ортақ антигендері бар жасушалар, немесе тіндермен байланысу зардабынан туған ауруларды айтады (Хашимото тиреоидиты, біріншілік микседема, тиреотоксикоз т.б.). Органбейспецификалыққа аутоантиденелердің қайшылас антигедері бар әр түрлі жасушалар, тіндермен байланысуынан пайда болған аурулар жатады (жүйелік қызыл жегі, ревматоидық артрит). Араласқан түрде екі механизм қатарлас жүреді.
Аутоиммунық аурулар:::Иммундыпатологиялық табиғаты дәлелденген аурулар. Иммундыпатологиялық табиғаты дәлелденілмеген аурулар. Жылылық аутоантиденелерге негізделген гемолитикалық анемия. Бауырдың біріншілік билиарлық циррозы. Суықтық гемагглютининді гемолитилитикалық анемия. Карапайым үлдірек және пемфигоид.
Аутоиммунды аурулардың органспецификалық, органбейспецификалық және араласқан түрі бар. Органспецификалық деп аутоантиденелердің ортақ антигендері бар жасушалар, немесе тіндермен байланысу зардабынан туған ауруларды айтады (Хашимото тиреоидиты, біріншілік микседема, тиреотоксикоз т.б.). Органбейспецификалыққа аутоантиденелердің қайшылас антигедері бар әр түрлі жасушалар, тіндермен байланысуынан пайда болған аурулар жатады (жүйелік қызыл жегі, ревматоидық артрит). Араласқан түрде екі механизм қатарлас жүреді.
АЛЛЕРГИЯ – организмнің өз тіндерінің зақымдануымен қабаттасатын иммундық әсерленістер (В.И. Пыцкий). Аллергияның себептері – аллергендер. Аллергендердің жіктелуі (по А.Д. Адо):
Экзоаллергендер: тұрмыстық, тағамдық, дәрі-дәрмектік, жануар тектес, өсімдік тектес, өндірістік, микробтар, саңырауқұлақтар.
Эндоаллергендер: біріншілік (табиғи), екіншілік (жүре пайда болған).Аллергияның туындауына септесетін жағдайлар: әлеуметтік жайттар, организмнің ерекшелігі. Аллергиялық әсерленістердің жіктелуі: Аллерген қайталап түскеннен соң серпілістердің пайда болу уақытына қарай (Р.Кук).
I.Аллергиялық әсерленістердің дереу түрі (дереу дамитын жоғары сезімталдық, ДДЖС)Аллерген қайталап түскен соң 15-20 минөттен соң дамиды.
II. Аллергиялық әсерленістердің баяу түрі (баяу дамитын жоғары сезімталдық, БДЖС)Аллерген қайталап түскен соң 24-48 сағаттан соң дамиды.
54. Жатырішілік инфекция.Қоздырғышы.жұғу жолы
Жатырішілік инфекция - Әйелдер консультациясы немесе босану кезінде жұқтыру нәтижесінде дамып ұрықтың және жаңа туған ауруларының тобы. Жатырішілік инфекция ұрықтың қайтыс, риясыз түсік, ұрықтың өсу внутриутробного, мерзімінен бұрын туған, туа біткен түрінде, ішкі ағзалар жеңіліске және орталық жүйке жүйесінің әкелуі мүмкін. Жатырішілік инфекциясының диагнозын әдістері микроскопиялық, мәдениетін, ферменттер иммундық, молекулярлық-биологиялық зерттеулер жатады. Жатырішілік инфекцияларын емдеу иммуноглобулин, иммуномодуляторларды, вирустарға қарсы, бактерияға қарсы есірткі пайдалана отырып, жүзеге асырылады.
Құрсақішілік инфекция – жүктілік кезінде немесе босанғанда әйелден ұрыққа жұғатын ауру тобы. Бұл кезде ұрықтың дамуы тежеледі, ақылы кем болады. Перинатальды өлім 28% құрайды. 1971 жылы ДСҰ (ВОЗ) бөліп қарастырды: TORCH — КОМПЛЕКС –тұрақты құрылымдық өзгерістерді тудыратын вирусты, бактериальды инфекциялар тобы. Бұл топқа сифилис, хламидиоз, энтеровирусты инфекция, А, В гепатит, гонококкты инфекция, листериоз, қызылша, эпидемиялық паротит жатады. -Жүктілік кезіндегі цитомегаловирусты инфекция Цитомегаловирусты инфекция қоздырғышы герпес тұқымдас вируспен шақырылған ауру, цитомегаловирус. Байқалу жиілігі 50 ден 85% ке дейін кездеседі. Ағзаға түскен цитомегаловирус ұзақ уақыт сақталады, жыныстық қатынас кезінде беріледі. Оны бір рет жұқтырып алса, жазылу мүмкін емес. Адам өзінің ауыратынын білмеуі де мүмкін. Цитомегаловирус адам иммунитеті төмендегенде ғана көрініс береді.
Негізгі белгілері: орталық жүйке жүйесі зақымдалуы, тромбоцитопения, бауырдың зақымдалуы, жиі пневмония. Жүктілік кезінде ұрықтың даму ақаулары: микроцефалия, церебральді паралич, бұлшықеттік әлсіздік. Гинекологиялық науқастарда жатыр мойнының эрозиясы және цервициті, кольпит, вульвит түрлері болады. Цитомегаловирусты инфекцияның жұғу жолдары: ауа-тамшылы жол жыныстық жол ұрықтың құрсақішілік жұқтыруы инфицирленген анасы арқылы сүтімен баласына қан, сілекей, зәр және басқа да организмдегі физиологиялық сұйықтықтар арқылы тұрмыстық жол (ыдыстар, орамал, сабын, жөке т.б) ЦМВ-тың нәрестеге жұғу жолдары: плацента арқылы босану кезінде омыраумен қоректендіру кезінде бала мектепке дейінгі мекемелерге барғанда және басқа балалармен тығыз контактта болғанда Құрсақішілік инфекция, жүктілікке қауіп туғызады Диагностикасы: Қан, зәр,сілекей, вирусологиялық, серологиялық әдістеріне сүйенеді. Иммунофлюоресцентті, ДНК-диагностика. Бактериоскопия кезінде “цитомегаловирусты” жасушалар анықталады.
55.Клиникалық микробиология мақсаты ,міндеті. Материлды алу жіне лабораторияға жеткізу ережелері Медициналық микробиология адам организміне патогенді микроорганизмдерді зерттейді.: бактериялар, вирустар, саңырауқұлақтар, қарапайымдылар; олар туғызатын аурулар; микробиологиялық диагностикасын, спецификалық профилактикасын және терапиясын.
Клиникалық микробиология –медициналық микробиологиялық бөлімі, микробиологиялық аспектілердің этиологиясын, патогенезін, оппортунистік микроорганизмдер тудыратын аурулар, микробиологиялық диагностикасы, арнайы емі және алдын-алуы.
Клиникалық микробиологияның зерттеу объектілері:
- Адам орнанизміне шартты-патогенді микроорганизмдер және оппортунистік инфекциялар
- жеке жағдайларда кең өсетін және облигатты-патогенді микроорганизмдер түрлері
- ятрогенді инфекциялар (медициналық көмек көрсеткенде жұғу жолы)
- қалыпты микрофлора, дисбактериоз
- микроорганизмдердің химиопрепараттарға (антисептиктерге және дезинфектантарға) сезімталдығы,
- клиника-микробиологиялық зерттеу әдістері.
Міндеттері:1.қоршаған ортадағы патогенді микроорганизмдердің бар-жоғын анықтау. 2. қоршаған ортадағы зерттеу әдістерін жүргізу.3.микроорганизмдердің циркуляциялық жолын бағалау.4.мемлекеттік стандартқа қоршаған ортаға микрофлораның әсері сай болуы керек.5.қоршаған ортаны салауаттандыру жұмыстарын жүргізу.
Материалды алу 1.аурудын кө түринде микроб адам организмине кан аркылы таралады.зерттеу заты : кан,зәр ,несеп,қақырық ,асказан шайындысы,жұлын сұйықтығы.
2.зерттеу материалын антибиотик пайдаланбай турып колдану керек.
3.Асептикалык ереже сактау
4.зерттеу материлын тез арады бакиериологиялық,вирусологиялыұқ, серологтядық лабораторияға жеткізу.Лабораторияға бағыттал,ан материалда наукас аты-жөні,материал түрі, алған куні,алғашкы диагнозы жазылу керек
56. Клиникалық микробиология.Стафилококк касиеті,патогенездік касиеті,диагностикасы,еміКлиникалық микробиология –медициналық микробиологиялық бөлімі, микробиологиялық аспектілердің этиологиясын, патогенезін, оппортунистік микроорганизмдер тудыратын аурулар, микробиологиялық диагностикасы, арнайы емі және алдын-алуы.
Клиникалық микробиологияның зерттеу объектілері:
- Адам орнанизміне шартты-патогенді микроорганизмдер және оппортунистік инфекциялар- жеке жағдайларда кең өсетін және облигатты-патогенді микроорганизмдер түрлері- ятрогенді инфекциялар (медициналық көмек көрсеткенде жұғу жолы)- қалыпты микрофлора, дисбактериоз- микроорганизмдердің химиопрепараттарға (антисептиктерге және дезинфектантарға) сезімталдығы,
СтафилококкТаксономиясы.тұқымдастығы:Micrococcaceae,туыс:Staphylococus,турі: S.aureus, epidermidis,saprophiticus
МОРФ: шар тәрізді,дұрыс пішінді д=0,5-1,5мкм жасуша,грам оң боялады,кеңістікте дұрыс емес бөлініп жүзім шоғырына ұқсас шоқтық түзеді,спора түзбейді.талшығы жоқ,,.кейбір штамы капсула түзеді..L-пішінді.беткей орналаскан капсула тузеді.Қарапайым ортада өседі.факультативти анаэробтар,хемоорганотрофтар.Каталазасы бар,оксидазасы жоқ.
Патогенділік факторы микрокапсула ,жасуша қабығынығ компоненттері,агрессия ферменттері және токсиндері.Стафилококк өте бейімдеогіш.:антибактериалды препаратка тұрақтылығы жылдам.
ПАТОгенезі: Нозологиялық ауру тудырады:тері және тері асты жасуша аурулары (пиодермия,абсцесс,фурункул,карбункул,),тыныс мүше аурулары(баспа,плеврит,пневмония),жүйке жүйесі және сезіну мүшелерінің аурулары(менингит,отит), сүйек б.ет ауруы(артрит,периостит), қан айналым муше ауру(эндокардит,перикардит , ),зәр шығару мүше ауруы (уретрит,мастит,орхит).
Иммунитеті тұрақсыз.
Диагноз қою.Жеделдетілген әдіс :ИФА,КоАР,ПЦР. Бактериологиялық әдіс:зерт зат: қан,ірің ,қақырық,құсық массасы,нәжіс.
Зерттелетін материалды тығыз элективті орта сары-уызды-тұзды агарға себеді.Қанды алдын ала канды сорпаға себеді.өсіндіні саары-уызды-тұзды агарға себеді,Түрге дейін идентификациялау үшін 3-4 негізгі тестті қолданады:плазмокоагулазаны лецитовителлазаны бөлу, манитті анаэробты жағдайда ыдырату.
Серологиялық әдіс тек созылмклфы инфекцияда колданады.
Емдеуі.Антибиотик және сульфани ламидті препаратпен емдейді.
Алдын алу: Жалпы сақтандыру кешені бірнеше бағыттан тұрады; науқас пен тасымалдаушыны аныктап,емдеу, медицина қызметкерлерн тексеру,ауруханада, емханада санитарлық-гигеналық ережені қатаң қадағалау.
57.Стрептококтар, қасиеттері, патогенділік қасиеттері, шакырылатын аурулар. Микробиологиялық диагности.Материалды алу, диагностика әдістері, интерпретация.Арнайы алдын алу және емі.ТҰҚ- Streptococcacae. Туыс-Streptococcus. ТУР-Str. Pyogenes, str.pneumoniae, str.faecalis ,str.agalactiae. Факультативті анаэроб, грам он, тізбектеліп орналасады, каталаза түзбейді,капсула тузеді Қанды агарда альфа –гемолиз, вета-гемолиз , гамма-гемолиз береді.Стрепт- шартты патогенді микрооргаизм.Патогендік факторлар; микрокапсула, жасуша кабырғасының компоненттері ,агрессия ферменттері, токсиндер.Фимбрия акуызы негізгі патог.фактор.Ревматизм-буындар және эндокард зак.Жедел гломерулонефрит аутоиммунды инф.Скарлатина- жедел респираторлы инф., қызыл бөртпе наукас тілі құлпынайға ұқсайды. Сепсис және токсикалық синдром – қызба ісік синдромдарымен сипатталады, гангрена қосылады.Диагн.
Агглютинация рекц- Антигенді аныктау, эспресс әдісі
Бактериологиялық әдіс.
Серологиялық әдіс.- ревматизмді аныктаганда
Емі; емдеу препараты – пенициллин. Пеницилленге сезімтал штамдарын – левомицетин , цефтриаксон. Ванкомицин, рифампицин.
58. Менингококтар қасиеттері, патогенділік қасиеттері, шакырылатын аурулар. Микробиологиялық диагности.Материалды алу, диагностика әдістері, интерпретация.Арнайы алдын алу және емі. Тұқымдас—neisseriaceae , туыс--neisseria , тур—neisseria meningitides.М- ұсак диплокок. Кофе дәні тәр.грам теріс, козгалмайд, спора жок. Гемолиз бермейді.
Нег. Патогенді фактор: капсуласы, ( ол фагоцитоздан қорғайды,)эндотоксині, жасуша қабырғасының липополисахаридтері .
Респираторлы аурулар, септицемия, менингит, назофарингит.
Диагн. Эксперс, бактериологиялық, серологиялық.
Зетр.Мат. кан, жұлын сұйықтығы.
Емі. Пенициллин, левомицетин, рифампицин. Су тұзды балансты калпына келтіру,
Алд,алу. Спецификалық- вакцина. Бейспец- дезинфекция, желдету, ультра кулгін сәулемен өңдеу.
59. Гонококтар, қасиеттері, патогенділік қасиеттері, шакырылатын аурулар. Микробиологиялық диагности.Материалды алу, диагностика әдістері, интерпретация.Арнайы алдын алу және емі.
Тұқымдас—neisseriaceae , туыс--neisseria , тур—neisseria gonorrhoeae.Бұршак тәрізді грам теріс диплокок, қозгалмаид, капсула бар. Анилин бояумен жаксы боялады.
Бленнорея- коздырғыш көз конъюктивасна жабысып осы ауруды туындатад.
Диагн. Бактериологиялық, серологиялық, жеделдетілген: ПТР.ИФР.
Емі: Антибиотик: цефалоспориндер, фторхинолондар, макролидтар, спектиномицин,химиопреп,
Алд,Алу. Жыныстык катанас кезнде презерватив пайдалану, бленнорея кезнде – 1% кумыс нитраты тамызу.
60. Ешерихиялар. қасиеттері, патогенділік қасиеттері, шакырылатын аурулар. Микробиологиялық диагности.Материалды алу, диагностика әдістері, интерпретация.Арнайы алдын алу және емі.
Асказан ішек жолдарн закымдайтын бактериялар тобы.
Esherichia coli
Гарм теріс таякша, спора капсула тузбейд, перитрих.факультативті анаэроб. О,Н,К, антигендері бар.Кейбір штамдары эндотоксин, экзотоксин тузеді.
Колиэнтерит,жедел және созылмалы диарея, пиелонефрит, уретрит, цистт, энтерит, менингит, септицеимя,перитонит.
Диагн. Негізгі әдіс – бактерилогиялық, Эндо ортасына себу, патогенд штам, аныктау.
Емі:бактериофаг. Антибоитик,
Алд алу- вакцина жок .
61. Салмонелла – Salmonella Қасиетті – өте ұсақ, грамм теріс, ұшы жұмырланған таяқша. Патогенезі – қоздырғыш ауыз арқылы ащы ішекке түседі лимфа түйіні арқылы қанға өтеді бактериемия дамиды. Қан арқылы паренхиматозды мүшелерге енеді, макрофагтарда, өт қабында көбейеді. Салмонеллалар ұзақ, тіпті өмір бойы сақталады. Себебі: өт қапшығынан ащы ішектің лимфа түйінлеріне қайтадан түседі. Салмонеллалар ағзадан зəр жəне нəжіс арқылы шығарылады. Инфекция көзі, жұғу жолдары, патогенез ерекшеліктер инфекция көріністеріне байланысты бірнеше түрлерін ажыратады : іш сүзек және парасүзек, салмонеллез, аурухана ішілік салмонеллез. Іш сүзек және парасүзек көзі – ауру адамб антропонозды ауру. Жұғу жолы – фекальді-оральді. Ауру жаз бен күзде жиі кездеседі. Микробиологиялық диагностикада зерттеу кезінде жеделдетілген, бактериологиялық, серологиялық әдістер қолданылады. Зерттеу материалы ретінде қан, құсқ, асқазан шайындысы, зәр, нәжіс алынады. Диагноз қоюда идентитфикациялау үшіп бактериологиялық әдіс қолданылады. Жедел әдісте: ИФТ, Vi – антигенін анықтау болып табылады. Емдеуі: антибиотиктер тағайындау, иммунотерапия, фагпен емдеу Алдын-алу: санитарлық-гигиеналық ісшара жүргізу, вакцина егу.
62. Шигеллалар – (Enterobacteriaceae) Shigella Қасиетті – грамм– ,шеттері жұмырлаған таяқшалар, спора түзбейді, талшықтары жоқ, қозғалмайды. Патогенезі – ауыз қуысы арқылы асқазан-ішек жолына түсіп тоқ ішекке жетеді. Ішек қабырғаларында бактерия экзотоксин бөледі. Экзотокин әсерінен су-тұзды алмасу, ОЖЖ қызметі бұзылып, бүйректің зақымдалуы байқалады. Шақыратын аурулар: Дизентерия – антропонозды инфекция; инфекция көзі ауру адам мен тасмалдаушы. Инфекция таралу жолы – фекальді-оральді. Клиникалық көрінісі – ауру жедел басталады. Жасырын кезеің 1- 5 күн. Ауру дене температурасы 38-390С. Микробиологиялық диагноз қоюда – зерттелетін материал нәжіс, ірің, ас тағамдары т.б. диагноз қою жеделдетілген, биологиялық, серологиялық әдістер жүргізіледі. Серологиялық әдіс АР, ПГАР. Жеделдетілген әдіс: ИФТ, ПГАР, КоАР. Емдеу: Симптомды түрде басталады, антибиотикограммыны ескере отырып кең спектрлы антибиотиктер тағайындау (ампициллин, ципрофлоксацин, тетрацикли) Алдын алу: дизентериялық бактериофаг болып табылады. Негізгі бейспецификалық алдын алу алады.
63. Вибрион – Vibrionaceae Тырысқақ туыс:Vibrio түрі:Vibrio cholera. Қасетті – грамм-, иілген немесе тік таяқша, спора түбейді, монотрих, өте қозғалғыш.Ауыз өуысы арқылы түскен вибрион тұз қышқылы әсерінен жойылады. Бірақ көп мөлшерде вибрион түссе аш ішекке өтеді эпителийге жабысып көбейіп экзотоксин бөледі. Жойылған вибрион жасуша бөлінген экзотосин ағзаны интосикциялайды. Эпидемиологиясы – тырысқақ жануарларға сезімтал емес, антропонозды инфекция жұқтыру көзі адам және тасмалдаушы. Таралу жолы – фекальді-оральді. Клиникалық көрінісі: 1-6 күн инкубациялық кезең. Микробиологиялық диагноз қоюда зерттелетін материял: құсық, нәжіс, тағамдар, су, өт, секрециялық материал. Зерттеуде бактериялогиялық әдіс қолданылады. Тырысқақ кезінде экспресс диагноз қоюда – ИФР, ИФТ, ПТР, Вибриондарды иммобилизациялау реакциялары арқылы жүргізіледі.Емдеуі: 2 бағытта жүреді: 1) патогенетикалық-регидратация; 2) этиотропты – кең спектрлі антибиотиктер қолдану
64. Иерсиниялар Туыс:Yersinia Түрі:Yersinia enterocolitica Қасиетті – ұшы жұмырланған, сопақша таяқша, биполярлы. Патогендік қасеитті – қоздырғыш ауыз қуысы арқылы түседі ащы ішектің төменгі бөлігінің шырышты қабығына жабысады қабыну процессін шақырады.Адамда Сепсис, мида, бауырда, көкбауырда екіншілік іріңді ошақтың пайда болуымен жүретін септикопиемия дамиды.Эпидемиологиясы – инфекция көзі – үй жануарлары. Берілу жолы – фекальді-оральді ауру жылдың суық кезінде жиі кездеседі. Клиникалық көрінісі – жасырын кезеңі 3-4 күн, ауру жедел басталады . Тудыратын ауру – Ішек иерсиниозы. Микробиологиялық диагноз қою: зерттелетін материал – нәжіс, несеп, қан, жұлын сұйықтығы. Диагноз қою да негізгі әдіс бактериялогиялық әдіс қолданылады. Қосымша серологиялық әдіс қолданылады (ЖГФР және ИФТ). Емі: Антибиотик тағайындау – тетрациклин қатары және хлорамфеникол. Алдын-алу: Санитарлық-гигиеналық ережелерін сақтау.
65. Камипилобактериоз-Campylobacter туыстастығына жатадыбактериялар зоонозды жұкпалы ауру кобінесе ас қорту жолдарын зақымдалуымен ерекшеленеді
Қасиеттеры-жіңішке иілген таяқша латынның «S» әріпене уқсас утір тарізді неиесе қосақталып шағала қанаты сияқты орналасады, спора капсула тузбейды,оте казгалгыш анилинді бояумен нашар боялады оларды аныктау ушин карбол фуксин колданады, Граам теріс
Шыкырылатын аурулар-минингит, энцефалит, перитонит, көбінесе асқорту жалдарын зақымдалуымен журеді
Микробиологиялық диагностика- бактерияскопиялық әдіс бактериялогиялық әдісі серелогиялык әдіс: (КБР,ПГАР,АР,ИФТ)
Материялды алу:наукастын нәжісі қаны ми-жұлын сұйықтығы
Диагностикалык адіс: бактериялык адіс
Емі:антибоитиктер тағандайды эритромицин немесе ципрофлоксацин сут ет онымдерын мукият турынде куту
66.Клебсиеллаар-Грам теріс шеттеры жумырткаланган кыска таякш тарызды молшеры оте кубылмалы ерекше белгісі капсула талшык спора жок кейбір штабтарында кірпікшелері бар бір біреуден жуаһптасып орналасады
Патогенділік: к антиген және эндо токсин негізгі патогендік факторлары
Аурулары: тыныс жолдарын закымдайды жуткыншак бронх
Материялды алу: ірің қан эксудат жулын суйыктыгы нәжіс зәр жихаздардан алынған жұғын
Микроб диагностика: Бактериялогиялык к-2отрага себеді бір тәулік инкубациялайды
Емі:арнайы сақтандыру жоқ жалпы алдын алу шаралары тагамдарды сактаудын санитарлы гигиенасы, әлсіз созылмалы кезінде антибиотиктар тагайндайды диарея кезіндетузды ертінділер кою кажет
67, протей- шартты патогенді микоорг жатады.спора капсула тузбейды , козгалады тізбек тәрізді орналасатын таяқшалар
тукымдастыгы: Enterobacteriaceae
туыстастығы:proteus
турі: p mirabilis. P vulgaris
микро диагностика : бактериялогиялык әдіс
емі: арнайы сақтандыру жасалмаған емду ушін коли-протейлік бактериофаг жане антибиотиктерге сезімталдылыгы аныкталған кейін антибиотиктерге тагайндайды
68 вибрион:оте кауыпті карантинді жукпалы ауру ащы ішектін закымдалуымен журеды
Патогендік фак:тырыскак вибрионы эндотокмин тузеды сонымен катар ол бырнеше фракциядан куралган экзтоксин боледы
Метериал алу:зерітелетін материал кусык нәжіс тагамдар су өт
Диагностика :тырыскака кезінде экспрес диагноз кою
Емі: санитарлык гигиена сактау ашык су коймаларын эпидем мониторинг жургызу вакцина
69. Оба иерсиниялары, қасиеттері, патогенділік қасиеттері, шақырылатын аурулар. Микробиологиялық диагностика. Материалды алу, диагностика әдістері, интерпретация. Арнайы алдын алу және емі.
Тұқымдастық:Enterobacteriaceae; Туыстас-Yersinia ; түр-Yersinia pestis ;грам «-» таяқша , биполярлы боялады , талшық , спора жоқ .капсула + ; Пат.қасиет: термостабильді соматикалық, термолабильді капсулалық антиген : F1 . W. V ангиген .токсины-бактериоцин ; Шақырылатын ауру-оба - бубонды,өкпелік , ішектік , біріншілік / екіншілік септикалық форма . Инкуб.кезең- бірнеше сағат-9 күн ; Инфекция көзі- шөл далада мекендейтін кеміргіштер: тышқан , суыр , саршұнақ , егеуқұйрық . Жұгу жолы- трансмиссивті(бүрге арқ), алиментарлы (ауырған мал сүт , еті ) , қарым-қатынас( ауру сал терісін алу) ; адамнан адамға- ауа тамшылы. Микро.диагн:Микроскопия- лимфа безінен биоптат алу –жағынды жасау.Грам әдісі б-ша бояу ; Биологиялық әдіс- ақ тышқандарға жұқтыру. Жануар 3-9 кунде өледі. Бактериологиялық әдіс- зерт. Материал: қан , қақырық , зәр , нәжіс таза дақыл бөліп алу-Хоттингер сорпасы мен агары. ИФР ПГАР Алдын алу : микроб. Диагностиканы арнайы тартиппен жасайды, обаға қарсы костюм ; тірі әлсіз вакцина EV штамы ,Емдеу: антибиотик- стрептомицин тетрациклин левомицетин ; обаға қарсы иммундыглобулин , спецификалық фаг.
70. Гемофильді таяқша, қасиеттері, патогенділік қасиеттері, шақырылатын аурулар. Микробиологиялық диагностика. Материалды алу, диагностика әдістері, интерпретация. Арнайы алдын алу және емі.
Тұқымдастық-pasteurellaceae туыстастық – Haemophilus түрлері – Haemophilusinfluenzae ; ұсақ ,грам «-» таяқша , қозғалмайды ,спора түзбейді , пили,фимбриялары бар, капсула + , Пат.қасиет: соматикалық О, Капсулалық К антиген ; экзотоксин түзбейді , эндотоксин-ЛПС. Шақырылатын ауру: септикопиемия, септикалық артрит эндокардит, іріңді менингит , синусит , пневмония . Инф.көзі- ауру адам , тасмалдаушы. Таралу жолы- ауалы тамшылы. Микро.диагн: зерт.материал: мұрын жұтқыншақ шырыш, қан, жұлын сұйықтығы , ірің . Микроскопиялық әдіс- Грам әдісі , Бактериологиялық әдіс – таза дақыл- шоколадты , қанды агар. Алдын алу: RPR-антигені бар вакциналар . емдеу: бетта-лактамды антибиотиктер , цефалоспорин ІІІ ұрпағы: цефтриаксон , цефотаксин ; бисептол .
71.Бордетеллалар, қасиеттері, патогенділік қасиеттері, шақырылатын аурулар. Микробиологиялық диагностика. Материалды алу, диагностика әдістері, интерпретация. Арнайы алдын алу және емі.
Туыстастық – Bordetella ; түрлері - Bordetella pertussis. Bordetella parapertussis ; грам «-» ; ұшы жұмырланған таяқша , спора, талшық жоқ ; микрокапсула + ; Пат қасиет: термостабильді О , К антигендер ; агрессиялық фермент- филаментозды гемаглютинин ; пертуссис токсин ; пили , пертактин ; дерматонекротосин ; эндотоксин-ЛПС ; Шакырылатын ауру: көкжөтел ; паракөкжөтел. Инкуб.кезең: 2-14 кун . инф.көзі- ауру адам , тасымалдаушы. Таралу жолы: ауа тамшылы. Микро.диагн: зерт.материал: мұрын- жұтқыншақ қуысы шайындысы. Бактериологиялық әдіс – Борде Жангу , сүтті-қанды агар , казеинді-көмірлі агар. Микроскопия- Грам әдісі. Алдын алу: АКДС вакцина , пертуссис-анатоксині , аглютиноген бар суббірлік вакцина. Емдеу: антибиотиктер: эритромицин , тетрациклин , левомицетин . антигистаминді препарат . салқын таза ауа.
72. Бруцеллалар, қасиеттері, патогенділік қасиеттері, шақырылатын аурулар. Микробиологиялық диагностика. Материалды алу, диагностика әдістері, интерпретация. Арнайы алдын алу және емі. Тұқымдастығы – Brucellaceae ; Туыстастығы – Brucella ; Түрлері - B.melitensis ; B.abortus ; ovis ; canis; suis; грам «-» таяқша. Спора ,талшық , капсула жоқ. Пат.қасиет: О антиген, негізгі беткей А , М антиген . термостабильді Vi антиген . эндотоксин - гиалуронидаза . Шақырылатын ауру: бруцеллез – зоонозды инф. Инкуб кезең- 1 апта – 6 ай Инф.көзі- ірі,ұсақ қара мал. Таралу- алиментарлы (ет , сүт ) тұрмыстық қарым қатынас(малшылар сауыншылар) , ауа тамшылы ; Микро.диаг: зерт.матер: қан зәр сүйек кемігі.Бактериологиялық – таза дақыл - Мартен , эритрит –агар ет пептон бауырлы агар Серологиялық- Райт , Хедделсон аглютинац-қ реакция.ИФР ИФТ Аллергиялық әдіс - Бруцеллин ,Бюрне сынамасы. Биологиялық әдіс- тышқандар мен теңіз шошқаларына жұқтыру. Алдын алу- санитарлық- гигеналық шаралар. Құрғақ тірі вакцина. Емдеу: кең спектрлі антибиотик. Арнайы иммунды емдеу- өлі вакцина иммунды глобулин .
73. Туляремия қоздырғышы
Туыстастығы: Francisella
Түрі: Francisella tuiarensis
Морфологиясы: Ұсақ грам – бактериялар,талшықтары жоқ спора тузбейді,капсуласы бар.Қарапайым қ.о да өспейді,дифибринденген қан,сарысу, саруыз немесе цистин, тиамин глюкоза қосылған орталарда оседі
Антигенділігі: Қабықшалық Vi және соматикалық 0 антигендері бар.Капсуласы фагоцитоздан қорғайды,
Резистенттілігі: қорш ортада ұзак сақталады,ылгалды топырақта 5ай,суда 9ай.Дезинфектанттарға және радиациялық саулеге тураксыз.
Эпидемиологиясы: Туляремия суткор-ге және кеміргіштер мен қояндар үшін патогенді.олардын 100 астамы инф көзі болуы мүмкін.
Инф көзі-су суыры,ондатр,үй тышқаны қоян
Таралу жолы-трансмиссиялық(кене,маса),Турмыстық қатынас,тағамдық,ауалы тамшылы,
Патогенезі: Қоздырғыш енген жерде алғашқы ошақ п.б. ЛИМфа-Қан-Бауыр,кокбауыр,өкпеге таралып метастазданады.
Туляремия токсико аллергиялық ,жедел қызбалы ауру.инкубациялық кезен 3-7 кун. Темпер 38-40,
Микробиологиялық диагноз қою: Серологиялык,биологиялық,бактериологиялык жолмен материалдарды зерттеу. Зерттеу материалы: шайынды,қан,бубондардың пунктаты.АР қолданылады,сонымен қатар КБР,ИФТ,ИФР.
Емдеу және алдын алу-емдеу аминогликозидтермен,тетрациклин,левомицетин,эритромицин.Алдын алу: кеміргіштерді жою.су көздерін коргау,санитарлык агарту жумыстарын жургізу.
74. Легионеллалар
Морф: грам- таякша,кейде жіп тәрәзді,спора ,капсула жок,бір не екі талшығы бар.Олар аэробты,5 пайыздық көмірқышқыл газы бар ортада жақсы өседі,
факультативті жасуша ішілік паразит-альвеоларды макрофагтар мен моноциттерді зақымдайды.Олар бир жылға дейін құбыр суында сақтала алады.формалинге жогаргы темп-га сезімтал.
Эпидемиологиясы: Сапронозды инфекция.жұғу жолы-тамшылы,Эпидемиялық аймақтардағы топырық,су,сулы жерлер.Бул аурумен ар жастағы адамдар ауырады.көбінесе моншада истейтин адамдар,жазда.
Жұғу жолы-тамшы
Инф,кірі қақпасы: тыныс жолдары.Адам ағзасында альвеоларлы макрофагтарда,полиморфты-ядролы нейтрофильдерде,моноциттерде кобейеді.
Микробиологиялық диагноз: Зерттелетін зат-плевралық сұйықтық,қақырық,қан,өкпе тінін бөлігі.Бактериологиялық әдіс-қоздырғышты Л-Цистейин қосқан және пирофосфат темірі еріген ортада,бөліп алады.Серологиялық диагноз-ИФР,ИФТ.
Емдеу-антибиотиктер.Алдын алу-Сан-гигиенолық іс шаралар.
75. Псевдомонадалар(Көк ірің таяқшасы)
Морфологиясы; грам-.Тік немесе сәл иілген таяқша,шеттері жұмырланған,анилинмен жаксы боялады.
Олар облигаттыаэробтар,тыныс алуға қатысатын ферменттері бар.
Антигенділігі: Соматикалык О антигені,және Н антигені бар.Капсула тәрізді қабықша синтездейтін штамдарда М антигені бар.
Эпидемиологиясы: инф көзі-ауру адам.тасымалдаушылар.
Таралу жолы-ауа тамшылы,қарым қатынас,парентеральдф,фекальды-оралды
Табиғи ортасы-топырақ,әр түрлі су қоймалары.тасымалмаушысы сау адам 5-10 пайыз,аурухана ишиндегі науұас 70пайыз.Олар сумен,топыракпен,ауамен,инфицирленген инструменттермен,тану материалдарымен,тағамдармен жұғады.
Ол әр түрлә аурулар қоздырады: Сепсис,менингит,остеомиелит,артрит,отит,плеврит.
Микробиологиялық диагноз қою- Бактериологиялық әдіс.Зерттелетін зат-ірің,экссудат,мүшелерден пунктат,зәр.Серологиялық әдіс-КБР,РГАР
Емдеу-антибиотиктермен.Алдын алу-сан.эпид шараларды ұстануүВакцина бар,иммун-ет төмен адамдарға.
76.СІБІР ЖАРАСЫ
Морфологиясы : Стрептобацилла,спора,капсула тузеді,қозғалмайды.грм +
Эпидемиологиясы: инф көзі-ірі қара мал,топрақтағы спорлар.Жұғу жолы-алиментарлы,қарым қатынас,аэрогенді.Сібір жарасын шақырады,терілік,өкпелік,ішек және септикалық, түрлері бар.
Патогенез-инкуб кезен 1-5 кун.Терідегі ұсақ жараларға қоздырғыш түседі көбейеді,инфильтрат п.б.-іріңдейді-пустула п.б-өзінен өзі жарылуы мүмкін.
Микробиологиялық диагностикасы-Микроскопиялық әдәс-Грам әдісімен бояу,капсуласын анықтау үшін Бурри-Гинс әдісімен бояу.Бактериологиялық әдіс-сары су агарында,таза дакылды бөліп алу.Серологиялыө әдіс.
ЕМдеу-антибиотиктермен.Алдын алу-Тірі әлсіреген вакцина
77 Клостридиялар
Clostridium тұқымдасы ( анаэробты спора түзбейтін бактерияларды ажыратады)
CL.Perfringens, CL. Septicum, CL.Histoliticum, - газды гангрена қоздырғышы
CL.Tetanii – сіреспе қоздырғышы
CL.Botulinum – ботулизм қоздырғышы
Морфология
-Грам оң, спора түзеді
- CL. Perfringens, Septicum, Histoliticum - қозғалмайды, капсула түзеді, жағындыда ұршық тәрізді.
- CL, Tetanii – қозғалады, капсула түзбейді, жағындыда барабан таяқшаларына ұқсас
CL.Botulinum – қозғалады,капсула түзбейді,
Дақылдық қасиеттері
-Анаэробты және микроазофильді жағдайда өседі. Қант, сары су агарында өседі.
-Бх қасиеттері – глюкоза, сахароза, лактозаны, қышқылмен газға дейін ыдыратады.Сүтті ірітеді.
Газды гангрена қоздырғышы
CL.Perfringens 4 леталды және 3 леталды емес токсиндер түзеді
А токсин қанға енеді
Б токсин некроз тудырады
Е токсин антеротоксиндық қабілеті бар
Г токсин гемолитикалық қасиеті бар
Эпидемиология
Споралары топырақта сақталады, адам ағзасына жараларға түседі
-жаралық инфекция шақырады
-тағам токсикоинфекция шақырады
- некрозды дуоденит шақырады
Патогенез
CL.Perfringens жаралық инфекция, тағам улануғ некролитикалық дуоденит шақырады
- қоздырғыш спора түрінде жараға түседі, жарада анаэробты жағдай болу керек.
- споралар вегетативті формаға айналады, көбейеді, токсин түзеді, ісік тудырады. Эндотелий дәнекер бұлшық ет тіндерін бұзып, шірітеді, мионекроз пайда болады, газ бөлінеді.
Инкубациялық кезеңі 2-3 күн
Тағам токсикоинфекциясы
Қоздырғыштың споралары етпен асқазан жолдарына түседі. Вегетативті формаға айналады, ентеротоксин түзеді, қабыну басталады, өзінен – өзі жазылатын инф
Адамда құсу, қызба, диарея байқалады.
Некрозды энтерит
CL. Perfringens – некрозды колит, гангренозды аппендицт, өт жолдарынығ абцессінғ ми абцессі, менингит, урогенитальды инфекцияларды шақырады.
Лаб.диагностика
- Клиникалық көріністер арқылы диагноз анықталады
Микробиологиялық әдістер диагнозды дәлелдеу үшін арналған
Микроскопиялық, бактериологиялық
Зерттелетін материал
Жараның бөлігі
Жараның эксудаты
Некроздалған бұлшық ет
Микроскопияда грамм әдісі
Спораны анықтау Ожешко әдісі
Бактериологиялықта қан немесе сарысу қосылған орталарға себеді.
Емдеу, алдын алу
-жараны хиржолмен тазалау,антибиотиктер,антитоксикалық сары су, арнайы вакцина жоқ
78 Коринебактериялар
Corynebacterium тұқымдасы
Морфологиясы
-грам оң , тік немесе сәл иілген, дұрыс емес пішінді
-шеттері доғалданған немесе қолшоқпар тәрізді
-2 шеттері жуандаулары волютин дәндерінің арқасынжа Бабеш Эрнст
-қозғалмайды, спора түзбейді, факультативті анаэробтар
Дақылдандыру
Қоректік орта сару су немесе қан қосылған орта
Каталаза түзеді
Типтік өкілі – C.Diphtheria
Эпидемиология
Күл қоздырғы антропонозды инф
Инф көзі – тасымалдаушы және науқас адам
Инф таралу жолы – ауа – тамшы
Патогенезі
Инф ену қақпасы – мұрын, көмей , тыныс алу жолдары. Күл бактериялары эпителий жасушаларының мембраналарына адгезияланады. Фибринозды қабыну, бактериялармен түзілетін экзотоксин қанға түседі, токсинемия жамиды.Токсин миокард, бүйрек, жүйке жүйесін зақымдайды.
Клин көріністері
Жасырын кезең – 2-10 күн дене қызуы, лимфа түйіндерінің ұлғаюы. Дифтериялық круп дамиды.
Микроб диагноз кою
Зерттеу заттары- көз, мұрын- жұтқыншақ, құлақ , уретра бөліндісі
Бактериоскопиялық, бактериологиялық,серологиялық ИФТ,ПТР
Емдеу
Иммундық терапия
Алдын алу АДС,АКДС анатоксидерин енгізеді
79 Микобактериялар
Mybacteriacea тұқымдасы
Mycobacterium туыс
M.tuberculosis түрі
Морфологиясы
Грам оң, қозғалмайды, спора және капсула түзбейді. Циль- Нильсинмен боялады.
Қышқыл, сілті, дезинфектанттарға төзімді.
Дақылдандыру
Аэробтар, факультативті анаэробтар
Қоректік орталар Дюбо, Сотон, Шула
Эпидемиология
Жұқтыру жолы науқас адам және жануар
Инф көзі ауа – тамшы, трансплантациялық, тағамдық, ауа – шаңды.
Патогенез
Жасыран кезең – 3- 8 апта
Трахея, ірі бронтар, төменгі тыныс алу жолдарына, альвеолаларға қонып патогенді үрдіс дамытады. 85% өкпені, 15 % өкпеден тыс жерді зақымдайды клин көріністер
Қызба,түнгі тер, қалтырау, тәбетінің жоқтығы, салмақ төмендеу, тахикардия.
Микроб диагноз
Зерт зат қақырық,бронх және асқазан шайындысы, экссудаттар.
ПТР, бактериоскопия, бактериологиялық,микроскопия, ИФТ
Емдеуі
Антибиотиктер 1-топ : изониазид, рифампицин, пиразинамид, стрептомицин, этамбутол. 2-топ: этионамид, канамицин, кампреомицин,циклосерин, фторхинолондар, моноклонды антиденер арқылы
Алдын алу тірі вакцина BCG, санитарлық-гигиена, эпидемияға қарсы кешенді шаралар
80. Клебсиеллалар
Тұқым Enterobacteriaceae
Туыс Klebsiella
Түрі Kl.pneumoniae, mobilis, planticola
Морфологиясы
-Грам теріс, шеттері жұмыр, полисахаридті капсула
-талшықтары, спора жоқ
Дақылдандыру
Қарапайым қоректік орталарда өседі ,Симмонс ортасында
Бх қасиеттері көмірсуларды ыдыратады,нитратты нитритке айналдырады, сүтті ірітпейді.
Эпидемиологиясы ауруханаішілік инф
Инф көзі - науқас адам, тасымалдаушылар
Жұғу жолы ауа – тамшы , тағам, тұрмыстық қарым-қатынас
Патогенезі
Лоқсу, құсу, іш ауыру, қызба, жалпы әлсіздік
Тыныс алу, буындарды, ми қабаттарын, несеп шығару мүшелерін, сепсис тудырады.
Микроб диагноз қою : Бактериологиялық
Зерт заттар ірің, қан, жұлын сұйықтығы,нәжіс, зәр
Алдын алу, емдеу
Санитарлық – гигиена ережелері,асептика мен антисептиканы қадағалау.
81- Листириялар.
Қоздырғышы- listeria monocytogenes
Таксономиясы- Тұқымдастығы: Lactobacillaceae
Туыстығы: Listeria
Түрі: L.innocua,L.monocytogenes,L.iwanovii,L.rayi,L.murrayi.
Морфологиясы: listeria monocytogenes – қысқа,грамм оң, полиморфты, қозғалмалы таяқша. Талшықтары және капсуласы бар.
Дақылдандыру: факультативті анаэроб, қан қосылған қоректік ортада жаксы өседі-нәзікгемолиз аймағы барколониялар түзеді.
Патогенділік қасиеті: Эндотоксин түзеді.патогенді листирияларда биологиялық белсенді молекулалар мен ақуыздар жиынтығы кездеседі. Бұл листирияларға эпителиялдық және эндотелиялдық жасушаларғабелсенді түрде еніп,көбейулеріне мүмкіндік береді.
Резистенттілігі: қоздырғыш жабайы және үй жануарларында табылған. Олар кең таралған: топырақта,суда,қида т.б. төменгі температурада,кептіргендесақталады. Қайнатқанда 3-5 мин өледі
Эпидемиологиясы: сапронозды инфекция. Негізгі таралу жолы- алиментарлық, қарым-қатынас,ауа-шаң арқылы жұғуы мүмкін. Инфекция көзі-кеміргіштер,ауылшаруашылық жануарлар. Кей жағдайда адам инфекция көзі болуы мүмкін.
Патогенезі: көбінесе әлсіреген иммундық статус негізінде дамиды.эпителиалдық және эндотелиялдық жасушалардың зақымдануы салдарынан бактеремия,бауыр,көкбауыр.лимфа түйіндерін,жүйке жүйесін зақымдайды. Инфекцияның ену қақпасы-ас қорыту,тыныс алу жолдарының шырышты қабаттары,жарақаттанған тері.
Клиникалық көріністері: жасырын кезең 3 аптадан 70 күнге дейін науқастарда көбінесе менингит,психоздар,энцефалиттер кейде баспа,сепсис, сүзек түрінде өтеді.
Микробиологиялық диагноз қою: зерттеу әдістері-бактериологиялық,серологиялық,аллергиялық,ПТР,ИФР. Зерттеу материалы-қан,жұлын сұйықтығы,көмей шайындысы,ұрық айналасындағы су алынады.
Емдеу: антибиотик
Алдын-алу: бейспецификалық
82- Актиномицетта
Таксономиясы: туыстастығы-Actynomyces, A.israelii
Түрі: A.bovis, A.viscosus,A.naeslundii,A.odontolyyticus
Морфологиясы: тармақтары бар жіпшелер мен жіңішкетаяқшалар. Грамм оң,қозғалмайды. Мицеллий түзеді. Конидиялары жоқ қышқылға тұрақсыз.
Эпидемиологиясы:сапроноздар. Жұғу көзі- қоршаған орта обьектілері,науқастар мен батерио- тасымалдаушылар. Жұғу жолы- аэрогенді
Таралу механизмі – қарым-қатынас,жанасу. Берілу жолдары- жарақат арқылы адамның қалыпты микрофлорасында кездеседі,инфекциялар кезінде орын алады.
Патогенезі: созылмалы оппортунистік инфекция. Алғашқы актиномицеттік зақымдалулар олардың орналасу жерлерінде пайда бола бастайды.
Клиникалық көріністері: гранулемалық қабынумен сипатталады,белгілері полиморфты. Орналасу бойынша мойынды –беттік, торакальды,абдоминальді,сепсистік,жыныстық,сүйек-буындық түрлерін ажыратады.
Микробиологиялық диагноз қою: зерттеу материалы- қақырық,ликвор,ірің,пунктаттар,тін биопсиясы. Зерттеу әдістері: микроскопиялық,бактериологиялық,серологиялық,аллергиялық.
Емі: Пеницилин,эритромицин, тетрацикин,клиндамицин
83-Гарданелла
Таксономиясы: туыстығы: Gardnerella
Түрі gardnerella vaginalis
Морфологиясы: ұсақ таяқшалар,коккобациллалар. Капсуласы,талшықтары жоқ. Спора түзбейді.
Эпидемиологиясы: инф.көзі-ауру адам. Таралу механизмі-қарым-қатынас. Таралу жолы-жыныстық
Патогенезі: мекендейтін орны – қынап.вагинит тудырады.себепкер фактор: қантты диабет,жүктілі,эндокриндік бұзылыстар т.б.
Клин.көріністері: әйелдерде-вагинит ерлерде-балонит және де жыныс мүшелерінің қабынуы,уретрит пайда болады. Бактериялық вагинит асқынған вагинитке әкеледі.
Микроб.диагноз қою: зерттеу материалы-қынап және жатыр мойынынан алынған бөлінділер. Зерттеу әдісі-бактериоскопиялық,бактериологиялық
Емі: метронидазол мен қатар вагинальды эубиотиктер қолданылады.
84- Хламидиялар
Таксономиясы: Тұқымдасы:Chlamydiaceae
Туыстастығы: Chlamydia,Chlamydiaphila
Морфологиясы грамм теріске жақын,ДНҚ,РНҚ-сы, цитоплазматикалықмембранасы мен жасуша қабырғасы бар. Хламидиялар- патогенді, облигатты жасушаішілік бактериялар.
Дақылдандыру: тауық эмбрионының саруыз қапшықтарының эпителий жасушаларында және жасуша дақылдарында жүргізіледі.
Резистеттілігі: дизинфекция мен қыздыруға төзімсіз , ал кептірі мен мұздатуға төзімді.
Эпидемиологиясы: Респираторлы хламидиоз-антропонозды инфекция.
Патогенезі: Ену қақпасы-урогениталд,коньюктиваның шырышты қабаты. Қоздырғыштыр уретраның,жатыр мойынының,аталық бездің,коньюктиваның қабынуына әкеледі.Инфекция көзі- науқас адам, таралу жолдары- тұрмыстық жанасу,жыныстық,трансплатациялық.
Клин.көріністері: ең күшті вирулентке Chlamydia psittaci ие7 инкубациялық кезең 6-17 тәулік. Ауру жиі ауыр пневмония түрінде өтеді.
Микроб.диагноз қою: зерттеу әдістері: микроскопиялық,иммунологиялық,дақылдық,молекулалық-биологиялық
85.Трепонемалар, гарденереллалар, қасиеттері, патогенділік қасиеттері, шақырылатын аурулар. Микробиологиялық диагностика. Материалды алу, диагностика әдістері, интерпретация. Арнайы алдын алу және емі.
Treponema pallidum – мерез қоздырғышы. Қасиеттері.иілген бактерия,8-12 иірмегі бар,қозғалғыш,спора,капсула түзбейді.грам теріс, Романовский Гимза бойынша бозғылт қызыл түске боялады, сондықтан бозғылт трепонема д.а. Жасанды орталарда өспейді. Мерез эпидемиологиясы. Инф.көзі ауру адам, жұғу жолы жыныстық қарым қатынасМерез (Lues)– баяу созылмалы инфекция(жынысты жолмен берілетін инфекция). Туа пайда болған мерез.1905 ж Э. Гофман бозғылт трепонема мерез шақыратынын ашқан.Мерез патогенезі.Инкубациялық кезең – 6 апта, орташа 3 апта. Енген жерде қоздырғыш көбейеді, қанға барады, 3-6 ай бактериемия болады, паренхиматозды мүшелер зақымдалады – бауыр, көкбауыр, өкпе, бүйрек, журек, көз, ми.10-20 жылдан кейін қоздырғыш миды зақымдайды, мида гуммозды ошақтар пайда болады. Адамда шизофрения және әр-түрлі неврологиялық өзгерістер байқалады. Туа пайда болған мерез. Анасынан баласына жуғады егер анасында екіншілік мерез болса. Біріншілік және үшіншілк кезінде жұқпайды. Жуқтіліктін алғашқы айларында трепонемалардың әсерінен ұрық өлі туады. Жуқтіліктін 2 және 3 триместрде, ұрықта ақаулар пайда болады. Микробиологиялық диагностика.Біріншілік мерез кезінде – микроскопиялық әдіс (шанкрдан пунктат алады), жағынды жасайды, Романовский- Гимза бойынша бояйды.
Екіншілік және үшіншілік мерез кезінде –серологиялық әдіс.
Вассерман реакциясы(комплемент байланыстыру реакция)- антиденені анықтайды. Емдеу және алдын алу.Сауққанда иммунитет сақталмайды, мерезді қайтадан жұқтыруға болады.
Негізгі емдеу антибиотиктер-пеницилин.
Алдын алу вакцина қолданбайды.
86. Лептоспиралар, қасиеттері, патогенділік қасиеттері, шақырылатын аурулар. Микробиологиялық диагностика. Материалды алу, диагностика әдістері, интерпретация. Арнайы алдын алу және емі.
Лептоспироз қоздырғыштары – Leptospira interrogans.Қасиеттері. Иілген бактерия екі иермегі бар, қозғалғыш, спора, капсула тузбейді. Романовский –Гимза бойынша көк түске боялады.
Орталарға талапшыл, сары су орталарында баяу өседы.
Эндотоксин тузеді. Эпидемиологиясы. Инфекция көзі – кеміргіштер, ластанған су. Жұғу жолы- қарым қатынас, шомылған кезде. Лептоспироз – жедел инфекция. Зооантропонозды инфекция, жаз айларында болады, Өскемен аймағында. Адамнан адамға берілмейді. Лептоспироз патогенезі.Қоздырғыш ағзаға шырышты қабықшалар және терідегі жаралар арқылы түседі, нерв жүйесін және бауырмен буйректерді зақымдайды. Иммундық жауап арқылы жойылады, бірақ кей кезде буйректе персистенциялау мүмкін.Инкубацуиялық кезен 7-14 кун. Кл.көріністері. Қоздырғыш қанға тускенде, бактеремия кезені байқалады, науқас адамда безгек,бас ауруы, миалгия және журегі айныйды, осы симптомдар бірінші аптада байқалады. Бауыр зақымдалғанда адамда сарғайғандық және теріде бөртпе байқалады. Менингит және увеит байқалу мүмкін. Лабораториялық диагностика.Микроскопиялық, серологиялық әдістер. Агглютинация және преципитация әдістері арқылы антидене анықтайды. Бактериологиялық әдіспен қоздырғышты бөліп алу қиын, эпидемиялық жағдайда жургізіледі. Емдеу антибиотиктермен, вакцина қолданбайды.
87. Бореллиялар, қасиеттері, патогенділік қасиеттері, шақырылатын аурулар. Микробиологиялық диагностика. Материалды алу, диагностика әдістері, интерпретация. Арнайы алдын алу және емі.
Borreliarecurrentis,Boreliaduttoni – қайталама сүзек қоздырғыштары. Қайталама сүзек қасиеттері. Боррелиялар қозғалғыш, иілген бактериялар, 3-4 иірімі бар, грам теріс, Романовский-Гимза әдісі бойынша күлгін түске боялады. Микроаэрофилды бактериялар, арнайы орталарда өседі. Эндотоксин бөлуге қабілетті. Қайталама сүзек эпидемиологиясы. Қайталама сүзектің екі түрін ажыратады – эпидемиялық және эндемиялық. Эпидемиялық қайталама сүзектің қоздырғышы - Borelia recurrentis. Биттер тасымалдайды. Эндемиялық қайталама сүзектің қоздырғышы - Borelia duttoni. Кенелер тасымалдайды. Инфекция көзі – эпидемиялық қайталама- ауру адам, эндемиялық қайталама сүзек-егеуқұйрықтар.
Жұғу жолы – трансмиссивты жол. Қайталама сүзек патогенезі. Инкубациялық кезен -1 апта. Қоздырғыш қанға туседі, β лизиндер боррелияларды жояды, эндотоксиндер бөлінеді, қалған боррелиялар лимфа бездеріне барады сонда кобееді, қайтандан қанға барады, антиденелер пайда болады, осы антиденелер боррелияларды жояды. Клиникалық көріністер. Қайталама сүзек ұстама және ремиссия кезендері түрінде өтеді. Ұстама кезенінде қоздырғыш қанға түседі, жойылады, эндотоксин пайда болады, эндотоксиннің әсерінен жоғары температура, бөртпе пайда болады, естен тану байқалады. Бірінші ұстама кезені 5-6 күн болады. Ремиссия кезінде, температура қалыпты болады, қоздырғыш лимфа бездерінде көбейеді. Лабораториялық диагностика. Ұстама кезеніңде тамырдан қан алады – жағынды жасайды, Романовский-Гимза бойынша боялады. Биологиялық әдіс тышқандарға жұқтырады. Серологиялық әдіс – антиденені анықтайды. Емдеу антибиотиктер.
Вакцина жоқ.
88. Риккетсиялар, қасиеттері, патогенділік қасиеттері, шақырылатын аурулар. Микробиологиялық диагностика. Материалды алу, диагностика әдістері, интерпретация. Арнайы алдын алу және емі.
Рикккетсиялар қасиеттері. Грам теріс, полиморфты бактериялар, жасушаішілік паразиттер, Здрадовский бойынша қызыл түске боялады. Қорек орталарында өспейді, тауық эмбрионында өседі. Патогендік қасиеттері ретикуло эндотелиалды жасушаларды бұзады. Бөртпе сүзек эпидемиологиясы. R. typhi, R. prowazekii – бөртпе сүзек қоздырғышы. Бөртпе сүзектін екі түрін ажыратады – эпидемиялық және эндемиялық. Эпидемиялық бөртпе сүзектін қоздырғышы - R. prowazekii R. typhi. Инфекция көзі – ауру адам, тасымалдаушы биттер, трансмиссивты жолмен. Эндемиялық бөртпе сүзектін қоздырғышы - R. typhi. Инфекция көзі – кеміргіштер,тасымалдаушылар бургелер, трансмиссивты жолмен. Бөртпе сүзек патогенезі. Қоздырғыш қанға түседі, қанмен айналады, артериялардың эндотелий жасушаларын зақымдайды, деструктивты эндопериваскулит әкеледі. Нәтижесінде тромбоваскулит пайда болады. Тромбоваскулиттің әсерінен перифериялық қан айналымы бұзылады, тіндер бұзылыстарға ұшырайды. Бөртпе сүзек клиникасы. Инкубациялық кезең -10-12 күн. Жоғары температура 40-41 С, басы қатты ауырсынады. Бөртпе пайда болады. Осы жағдай 1-2 апта байқалады. Менигоэнцефалит және психикалық бұзылыстар байқалады. Сауығу баяу журеді. Өлім 20-40% емделмеген жағдайда, емдеудің өзінде 1% өлу мүмкін. Микробиологиялық диагностика. Бактериологиялық әдіс –тауық эмбрионында өсіреді. Серологиялық әдіс – антидене анықтайды.
Аллергиялық әдіс. Емдеу алдын алу. Аурудан кейін тұрақты иммунитет пайда болады. Емдеу – антибиотиктер.Алдын алу тірі әлсіз вакцина.
89)Микоплазмалар
Жасуша қабығы жоқ.Мембранамен қоршалған ұсақ бактерия.Mollicutes класына жатады.Осмостық қысымға сезімтал.Пішіні әртүрлі-кок,жіп,колба.Фазалы контрасты микроскоп арқылы көрінеді.Романовский Гимзе бояуымен боялады. Көз тәрізді колония түзеді.Созылмалы инфекциялық ауру тудырады.Адам,жануар,өсімдікке зақым келтіреді.мыс-mycoplasma pneumoniae. Спора түзбейді.
Эпидемиологиясы-инф көзі-ауру адам. Таралуы-аэрогенді,жыныстық,ауа тамшылы. Жаз куз айларында ауру жиі кездеседі.
Патогенезі-тыныс алу жолына қозд персистенцияланады. Токсикалық әсерден-өкпе қабынуы,бауыр,ми зақымдануы болады.
Диагнозы-
Зерттеу материалы-қақырық,мұрын жұтқыншақ шайындысы,бронх шайындысы.
Бактериологиялық әдіс-сұйық орталарға себу жасалады.
Серологиялық әдіс-микоплазманын антигенын анықтайды.Ифр арқылы.
Молекулалық-биологиялық әдіс-Днқ және рнк анықталады.
Емі-антибиотик.
90) Аурухана ішілік инфекция – шығу тегі микробты кез-келген клиникалық айқындалған науқастың ауруханаға түскеннен немесе емдік шараға жүктелгенен соң зақымдайтын, көріністерінің ауруханада болып немесе одан шыққаннан кейін айқындалуына тәуелсіз, соған қоса аурухана қызметкерінің осы мекемеде жұмыс істеу салдарынан туындайтын ауды.
Шығу тегі бактериалды немесе вирусты АІИ екі топқа жіктейді:
Бактерия тасымалдаушы немесе инкубациялық кезеңдегі науқастармен стационарда жұқтыру салдарынан патогенді қоздырғыштармен шақырылатын АІИ. Осы науқастар тобы барлығының 15 % алады.
Шартты-патогенді бактериалардың көптеген топтарымен шақырылатын госпиталды іріңді-септикалық инфекциялар. Олар барлық АІИ-дың алады, соған қоса осы топқа эндогенді және экзогенді сипаттағы қоздырғыштар жатқызылады.
АІИ жиі инфекция көзі болып табылады:
Ауру формасы айқындалған науқастар
Қоздырғыштың вирулентті штаммдарының тасымалдаушысы.
Қоздырғыштың берілу механизмі:
Фекальды-оральды
Ауа-тамшы
Тұрмыстық,
Трансмессивті
Қоздырғыштары-m.tuberculosis.Rubiviris.Streptococcus.Neisseriae.Candida.Treponema.т/б қоздырғыштар болуы мүмкін.
91) Тұмау қоздырғышы
Ортомиксовирустар-Influenzavirus- Тұмаудын 3 түрі бар-А,В,С.
Шырышты қабатты зақымдайды.Н антигены бар,эритроциттерды ерітеды.
Тұмау-А.ең қауіптісі. 1889ж 5 пандемияларын шақырған.Адамда,жануарда ауру тудырады.
В және С түрі тек адамға тән.
Қоздырғыш тыныс жолдарына жабысып,нейраминидаза арқылы енеді.Жасушада көбейеді.Инф көзі-ауру адам.Жұғу жолы-ауа тамшылы,тұрмыстық.Инкуб-2-72 сағат.
Диагностикасы-
Вирусоскопиялық әдіс-мұрыннан шырыш алып,жағынды жасайды.
Иммунофлюроцентті
Вирусологиялық-тауық эмбрионында, жасуша дақылында өсіреді.
Емі-амантадин,ремантадин
92) Паратұмау
Тұқымдастығы-парамиксовирус
Рнк вирус.Қабығы бар.Сферикалық пішінді.Суперкапсид+нейраминдаза+гемаглютиннен тұрады.
Антропонозды инфекция.Тыныс алу жолдарын,көмейді зақымдайды.5 серотипі бар.
Патогенезы-кіру қақпасы-тыныс алу жолдары.Қанда вирусемия дамытады.интоксикация тудырады.
Клиникасы-инкуб-3-6 кун. Температура көтеріледі.Әлсіздік,мұрын бітуі болады,жөтел.
Асқынса-ошақты пневмония, балаларда-ларингобронхит шақырады.
Диагнозы-
Зерт.зат-қақырық,қан сарысуы,шайынды,
Индикация-вирусты бөліп алу,жасуша дақылдарына жұқтыру.
Идентификация-Гатр,Кбр,Бр.
Емі- этиотропты препараттар-арбидол,интерферон,иммунды модулятор.
Вакцина қолданылмайды.
93.Аденовирусты инфекция қоздырғышы, қасиеттері, патогенділік қасиеттері, шақырылатын аурулар. Микробиологиялық диагностика. Материалды алу, диагностика әдістері, интерпретация. Арнайы алдын алу және емі. касиеті:ДНҚ вирусыБір қабығы бар , икосайдр.41 түрін ажыратады, осы штаммаларды 6 топқа бөледі A-F.Аденовирустарды аденоидтардан бірінші рет бөліп алған, сондықтан аденовирустар деп атайды.клиникалық көрінісі:Аденовирустар аэрогенды жолмен жуғады тыныс жолдарының инфекцияларының шақырады.Тұрмыстық қарым қатынас жолмен жуғады көз инфекциясын шақырады.Алиментарлы жолмен жуғады гастроентерит шақырады.1. Симптомсыз инфекциялар 2. Жедел фарингит және безгек3. Фарингоконъюктивалды безгек . 4. Жедел фоликулярлы конъюктивит 5. Эпидемиялық кератоконъюктивит6.Гастроэнтерит. Пневмония . 7. Эпидемиялық жедел респираторлы инфекция8. Гастроентерит9. Мезентериялық аденит10. Оппортунистік инфекциялар.Диагностика, емдеу, алдын алу.Жағындыда антигендерді анықтайды иммунофлюоресцентты реакция , ИФА арқылы, вирусологиялық әдіс- аденовирустарды жасуша дақылдарында бөліп алады.Симптоматикалық емдеу жоқ.Вакцина қолданбайды.
94.Қызылша қоздырғышы, қасиеттері, патогенділік қасиеттері, шақырылатын аурулар. Микробиологиялық диагностика. Материалды алу, диагностика әдістері, интерпретация. Арнайы алдын алу және емі. .тұқымдастығы:paramyxoviridae туыстығы:Morbilivirus.РНҚ вирустары, күрделі, екі қабығы бар, сферикалық пішінді.Суперкапсид гемагглютиннен турады, симпласт тудырады.Жасуша дақылдарында өседі.эпидемиологиясы:Инфекция көзі ауру адам, ауа тамшы жолмен жүғады, адам инкубациялық кезенінің сонғы кунінең бастап және 4-5 кун бөртпе пайда болғанда жұқтырғыш болады.Қызылша жедел вирусты инфекция.Инкубациялық кезен орташа 10 кун.патогенезі мен клиникасы:Вирус тыныс жолдарының эпителий жасушаларын зақымдайды, қанға еніп қан тамырларының эндотелий жасушаларын бүзады, сондықтан теріде бөртпе пайда болады.Ауыз куысының шырышты қабығында ақ дақтар болады, Коплик –Филатов дақтары деп аталады. Теріде қызыл дақтар пайда болады.Диагностика, емдеу,алдын алу.Диагнозды айқын көріністер арқылы анықтайды.Серологиялық әдіс вакцинадан кейін иммунитетін анықтау үшін қолданады.Инфекция өзінен өзі жазылады.Тұрақты иммунитет пайда болады.Тірі әлсіреген вакцина қолданады
95.Қызамық қоздырғышы, қасиеттері, патогенділік қасиеттері, шақырылатын аурулар. Микробиологиялық диагностика. Материалды алу, диагностика әдістері, интерпретация. Арнайы алдын алу және емі.-тұкымдастығы:togoviridae туыстастығы.rubivirusРНҚ вирусы,суперкапсиді бар. Қызамық вирусы, рубивирус деп аталады.Қызамық балалар инфекциясы.Аэрогенді жолмен беріледі.Қызамық вирусы тыныс жолдарын, лимф бездерін зақымдайды, қанға енеді. Инкубациялық кезен 2-3 апта.клиникасы:Безгек, бөртпе, лимфоаденопатия,полиартрит, тромбоцитопения, энцефалопатия, панэнцефалит асқыну түрінде болу мүмкін.Туа пайда болған қызамық - вирус плацента арқылы өтеді урықты зақымдайды. зерттелетин заттар:кан,ликвор,мұрын-жұтқыншақ шайындысы.ЦПӘ,ГАР,КБР,ГАТР.БР,ИФТ,ПТР.Емі алдын алу:симптоматикалық,әртүрлі вакцина қолданады.(meruvax,рудивакс,эрвевакс)
96.А,Е гепатит қоздырғыштары, қасиеттері, патогенділік қасиеттері, шақырылатын аурулар. Микробиологиялық диагностика. Материалды алу, диагностика әдістері, интерпретация. Арнайы алдын алу және емі. :гепатит А Enteroviridae тұқымдасы, Picornavirus түысы, түрі HepatitAvirus – HAV .Пико –ұсақ , пикорнавирустар – усақ РНҚ вирустары.РНҚ вирусы, өте кішкентай -28 нм, бір капсиді бар, сфера тәрізді.Тауық эмбрионында, жасуша дақылдарында өседі.патогенези:Вирус асқазанға туседі шырышты қабықты зақымдайды, қанға енеді – вирусемия, қанмен айналып гепатоциттерді зақымдайды, гепатит тудырады.Вирусқа қарсы антиденелер және иммундыжасушалар пайда болады, адам өзі гепатиттен жазылады.клиникасы:Инкубациялық кезен -2-7 апта, орташа 28 күн. Алғашқы симптомдар гастроентерит және тыныс жолдырының инфекцияларына ұқсас.Әлсіздік, түшкіру, қусу, безгек, гепатомагелия, сарғайғандық, анорексия, бөртпе. Сарғайғандық байқалғанда –нәжіс ақшыл, зәр қоныр болады. Иммунитет тұрақты қалыптасады.диагностикасы:1. Клиникалық көріністер.2. Биохимиялық тексерулер – АЛТ, АСТ, билирубинді тексереді.3. Нәжіспен зәрде билирубинді анықтайды.4. Серологиялық әдістер –антидене ИФА және ТПР арқылы анықтайды.Емі:бейспецификалық профилактикалық шаралар жүргізеді,вакцина егу,Гепатит Е:Calicivirus - Калисивирус, домалақ, бір қабығы бар, 27-34 nm , РНҚ вирусы. Инкубациялық кезен - 30-40 кун. Жедел, өзі жазылатын гепатит. Көбінесе жастар аурады 15-40 жас аралығында. Клиникасы гепатит А ұқсас.патогенезі:АсқынуларЖұқты әйелдерде жылдамтипті гепатит тудырады. 40%өлімге ушырайды. ПатогенезГепатит А мен ұқсас, фекалды оралды жолмен жұғады, бірінші асқазан ішек қабырғасын зақымдайды, вирусемия нәтижесінде гепатоцитттерге енеді.диагностикасы:Эпидемиологияның ерекшеліктері – толық анықталмаған, осы гепатит жетілмеген елдерде кездеседі.Диагностика үш жолмен жургізіледі –1. Нәжісте вирусты электронды микроскоппен көруге болады.2. Антиднені ИФА арқылы анықтауға болады.3. ТПР арқылы вирустын антигендерін анықтауға болады.емі:Гепатит А және гепатит Е емдеуі – бірдей интоксикацияны азайту, диета.Алдын алу – науқастармен қарым қатынаста болған адамдарға ИГ енгізу.Арнайы вакцина жоқ.
97.Гепатит В
Hepadna virus- Гепаднавирус - HBVвирион 42nm – Дейн бөлшекі деп аталады, ДНҚ вирусы, күрделі 2 қабығы бар
Антигендері
HBsAg = суперкапсид құрамына кіредіs
HBcAg = ішкі антиген
HBeAg = бөлінетін антиген, қызметі белгісіз
Эпидемиология.Инфекция көзі ауру адам.
Жүғу жолдары 1) Қан арқылы: трансфузия, тату, пирсинг, маникюр жасағанда, тіс емдегенде беріледі.
2. Жынысты қарым қатынас
3. Вертикалды жол – жүктілік кезінде ұрық жұқтырады.
Патогенез.Гепатит В – сары сулық гепатит.
Инкубациялық кезен 2 - 5 ай. Гепатит а мен салыстырғанда ауыр өтеді.Вирус қанға туседі, вирусемия көп уақытта созылады , сондықтан осы гепатит қан арқылы беріледі. Вирус гепатоциттерге енеді, сыртындағы антигенді қанға шығарады.
Асқынулар
1) Персиситентты инфекциялар 5% науқастарда осы вирус ағзасында қалады –персистенция байқалады.
Вирус гепатоциттерде ұзақ уақыт сақталады, оларға қарсы ағзаның иммунды жауабы қалыптасады, гепатоциттер бұзылады.
Асқынулар.Созылмалы персистентты гепатит – вирус сақталады жасушаларда , бірақ бауыр аздап бұзылады.
Созылмалы активты гепатит - бауыр аггресивты бұзылалады және тез орада цирозға, жетіспеушілікке айналады.
Персистентты гепатит бауыр карциномасына айналу мүмкін.
80% карциномасы бар науқастарда гепатит В вирусын тасымалдайды. (Вирустын ДНҚ карцинома жасушаларында анықталады. Вирустын ДНҚ жасуша хромосомасымен бірігеді).
Гепати В диагностикасы. Серологиялық әдістер – вирустын антигендерін және вантиденелерін ИФА арқылы анықтайды.
1) HBsAg – австралиялық антиген, вирус гепатоциттерде бар екенін көрсетеді.
2) HBeAg - вирустын гепатоциттерде репликациясын көрсетеді.
3)HBcAg – антиген, қанда болмайды.
Серодиагностика.Антиденені анықтайды:1)–HBs антигенге қарсы антиденелер- сауқан адамдарда өмір бойы анықталады.
2)HBe – е антиденелер тасымалдаушыларда анықталады.
3) IgM бірінші пайда болады, жоғарлайды инфекцияның алғашқы айларында.
4) IgG екінші пайда болады, жоғарлайды , осы инфекциядан сауққан адамдарда және созылмалы тасымалдаушыларда анықталады.
Алдын алу, емдеу.Алдын алу
1) Активты иммунизация екі вакцина қолданадыв
Сары су вакцинасы -HBsAg құрамында бар, HBV тасымалдаушылар сары суын алады.
Рекомбинанты HBsAg – генетикалық инженерия тәсілдерімен жасалады.
2) Пассивты иммунизация –иммуноглобулин енгізеді.
Гепатит С.1989 вирустын геномы анықталған. Togavirus тұқымдасына, Flavi and Pesti viruses туысына жатқызылады -HCV.РНҚ вирусы, екі қабығы бар, жасуша дақылдарында өспейді.
Эпидемиология.Инфекция қөзі – ауру адам.
Парентералды және жынысты жолмен беріледі.
Гепатит С – жасырын персистентты инфекция.
Клиникалық көріністер.Инкубациялық кезен - 6-8 апта.Жасырын өтеді, адамдарда әлсіздік байқалады, 50% науқастарда созылмалы түрінде жүреді.
Асқынулар-1) Созылмалы бауыр инфекциялары2) Гепатожасушалық карцинома
Диагностика.1. Серологиялық әдістер.HCV- IgG анықтайды, вирус ты жұқтырғаның көрсетеді.
2. ТПР арқылы вирусты анықтайды.
3. ИФА арқылы антиденені анықтайды.
Гепатит Д.Делта вирус – ақаулы вирус, гепатит B вирусымен бірге енеді. Гепатит В вирусы гепатит Д вирустын репликациясына көмектеседі.
Клиникалық көріністер және патогенезі гепатит В инфециясына ұқсас.
РНҚ вирусы, 36 nm, HBsAg қабығында орналасады.
Микробиологиялық диагноз қою.Зерттелетін материал-науқас қаны,қан сарысуы,бауыр биоптаты.ИФТ РИТ әдістері қолданылады.Вирус-спецификалық антиденелер клиникалық көріністері басталған соң 10-15 күннен кейін пайда болады.2-11 аптадан кейін вирус-спецификалық IgG ны идентификациялауға болады,олар инфицирленген адамның қан айналымында тұрақты түрде кездеседі.
Емдеу және алдын алу. В гепатит кезіндегідей.
Гепатит G.Hepatitis G (HGV)
HCV вирус сияқты Flavivirus туысына жатады, парентералды жолмен жұғады.
Жаңадан ашылған вирус, кәзіргі кезде зерттеуде.
Эпидемиологиясы.Инфекция көзі жедел және созылмалы G гепатитпен ауырған адамдар ,тасымалдаушылар.Лимфотропты қасиеті бар.Аурудын тіркелу жиілігі-шамалы.G гепатиті C гепатит вирусымен бірге миксинфекция ретінде өтеді.
Иммунитет.Толық зерттелмеген
Микробио.диагноз қою.Зерттеуге қан,қан сарысуы алынады.Вирустың репликациялануын көрсететін маркерлер-GГВ антигеніне қарсы антиденелер және вирустық РНҚ.
Емдеу және алдын алу.Ізденуде.
98.АКТҚ –адам корғаныш тапшылығының қоздырғышы.АКТҚ – ретровирустарға жатады, туысы лентивирустар.
АКТҚ үш түрін ажыратады -1, 2, 3 түрлері.
АКТҚ адамдарда және маймылдарда кездеседі.
АКТҚ вирусының құрамы.РНҚ вирусы, үш кабығы, кері транскриптазасы бар.
Ретровирустарда – транскрипция кері журеді, РНҚ бойынша ДНҚ синтезделеді, сол ДНҚ бойынша РНҚ репликациясы журеді.
Суперкапсид құрамына gp120,gp 41 антигендері кіреді.
АҚТҚ вирусының репликациясы. gp120 антиген арқылы АҚТҚ вирусы CD4 рецепторы бар (Т хелпер, макрофагтар) жасушаларға жабысады,
gp 41 антиген көмектеседі.
Пиноцитоз арқылы вирус жасцшаға енеді, суперкапсиді сыртында қалады.
Жасуша ішінде РНҚ босатылады, кері транскриптаза көмегімен РНҚ бойынша ДНҚ синтезделеді.
АКТҚ вирусының эпидемиологиясы.Инфекция көзі – ауру адам тасымалдаушы.
Жуғу жолы – жынысты қарым қатынас, қан арқылы, плацента арқылы.
АКТҚ вирусы баяу инфекцияны шақырады –АКТБ- адам қорғанышының тапшылығының белгілері (СПИД).
Патогенез.Қоздырғыш қанға туседі Тхелпер және макрофагтарды зақымдайды, осы жасушаларда баяу кобееді, адамда бірнеше айдың ішінде макрофагтар және Т хелпер саны азаяды. Иммунды тапшылық пайда болады.
Қоздырғыш моноциттерді, микроглияны, нейрондарды, эндотелий жасушаларын, олигодендриттер, астроциттерді зақымдайды.
Клиникалық көрінісі.АҚТБ клиникасы 4 топқа бөлінеді –
1. жедел АҚТҚ инфекциясы.
2. Асимптоматикалық инфекциялар.
3. Персистентты жайылған лимфоаденопатия.
4. АҚТҚ белгілері.
Сонғы кезені.АҚТБ сонғы кезенінде науқаста кахексия басталады -10-20% салмағы жоғалтады, диарея,әлсіздік және безгек, деменция(25%), энцефалопатия, миелопатия, Паркинсон ауруы, ОНЖ лимфомасы және лейкоэнцефалопатия.
Диагностика.Иммунды статусты анықтау керек- Макрофагтар, лейкоциттер, Т лимфоциттер, В лимфоциттер және антиденелер саның, оларды, белсенділігін анықтау керек.
Серологиялық әдіс – антидене және антигенді анықтайды, осы әдістерді үш топқа бөледі.
Лабораторлық әдістер.1. Скрининг әдістері - ИФА, латекс агглютинация.
2. Қосымша әдістер – иммуноблотинг,иммунофлуоресцентты реакция.
3. Дәлелдеу әдістері- вирусологиялық,
gp24 антигеның анықтау, ТПР, гибридизация әдістері.
Емдеу және алдын алу.Вирустарға қарсы препараттар- 1. динуклеозидтер аналогтары(азитотимидин),
2. нуклеозид тежеушілері – ловиридин, делавиридин.
3. протеазалар тежеушілері- ритонавир, индинавир.
4. интеграза тежеушілері –зинтавир.
99.Онкогенды вирустар.Онкогенды вирустар екі топқа бөлінеді ДНҚ және РНҚ вирустары.
Осы вирустар жасушалардың трансформациясын шақырады, жасушалар биологиялық қызметін өзгертеді вирустын әсерінен, жасуша зақымдалған жасушаға айналады. Трансформация өсу және көбею қабілеті шексіз болуына әкеледі, осы жасушалар таралады ағзада.
Онкогенды вирустардың репродукциясы.Өмір циклы – вирус жасушаға енеді, интеграция болады, трансформацияға әкеледі. Бүл жасырын кезені.
Онкогенды вирустардын әсерінен қалыпты жасушалар мутация ушырайды, қалыпсыз жасушаларға айналады.
ДНҚ онкогенды вирустар.Папавовирустар -1) PAPILLOMAVIRUSES- папилома вирусы
Папилома вирусы сүйел шақыратын вирус, адамда қатерлі ісік шақырады.
Сүйел жазылады, бірақ карциномаға айналу мүмкін.
Папилома вирусы.Папилома вирустар жыныс мушелерының сүйелін тудырады және гениталды сүйелдер карциномаға айналу мүмкін.
Кеніртек, өнеш және өкпе карциномасын шақыру мүмкін..
Полиома вирусы.2) Полиома вирусы -POLYOMA VIRUSES
Вирус 40 -Simian virus 40 маймылдарда карцинома туғызады.Егеуқұйрықтар полиома вирусы - Murine Polyoma virusЖанурларды қатерлі ісіктер шақырады
Адам полиома вирусы -Human polyoma viruses -адамда қатерлі ісіктер шақырады.
РНҚ онкогенды вирустар.Ретровирустар –АҚТҚ вирусы- Адам лимфотрофты вирусы-1 (HTLV-1)
Т лимфоциттердін лейкемиясын шақырады.
ТТV вирусы - TransfusionTransmittedvirus – бауыр карциномасын және асқазан астындағы бездін карциномасы тудырады.
100.Оппортунистік микоздардың қоздырғыштары.
Кандидоз қоздырғышы топырақта суда,өсімдіктерде таралатын кең таралған микроорганизм.150 түрлері тіркелген.Candida albicans кандиданың ең патогенді түрі және ең кең таралған.Жыныссыз жолмен көбейеді.
Таза дақылын микроскопта қарағанда көбінесе жалған гифалар және бластоконодиялар көрінеді.Микроморфологиясын зерттеу үшін Дальмау әдісін қолдана отырып Петри табақшасына жүгерілік агарда өсіреді.
Кәдімгі Сабуро ортасында жақсы өседі.Өсу процессі 4-7 күн.Колониялары мөлдір емес мөлшері орташа,ақ немесе қою-қоңыр ,беткейі тегіс.Candida туыстастығына жататын саңырауқұлақтар соңғы кезге дейін маңызы жоқ шартты-патогенділерге жатқызылып келді.Сондықтар кандидалардың патогенділік факторлары аз зерттеліп келді.
Клиникалық тұрғыдан Беткейлік кандидоз және Терең кандидоз деп бөлінеді.
Беткейлік кандидоздарға
-Кынаптық кандидоз
-тері кандидозы
-терінің туа біткен кандидозы
Терен кандидоздар
-бронхалар және өкпе кандидозы
-бүйрек кандидозы және т.б
Аспергелез-сапронозды инфекция,қоздырғыш көзі-топырақ,шіріген өсімдіктер,ұзақ сақталғын дақылдар.
Адамдарға тыныс алу және жарақат арқылы түседі.Науқастан дені сауадамдарға жұқпайды.
Аспергиллюс мицелиялы- саңырауқұлақ.Гифалары түссіз,септаланған.Конидиялары радиалды бағытта тізбектеліп орналасады.Конидиялар-түссіз немесе қоңыр,қара түсті.Беткейлері тегіс немесе бұдырлау.
Клиникалық көріністер.Мұндай саңырауқұлақтар иммундық тапшылыққа шалдыққан адамдар арасында кездеседі.осындай инфекциялардын ғаламдық таралуының болжамы-қолайсыз.Көбінесі өкпе аспергиллезі пайда болады,ал оның дамуына өкпеде қуыстар болуы себепкер.
101. Микотоксикоздар.Мицетизм.Саңырауқұлақтармен біріншілің улануорганизмге кейбір зең саңырауқұлақтар өндіретін екіншілік метоболиттер-микотоксиндердің түсуімен байланысты.Организмге тағамдармен,ауамен түскенде олар ауыр асқынулар қоздыруы,кейде өлімге әкелуі мүмкін.Осындай токсиндерді көбінесе Aspergillus flavis, Aspergillus parasitus ,Fusarium өндіреді.Fusarium graminerum дәндік дақылдарда паразиттік тіршілік етеді.Claviceps purpurea өндіретін микотоксин эрготизм ауруын қоздырады.
Афлотоксикоз қауіпті микотоксиндер, поликетид класына жатады.Оларға аспергилл тобына жататын Aspergillus flavis, Aspergillus parasitus кіреді.Олар құрамында майдын концентрациясы көп өсімдік дақылдарында өседі.Афлотоксиндер гепатоканцерогендер қатарындағы ең кұшті у болып табылады.Температуралық өндеуге төзімді.Адам ағзасына түскенде тікелей бауырды зақымдайды ,соның нәтижесінде адам бірнеше күннен кейін қайтыс болады.
Эрготизм ол адамдар мен жануарлардын, ұнға немесе мәдени қарабидай өнімдеріне спорыньяның алкалоидтарының түсуінен пайда болатын улану түрі.Олар бұлшық ет жиырылуына ,дозасы көп болған жағдайда өлімге,ақыл естін кемістігіне әкеледі.
102)Малярия қоздырғышы:P. falciparum, P. vivax, P. ovale and P. malariae малярия қоздырғыштары.
Малярия-жедел инфекция.
Инфекция көзі –ауру адам, тасымалдаушы. Трансмиссивты жолмен жуғады, маса арқылы
Патогенез. Қоздырғыш эритроциттерге енеді, оларды бузады, бузылған эритроциттердің өнімдері қанға барады, интоксикация туғызады.Эритроциттер бузылғанда адамда безгек, әлсіздік, естен тану байқалады.
Эритроциттер көп мөлшерде бузылса, буйрек жетіспеушілігіне әкеледі
Диагностика.Көріністер, анамнез, және эпидемиология.Нәжісте цисталарды анықтайды.Микроскопиялық әдіс, жағындыны Гимза бойынша және метилен көгімен бойяды, қарапайымдыларды анықтайды.
Емдеу: Безгекке қарсы негізгі пр: хлорахин,хинин,примахин,мефлохин, акрихин.
103) Полиомиелит(сал)-10 жасқа дейінгі балалар арасында болатын, жұлынның сұр заты зақымдалуы салдарынан қозғалыс мүшелері салдыққа шалынатын, өте ауыр жедел жұқпалы ауру.
Таксономиясы. Тұқымдастығы: Picornaviridae Туыстастығы:Enterovirus Түрі: Poliovirus
Эпидемиологиясы. Табиғи жағдайда полиомиелит вирусы тек қана адамдарда ауру қоздырады, яғни антропонозды инфекция. Полиомиелит негізінде ішек инфекциясына жатады. Инфекция көзі-тек қана науқас немесе вирустасымалдашы адам. Науқас инкубациялық кезеңнің соңғы 3-5 күндері және ауру басталғаннан кейінгі алғашқы 3-5 күндері өте кұшті жұұқтырушы болып табылад. Полиомиелит жазгы-кузни кезде жи1рек кездесед.
Патогенезі. Вирустын алгашкы енетин жери –ауыз куысынын , жуткыншактын, асказан жане ишек жолдарынын шырышты кабаты.
Микробиологиялық диагноз кою. Вирусологиялық адис. Вирусты идентификациялау-БР,ИФТ. Серологиялық диагноз кою.
104)Коксаки вирустары. Таксономиясы. Тукымдастыгы: Picornaviridae Туыст:enterovirus Тури:коксаки вирус а жане в.
Морфологиясы. Коксаки вирусттары-оте майда вирустары. Вирионның симметриялық типі куб тәрізді.
Эпидмиологиясы. Коксаки вирустарынын кен таралганы белгили болып отыр. Инфекция резеруары –инфицирленген адам. Коксаки-вирустар наукстангандар мен катар дени сау адамдардн –асиресе 4жаска деинги балалардың-ишек жолынан , мурын-жуткыншагынан табылган, олар артурли жануарлардн организмнде де айналымда болцы мумкин. Негизги берилу механизмдери-фекальды-оралды жане жанасу аркылы –мурын-жуткыншак болиндисимен жугад. Жазгы-кузи маусм байкалад.
Патогенезі. Инфекция козі-наукас жане тасымалдаушы адам.
Микробиологиялык диагноз кою. Вирусологиялық әдіс. Вирусты идентификациялау:БР. Серологоиялық диагн кою. Жедел диагн кою-ПТР, ИЭМ.
Емдеуи-симптоматикалык ем шаралары, спецификалык , ягни этиотропты препараттар жок.
Алдын алуы-жалпы мед алдын-алу шараларт коолдан. Спец. Профилактикасы, вакцина егу колданылмайд.
ЕСНО-вирустары-тыныс алу жолдарының жоғарғы және орта бөлімдерін, нерв жүелерін және де ішек жолдарын зақымдайтын цитопагенді вирус
Таксономиясы.Тукымдастыгы: Picornaviridae Туыст:enterovirus Тури: ЕСНО-вирустары
Эпидмиологиясы: Инфекция көзі ауру адам. Ас қорыту жолдары фекальды оральды, сирек жағдайда ауа тамшылы жол мен жұғады. Өте жұқпалы.
Патогенезі Қоздырғыштың кіру қақпасы мұрынның жұтқыншақтың жіңішке ішектің шырышты қабаттары.
Микробиологиялык диагноз кою: Вирусты идентификациялау:БР. Серологоиялық диагн кою. Жедел диагн кою-ПТР, ИЭМ
Алдын алуы: Жолпы медициналық сақтану шаралары, спецификалық профилактикасы, вакцина қолданбайды.
Емдеуі: симптоматикалық ем- шаралары.
105. Ящур қоздырғышы
Токсономиясы, морфологиясы, антигендік құрылымыАусыл қоздарғаша РНҚ құрамды вирус, Picornaviridae тұқымдасына,Aphthovirus туысына жатады. Морфологиясы мен химиялық құрамы бойынаша басқа пикорновирустарға ұқсайды. Вирустың 7 серологиялық типтері белгілі.
Дақылды өсіру Вирусты цитопатиялық әсер тудыратын жасуша дақылында зертханалық жануарларда өсіреді.
Эпидемиология Аусыл- ауыр эпидемиялық зоонозда инфекция. Аусыл вирустың табиғаттағы табиғи резервуары және адам үшін инфекция көзі ауру малдар, оның ішінде негізінен ірі қара мал болып табылады. Вирус ауру малдың сүті, сілекей, зәр арқылы бөлінеді. Негізгі таралу көзі-қатынасты-тұрмыстық, фекалды- оральды берілу жолы да мүмкін. Адам ауру күткен кезде және піспеген сүт пен сүт өнімдері арқылы жұғады. Адамның аусылға сезімталдығы жоғары емес. Аусылмен ауырған адам тек жануарларға қауіпті.
Патогенезі және клиникалық белгілері Вирус қызбалық жағдаймен ауыздың шырышты қабығы мен терінің ойық жараларымен (авталар) сипатталатын ауруды тудырады. Вирус адам ағзасына шырышты қабық және зақымдалған тері арқылы енеді. Енге қақпа орнында 2-5 күннен кейін алғашқы белгі - мөлдір сұйықтыққа толы көпіршіктер пайда болады, кейін олар бұлыңғыр - сары түске айналады. Содан кейін вирустар қанға түсіп, қайтадан теріге немесе шырышты қабыққа енеді де екіншілік көптеген афт дамуын туғызады, ол кейінірек тіленеді. Ауру қызудың көтерілуімен ілесе жүреді, бірақ болжамы жағымды.
Иммунитеті Ұзақ емес, типті спецификалық иммунитет қалыптасады.
Микробиологиялық диагностика Зерттелетін материал- жараның құрамы, қан,зәр. Вирусты теңіз шошқаларында (аяқ табандарына енгізу), жаңа туған тышқандарда, жасуша дақылында бөлінеді; КБР, ИФР көмегімен идентификациялайды. Аурудың серологилық диагностикасы үшін КБР, БР, ИФТ көмегімен антиденелерді анықтайды.
Арнайы сақтандыру және емдеу Адамдарда арнайы сақтандыру өңделмеген. Ауылшаруашылық малдарына инактивацияланған дақылдық вакцина егеді. Емдеу белгілерін байланысты.
106. Риновирустар, RS вирустар, қасиеттері, патогенділік қасиеттері, шақырылатын аурулар. Микробиологиялық диагностика. Материалды алу, диагностика әдістері, интерпретация. Арнайы алдын алу және емі.
Риновирустар
Токсономия: Тұқ-ы – Picornaviridae Туыс: Rhinovirus Түрі: Н және М түрлері.
Морфологиясы: РНҚ құрамды, вириондары сфера пішінді, симметриясы куб тәріздес, диаметрі 20-30 нм.
Эпидемиология: Берілу жолдары ауа –тамшылы, тұрмыстық жанасу, резервуары, яғни инфекция көзі, ауру адам. Риновирустар суық тиюден туындаған аурулардың негізгі себепкері болып табылады.
Патогенезі және клинкалық көріністері: Вирус организмге мұрынның, ауыз қуысының, коньюктиваның, бронхының шырышты қабаттары арқылы еніп, сол жерлердің эпителиялық жасушаларында шоғырланады. Жасырын кезеңі 2-5 т; Содан соң жалпы ЖРВИ –ға тән ауру белгілері, яғни ринит, бронхит және бронхопневмония дамиды.
Иммунитеті: Ауырып тұрганнан кейін ұзаққа созылмайтын 2 жылға дейін типтік – спецификалық иммунитет п.б.
Микробиологиялық диагноз қою: зерттелердің зат мұрын қуыстарының бөліндісі. Вирусты бөліп алу (индикациялау) – жасуша дақылдарына жұқтыру – ЦПӘ б/ша анықтау. Вирусты идентификациялау, серологиялық диагноз қою – БР, КБР. Жедел диагноз қою – ИФР.
Емдеу: Симптоматикалық.
Алдын –алу жалпы медициналық профилактикалық
RS – вирус
Респираторлы- синцитиалды вирус - RS вирус. РНҚ вирусы,гемаглютинины және нейраминидазасы жоқ. G және F гликопротеидтары бар. G антигені вирустын жабысуын қамтамасыз етеді, F вирустын енуін және зақымдалмаған жасушалардын қосулына ықпал етеді.
Эпидемиология, патогенез: Адамнан адамға ауа тамшы жолмен беріледі. Инкубациялық кезен -3-5 кун. Қоздырғыш тыныс жолдарының эпителий жасушаларын зақымдайды. Бронхит және пневмония жаңа туған нәрестелерде болады. Тұрақты иммунитет пайда болады.
107. Реовирустар және ротавирустар, қасиеттері, патогенділік қасиеттері, шақырылатын аурулар. Микробиологиялық диагностика. Материалды алу, диагностика әдістері, интерпретация. Арнайы алдын алу және емі.
Реовирустар
Таксономиясы: Тұқ – Reoviridae Туыс – orthoreovirus
Қасиеттері: Вирионы сфера пішінді, сыртқы қабыршағы жоқ, капсиді екі қабатты икосаэдрлік типті симметриядан тұрады. Геномы екі-жіпшелі – сызықшалы РНҚ 10-12 сегменттердің тұрады.
Антигендері: 1-8 серотиптерін ажыратады.
Эпидемиология: Берілу жолы – ауа тамшылы, алиментарлық жолмен де таралады. Патогенезі, клиникалық көріністері: Алғашқыда ауыз қуысының жұтқыншақтың және жіңішке шектін шырышты қабаттарының эпителиялық жасушаларында регионалдық лимфа түйіндерінде репродукцияланады, содан кейін лимфаға және қанға түседі. Бұл инфекция ас қорыту және тыныс алу жолдарының зақымдалумен сипатталады. Нәтижесінде диарея, пневмония, энцефалит болуы мүмкін. Вирус плацента арқылы өтіп эмбриопатиялық әсер ету ықтимал.
Иммунитеті: Ауырып тұрғаннан кейін вирус бейтараптаушы, комплемент – байланыстырушы антиденелер және антигемоглютининдер жинақталады.
Мик-қ диагноз қою: зерттеуге алынатын материал мұрын жұтқыншақ шайындысы, нәжіс, қан. Вирусты бөліп алу – жасуша дақылдарына жұқтырып ЦПӘ және ГАР б/ша анықтау. Идентификациялау БР, ГАТР, ИФР серологиялық әдіспен диагноз қою. БР, ГАТР, КБР.
Емдеу: симптоматикалық
Алдын-алуы: жалпы медициналық алдын-алу шаралары, спецификалық профилактика, яғни вакцина егу қолданылмайды.
Ротавирустар:
Таксономиясы: Тұқ – Reoviridae Туыс – – Rotavirus
Құрылымы: вириондары сфера пішінді, супер капсиді жоқ. Геномы 11-12 сегменнтерге бөлінген 2-жіпшілі РНҚ молекуласынан тұрады. Капситдің 2 қабаты бар: сыртқы және ішкі. Ішкі қабаты икосаэдр типтесі. Ішкі қабатықұрамына VP1, VP2, VP3, VP6 ақуыздары кіреді. Сыртқыға VP4, VP7.
Эпидемиология: Берілу жолы – фикальды - оральды. Инфекция көзі – нәжісімен ротавирустарды бөліп шығаратын науқас және вирус тасымалдаушылар.
Патогенезі, клиникалық көріністері: Балаларда 6 ай 2 жасқа дейін гастроэнтериттер қоздырады. Вирус 12 елі шектің эпителиоциттерінде өсіп – өніп оларды бұзады. Жасырын кезеңі 1-3 күн. Ертерек байқалатын ауру белгесінде құсу жатады. Ол іш өтуден бұрын басталады. Диарея 1-2 күн бойы тәулігіне 10-20 жиілікпен келеді.
Иммунитеті: Алғашқыда IgM жататын антиденелер пайда болады. 2-3 аптаден кейін IgG – мен ауыстырылады. Олар нәресте туынғаннан кейін 6 айда енжар иммунитет түзелуде маңызды рөл атқарады.
Мик-қ диагноз қою: ИЭМ, ИФТ, КБР, БР; ИФР, серологиялық диагноз қою. ИФТ, КБР, ГГАР, БР, РИФ.
Емдеу: симптоматикалық.
Алдын-алуы: медициналық алдын-алу шаралары, спецификалық профилактика жүргізіледі. Яғни тірі вакцина.
108. Паротит қоздырғышы, қасиеттері, патогенділік қасиеттері, шақырылатын аурулар. Микробиологиялық диагностика. Материалды алу, диагностика әдістері, интерпретация. Арнайы алдын алу және емі.
Паротит вирусы.Эпидемиялық паротит-жедел вирусты балалар инфекциясы.РНҚ вирустары, күрделі, екі қабығы бар, сферикалық пішінді.Суперкапсид нейраминидаза және гемагглютиннен турады.
Эпидемиологиясы.Инекция көзі – ауру адам, тасымалдаушы. Жуғу жолы – ауа тамшы. Паротит – шошқа мойын, көбінесе 5-15 жас аралығында, ер балалар аурады. Инкубациялық кезені -14-21 кун.
Паротит патогенезі:Вирус ауыз қуысынан сілекей бездерін зақымдайды, кобееді, қанға туседі, вирусемия байқалады. Қанмен айналып аталық безді, қалқанша және уйқы безді, миды зақымдайды. Адамда орхит, менингит, панкреатит, нефрит, тиреоидит болады.
Паротит клиникасы: Вирус ауыз қуысынан сілекей бездерін зақымдайды, кобееді, қанға туседі, вирусемия байқалады. Қанмен айналып аталық безді, қалқанша және уйқы безді, миды зақымдайды. Адамда орхит, менингит, панкреатит, нефрит, тиреоидит болады.
Паротит диагностикасы: Клиникалық симптомдар арқылы анықтайды. 0Вирусологиялдық және серологиялық әдістерді қолданады. Емдеу –карантин, симптоматикалық. Алдын алу – тірі аттенуацияланған вакцина.
109) Рабдовирустар
Рнк вирус.Тұқымдастығы-Rhabdoviridae. Туыстастығы-Vesicolovirus. Lyssvirus.Ephemerovirus.т/б Адамда-стоматит,құтыру вирустары патогенді.
Вириондары-таяқша пішінді,170-70нм.2 қабатты қабықшасы бар.Вирион ортасында-нуклеокапсид орн.Геномы-1 жіпшелі.Вирионда бірнеше ақуыздар бар-капсидтік,матрикстік,полимераза.
Диагноз-
Вирусты бөліп алу-индикация.
Жасуша дақылдарына жұқтыру.
Серологиялық диагноз-ИФТ,РИТ,РИф,
110. Герпесвирустар-
Цитомегаловирус(грек.: cytos-жасуша, megas-үлкен) яғни ЦМВ-альфа-герпесвирустарға қарағанда оның ДНҚ-ң молекулалық салмағы үлкен, репродукциялану циклы ұзақтау және аламдардың фибриобластынан дайындалған жасуша дақылдарында ғана өсіп-өнеді. Алғашқы рет бұл вирусты 1956 жылы К.Смит бөліп алған.
Таксономиясы.Тұқымдастығы: Herpesviridae
Тұқымдасшасы: [Betaherpesvirinae]
Туыстастығы: Cytomegalovirus
Эпидемилогиясы - Қоздырғыш тек қана адамдарға патогенді. Берілу механизмі- респираторлық, тұрмыстық- жанасу, жыныстық қатынас, ал кейде фекальды- оральды жолмен жұғады. Инфекция көзі- жедел немесе латентті түрімен ауырған адамдар. Вирус қан, сілекей, несеп, шәућетпен, емшек сүтімен, орган алмастырғанда трансплантантпен, плацента арқылы және нәрестеге туылу жолдарынан өткенде беріледі. 
Патогенезі - ЦМВ-ң бездік тіндерге троптылығы бар, сол жерлерде персистенцияланып цитопатогендік әсер етеді. ЦМВ-ң ерекшелігіне оның алып жасушалар (диаметрі 20- 24мкм, құрамында «жапалақ көзі» сияқты қосындылар бар) түзу қабылеттілігі жатады. ЦМВ симптомсыз тасымалдаушылық туғызып немесе айқын клиникалық белгілері бар ауру қоздыра отырып, барлық ағзалар мен тіндерді зақымдай алады.
Микробиологиялық диагноз қою. Зерттеу заттары: қан, емшек сүті, несеп, сілекей, жұлын сұйықтығы, жатыр мойынының бөліндісі, секциялық материал. Зерттелетін заттардан таңбалы- жағынды дайындап, Романовский- Гимзе әдісімен бояп микроскопта қарап, құрамында жарық жолақпен қоршалған қою түсті қосынды денешіктері бар алып жасушаларды («жапалақ көзі») табу (7-сурет). Вирусты бөліп алу (индикациялау)- фибробласт және адам өкпесінің диплоидты жасушаларынан дайындалган дақылдарға жұқтыру. Идентификациялау- КБР, БР, ИФР. Серологиялық диагноз қою- КБР, БР, ИФР. Жедел диагноз қою- ИФР, ПТР (ДНҚ гибридизациялау).
Емдеуі. Симптоматикалық емдеу шаралары және арнайы препараттар қолданылады: ацикловир, иммундымодуляторлар (лавомизол, интерферон), ганцикловир, фоскарнет, интерферон индукторы.
Алдын алуы. Жалпы медициналық сақтану шараларымен қатар спецификалық профилактика, яғни вакцина егу қолданылады: Аттенуацияланған тірі вакцина (моновакцина); Дивакцина (қызамыққа қарсы вакцинамен бірге).
111. Нағыз шешек және желшешектің қоздырғыштары
Тұқым Poxviridae
Туыс Orthopoxvirus
ДНҚ геномды, мөлшері ірі.
Дақылдандыру тауық эмбрионында
Эпидемиология
Инф көзі – науқас адам
Жұғу жолы ауа-тамшы, тұрмыстық заттармен
Патогенезі
Жоғарғы Тыныс алу жолдарының шырышты қабаты арқылы еніп, лимфа түйіндерінде шоғырланады. Макула -Папула – везикула-пустула айналады.
Клин көріністері
Бас ауру, қызу, ОЖЖ зақымдану
Жасырын кезеңі 4-5 тәул
Алғашқы белгілер сатысы 2-4 тәул
Бөртпе шығу 4-5 тәул, іріңдеуі 7-10 тәул, айығу 20-30тәул
Микроб диагноз қою
Зерт алынатын заттар везикула, пустула бөлінділері,мұрын-жұтқыншақ шайындысы, қан.
Электронды микроскоп, идентификация: КБР, ГАТР серологиялық: ИФТ,БР,КБР
Емдеу метисазон , интерферон, иммундыглобулин
Алдын алу тірі вакцина
3-типтік ұшық 2 түрлі зақымданулар: жел шешек және белдеу теміреткі
Дене қызуы, везикула шығу.
Тұқым Herpesviridae
Туыс Varicellavirus
Эпидемиологиясы
Инф көзі ауру адам , вирус тасымалдаушылар
Жұғу жолы ауа тамшы, жанасу арқылы
Жасырын кезеңі 11—23 күн
Патогенез
Жоғарғы тыныс алу жолдарының шырышты қабатының эпителиясында көбейеді, лимфа арқылы қанға түседі.
Микроб диагноз қою
Зерт заттары қан, мұрын-жұтқыншақ шайындысы
Вирусологиялық Ромоновский- Гимзе әдісімен бояу, ИФТ
Емдеуі интерферон, ацикловир , симптоматикалық
Алдын алу спицификалық профилактика тірі вакцина VZV
Ошаққа иммундыглобулин енгізу
112.Баяу инфекциялар. Прионды аурулар, қоздырғыш қасиеттері, патогенділік қасиеттері, шақырылатын аурулар. Микробиологиялық диагностикасы. Материал алу, әдістері, интерпретация. Арнайы алдын алу және емі.
Вирустық баяу инфекцияларды жедел вирустық инфекциялардың қоздырғыштары сияқты вирустар қоздыруы мүмкін. Баяу инфекциялар мына белгілермен сипатталады:жасырын кезеңі өте ұзақ болады(айлар,жылдар),әр түрлі ағзаларда және тіндерде бұзылыстар туғызу қабілеттілігі болады,кесел тоқтаусыз үдемелі түрде өтеді,соңында өліммен аяқталады.Ауру 20-30 жастағылар арасында кездеседі және ол жетілмеген вириондардың нейроглиялық жасушаларда персистенциялануымен байласнысты. Приондар белгілері бойынша вирустық баяу инфекцияларға ұқсас ауруларды қоздырады. Жануарларда типті вирустық баяу инфекцияны ретровирустарға жататын Мэди,Висна вирусы қоздырады. Ол қойларда вирустық баяу инфекция және үдемелі пневмония қоздырады. Приондық аурулар адамдар мен жануарлардың нейродогенеративті аурулар тобына жатады.Ауру сирек кездеседі анда санда болатын жұқпалы ақуызбен байланысты, ол трансляциялық сатыдан кейін иесінің қауіпті приондық ақуызының конформациялық өзгеріске ұшырауы нәтижесінде пайда болады.Приондық аурулар бірнеше түрде өтуі мүмкін: инфекциялық,спорадикалық,тұқым қуалаушылық. Приондық ақуыз (PrP) 2 қалыпта болады: адамдар мен сүтқоректілердің организмінде табылған жасушалық қалыпты PrPc; приондық аурулармен зардап шеккендердің организмінде PrPsc түрінде болады(патологиялық,инфекциондық). Приондық ауруларға: Крейцтфельд-Якоб,Герцман-Штраусслер-Шейнкер синдромы,Альперс ауруы немесе созылмалы прогрессивті энцефалопатия. Патогенезі және клиникалық көріністері: үдемелі деменция, атаксия, мінез-құлқының өзгеруі,психоздар,зағип болып қалу, 100% өліммен аяқталу, тіндердің атрофиялануы және склероздануы. Микробиологиялық диагностика. Классикалық әдіс инфекциондығын анықтау үшін трансгенді тышқандарға жұқтыру; ОЖЖның тіндеріндегі Pr Psc-ді анықтау, антиген антидене реакцияларына негізделген диагноз қою әдістері, PrPc және PrPsc ді детекциялау үшін монокональды,поликональды,антипептидтік антиденелерді пайдалану(ПТР ПЦР);диагнозды дәлелдеу үшін референс әдіс ретінде гистологиялық және иммунды химиялық әдістерді қолдану. ИФТ көмегімен ми жолының сұйықтығында приондық бұзылыстарының ақуыздық маркерлерін табу. Приондық аурулардың алдын алу. Гендік инженерлік гормондық препараттарды пайдалану;тіндер мен ағзаларды трансплантациялауды шектеу;құрамында инфекциялық приондық ақуыз болуы мүмкін тағамдарды пайдалануға тыйым салу; приондарға резистентті үй жануарларының тұқымын өсіру. Емдеу стратегиясы. PrPc синтезделуін және жасуша бетіне оның тасымалдануын тежеп отырып, PrPsc нің қалыптасуын болдырмау; PrPc құрылымын тұрақтандыру; PrPsc ны протеазаға сезімтал түрге айналдыру; организмнен PrPsc ті шығарып тастау, амфотерацин В немесе доксорубцин қолдану.
113. Саңырауқұлақтарды жіктеу, дақылдық және морфологиялық қасиеттері.
Микоз қоздырғыштары. - Ауру тудыратын санырауқұлақтардын үш түрін ажыратады. Зең санырауқұлақтары, сыртқы пішіні жіп тәрізді, тармақталған. Ашытқы тәрізді санырауқұлақтар. Жоғары санырауқұлақтар, дерматофиттер. Микоздар – көпкездесетын аурулар, 200 астам патогенды және шартты патогенды санырауқұлақтар шақырады. Микоздарды төрт топқа бөлуге болады кератомикоздар қоздырғыштары - Дерматофиттер нағыз қоздырғыштар. ашытқы тәрізді санырауқұлақтар. Зең санырауқұлақтары оппортунистік инфекциялар қоздырғыштары. Тері микоздардың жіктеуі:Кератомикоздар теміреткі, трихоспория, эритразма және қолтықты трихомикоз жатады. Дерматомикоздар: эпидермомикоз, микроспория, рубомикоз. трихофития және фавус. Кандидоздар. Терен микоздар: бластомикоз, споротрихоз, хромомикоз және актиномикоз.

Приложенные файлы

  • docx 17903088
    Размер файла: 191 kB Загрузок: 3

Добавить комментарий