Praktika_esebi_2_kurs-2015-2


Қазақстан Республикасының білім және ғылым министрлігі
Қазақ бизнес және технология университеті
Химия, химиялық технология және экология кафедрасы


Өндірістік практика
есебі
5В072100-Органикалық заттардың химиялық технологиясы мамандығы
Орындаған: Асқар Әсия, 2 курс студенті
Тексерген: Искакова Ж.Б., х.ғ.к., доцент м.а.
Астана 2015
Мазмұны
1 Өндірістік практиканың мақсаты мен міндеттері.................................3
2 Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті........................4
3 Қолданбалы химия институты және жеткен жетістіктері....................6
4 Химия лабораториясындағы техника қауіпсіздік ережелері...............9
5 Химиялық лабораториядағы химиялық ыдыстар, құрылғылар және қондырғылар..............................................................................................10
6 Техникалық спирттен таза спирт алу әдісі..........................................12
7 Өсімдіктерден эфир майларын алу. Клевенджер аппаратының жұмыс істеу принцпі.................................................................................14
8 Радикалға қарсы белсенділікті зерттеу................................................17
9 Clarus-SQ 8 маркалы масс-спектрометрлі газдық хроматографымен (GC/MS) жұмыс жасау..............................................................................19
Қорытынды................................................................................................23
1 Өндірістік практиканың мақсаты мен міндеттері
Қазіргі нарықтық экономикада мықты мемлекет болу құру жағдайына байланымты ұлттық бағдарламада өндірістік практика ерекше орын алады. Өндірістік практика қазіргі таңда алға қойылып келе жатыр, өндірістік практиканың студенттер үшін үлкен мүмкіндік беруде. Елбасымыз Н.Ә.Назарбаевтың халыққа жолдауында «Кәсіп қойлық, отаншылдық, ұзақ мерзімді міндеттер қоюға қабілеттілік, оларды жаңа жағдайда шеше алатын білімділік пен жігерлілік » - деп көрсеткен.
Осыған байланысты жоғары мамандандырылған инженер-технологтарды даярлау маңызды болып табылады.
Қазақстан Республикасының 2007 жылы 27 шілдеде қабылданған «Білім туралы» заңында білім алушылардың кәсіптік практикасы мамандар мен жұмысшылар даярлаудың бір бөлігі болып табылады және білім беру ұйымдарындағы оқыту процесінде алынған білімді бекітуге практикалық дағдылар алу мен озық тәжірибені меңгеруге бағытталған.
Студенттердің өндірістік практиканы өту мақсаты болып, алған теоретикалық білімдердің негізінде кәсіби білімдер мен дағдыларды қалыптастыру болып табылады.
«Органикалық заттардың химиялық технология» мамандығы бойынша өндірістік практиканың міндеттерін айта кетсек: осы бағдарламада көрсетілетін жұмыстардың орындалуы яғни әрбір студент лабораторияға кіргенде өз жұмыстарын білу қажет, студент өндірістік практиканы өтетін органның ұйымдық құрылымын және олардың қызметтік міндеттерін зеррттеу мен талдауды, дипломдық жұмысына практикалық материалдар жинау және талдау керек.

2 Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті
Лев Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті-Астанада орналасқан Қазақстанның жетекші жоғары оқу орындарының бірі. 2012 жылы www.topuniversities.com сайтының рейтингтік жариялауы бойынша әлемнің ең үздік 369-шы университеті болып саналады.

Л.Н. Гумилев атындағы ЕҰУ құрамында жалпы саны 26 ғылыми мекемені құрайтын ғылыми-зерттеу институттары, ғылыми орталықтар, зертханалар, 12 факультет, қосымша білім беру және біліктілікті жетілдіру институты, әскери кафедра, түрлі мемлекеттердің мәдени білім беру орталықтары бар.
Еуразия ұлттық университетінде мамандарды даярлау жүйесі 3 білім беру баспалдағы бойынша: жоғары негізді білім (бакалавриат), магистратура және Ph.D докторантура. Л.Н. Гумилев атындағы ЕҰУ-ге қабылдау мемлекеттік білім гранты мен ақылы негізде жүзеге асырылады. Оқу орны құрамында бакалавриатта - 61 мамандық, магистратурада - 64 мамандық, Ph.D докторантураcында - 29 мамандық бойынша мамандар даярлануда. Еуразия ұлттық университетінде 2011-2012 оқу жылында студенттер саны – 11 300 құрады.
Факультеттері:
Журналистика және саясаттану факультеті;
Ақпараттық технологиялар факультеті;
Механика-математика факультеті;
Халықаралық қатынастар факультеті;
Cәулет-құрылыс факультеті;
Жаратылыстану ғылымдары факультеті;
Физика-техникалық факультеті;
Әлеуметтік ғылымдар факультеті;
Экономика факультеті;
Көлік-энергетика факультеті;
Филология факультеті;
Заң факультеті.
Факультеттер мен ғылыми-зерттеу бөлімшелерінде 1678 оқытушы бар, мұнда 61,3 пайыз ғылым докторлары, профессорлар, түрлі академиялардың мүшелері, Қазақстан Республикасының Мемлекеттік сыйлығының иегерлері, ғылым кандидаттары, доценттер жұмыс істейді. Университеттің көптеген ғалымдары тек Қазақстанға ғана емес, сондай-ақ, шетелге де танымал тұлғалар.
2011 жылдың шілдесінен бастап Л.Н. Гумилев атындағы ЕҰУ ректоры тарих ғылымдарының докторы, профессор, Халықаралық педагогикалық білім беру ғылымдары академиясының академигі Ерлан Батташұлы Сыдықов.
2001 жылдың 29 маусымындағы N 892 «Жекелеген мемлекеттік жоғары оқу орындарын қайта атау туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің қаулысына сәйкес университетке Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті атауы берілді.
ЕҰУ құрамына Дипломатиялық академия және әр саладан білім берумен шұғылданатын 5 институт (жаратылыстану технология, гуманитарлық, құқық, экономика, білім беру), сондай-ақ «Еуразия» гуманитарлық зерттеулер ғылыми-зертхана орталығы, Жоғары мектеп проблемаларының ғылыми-зертхана орталығы, Дүниежүзүлік экономика және конъюнктура ғылыми-зертхана институты, Геотехнологиялық ғылыми-зертхана институты, ҚР Ұлттық ядролық орталығы ядролық физика институтының бөлімшесі, Ақпараттық-есептеу орталығы, т.б. енеді. Ресей, Беларусь, Испания, Германия, т.б. елдер оқу орындары ғылыми орталықтарымен тығыз байланыс орнатылған. Күндізгі бөлімде 85 мамандық, ал сырттай бөлімде 25 мамандық бойынша студенттер білім алады (2001). Университетте 669 білікті маман дәріс береді. Оның ішінде 70 ғылыми доктор, професор, 214 ғылыми кандидат, доцент бар. Кандидат және докторлық диссертация қорғайтын 9 ғылыми кеңес және 20 мамандық бойынша аспирантура жұмыс істейді. Университеттің 5 оқу ғимараты, 12 лингафондық кабинеті, 1 250 000 қоры бар кітапханасы мен 500 орындық компьютерлік оқу орталықтары бар. ЕҰУ базасында 2000 жылы Ломоносов атындағы ММУ (Мәскеу Мемлекеттік Университеті) Қазақстандық филиалы құрылған.
Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаевтың 1996 жылғы 23 мамырдағы бастамасымен екі ЖОО – Целиноград инженерлік-құрылыс институты мен Целиноград педагогикалық инстиутының бірігуі негізінде құрылды.
2001 жылдың 5 шілдесіндегі «Жеке мемлекеттік жоғары оқу орындарына ерекше статус беру туралы» Қазақстан Республикасы Президенті Жарлығына сәйкес университетке «Ұлттық және жалпыадамдық құндылық, ғылым мен техника жетістіктері негізінде тұлғаларды дамыту мен кәсіби қалыптастырудағы елеулі үлесі» ерекше мәртебесі берілді.
2002 жылдың қазанында Лев Николаевич Гумилевтің мұражай-кабинеті Л.Н. Гумилев атындағы ЕҰУ базасында ректор М.Ж. Жолдасбековтың бастамасымен ашылған (2000-2004 жж.).
2009 жылдың 10 наурызында ЕҰУ-де Университеттердің еуразиялық қауымдастығының XI съезі өтті.
2012 жылы Еуразия ұлттық университеті XX ғасырдың көрнекті ғалымы, түркі, славян, азиялық және еуропалық халықтарының тарихы туралы ірі еңбектердің авторы, тарихи этнология және тарихи география салаларының атақты маманы Лев Николаевич Гумилевтің (1912-1992) 100 жылдық мерейтойы бүкіләлемдік дәрежеде атап өтілді.
3 Қолданбалы химия институты және жеткен жетістіктері

Қолданбалы химия институты (the Institute of Applied Chemistry) Л.Н. Гумилев атындағы ЕҰУ-де Ғылыми кеңестің 2011 жылғы 31 наурызындағы №8 шешімі негізінде құрылып, өз қызметін жаратылыстану ғылымдары факультеті жанында жүргізіп келеді.
Қолданбалы химия институты ғылыми-зерттеу қызметі қорытындысы бойынша 2013 және 2014 жылдары Л.Н. Гумилев атындағы ЕҰУ ғылыми орталықтары арасында жоғары санатқа ие болды.
Институт құрамы: Сүлеймен Е.М. (PhD, х.ғ.к., химия кафедрасының доценті), Джалмаханбетова Р.И. (химия ғылымдарының докторы), Искакова Ж.Б. (х.ғ.к.), Ибатаев Ж.А. (х.ғ.к.), Биримжанова Д.А. (PhD, аға оқытушы), Ташенов Е.О., Тұрсынова Н.К., Сисенгалиева Г.Ғ. (магистранттар), Альтекерова Р.О., Бекболатова С.Б., Чулакова А.М., Омарова А.Б. (диплом жасаушылар), Хұсайнова Г.М. (студент).
Институт директоры Сүлеймен Е.М. – ҚР БҒМ мемлекеттік стипендиясының иегері «Жас дарынды ғалым 2006-2008 жж.», «Жас дарынды ғалым 2008-2010 жж.», «Жас дарынды ғалым 2010-2012 жж.», ICS UNIDO (Италия) бағыты бойынша Анадолу университеті (Ескишехир қ., Түркия) негізінде 2008 жылы 21-25 шілде аралығында ұйымдастырылған эфир майлары жайлы оқыту бағдарламасы конкурсының жеңімпазы, Германияда тағылымдамадан өту (Гумбольдт университеті, Берлин қ.) бойынша Эрасмус Мундос грантының иегері, 2009 жылғы 1 сәуір – 1 тамыз аралығында Кумамото университетінде ғылыми тағылымдамадан өту бойынша Халықаралық Мацумае грантының иегері, ЮСАИД грантының жеңімпазы, ҚР Тұңғыш Президенті «Болашақ» мемлекеттік стипендиясының 2012 жылғы иегері.
Қолданбалы химия институтының ғылыми қызметкерлері:
Джалмаханбетова Р.И. – химия ғылымдарының докторы, кафедра доценті. Органикалық, биоорганикалық, табиғи қосылыстар және физиологиялық белсенді заттар химиясы саласындағы ғалым. 100-ден аса ғылыми жұмыстардың авторы. Авторлық куәліктер, патенттер мен алдын ала патенттердің иесі.
Искакова Ж.Б. – химия ғылымдарының кандидаты, доцент м.а. Қолданбалы химия институтының жетекші ғылыми қызметкері. 50-ден астам ғылыми мақалалар авторы. Цитотоксикалық және радикалға қарсы белсенділіктерді анықтауды зерттеумен айналысады.
Ибатаев Ж.А. – химия ғылымдарының кандидаты. Қолданбалы химия институтының жетекші ғылыми қызметкері. 40-тан аса ғылыми мақала авторы. Зерттеу саласы: органикалық химия, алкалоидтар химиясы, гетероциклдік қосылыстар химиясы.
Биримжанова Д.А. – химия ғылымдары бойынша Ph.D, кафедрасының аға оқытушысы. Ғылыми саласы: табиғи қосылыстардың химиясы, органикалық синтез. 20-дан астам ғылыми жұмыстар авторы. Корольдік Технологиялық институты (Стокгольм қ., Швеция) химия факультеті органикалық химия кафедрасында Dr. Johan Franzen жетекшілігімен тағылымдама өту бойынша Эрасмус Мундос грантының иегері.
Негізгі қызмет бағыттары: табиғи қосылыстар химиясы, фитохимия, гетероциклдер химиясы, синтез және молекулалық дизайн, полимерлер химиясы, органикалық бояғыштар қасиеттерін зерттеу, мұнай химиясы, қолданбалы химия.
Халықаралық байланыстары:
- Леувен Католиктік университеті, Леувен қ. (Бельгия), (профессор Вим Дехаен);
- Джордж Август университеті, Геттинген қ. (Германия), (профессор Х. Лаач);
- Кумамото университеті (Жапония), (профессор М. Гото);
- Сантьяго-де Компостелла университеті, (Испания), (профессор Рикардо Ригуера);
- Анадолу Университеті, Ескишехир қ., (Түркия), (доктор Темель Озек және доктор Гульмира Озек);
- РҒА СБ Н.Н. Ворожцов атындағы Новосібір органикалық химия институты, Новосібір қ., РФ;
- РҒА ҚШБ Тынықмұқиттық биоорганикалық химия институты, Владивосток қ., РФ (академик Горовой П.Г.);
- Миссисипи университеті (АҚШ) (профессор З. Росс);
- Тукуман университеті (Аргентина) (профессор Санпиетро Д.);
- Франк университеті (Бразилия) (профессор Мартинс С.Х.Г.);
- Гифу фармацевтикалық университеті (Жапония) (профессор Ояма М., PhD Абе Н.).
Республика көлеміндегі университеттер мен ғылыми орталықтармен байланыстар:
- Назарбаев Университеті (Астана қ.);
- «Болашақ» Қарағанды университеті, (Қарағанды қ.);
- Астана медицина университеті (Астана қ.);
- аль-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті (Алматы қ.);
- С. Аманжолов атындағы Шығыс Қазақстан мемлекеттік университеті (Өскемен қ.);
- Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университеті (Қарағанды қ.);
- Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау мемлекеттік университеті (Көкшетау қ.);
- ҚР БҒМ А.Б. Бектұров атындағы химия ғылымдарының институты (Алматы қ.);
- ҚР БҒМ Ұлттық биотехнология орталығы (Астана қ.).
ҒЗИ барлық қажетті аспаптармен, материалдармен жабдықталған, институт базасында қазіргі заманғы жабдықтар бар (спектрофотометрлер, “Clarus” хромато-масс-спектрометрі, лиофилизатор, молекулалық дистиллятор, ректификациялық қондырғы, роторлы буландырғыштар, эфир майларын бөліп алуға арналған қондырғылар, вакуумдық концентратор және т.б.), аспаптардың кейбірі Қазақстан бойынша тек осы зертханада бар.
Қазіргі уақытта институтта әртүрлі биологиялық белсенді заттардың антиоксиданттық, антирадикалдық және цитоуыттылық белсенділіктерін зерттеу мүмкіндігі бар. Сонымен қатар безгекке, лейшманиозға, микробтарға қарсы және фунгицидтік белсенділіктерді зерттеу бойынша ғылыми байланыстар орнатылған.
Институтта дәрілік және эфирмайлы өсімдіктерді жинауға және тасымалдауға қажетті экспедициялық жабдықтар бар. Институт ұжымы дәрілік және зерттеуге қажетті өсімдіктерді жинау мақсатында жыл сайын Қазақстанның әртүрлі өңірлеріне экспедицияға шығып отырады.
Қолданбалы химия институты қызығушылық танытқан барлық тұлғаларды ғылыми және оқу-әдістемелік серіктестікке шақырады.
4 Химия лабораториясындағы техника қауіпсіздік ережелері
4.1 Органикалық еріткіштермен жұмыс кезіндегі қауіп көздері

Органикалық еріткіштер зертханадағы өрт қауіпті заттар ішінде ерекше орын алады. Олар оңай тұтынады тез жанады және қиын сөндіріледі. Жаңғыш сұйықтар жану кезінде жылуды ағашқа қарағанда 10 есе қарқынды бөледі. Көптеген органикалық еріткештердің буы тіпті бөлме температурасында ауамен өрт және жарылыс қауіпті қоспа түзеді. Органикалық еріткештерді қолдану және сақтау қауіптілігі олардың мөлшері, жаңғыштығы, сақтау температурасы, қондырғының герметикалық, от алу көздерінің қатысы сияқты және т.б. факторларға байланысты болады.
Кейбір органикалық еріткіштер сақтау кезінде ауадағы оттекті сіңіріп пероксид түзу қабілетіне ие. Органикалық пероксидтер соққы, үйкеліс, жылу, жалын, ластанушылар әсерінен, ал кейде білінбейтін себептерсіз-ақ ыдырап кететін тұрақсыз қосылыстар болып келеді. Құрамында пероксиді бар еріткіштердің қауіптілігі сол олар белгілі бір жағдайда өте қарқынды және тіпті қопарылыс бере ыдырайды.
Бұл қауіп құрамында пероксиді бар сұйықтықты айдау және буландыру кезіндегі аса жоғары болады. Пероксидтердің ұшқыштығы бастапқы еріткіштерге қарағанда төменірек, сондықтан айдау кезінде оның айдау ыдысындағы концентрациясы үнемі жоғарылап отырады. Осыдан еріткішті құрғағанша айдау кезінде жарылыс болуы мұмкін .
4.2 Жаңғыш сұйықтармен жұмыс
Жаңғыш сұйықтармен жұмыс жүргізгенде басты 3 алғышартты ұстанған жөн:
1. Жаңғыш сұйықтар буларының атмосфераға таралуын жол бермеу өрт, жарылысқа қауіпті қоспалар түзілуінің алдын алу.
2. Өрт, жарылысқа қауіпті бу концентрациясының кездейсоқ түзілуі кезінде жану мүмкіндігінің алдын алу от алу көздерінің пайда болуын жою.
3. Апат болған жағдайда оның салдары мейлінще аз болуы үшін алдын ала барлық мүмкін шараларды жүргізу .
4.3 Жаңғыш сұйықтарды сақтау және олардың төгілулері
Жаңғыш сұйықтар буы сақталуы режимі температурасы бұзылғанда немесе герметикалық емес ыдыста сақталу кезінде атмосфераға түсуі мүмкін . Ыдыс ішіндегі ауа кеңістігіндегі жаңғыш сұйықтар бу концентрациясы 1 разрядты сұйықтық үшін әрқашан жанудың шекті жоғары концентрациясынан жоғары және соған жақын болады. Тығын тығыз болмағанда бу ыдыстың ауа маңында араласып, сол ыдыс маңында жарылысқа қауіпті концентрациялы қоспа түзіледі. Сондықтан да жаңғыш сұйықтар қорларын желдетілмейтін бөлмелерде сақтауға болмайды.
5 Химиялық лабораториядағы химиялық ыдыстар, құрылғылар және қондырғылар
Химиялық лаборатория, химиялық зертхана - химиялық тәжірибелер мен зерттеулер жүргізуге арналған, арнайы жабдықталған бөлме. Химиялық лаборатория қолдану мақсатына қарай оқу, ғылыми-зерттеу, зауыттық, бақылау лабораториялары болып бөлінеді.
Оқу лабораторияларында оқушылар теоритикалық білімдерін толықтырып, химиялық жабдықтар мен қондырғыларда жұмыс істеуге үйренеді.
Ғылыми-зерттеу лабораторияларында ғылыми мәселелерді шешу мақсатында әр түрлі тәжірибелер жүргізіледі. Зауыт лабораторияларында өндіріске қажетті шикізаттар мен одан шығатын өнімдердің сапасы қадағаланады.
Бақылау лабораторияларында қондырғылар, технологиялық сұлбалардың жұмыс істеуі, тиімділігі, т.б. тексеріледі.
Химиялық лаборатория жұмыстарды жүргізу әдістеріне қарай аналитикалық, анорганикалық, физикалық, коллоидты химиялық, электрхимиялық, т.б. болып бөлінеді.
Химиялық лаборатория мүмкіндігінше кең, терезелері үлкен, жарық болуы және жарық жұмыс істеушінің сол немесе алдыңғы жағынан түсіп тұруы керек.
Онда өрт сөндіргіш құралдар мен алғашқы дәрігерлік көмек көрсету жабдықтары болуы шарт. Лабораториялардағы приборлар мен ерітінділер бүлінбес үшін ол атмосферасы газ, шаң-тозаңдармен ластайтын өнеркәсіп орындарынан алшақ салынады. Химиялық лаборатория столының беті линолеум, пластик немесе асбовинилді плиталармен қапталады. Столдарының шкафтары мен тартпаларында лабораториялық жұмысқа қажет химиялық ыдыстар,приборлар, реактивтер сақталады. Жиі пайдаланылатын реактивтер сөрелерге қойылады. Столдың ұзындығы 1,5 - 3 м, жанында биік орындық, тәжірибелер қорытындыларын жазатын жазу орны болады.
Химиялық лаборатория ауасын таза ұстау үшін желдеткіш, тез ұшатын, агрессивті (сұйық бром, концентрациялы азот, күкірт қышқылдары) тез тұтанатын (күкіртті көміртек, эфир, бензол, т.б.) заттармен жұмыс істеуге арналған тартпалы шкафы болады.
Химиялық тәжірибелерде көбінесе дистилденген су қолданылады, сондықтан химиялық лабораторияда суды дистилдейтін қондырғылар орналастырылады.
Аналитикалық таразы, оптикалық нәзік приборлар химиялық лабораторияның қасындағы жеке бөлмелерде сақталады.

Аналитикалық таразы
Микроскоп (грек. mіkros – ұсақ және skopeo – көремін) – жай көзге көрінбейтін нысандардың (немесе олардың құрылымдық бөліктерінің) бірнеше есе үлкейтілген кескінін алатын оптикалық прибор. Микроскоп бактериялар, органикалық клеткалар, майда HYPERLINK "http://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=Майда_кристал&action=edit&redlink=1"кристалдар, қорытпалардың құрылымы, т.б. өлшемдері көздің көру мүмкіндігінен аз (ажыратқыш шамасы 0,1 мм-ге тең) нысандарды зерттеуге арналған. Микронысандардың пішінін, өлшемін, құрылымын, т.б. сипаттамаларын анықтауға,элементтерінің ара қашықтығы 0,2 мкм-ге дейінгі құрылымдарды ажыратып көруге мүмкіндік береді. Линзаның немесе екілинзадан тұратын жүйенің заттардың үлкейтілген кескінін беретін қасиеттері 16 ғасырдың өзінде белгілі болған.


Микроскоп
Микроскопты алғаш рет ғылыми - зерттеу жұмыстарына қолдану ісі жануарлар тіні мен өсімдік ұлпаларының клеткалық құрылысын анықтаған (1665) ағылшын ғалымы Р.Гук және Микроскоптың жәрдемімен микроорганизмдерді ашқан (1673-77) голланд ғалымы А.Левенгук есімдерімен байланысты. 1872-73 жылы неміс ғалымы Э.Аббе жасаған. Микроскопта өздігінен сәуле шығармайтын нысандар кескінінің түзілу теориясы әр түрлі микроскопты зерттеу әдістерінің дамуына зор ықпал етті.
6 Техникалық спирттен таза спирт алу әдісі
Спирттер (ағыл. spіrіt) – құрамында бір не бірнеше гидроксил топтары – (–ОН) болатын көмірсутек туындылары. Гидроксил тобының санына қарай бір, екі, үш, төрт және көп атомды спирттер радикалдар құрылысына қарай қаныққан, қанықпаған, циклді, ароматты және гетероциклді болады.
Спирттер, алкогольдер – құрамында бір немесе бірнеше OH тобы болатын көмірсутек туындылары. ОН тобының санына қарай бір (алкогольдер), екі (гликолдар), үш (глицерин), төрт (пентаэритрит) және көп атомды спирттер, ал көмірсутек радикалының құрылысына байланысты қаныққан (этил C2H5–OH), қанықпаған (аллил СН2=СНСН2ОН), циклді (циклогексанол), ароматты (бензил спирті), гетероциклді (фурил) болып бөлінеді. Спирттерді атағанда сәйкес көмірсутек радикалы бойынша (мысалы, метил спирті, этил спирті, т.б.) және Женева номенклатурасы бойынша көмірсутек атына “ол” жұрнағын жалғайды (мысалы, этанол, бутанол, диол, триол, т.б.). Кейде ОН тобының орнын көрсетіп атайды (мысалы, пропанол-2, пропандиол-1, 3), бұдан басқа спирттердің тарихи қалыптасқан атаулары да қолданылады (мысалы, этил спиртін – шарап спирті, метил спиртін – ағаш спирті деп атайды). Бір атомды алифатты спирттер улы, мысалы, метанол – жүйке және тамырға қоздырғыш әсер етеді, этанол – сұйық есірткі, ұзақ әсер еткенде жүйке, ас қорыту, қан тамыр, бауыр, т.б. ауруларын тудырады. Өнеркәсіпте спирттерді олефиндерді гидраттау, альдегид, кетондарды тотықсыздандыру, т.б. әдістермен өндіреді. Этанолды бидай, күріш, картоп, т.б. өсімдік шикізаттарын зимаза ферментінің қатысуымен ашыту немесе гидролиздеу арқылы алады. Спирттер – органикалық қосылыстардың ішіндегі ең маңызды тобы, олар еріткіштер ретінде қолданылады, бояулар, жасанды талшықтар, пластмассалар, хош иісті заттар, дәрілер, жуғыш заттар, т.б. өндіру үшін жартылай өнімдер болып табылады.
Қалыпты температурада С10-ға дейінгі спирттер сұйық заттар, С11-ден бастап қатты заттар. Алғашқы үшеуі сумен кез келген мөлшерде араласады, молекулалық массасының артуына қарай сұйық спирттердің суда ерігіштігі төмендейді. Сұйық спирттердің өздеріне тән иісі болады. Спирттердің қайнау және балқу температурасы молекулалық массасының артуына байланысты өседі және сәйкес көмірсутектердің қайнау температурасынан жоғары болады. Себебі спирттерде молекулааралық сутектік байланыс түзіледі. Спирт молекуласында электртерістігі жоғары оттек атомы сутектің электрондарын өзіне тартып, оларда ішінара теріс және оң зарядтар пайда болады.
Спирттердің химиялық қасиеттерін анықтайтын гидроксил тобы және ол байланысқан радикалдардың құрылысы. Гидроксил тобы қатысында өтетін реакциялар О—Н немесе С—ОН байланыстарын үзу арқылы жүреді. Спирттер (алканолдар) полюсті косылыстар, көміртек пен оттек және оттек пен сутек атомдарының арасында екі полюсті байланысы болады. Оттектің жұп электрондары спирттерге электрондонорлық қасиет береді.

Роторлы буландырғышта спиртті айдау
Техникалық спирттен таза спирт алу үшін біз роторлы буландырғыш құралын қолданамыз. Техникалық спиртті тазартуымыздың себебі: техникалық спиртте қоспасы бар заттар өте көп болуына байланысты.
7 Өсімдіктерден эфир майларын алу. Клевенджер аппаратының жұмыс істеу принцпі
Эфир майлары - ұшқыш органикалық қосылыстардың құраушысы көп қоспасы; тамақ өнімдерінің хош иісін құрайды. Оның құрамында көмірсутектер, әсіресе терпендер, спирттер, фенолдар, альдегидтер, қышқылдар, күрделі эфирлер, сондай-ақ кейбір гетероциклді қосылыстар болады. Эфир майлары көптеген өсімдіктерде кездеседі және олардың бәрінде де эфир майларына тән ерекше иісі болады. Эфир майлары спирт, эфир, бензолда ериді, суда нашар, көбі іс жүзінде ерімейді. Эфир майлары өсімдіктердің 150-200-ге жуық түрлерінен алынады. 1500-ден астам эфир майлары зерттелген. Олардан 500-ден аса қосылыстар бөлініп алынды, жеке эфир майлары құрамында 5-20 түрлі қосылыстар болады. Эфир майлары өсімдіктердің жапырағы, сабағы, гүлі, тамыры, т.б. органдарында бос күйінде немесе гликозидтер түрінде болады. Олар өсімдіктерден су буымен айдау, төмен температурада қайнайтын еріткіштермен шаймалау және қысу, т.б. әдістер арқылы алынады. Эфир майлары қалыпты температурада мөлдір, оңай қозғалатын немесе тұтқыр, түссіз немесе сары, жасыл, қоңыр сұйықтық. Ауада жарық әсерінен тез тотығады, шайырланады және өзінің иісін өзгертеді.
Эфир майлары негізінен парфюмерия, косметика және тамақ өнеркәсібінде, медицинада қолданылады. Кейбір эфир майлары химия өнеркәсібінде органикалық синтезде, мысалы, пинен-камфора синтездеуде, скипидар - сыр, бояу өндірістерінде, т.б. еріткіш ретінде қолданылады.
Көптеген тамақ өнімдері үшін олардың мөлшері пайыз бөлігімен анықталады. Тамақ өнімдерінің хош иісі маңызды сапа көрсеткіші болып табылады. Жағымды хош иіс тәбетті ашады және тағамның сіңімділігін жоғарылатады. Хош иісті заттардың жеңіл булануын кейбір тамақ өнімдерін аспаздық өндегенде және сақтағанда ескеру қажет (татымдықтар, шай, кофе). Тамақ бұзылғанда жағымсыз иістер пайда болады, ол күкіртсутек, аммиак, индол, скатол және т.б. заттардың түзілуіне негізделген.
Клевенджер аппаратын қолдану арқылы біз өсімдіктен эфир майын аламыз. Ең бірінші қолданбастан бұрын алдын-ала Клевенджер аппаратын тазалаймыз. Оны қайнату арқылы тазалаймыз. Дистилденген су құйып 30 мин қайнатамыз сосын аппаратты суытамыз.

Клевенджер аппаратын тазалап жуу
Hyssopus ambiguus (хр. Маңырақ, 21.07.2013 ж.) өсімдігінің кептірілген керекті шөп мөлшерін тазалап, үгітіп аламыз.

Ең бірінші 2 л таза колбаны алып, оның салмағын өлшеп аламыз. Сонан соң кептірілген, тазаланған және үгітілген Hyssopus ambiguus өсімдігін салып колбамен өлшеп, салмағын анықтаймыз.

Өлшеніп алынған колбадағы шөп үстіне 1 л дистелденген су құйып, 2 сағаттай баяу отта қайнатамыз.

Бірнеше уақыттан сон эфир майының қабылдағышта бөлінгенін байқаймыз. Бөлінген эфир майын жинап алып, натрий сульфатымен сусыздандырамыз. Содан алынған эфир майын аналитакалық таразыда өлшейміз, одан кейін алынған салмағын, мәнін, күнін міндетті түрде енгіземіз.


8 Радикалға қарсы белсенділікті зерттеу
Клевенджер аппараты көмегімен бөлініп алынған Hyssopus ambiguus (хр. Маңырақ, 21.07.2013 ж.) Hamb-11 өсімдігінің эфир майын радикалға қарсы белсенділікке зерттедік.
Материалдар мен әдістер:
2,2-дифенил-1-пикрилгидразилрадикалмен ингибирлеу реакциясын жүргізгенде, 0,1 мл зерттелуші заттар 0,1; 0,25; 0,5; 0,75 және 1,0 мг/мл концентрациялы спиртті ерітінділеріне 3 мл 6*10-5 М DPPH ерітіндісін қостық. Бұл реакцияны қараңғыда жүргізу керек, сондықтан центрифугалық сынауықтар қара полиэтиленмен оралған штативке орналастырылды. Ерітінділерді жақсылап араластырған соң, қараңғы жерге қойылды. Сонан соң 520 нм толқын ұзындығында әрбір үлгінің оптикалық тығыздығы өлшенді. Радикалға қарсы белсенділік (РҚБ) шамаларының мәні төмендегі формуламен есептеледі:
РҚБ (%) = A0 – At / A0 *100,
мұнда A0 – бақылау үлгісінің оптикалық тығыздығы; At – жұмыс
ерітіндісінің оптикалық тығыздығы.
Зерттелуші ерітінділердің концентрацияға байланысты оптикалық тығыздығын Cary 60 UV-Vis құралында 520 нм толқын ұзындығында өлшедік, зерттелуші үлгі ерітінділерінің радикалға қарсы белсенділігін бутилгидроксианизолдың (ВНА) радикалға қарсы белсенділігімен салыстырдық (кесте-1).
Кесте 1. Ерітінділердің оптикалық тығыздығының концентрацияға байланысты өзгеруі.
№ Үлгілер Оптикалық тығыздықтың концентрацияға байланысты шамасы
(мг/мл)
0,1 0,25 0,5 0,75
1 Бутилгидроксианизол (ВНА) 0,1362 0,1333 0,1257 0,1202
2 Hamb-11 0,6927 0,6771 0,6663 0,6535

Зертелуші үлгілердің радикалға қарсы жоғарыда келтірілген РҚБ формуласы бойынша есептелген мәндері 2-кестеде келтірілген.
Кесте 2. Әр түрлі концентрациялы ерітінділердің радикалға қарсы белсенділігі (%)
№ Зерттелуші заттар Үлгілердің концентрациясы (мг/мл)
0,1 0,25 0,5 0,75
1 Бутилгидроксианизол (ВНА) 80,82 81,23 80,30 83,08
2 Hamb-11 3,80 5,97 7,47 9,24
Радикалға қарсы белсенділік


Сурет 1. Заттардың концентрациясы өзгеруімен байланысты радикалға қарсы белсенділік динамикасы.
1,2 кестелердегі берілген мәндерді сараптау негізінде байқалғаны Hamb-11 затының барлық концентрацияларының бутилгидроксианизолдың радикалға қарсы белсенділігімен салыстырғанда төмен екені.
9 Clarus-SQ 8 маркалы масс-спектрометрлі газдық хроматографымен (GC/MS) жұмыс жасау
Жуырда Қолданбалы химия институтының зертханасы тағы бір Clarus-SQ 8 маркалы масс-спектрометрлі газдық хроматографымен (GC/MS) заманауи жабдықпен толыққан екен. Біз осы құрылғыда жұмыс жасауды үйрендік.

Масс-спектрометрлі газдық хроматограф Clarus-SQ 8 (GC/MS)
Жабдық келесідей мәселелерді шешуге арналған:
· Қоршаған орта нысандарының, дәрілік препараттардың, тағам өнімдерінің, өсімдік шикізаттарының анализі;
· Құрамы белгісіз органикалық текті заттар компоненттерінің идентификациясы;
· Ауыз және ағын сулардағы, топырақтағы, су асты шөгінділеріндегі мұнай өнімдерін, фенолдарды, полициклді ароматты қосылыстарды және басқа да көмірсутектерді 0,01-10,0 ШРК (шекті рауалды концентрация) деңгейінде анықтау.
Кешен органикалық химияда қосылыстар мен заттардың құрылымдық және химиялық талдауын жүргізуде, медицинада, сот-медициналық сараптамада, криминалистикада, токсикологияда, әртүрлі тағамдық, парфюмерлік, фармацевтикалық, өндірістік және ауылшаруашылық өнімдерін өндіруде және бақылауда, наркотикалық заттарды анықтау және экологиялық бақылау жүргізуде, сонымен қатар оқу, ғылыми-зерттеу мекемелерінде және санитарлық эпидемиялық қадағалау орталықтарында пайдаланылады.
Жабдықты «Азиалаб» компаниясы ұсынды, компания қызметкері Репп Александр және Мәскеулік «SchelTec» компаниясының қызметкері Сипкин Денис оның іске қосу-реттеу жұмыстарын жүргізіп, Қолданбалы химия институтының қызметкерлеріне және химия мамандығының студенттері мен магистранттарына жабдықпен жұмыс жүргізу бойынша тренинг өткізген. Жабдыққа қосымша NIST масс-спектрлері қоры орнатылды, оның көмегімен 300 мыңнан аса заттарды тануға мүмкіндік бар.

Институт бірнеше жылдар бойы Қазақстан мен Қиыр Шығыс өсімдіктерінің фитохимиялық құрамын зерттеу бойынша жұмыстар жүргізіп келеді. Масс-спектрометрлі газдық хроматографтың іске қосылуымен институт алдағы уақытта өсімдік текті шикізаттың ұшқыш компонеттерін өз базасы негізінде анықтау мүмкіндігіне ие болды. Сонымен қатар химия мамандығы бойынша тәлім алатын магистранттар мен жоғары курс студенттерінің қазіргі заманғы жабдықта жұмыс істеу тәжірибесін игеру бойынша ерекше мүмкіндікке ие болғандығын айта кетуге болады. Жабдық әртүрлі салалардағы (химия, медицина, өндіріс, экология, сараптама) кең ауқымды мәселелерді шешуге арналған.
Біз DAHLIA Divin GIVENCHY француз иіс суының компоненттік құрамын Масс-спектрометрлі газдық хроматограф Clarus-SQ 8 (GC/MS) құралында анықтадық, нәтижесі келесі 3-кесте көрсетілген.
Кесте 3. DAHLIA Divin GIVENCHY француз иіс суының компоненттік құрамы
Pk RT Compound Name Area % Norm %
1 16,63 Limonene 1,881 21,98
2 18,8 ç-Terpinene 0,399 4,66
3 19,78 7-Octen-2-ol, 2,6-dimethyl- 1,475 17,24
4 21,43 Phenylethyl Alcohol 0,567 6,63
5 22 Linalool 5,739 67,06
6 25,72 Acetic acid, phenylmethyl ester 1,356 15,85
7 28,8 1,6-Nonadien-3-ol, 3,7-dimethyl- 1,539 17,98
8 29,9 1,6-Nonadien-3-ol, 3,7-dimethyl- 2,696 31,5
9 32,7 6-Octen-1-ol, 3,7-dimethyl-, (R)- 1,004 11,74
10 35,29 Linalyl acetate 5,717 66,8
11 36,1 Octanal, 7-hydroxy-3,7-dimethyl- 1,064 12,43
12 41,02 Octanal, 7-methoxy-3,7-dimethyl- 0,379 4,43
13 41,21 Octanal, 7-methoxy-3,7-dimethyl- 0,445 5,2
14 43,48 Benzaldehyde, 3-hydroxy-4-methoxy- 0,464 5,42
15 45,44 Coumarin 0,362 4,23
16 52,61 à Isomethyl ionone 0,876 10,23
17 53,13 4H-Inden-4-one, 1,2,3,5,6,7-hexahydro-1,1,2,3,3-pentamethyl- 0,364 4,26
18 53,49 Benzene, 4-hexenyl- 0,359 4,19
19 54,72 2-Phenoxyethyl isobutyrate 0,328 3,84
20 56,69 1,3-Benzodioxole-5-propanal, à-methyl- 2,972 34,73
21 58,76 2-Buten-1-ol, 2-ethyl-4-(2,2,3-trimethyl-3-cyclopenten-1-yl)- 1,707 19,94
22 64,83 Cyclopentaneacetic acid, 3-oxo-2-pentyl-, methyl ester 8,557 100
23 66,12 cis-3-Hexenyl salicylate 0,819 9,57
24 66,58 Cyclopentaneacetic acid, 3-oxo-2-pentyl-, methyl ester 3,806 44,47
25 67,99 1H-Indene, 2,3,3a,4,7,7a-hexahydro-2,2,4,4,7,7-hexamethyl-, trans- 1,73 20,21
26 71,46 Octanal, 2-(phenylmethylene)- 4,056 47,39
27 71,69 Naphtho[2,1-b]furan, dodecahydro-3a,6,6,9a-tetramethyl- 0,475 5,56
28 72,93 Ethanone, 1-(2,3,4,7,8,8a-hexahydro-3,6,8,8-tetramethyl-1H-3a,7-methanoazulen-5-yl)- 1,129 13,19
29 74,87 Cyclododecanone, 2-methylene- 0,671 7,84
30 75,82 Oxacycloheptadec-8-en-2-one, (8Z)- 5,964 69,69
31 76,22 Oxacycloheptadec-8-en-2-one, (8Z)- 4,134 48,31
32 76,64 Oxacycloheptadec-8-en-2-one, (8Z)- 3,537 41,33
33 77,24 5-Cyclohexadecen-1-one 0,65 7,6
34 77,88 5-Cyclohexadecen-1-one 0,721 8,43
35 78,4 Benzoic acid, 2-hydroxy-, phenylmethyl ester 2,393 27,97
36 79,8 Ethanone, 1-(2,3,4,7,8,8a-hexahydro-3,6,8,8-tetramethyl-1H-3a,7-methanoazulen-5-yl)- 0,527 6,16
37 82,9 Oxacycloheptadec-8-en-2-one, (8Z)- 0,612 7,15
38 105,8 2-Propenoic acid, 3-(4-methoxyphenyl)-, 2-ethylhexyl ester 2,292 26,78
FOOTER 73,766 Қорытынды
2015 жылдың 25 мамырдан 18 шілде аралығында оқу жоспарымен сәйкес өткізілген өндірістік практиканы біз Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетіне қарасты Қолданбалы химия институты лабораториясында өткіздік.
Өндірістік практика біздің көзімізді ашты десек те болады. Себебі біз мұнда көптеген жұмыстарды қолымызбен жасап көріп, теориялық білімімізді көрсетіп, практика жүзінде білмегенімізді үйрендік.
Практаканың бірінші күні бізде экскурсиямен басталған болатын. Онда біз Қолданбалы химия институты ұжымымен танысып, олардың жасаған жобаларын, химия лабораториясындағы ыдыстармен, құралдар мен жабдықтармен таныстық. Бұл күні тәлімгерлер жетекшілерімен эфир майы арқылы сабын алу жұмысын жасаған болатын, біз соны тамашалаған болатынбыз.
Ал практиканың келесі күні техника қауіпсіздік ережесімен таныстық, лабораториядағы қауіпсіздік ережелері бойынша сынақ тапсырдық. Клевенджер аппаратының жұмыс істеу принцпін көріп, өсімдіктерді тазалау, ұсақтау процесіне кірісіп кеттік. Кейінгі күндері Клевенджер аппаратымен жұмыс істей бастадық, эфир майын бөліп алдық.
Біздің мақсатымыз жаңа заттармен танысып солармен жұмыс істеу болатын. Бұл өсімдіктер Қазақстанның әр түрлі аймағынан жиналып алынған екен. Сонымен қатар, техникалық спирттен таза спиртті айдау арқылы алдық. Сонымен қоса, біз химия лабораториясының қоймасына кіріп сол жердегі ыдыстарды, органикалық сұйықтарды, қышқылдарды кластарына, классификациясына байланысты орындарына орналыстырған болатынбыз.
Ультрадыбысты моншамен, араластырғыш шейкермен, кептіргіш пешпен жұмыс жасауды үйрендік.
Колонналық хроматография, рехроматография әдістерін көрдік.
Өсімдіктердің экстрактілерін әр түрлі органикалық еріткіштермен алумен айналыстық.
Белгісіз заттардың компоненттік құрамын Масс-спектрометрлі газдық хроматограф Clarus-SQ 8 (GC/MS) құралында анықтауды үйрендік.
Бұл өндірістік практика өте қызықты өтті және біздің мамандық тану барысында алатын орны ерекше болды. «Қайда қарасақта көретініміз химия ғажайыптары. Химия бір үлкен қалың орман секілді, бір кірсең ішінен шыға алмайсың»- демекші осы орманға кіргелі бері мен химия ғажайыптарын көрудемін және сол ғажайыптары арқылы жұмыс істеп жаңа жаңалықтар ашамын деген сенімдемін. Бұл менің алға қойған мақсатым және ол мақсатыма мен жетемін.
Өндірістік практиканы өз деңгейінде ұйымдастырған Қолданбалы химия институтының директоры PhD докторы, х.ғ.к., доцент Сүлеймен Ерлан Мэлсұлына, ғылыми жетекші қызметкерлер, химия ғылымдарының кандидаттары Ибатаев Жарқын Әбікеновичке және Искакова Жанар Бақтыбаевнаға алғысымыз шексіз.


Приложенные файлы

  • docx 17867509
    Размер файла: 4 MB Загрузок: 0

Добавить комментарий