Dumka_1

Прадмет і задачы курса “Гісторыя прававой і палітычнай думкі”. Перыядызацыя прававой і палітычнай думкі Беларусі.
Гісторыя палітычнай і прававой думкі Беларусі адна з палітыка-прававых дысцыплін. Гэта адносна новая дысцыпліна. Раней фрагментарныя сведчанні з гісторыі палітычнай і прававой думкі Беларусі  курсах «Гісторыя палітычных і прававых вучэння», «Гісторыя дзяржавы і права Беларусі», «Гісторыя Беларусі», і інш.
Палітычныя працэсы 1990-х гадо, якія адбываліся  нашай краіне, садзейнічалі значнай актывізацыі даследавання айчыннай гісторыі
Прадметам гісторыі палітычнай і нрававой думкі Беларусі з'яляюцца знікненне і развіццё тэарэтычных палажэння аб дзяржаве, праве, заканадастве і палітыцы, выказаных нацыяналь-нымі мысліцелямі, грамадскімі, дзяржанымі і рэлігійнымі дзе-ячамі, паэтамі, пісьменнікамі, навукоцамі, публіцыстамі  той ці іншай форме. Палітычная і прававая думка знікае раней афармлення сістэмы навуковых веда і  большасці выпадка з'яляецца зародкам прававога ці палітычнага вучэння. Разам з тым яна існуе побач з адпаведнымі вучэннямі  мастацкай літаратуры, публіцыстыцы, у гутарках, прамовах і г.д. Узнікаючы адначасова з Дзяржавай і правам, прававая і палітычная думка адлюстровае складаныя сацыяльныя, палітычныя, нацыянальныя, рэлігійныя працэсы, што адбываюцца  дзяржаве  той ці іншы перыяд. Яна развіваецца на аснове заемапранікнення ні супрацьпасталення погляда розных сацыяльных груп і палітычных партый. Вывучэнне палітычнай і прававой думкі Беларусі мае не толькі навукова-пазнавальнае, але і вялікае выхавачае значэнне.
У аснову перыядызацыі палітычнай і прававой думкі Беларусі пакладзены асноныя этапы сацыяльна-эканамічнага і палітычна-га развіцця грамадства.
Першы перыяд ахоплівае палітычную і прававую думку Беларусі  часы распасюджвання хрысціянства(Xперш палова XII стст.). У гэты перыяд адбываюцца істотныя змены  жыцці нашых продка, звязаныя з утварэннем першых дзяржа-княства і распасюдж хрысц. Яны вядуць да змены светаяленчых арыенціра старажытнага насельніцтва Беларусі.
Другі перыяд уключае грамадска-палітычную і прававую думку Беларусі ва мовах станалення беларускага этнасу і мацавання дзяржанасці (другая палова XII XV стст.). Гэта этап фарміравання магутнай беларуска-літоскай дзяржавы, складвання беларускай народнасці, пачатку афармлення прававой сістэмы Вялікага княства Літоскага.
Трэці перыяд звязаны з развіццём палітычнай і прававой думкі  эпоху Адраджэння і Рэфармацыі (XVI пачатак XVII стст.).
У гэты час узмацняюцца палітычная цэнтралізацыя і дзяр-жана-прававая стабілізацыя беларуска-літоскага грамадства, развіваецца кнігад-рукаванне, адбываецца станаленне беларускай мовы, нацыяналь-ных літаратуры і мастацтва. філасофскай, прававой і грамадска-палітычнай думкі, адпаведнай рэнесанса-ва-гуманістычнаму тыпу культуры. Францыск Скарына, Мікола Гусоскі, Сымон Будны, Ле Сапега і інш.
Чацвёртпы перыяд характарызуе палітычную і прававую думку Беларусі эпохі Контррэфармацыі і феадальна-каталіцкай рэакцыі (пачатак XVII сярэдзіна XVIII стст.).
Гэта час засілля царкона-клерыкальнай ідэалогіі, але, тым не менш, у поглядах беларускіх мысліцеля з'яляюцца і мацнеюць ідэі вальнадумства, атэізму і матэрыялізму. Пашыраецца крытыка феадальна-прыгонніцкай сістэмы, дзяржанага і судовага ладу, сістэмы феадальнага права.
Пяты перыяд звязваецца з развіццём палітычнай і прававой думкі Беларусі эпохі Асветніцтва (другая палова XVIII ст.).
Справа  тым, што асветніцкая ідэалогія, якая панавала  Еропе з другой паловы XVIII ст., пачала актына пашыраць свой уплы і на Беларусь. У час падзела Рэчы Паспалітай прыхільнікі асветніцкай ідэалогіі сталі змагарамі за захаванне незалежнасці дзяржавы, рэфармаванне палітычнага і сацыяльнага ладу.
Шосты перыяд развіцця палітычнай і прававой думкі Беларусі ключае XIX ст. Пасля падзела Рэчы Паспалітай беларускія землі апынуліся  складзе Расійскай імперыі. Ліберальны напрамак бы прадсталены выкладчыкамі Віленскага універсітэта: братамі Я. і А. Снядзецкімі, М. Баб-роскім, I. Даніловічам, студэнцкімі таварыствамі філамата і філарэта, а таксама такімі беларускімі пісьменнікамі-раманты-камі, як Я. Чачот, Я. Баршчэскі... К. Каліноскі, Ф. Багушэвіч і інш.
Сёмы перыяд уключае палітычную і прававую думку беларус-кага адраджэння канца XIX пачатку XX стст.
3 канца XIX ст. у асяроддзі студэнцкай моладзі з'яляецца палітычная групока «Гоман», якая раепрацовае праграму бараць-бы за нацыянальна-дзяржанае самавызначэнне Беларусі.
Восьмы перыяд ахоплівае палітычную і прававую думку савсц-кай Беларусі (1919-1991 гг.). Гэты перыяд можна падзяліць на два этапы. Першы з іх адносіцца да 1919-1929 гг. 3 1929 г. пачынае змацняцца таталітарны рэжым, выціскаецца інпіадумства, зацвярджаецца вернасць толькі адзінай марксісцка-ленінска-сталінскай ідэалогіі
Да дзевятага перыяду адносіцца развіццё палітычнай і права-вой думкі Беларусі  90-я гады XX пачатку XXI стст. Абвяшчэн-не 27 ліпеня 1990 г. незалежнасці рэспублікі, буданіцтва самас-тойнай беларускай дзяржавы выклікала новы здым у развіцці палітычнай і прававой думкі. Сярод шматлікіх прадстаніко сучаснай палітычнай і права-вой думкі можна назваць такіх навукоца, як У. Оргіш, А. Майсе-ня, В. Фамін, М. Касцюк, А. Вішпескі, У. Кучынскі, В. Ціхіня, У. Вітушка.

Грамадская думка дахрысціянскай пары.
Сістэма мыслення і фарміравання духоных каштонасцей нашых продка абумолівалася тагачаснымі эканамічнымі, сац-палітыч і маральна-псіхалагіч мовамі.
Няма сумнення, што  аснове светаспрымання нашых продка знаходзіліся рэлігійныя вераванні. Рэлігія сходніх славян была язычніцкая, шматбожная. Яны абагалялі з'явы і рэчы нава-кольнага свету сонца, месяц, рэкі, і г.д. Для славянскага язычніцтва бы характэрны і татэмізм. Кожны род выводзі сваю гісторыю ад нейкага звера ці птушкі.
Грамадскія яленні насельніцтва Беларусі Х-ХІІ стст. адлюстроваліся  фальклоры. У іх выражалася імкненне людзей да свабоды, любо да сваёй Радзімы, павага да чалавека і яго працы, сведчанні аб барацьбе народа з крыдзіцелямі роднай зямлі.
Такім чынам, у вуснай народнай творчасці XXIII стст. яшчэ лрысутнічае моцны адбітак язычніцкага светаялення. Усхваляючы героя, надаючы ім высокія маральныя якасці, народ у той жа час ставіць іх над людзьмі, уяляе чаронымі асобамі. Галоная тэма былін і легенд супраціленне захопнікам і рабанікам, ахова род-най зямлі. Прычым цікава тое, што героі ніколі нс падарожнічаюць у пошуках ваенных прыгод з мэтаю захопу чужых зямель, «трымаюць заставы», зберагаюць родныя абшары, вядуць толькі абарончыя баі. Можна зрабіць выснову, што жо  той час была закладзена такая Рыса сходнеславянскай ментальнасці (і асабліва беларускай) як ад-сутнасць агрэсінасці, варожасці да суседзя.

Палітычныя і сацыяльна-духоныя асновы грамадскай думкі  часы фарміравання дзяржа-княства( і распасюджвання хрысціянства.
IXXIII стст. час глыбокіх палітычных, сацыяльных і духоных зруха у жыцці нашых продка. Яны звязаны з паглыбленнем сацыяльнай дыферэнцыяцыі  грамадстве, усталяваннем дзяржа-княства і заменай язычніцкага светапогляду хрысціянскім. Гэтыя працэсы былі цесна злучаны паміж сабою. Язычніцтва цалкам адпавядала эпосе родаплемянных адносін. Паганская рэлігія не магла зацвердзіць элементы класавага прыгнету, першынства адных людзей над другімі. Гістарычным ядром беларускіх зямель на мяжы 1-га і 2-га ты-сячагоддзя былі Полацкае і Тураскае княствы. Увядзенне хрысціянства было пачаткам істотных змен у культурным і налітычным стане грамадства.
Уладзімір праз прыняцце хрысціянства бачы магчымасць выйсці  цывілізаваны свет. Ён ішо на ідэалагічнае збліжэнне з суседзямі  мэтах замацавання міжнароднага прэстыжу дзяржавы, пераймання  Еропы рамёства, навукі, культуры і г.д.На Беларуси існавала партае супраціленне хрышчэнню як на зроні кіруючых кола, так і сярод простага народа.Паміж Полацкам і Кіевам на працягу ХІ-ХП стст. ішла рэлігійна-палітычная барацьба, галонай мэтай якой было адстойванне незалежнасці княства пад сцягам язычніцкай ідэалогіі. Ва мовах шырокага наступлення хрысціянства як з Захаду, так і з Усходу перад Полацкай зямлёй пастала пытанне, як захаваць незалежнасць і  той жа час не застацца  паганскай адзіноце сярод хрысціянскай Еропы. Разумеючы перспектывы новай ідэалогіі, полацкія князі прынялі хрысціянства правасланага зору, але не спяшаліся з пераводам яго  стан афіцыйнай рэлігіі. У той жа час яны не толькі вельмі талерантна ставіліся да паганства, але і карысталіся ім як падставаю для кансалідацыі рознаэтнічных зямель вакол Полацка.
Хрысціянская ідэалогія не выціснула язычніцтва, а як бы нап-ластавалася на яго, вызвашы такую своеасаблівую з'яву, як двухвер'е.
Суіснаванне адначасова язычніцкіх традыцый і двух напрамка хрысціянства(грэка-візантыйскім і заходнім рымска-лацінскім)спрыяла развіццю талерантнасці старажытных жыхаро нашай айчыны.
У аснове старажытнай прававой тэорыі ляжала царконае вучэнне аб тым, што  грамадстве і ва сім свсцс наогул пануе нязменны, раз і назасёды станолены Богам парадак. Таму спробы крытыкі ці змены існуючай прававой сістэмы лічыліся ерассю. Гэта, безумона, абмяжовала праватворчую дзейнасць у краіне. Прававая сістэма, якая мела месца  старажытных княствах, грунтавалася на ідэі понага бяспрая рабо (халопа, чэлядзі нявольнай) і фармальнай ронасці перад законам свабодных людзей, якая праялялася  праве голасу на вечавых сходах, у роных павіннао цях, у тым ліку і вайсковай. Але па меры мацавання феадальных адносін узрасталі правы і перавагі буйных землеладальніка, аб чым яскрава сведчаць прававыя крыніцы.
Такім чынам, старажытнае права Х-ХПІ стст. развівалася пад уплывам як звычая першабытнага грамадства, так і сацыяльна-палітычных і духоных перамен, звязаных з фарміраваннем раннефеадальнай дзяржавы і распасюджаннем хрысціянства.
4. Погляды Е. Полацкай.
Важную ролю  працэсе мацавання пазіцый хрысціянскай ідэ-алогіі  полацкай зямлі адыгрывала Ефрасіння Полацкая (1110-1173), ігумення жаночага манастыра  Полацку, дачка ма-лодшага сына славутага Усяслава Чарадзея. Звесткі аб яе духоным узвышэнні мы знаходзім у «Жыціі святой Ефрасінні Полацкай», якое было створана незабаве пасля яе смерці. «Жыціе» прасягнута пафасам сцвярджэння хрысціянскіх светапог-лядных уялення: неабходнасці духонага дасканалення, падз-віжніцтва, самаадданага служэння вышэйшым маральным ідэалам. Яркім прыкладам дабрачыннасці, рэлігійнага служэння, патры-ятызму выступае  творы сама Ефрасіння. Апавяданне «Жыція» аб яе грамадскай і царконай дзейнасці дае магчымасць рэканстру-яваць яе погляды на адукацыю чалавека, хрысціянскую ідэалогію, айчынную і сусветную гісторыю і г.д.
Ігумення была прыхільніцай ідэі народнай асветы. У адукацыі народа яна бачыла і галоны шлях да звышэння Полацкага княст-ва, і сродак распасюджання хрысціянскай ідэалогіі. Асуджаючы гвалт у справах веры, асветніца імкнулася развіць у народзе хрысціянскія дабрачыннасці праз асвяшчэнне сяго, што магло слу-жыць хрысціянству: школьную справу, культавае буданіцтва, пе-рапісванне святых кніг, іканапіс. Манастырскія школы, якія існавалі пад пратэктаратам Ефрасінні, адрозніваліся ад школ таго часу сваёй праграмаю навучання. Акрамя традыцыйных дысцыплін пісьма, арыфметыкі, чытання, царконых спева, вялікая вага на-давалася гістарычным ведам. Прычым вучні вывучалі гісторыю не толькі Полацкага княства і дынастыі Рагвалодавіча, але і славян-ства і сусветную гісторыю. Усведамленне айчыннай гісторыі як част-кі агульначалавечага гістарычнага працэсу змацняла  сучасніка ігуменні патрыятызм, імкненне да служэння на карысць роднай зямлі.
Сведчанні «Жыція» даюць магчымасць меркаваць таксама аб гуманістычнай сутнасці палітычнага светапогляду Ефрасінні. Яна імкнулася прымірыць «князя со князем», «бояри с боярином», «служанина со служанином», «но всех хотяше имети, яко едину душю»1. Асветніца мела моцнае здзеянне на палітычнае жыццё не толькі Полацкага княства, але і сіх княства полацкай зямлі. Яна плывала на рашэнні веча аб запрашэнні князей, на прызначэнне царконых іерарха, праяляла міратворчыя клопаты па спыненню міжусобных спрэчак Рагвалодавіча. У царконых спевах, створа-ных у яе гонар у XII ст., адзначалася: «Князем-сродникам друг на друга дерзающе падьяти мечь возбранила еси, яко оружие обоюдо-остро словесем божим устрашающем»2.
Дзейнасць Ефрасінні была высока адзначана сучаснікамі. «Жыціе святой Ефрасінні Полацкай» называе асветніцу «...небо-парный орел, покаривши от Запада н до Востока, яко луча солнеч-на, просветивши всю землю полоцкую»3.
Можна адназначна сцвярджаць, што думкі, справы і вобраз падзвіжніцы Ефрасінні Полацкай набылі вышэйшую якасць нацыянальнага сімвала самаадданага служэння высакародным ідэа-лам, вернасці сваёй айчыне.

5.Погляды К. Смаляціча.
Царконы дзеяч, асветнік, мысліцель Клімент Смаляціч на-радзіся  першай палове XII ст. Як і яго сучаснікі, Ефрасіння Полацкая і Кірыла Тураскі, ён бы манахам. А  1147 г. у абход канстанцінопальскага патрыярха на скліканым у Кіеве вялікім князем Ізяславам Мсціславічам епіскапскім саборы бы абраны
мітрапалітам. Прычынаю абрання былі, па-першае, рознабаковая адукацыя і рэдкая эрудыцыя кандыдата. Ён «бы кніжнікам і філо-сафам, якіх у Рускай зямлі не бывала», сведчыць Іпацьескі ле-тапіс аб Кліменту Смаляцічу. Па-другое, Смаленскі паслушнік Клімент набы вядомасць як змагар супраць засілля  рускай пра-васланай царкве грэчаскага духавенства і актыны прыхільнік царконай атакефаліі. Дыктат Візантыі  справе прызначэння кіескага мітрапаліта, на думку Клімента Смаляціча, супярэчы інтарэсам народа, царквы і дзяржавы, з'яляся знявагай для князя і падставаю для мяшальніцтва грэчаскіх імператара  справы Кіескай дзяржавы.
Аб накірунках думак кіескага мітрапаліта Клімента Смаляціча сведчыць адзіны дайшошы да нас яго твор «Пасланне мітра-паліта Клімента Смаляціча прасвітару Фаме, вытлумачанае Афа-насіем-мніхам». У «Пасланні...» ставіцца пытанне аб праве чалаве-ка на тлумачэнне біблейскіх тэкста. Насуперак панавашаму на той час погляду, што Біблію трэба разумець літаральна, Клімент Смаляціч мяркуе аб неабходнасці творчай інтэрпрэтацыі біблей-скіх тэкста у адпаведнасці з сацыяльна-палітычнай сітуацыяй ці асабістымі яленнямі. Прычым пры тлумачэнні свяшчэннага пісання ён спасылаецца не толькі на хрысціянскіх, але і на свецкіх філосафа Платона і Арыстоцеля, бо, на яго думку, антычныя атары былі вестунамі хрысціянскіх ідэй сярод ерапейскіх язычніцкіх народа. Асветнік лічы, што толькі розум павінен кіра-ваць пачуццямі і толькі з яго дапамогаю магчыма прыйсці да правільных высно, чытаючы свяшчэнныя тэксты.
Шмат думак у Клімента Смаляціча аб месцы чалавека  сусве-це, аб прыродзе яго заемаадносін з Богам. Ён лічы, што чалавек валодае найвышэйшым дарам свабоднай воляй. Але дараваная яму свабода чынка гэта адначасова і напамін, што чалавеку, як вянцу тварэння боскага, належыць імкнуцца да маральнага даска-налення. Такім чынам, Клімент Смаляціч яшчэ больш выразна, чым іншыя мысліцелі старажытнасці, тэарэтычна абгрунтава духона-маральную прыроду чалавека. Прысутнасць у поглядах Клімента Смаляціча антрапацэнтрычных ідэй і элемента рацыя-налізму дае магчымасць гаварыць аб ім як аб прадвесніку рэнесан-савай і рэфармацыйыай думкі  старажытнай усходнеславянскай культуры.
Погляды К. Тураскага.
Творчая спадчына Кірылы Тураскага (1130-1182) характары-зуецца глыбокім пранікненнем асветніка і палітычнага дзеяча у та-гачасную сацыяльна-палітычную рэчаіснасць, духонае жыццё гра-мадства як Тураскага княства, так і іншых зямель Кіескай Русі. Як сведчаць старажытныя крыніцы, ён бы «кніжнікам», бліскучым літаратарам, эрудытам, рэлігійна-палітычным дзеячам.
К. Тураскі бачы сацыяльны парадак у грамадстве. Важнейшая праблема, якая распрацовалася атарам і знайшла адлюстраванне  яго творах, гэта заемаадносіны чала-века і Бога. Найбольш выразна названая праблема пастае  «Прытчы пра сляпога і кульгавага» або «Пра чалавечую душу і цела». Сляпая душа і кульгавае цела сімвалізуюць маральна недас-каналае чалавечае грамадства, якое  сілу сваёй грахонасці не можа выкарыстаць для дабра боскае тварэнне.
Кірыла Тураскі востра рэагава на палітычныя падзеі, сведкам якіх бы. У гэтым сэнсе паказальная яго перапіска з Ула-дзіміра-Суздальскім князем Андрэем Багалюбскім. Тураскі епіскап папрака апошняга за спробы палітычнага і царконага расколу старажытнарускага грамадства. Справа  тым, што Бага- любскі імкнуся да стварэння ва Уладзіміры другога палітычнага цэнтра Русі з мэтаю супрацьпаставіць яго Кіеву. Разам з тым, ён спрабава раскалоць правасланую рускую царкву на дзве мітра-поліі Кіескую і Уладзімірскую, паставішы мітрапалітам апош-няй растоскага епіскапа Фёдара.
Такім чынам, Кірыла Тураскі выступае як прыхільнік палітычнага і царконага адзінства Кіескай Русі, асуджае суп-рацьпраныя, вераломныя метады  палітыцы, заклікае служыце-ля царквы памятаць пра сваё высокае прызначэнне і не спакушац-ца на мірскую славу і пашану.
Асобае месца  творчасці Кірылы Тураскага займае ідэйная оарацьба супраць феадальнай раздробленасці, міжусобных война. Ён прапагандава неабходнасць захавання моцы і адзінства дзяр-жавы, прасі у сваіх малітвах Бога паслаць мір яго айчыне, паз-бавіць яе ад «гнюсных ста цяперашняга веку».
Кірылу Тураскага хвалявала і праблема заемаадносін паміж свецкай і царконай уладамі. Ён падтрымліва тэндэнцыю да іх адзінства і, згодна з візантыйскай канцэпцыяй цэзарапапізму, пас-лядона выступа з ідэяй «аднаго спадара»1.
Нельга не адзначыць і таго факта, што глыбокае вывучэнне спадчыны Кірылы Тураскага, аналіз яго погляда на тагачаснае палітычнае жыццё прывялі некаторых даследчыка да версіі аб тым, што менавіта ён з'яляецца атарам неміручага «Слова пра паход Ігаравы».
Як атару «Слова пра паход Ігаравы», так і Кірылу Тураскаму і сучаснікі, і нашчадкі даюць аднолькавую асабістую характарыстыку: бліскучы літаратар, паэтычная натура, эрудыт і кніжнік, перакананы хрысціянін, гісторык і інфармаваны палітык з агульнарускай пазіцыяй, незалежны ад княжацкіх родавых інтарэса, прадстанік інтэлектуальнай эліты, набліжаны да кіруючай вярхушкі .
Творчасць Кірылы Тураскага мела значны плы на фарміра-ванне грамадска-палітычнай думкі XII ст., і невыпадкова сучаснікі  жыціі «Памяць святога нашага бацькі Кірылы епіскапа Тураска-га» называлі яго «Златавустам, які праззя болын за сіх на Русі».
7. Палітычныя і прававыя ідэі старажытных летапіса і “Слова аб палку Ігаравым”.
Палітычная думка Х-ХІІ стст. атрымала адлюстраванне  ста-ражытных летапісах, у першую чаргу  агульнарускім летапісным зводзе «Аповесць мінулых гадо», а таксама  «Слове пра паход Ігаравы» старажытным помніку сходнеславянскай літаратуры. У «Аповесці...» востра пастае пытанне аб адзінстве дзяржавы. Прычым атар прапануе сістэму мер, якія, на яго думку, павінны былі прыпыніць яе распад. Ён указвае, што мірнае суіснаванне кня-зё можа быць дасягнута праз выразнае размяжованне іх уладан-ня. Так у палітычнай думцы знікла ідэя «айчыны». Згодна з ёй, князі, каб пазбегнуць разладу і спрэчак за воласці, павінны сядзець у адышошых ім у спадчыну ад бацько уладаннях і  той жа час прызнаваць і паважаць правы старэйшага, кіескага, князя. Спалучэнне ідэй «айчыны» і «старэйшынства» павінна было, з аднаго боку, стрымліваць княжацкія міжусобіцы, а з другога у пэным сэнсе абмяжоваць і правы кіескага князя.
У «Аповесці мінулых часо» знайшлі адлюстраванне і ідэі абароны прыгнечаных і абяздоленых, («патрабуйце праведнага суда, заступайцеся за пакрыджанага») і несправядлівасці існуючага за-канадаства («дзе закон, там і шмат крыд»). Усё ж цэнтральнай ідэяй знакамітай «Аповесці...» з'яляецца ідэя падпарадковання дзяржанай уладзе сіх слаё насельніцтва («усяка душа ладзе павінуецца»).
Як летапісы, так і «Слова...» даюць магчымасць меркаваць пра рэзка адмонае сталенне грамадскай думкі да княжацкіх міжу-собіц, якія паслаблялі краіну, рабілі яе лёгкай здабычай для вора-га, адрывалі народ ад стваральнай працы. Так, атар «Слова...» звяртаецца да полацкіх і кіескіх князё: «Яраслале і се нукі Усяслалевы! Апусціце жо сцягі свае! Пахавайце мячы свае пашчарбаныя»2.
Праз увесь змест «Слова...» праходзіць ідэя адзінства народа усходняга славянства і неабходнасці моцнай цэнтралізаванай улады Вялікага князя.
Побач з патрыятычнымі заклікамі да адзінства як у летапісах, так і  «Слове пра паход Ігаравы» прысутнічае ідэя наінага супрацьпасталення князя яго адміністрацыі, імкненне заглушыць незадаволенасць сацыяльных нізо, растлумачыць ім, што кня-жацкія цівуны хаваюць ад народа «княжацкую праду», а таксама не даюць магчымасці князю дасканала ведаць пра становішча і патрэбы простых людзей.
8. Агульнадзяржаныя ідэі беларуска-літоскіх летапіса: “Летапісец вялікіх князе літоскіх”, “Беларуска-літоскі летапіс 1446 г.”.
У сувязі з завяршэннем палітычнай цэнтралізацыі і змацнен-нем этнічнай кансалідацыі беларускіх зямель пануючымі  палітычнай думцы становяцца ідэі адзінства і магутнасці краіны, узвышэння яе міжнароднага прэстыжу. Гэтыя ідэі з'явіліся вызна-чальнымі  летапісах XV ст., якія былі напісаны з новых агульна-дзяржаных пазіцый. Галоная тэма «Летапісца Вялікіх князё літоскіх» барацьба за палітычнае аб'яднанне сходнеславянскіх зямель у XIV пачатку XV ст.
Галоная мэта першай часткі «Летапісца...» абгрунтаваць правы Вітата на вялікакняжацкі пасад  Вільні, апрадаць яго паводзіны  міжусобнай вайне з Ягайлам і асудзіць перад гісторыяй апошняга як забойцу Кейстута.
Другая частка «Летапісца Вялікіх князё літоскіх» прысвечана непасрэдна княжэнню Вітата. 3 агульнадзяржаных пазіцый атар апісвае дзеянні Вітата  напрамку цэнтралізацыі княства: паходы на Віцебск, Смаленск, Украіну, пазбаленне лады непа-корлівых мясцовых князё, далучэнне да Вялікага княства Літоскага мяжуючых з ім рускіх і краінскіх зямель, узмацненне палітычнага адзінства дзяржавы. Такім чынам, галоная ідэя другой часткі гэтага твора усхваленне збіральніцкай, цэнралізатар-скай палітыкі Вітата. Атар падкрэслівае, што палітычная лініяВялікага князя станоча спрымалася на «сёй зямлі Літоскай і Рускай».
Заключная частка «Летапісца....» апавядае пра ролю літоскіх князё  абароне Падолля ад мангола-татар, аб іх укладзе  буданіцтва гарадо, мураваных вежа, замка і палаца  Падоль-скай зямлі. «Аповесць пра Падолле» была напісана з мэтаю абгрун-таваць правы Літвы на гэтую зямлю і асудзіць экспансію Польскай Кароны, якая  1430 г. захапіла Заходняе Падолле
Гэтыя ж тэндэнцыі характэрны і для другога летапіснага помніка нашай краіны «Беларуска-літоскага летапісу 1446 г.»
У яго першай частцы, прысвечанай гісторыі ранняга Сярэднявечча, ухваляецца нялёгкая праца старажытнарускіх князё па мацаванню палітычнага адзінства і магутнасці Кіескай Русі, па адстойванню незалежнасці дзяржавы. Тое, што атар пачынае летапісанне з факта ранняй гісторыі сходняга славянства, сведчыць аб тым, што ён выступае за сувязь гісторыі Вялікага княства Літоскага з гісторыяй Кіескай Русі.
Астатнія часткі «Беларуска-літоскага летапісу 1446 г.» прысвечаны непасрэдна падзеям гісторыі Вялікага княства. Найбольшую цікавасць для высвятлення палітычных погляда таго часу маюць наступныя часткі летапісу: «Пахвала Вялікаму князю Вітату», апо-весць пра грамадзянскую вайну  Вялікім княстве Літоскім і апавя-данне пра пастанне «чорных людзей» у Смаленску.
«Пахвала...» яляе сабою лірычны апафеоз найбольш значных выніка дзяржанай дзейнасці Вітата. Атар апавядае пра веліч і славу князя, яго атарытэт у Еропе. Цары, каралі і князі «ва вялікай любви живущие з им», «крепка служаху яму», «честь велику и дары многи и дани приношаху ему». Усемагутны Вітат пазбаля улады татарскіх хана і фактычна валода «усёй Рускай зямлёй». У «Пахвале Вялікаму князю Вітату» сканцэнтравана гістарычная канцэпцыя сяго «Беларуска-літоскага летапісуі 1446 г.» У ім Вялікае княства Літоскае разглядаецца як палітыч-ны цэнтр аб'яднання сходнеславянскіх зямель.
Гэта канцэпцыя была ідэалагічным абгрунтаваннем цэн гралізатарскай палітыкі бе-ларуска-літоскіх князё Альгерда і Вітата. Летапісец разглядае гісторыю Вялікага княства Літоскага як працяг і арганічную частку гісторыі сіх усходніх славян, ухваляе ідэю іх гістарычнай еднасці і абгрунтовае неабходнасць і заканамернасць палітычнага аб'яднання літоскіх і славянскіх зямель у адзінай дзяржаве Вялікім княстве Літоскім, Рускім і Жамойцкім. Апрача таго, у «Пахвале Вялікаму князю Вітату» зроблена спроба асэнсаваць і раскрыць выдатную ролю ВКЛ у гісторы і Еропы.
Цікавыя думкі выказаны  той частцы летапісу, якая распавя-дае пра грамадзянскую вайну ВКЛ (1432-1436) і называецца «Смаленская хроніка», бо была яна, як лічаць даследчыкі, напісана  Смаленску. Тут ідзе гаворка пра дынастычную барацьбу паміж князямі Свідрыгайлам і Жыгімонтам Кейстутавічам, якая скончы-лася перамогаю апошняга. Атар асуджае Свідрыгайлу, які  ба-рацьбе за ладу распача грамадзянскую вайну  княстве, не цурася ніякіх сродка дзеля дасягнення сваіх стратэгічных мэта, нават спалі на кастры  Віцебску мітрапаліта Герасіма за пераход на бок Жыгімонта. Летапісец падкрэслівае, што Бог бы на баку Жыгімонта, бо той змагася за еднасць і спакой дзяржавы.
9. Рэлігійна-палітычныя супярэчнасці і іх адлюстраванне  палітычнай і прававой думцы
У перыяд станалення беларуска-літоскай дзяржавы  непас рэднай сувязі з ідэяй захавання дзяржанага суверэнітэту пастаеідэя царконай незалежнасці. Яна выражалася  імкненні да стварэння атакефальнай царквы, якая б, з аднаго боку, вызваліла пра-васланае насельніцтва ВКЛ ад духонага кіраніцтва маскоскай мітраполіі, а з другога з'явілася сродкам барацьбы з пранікнен-нем Польшчы праз акаталічванне значнай часткі насельніцтва княства.
Правас-ланая царква з'ялялася выразнікам менавіта рускай нацыяналь-най ідэі. Таму жо на зары існавання дзяржавы князі беларус-ка-літоскай дзяржавы разумелі, што толькі незалежная царква здольная стаць грунтам умацавання суверэнітэту краіны. Менавіта таму праблема атаноміі заходняй правасланай царквы з'яляла-ся вельмі важным напрамкам дзейнасці Вялікіх князё. У 1320 г. Вялікі князь Гедымін дабіся адкрыцця правасланай мітраполіі з цэнтрам у Навагародку, у якую ваходзілі Полацкая і Тураская епархіі. Аднак у выніку інтрыг маскоскага мітрапаліта яна хутка была скасавана. Барацьбу за атакефалію працягну Вітат.
У гады княжання Казіміра (1447-1482) была здзейснена даволі далая спроба тварэння правасланай атакефаліі. У 1458 г. мітрапалітам бы абраны Ісідар, але, будучы вельмі старым чалаве-кам і знаходзячыся  Рыме, ён прысла  ВКЛ свайго вучня Рыго-ра, які і бы прызначаны праз некаторы час мітрапалітам. Менавіта гэта падзея і стала пачаткам падзелу адзінай усходнеславянскай правасланай царквы на царкву Маскоскую і беларуска-краін-скую, заходнюю, якая пачынае жыць сваім асабістым жыццём.
У грамадска-палітычнай думцы Вялікага княства Літоскага догі час значнае месца займала ідэя уніі паміж каталіцкай і правасланай царквамі. Вялікія князі як палітыкі разумелі, што бірэлігійнасць на-сельніцтва княства хавае  сабе пэную сацыяльна-палітычную небяспеку. У 1458 г. на пасадзе Літоскага мітрапаліта зно аказася прыхільнік царконай уніі, вучань Кіескага і Маскоскага мітра-паліта Ісідора, які падпіса шырокавядомую Фларэнтыйскую унію, Рыгор Балгарын. Але, відаць, у той час не было спрыяль-ных умо для рэалізацыі ідэі уніі.
У канцы XV ст. мітрапаліт Іосіф (1497-1501) уступі у кантакт з папай Аляксандрам VI з прапановай уніі. Але  абодвух выпадках каталіцкі бок вызнача шэраг дагматычных адрознення, якія пе-рашкаджалі аб'яднанню. Такім чынам, у ХIV-ХV стст. ідэя уніі не была рэалізавана, але яна не загінула і набыла новае жыццё  другой палове XVI ст., і чаму садзейніча шэраг фактара геапалітычнага, духона-куль-турнага і рэлігійна-царконага характару. 3 рэлігійна-палітычнымі праблемамі звязана знікненне, ста-1 наленне і развіццё  ВКЛ грамадска-палітычнай апазіцыЯ Упершыню  гісторыі мы сустракаемся з моцным апазіцыйным руя хам у часы Ягайлы Альгердавіча (Кейстут, Вітат, Андрэй Поладкі, Свідрыгайла). Ён бы абумолены рознымі палітычнымі абставінамЯ у тым ліку і барацьбой супраць рэлігійна-прававой дыскрымінацьш правасланай шляхты. I калі спачатку аснонымі сродкамі гэтай барацьбы былі вайна і палітычная інтрыга, то паступова пачынае фарміравацца новы, цывілізаваны падыход.
10. Развіцце прававой думкі  заканадачых актах ВКЛ XIV - XV ст. ст.
У час станалення беларуска-літоскай дзяржавы ідзе афармленне і яе заканадачай базы. Прававыя ідэі гэтага перыяду замацаваны  граматах прывілеях, уставах, ухвалах, судзебніках і іншых заканадачых актах. Прававыя крыніцы адлюстроваюць спецыфіку эпохі, адносіны паміж саслоямі, погляды на вышэй-шую ладу і яе правы.
3 агульнадзяржаных прывілея 1387 і 1413 гг. пачынаецца працэс юрыдычнага афармлення прывілеяванага саслоя шляхты.. Заканадачае афармленне право адзінага прывілеяванага саслоя шляхты адбылося  агульназемскіх прывілеях 1432 і 1434 гг. Яны ранялі правасланых феадала у правах з ка-толікамі. Галоная думка, якая праходзіць праз гэтыя прававыя акты, імкненне да захавання адзінства шляхецкага саслоя як гарантыі велічнасці і цэласнасці Вялікага княства Літоскага.У прывілеі 1434 г. атрымала больш понае юрыдычнае замаца-ванне ідэя асабістай свабоды і недатыкальнасці шляхціца. У ёй га-варылася, што караць шляхціца нельга інакш, чым па прыгавору УЬлічнага суда  адпаведнасці з законамі дзяржавы.
У прывілеі Казіміра 1447 г. пашыраецца кола асоб, якім гарантавалася іх недатыкаль-сць. Тут больш пона пералічаны групы класа феадала і саслоя шляхты, а таксама ключаны гарадскія жыхары (месцічы).
У гэтым прывілеі кола право і свабод шляхціца дапонілася пра-вам свабоднага выезду за мяжу «для лепшага шчастья набытия, а любо учинков рытерских».
Прывілей Казіміра замацава пануючую  палітычнай думцы ВКЛ ідэю тэрытарыяльнай цэласнасці і суверэнітэту дзяржавы. Упершыню  заканадачай практыцы  Прывілеі 1447 г. была ведзена норма, у якой бы замацаваны важны прынцып крымінальнага права індывідуалізацыі крымінальнай адказнасці за злачынства. Заканадачае афармленне тэндэнцыі абмежавання вялікакняжацкай улады і кантролю за яе дзейнасцю з боку шляхты пачалося з прывілеі вялікага князя Аляксандра 1492 г. Гэтым нарматыным актам упершыню забаранялася зложыванне мясцовых улад у адносінах да простых жыхаро, абвяшчалася неабходнасць вынясення справядлівых судовых ра-шэння, забаранялася судзейская неаб'ектынасць.
Шмат новых прагрэсіных прававых ідэй з'явілася  першым кадыфікаваным заканадачым акце ВКЛ Судзебніку Казіміра 1468 г. У ім упершыню  заканадастве краіны водзіцца вызна-чэнне злачынства як супрацьпранага дзеяння. Судзебнік развівае ідэю індывідуалізацыі крымінальнай адказнасці, абгрунтовае новы погляд на мэту пакарання. У адрозненне ад старажытнага права, якое імкнулася перш за сё забяспечыць маёмасную кампенсацыю пацярпеламу, судзебнік галонай мэтаю пакарання бачы запалохванне. Такім чынам, праз судзебнік праходзіць ідэя непазбежнасці пакарання
Развіццё думкі ВКЛ у ХІV-ХV стст. было абумолена далейшым прававым умацаваннем феадальных грамадскіх адносін, своеа-саблівым сацыяльна-палітычным і рэлігійным становішчам княства
11. Спецыфіка айчынага Гуманізму і Адраджэння.
Беларускае Адраджэнне мэтазгодна падзяліць на тры храналагічныя перыяды. Першы, «скарынінскі», перыяд прыпадае на 10-40-я гады XVI ст. Другі, звязаны з Рэфармацыяй (дзейнасць Сымона Буднага, Андрэя Волана, Васіля Цяпінскага), адносіцца да 50-70-х гадо XVI ст. Трэці перыяд навуковец звязвае з дзейнасцю Льва Сапегі (80-90-я гады XVI ст.). На беларускіх землях перакрыжоваліся два ма-гутныя ідэалагічныя патокі правасланага Усходу і каталіцкага Захаду, сутыкаліся і сінтэзаваліся дзве культурныя эпохі Сярэднявечча і Адраджэнне. Гуманістычна-рэфармацыйныя ідэі не атрымалі  Бе-ларусі паслядонай буржуазнай інтэрпрэтацыі, а асвойваліся кам-прамісна, узгадняліся з феадальнымі сярэдневяковымі яленнямі аб дзяржаве, грамадстве і праве. Асаблівасцю эпохі Адраджэння  ВКЛ з'ялялася меншая, чым у Заходняй Еропе, кантрастнасць паміж рэнесансавымі і сярэдневякова-хрысціянскімі формамі і метадамі мыслення, адносная размытасць граніц паміж імі. У адрозненне ад Захаду, у Беларусі прынцып індывідуальнай свабоды чалавека  грамадска-палітычнай і прававой думцы не ат-рыма усебаковага развіцця. Найбольш тыповаю з'яваю беларус-кай рэнесансавай думкі была распрацока ідэі «агульнага дабра» самаахвярнай дзейнасці асобы на карысць дзяржавы, айчыны. Бацькам універсальнай формулы патрыятызму як любові да зямлі, на якой ён нарадзіся, да мовы, з якой яго бог у свет прывё, ста Францыск Скарына. Трады-цыю скарынінскага патрыятызму Будны і Цяпінскі сацыялізавалі, зрабілі яе дэмакратычнай.
Асаблівасцю беларускага Рэнесансу з'яляецца не толькі ства-рэнне якасна новых духоных каштонасцей, але і выпрацока прынцыпова новых падыхода да старых каштонасцей, творчае выкарыстанне і развіццё традыцый мінулага. Можна сцвярджаць, што  беларускай адраджэнскай думцы XVI ст. увасобіліся такія рысы народнай культуры, як чалавекалюбства, аптымізм, імкненне да хараства і справядлівасці, вера  канчатковую перамогу дабра над злом.Спецыфічнай рысай беларускага Адраджэння была цесная за-емасувязь гуманістычных ідэй з ідэямі і практыкай рэфармацыі. Аснонымі прынцыпамі рэнесансавага гуманізму, якія аказалі ра-шучы плы на фарміраванне буржуазнага светапогляду, былі ан-трапацэнтрызм, свабода і натуралізм (тэорыя натуралынага права). У палітычнай і прававой думцы XVI ст. пастаюць такія ідэі, як га-рантаванае права асобы на жыццё і ласнасць, вучэнне аб прымаце правапарадку і г.д.Рэфармацыя  сваю чаргу прынссла  Вялікае княства ідэі незалежнасці індывідуальных рэлігійных пераканан ня, прыярытэту грамадска-дзяржаных інтарэса, дэмакратызму рэлігійна-царконага жыцця.
У рэшце рэшт, спецыфіка беларускай рэнесансавай палітычнай і прававой думкі заключалася  яе сацыяльнай базе, якую, у адроз-ненне ад Заходняй Еропы, складалі разам з гарадской буржуазіяй, якая нараджалася, шляхта і нават частка магната, погляды якіх насілі кампрамісна-рэфарматарскі характар.
12. Асаблівасці і змест умерана-гуманістычных погляда на развіцце грамадства.
У залежнасці ад саслона-класавай арыентацыі мысліцеля, іх адносін да грамадскіх перамена, а таксама да антычнай спадчыны, палітычную і прававую думку Беларусі ХVІ-ХVІІ стст. можна па-дзяліць на два напрамкі памяркона-гуманістычны і радыкаль-на-гуманістычны.
Прадстанікі памяркона-гуманістычнага напрамку адлюстровалі інтарэсы гараджан, а таксама прагрэсінай часткі шляхты і магната. Гэтыя колы сведамлялі неабходнасць перамен у жыцці грамадства, але бачылі іх частковымі, у межах існуючых дзяр-жаных і грамадскіх інстытута, выступалі за пераемнасці некато-рых культурна-філасофскіх каштонасцей мінулага.
Светапогляднай базай ідэй памярконых гуманіста была нату-ралістычна-тэалагічная канцэпцыя развіцця гісторыі, сутнасць якой заключалася  тым, што не адмалялася боская воля  гісто-рыі чалавечага грамадства, разам з тым прызнавалася і роля чала-века яго станочых і адмоных якасцей, пачуця, інтарэса, пат-рабавання, асаблівасцей інтэлекту, маралі і г.д. Боскі дзел  лесё чалавецтва замацовае стабільныя і нязменныя грамадскія формы. Таму прагрэс імі бачыся ва дасканаленні маральных і прававых норм, царконых рэформах, а не  змене сацыяльна-палітычных шстытута, якія яны ацэньвалі  асноным станоча. Таму  тво-рах ф. Скарыны, М. Літвіна, С. Буднага, А. Волана і інш. ідзе га-ворка аб рэформах у галіне сацыяльна-палітычнага жыцця, права-вога рэгулявання грамадскіх адносін і г.д., а не аб кардынальных зменах грамадска-палітычнага ладу. Абсалютызуючы маральны і Рававы фактары  грамадскім жыцці, яны імкнуліся прывесці гра-мадскія адносіны  адпаведнасць з прынцыпамі гармоніі, згоды, ранавагі, ліквідаваць грамадскія супярэчнасці пры дапамозе ра-зумных рэформа.
Важнейшымі праблемамі, якія здымаліся прадстанікамі па-мяркона-гуманістычнай думкі, былі праблемы развіцця нацыя-нальнай культуры і рэлігійнай свабоды.
13. Палітычныя і прававыя погляды Ф. Скарыны
Прававыя погляды Ф. Скарыны часткова прадсталены  прад-мове да перакладу «Другога закона» заключнага раздзела «Пяцікніжжа» Маісея, а таксама  яго дадатках і каментарыях да другіх біблейскіх кніг. У гэтых працах Ф. Скарына выкладае сваю канцэпцыю суадносін паміж маральнымі і юрыдычнымі законамі. «Дзесяць запавета Старога закона» мысліцель лічы найлепшым сродкам выхавання народнай правасвядомасці, таму што яны скла-даюць аснову маральных закона, якія, у сваю чаргу, перадаюцца Богам праз прарока правадырам народа. А кожны народ разам са сваімі кіранікамі нрымае на іх аснове юрыдычныя законы, пару-шэнне якіх вядзе да жорсткіх, але справядлівых грамадскіх і боскіх санкцый. Ф. Скарына бы упэнены, што падмуркам дзяржавы, якую мы сёння завём прававой, з'яляецца выкананне яе грамадзя-намі наступнага пастулата натуральнага права, сфармуляванага яшчэ  раннехрысціянскай літаратуры  форме маральнага імпера-тыва: «Ва сім, як жадаеце каб з Вамі абыходзіліся людзі, так абы-ходзьцеся і Вы з імі». Мысліцель лічы, што даб-рачыннаму, маральна дасканаламу чалавеку пісаныя законы неаба-вязковыя, бо закон змяшчаецца  яго сэрцы і ён адчувае асабістую адказнасць за свае чынкі перад грамадствам.Ф. Скарына жада бачыць законы, якія рэгулююць грамадскія адносіны, прыстойнымі, спра-вядлівымі, карыснымі чалавеку, адпаведнымі часу і звычаям краіны, зразумелымі, не дапускаючьші двухсэнсонага тлумачэн-ня, выдадзенымі не на карысць пэных асоб, а на агульнае дабро.
Ён падзяля права на «прироженое» (натуральнае), закладзе-нае  розуме і пачуццях чалавека, і пісанае, якое, у еваю чаргу, па-Дзяля на боскае (крыніцай якога былі прадпісанні Старога і Новага запавета), царконае і земскае (крыніцы якіх знаходзіліся  чалавечай волі).
Асаблівую вагу асветнік удзяля класіфікацыі земскага права. рмы, рэгулюючыя грамадзянскія праваадносіны, Скарына аб'яднова у паспалітае (агульнае права). Крымінальнае права («насилию силой отпрания») было выдзелена  асобы раздзел, але некаторыя яго нормы ваходзілі  раздзелы права царскага і права рыцарскага (ваеннага). Да царскага права Ф. Скарына адносі нормы дзяржанага, адміністратынага і фінансавага права. Міжна-роднае права рэгулявала правілы вайны і міру, дыпламатычныя ад-носіны і іншыя сувязі паміж дзяржавамі. У самастойныя раздзелы заканадаства мысліцель вылуча таксама гарадское, купецкае і марское права. Аснонай крыніцай земскага права Ф. Скарына лічы волю суверэннага народа.
Разважаючы наконт ідэальных дзяржаных форм, ён схіляся да моцнай манархісцкай улады, на чале якой павінен стаяць мудры манарх-рэфарматар. Такім чынам, яшчэ да часу шырокага наступу рэфармацыі  Вялікім княстве Літоскім погляды вялікага беларускага асветніка адлюстровалі такія рысы рэфармацыйнай ідэалогіі, як інды-відуалізацыя веры, прыярытэт грамадскіх і дзяржаных інтарэса перад царконымі. Такім чынам, Скарына сімі магчымымі сродкамі падкрэсліва бессэнсонасць падзелу Хрыстовай царквы і надуманасць спрэчак аб першынстве паміж найвышэйшымі іерархамі Заходняй і Усход-няй цэрква.
14. Палітычныя і прававыя погляды М. Гусоскага.
Галоны сэнс паэмы Гусоскага гімн Радзіме. Радзіма паэта -Вялікае княства Літоскае пастае  паэме  вобразе магутнага зубра, на якога вядзецца няспыннае паляванне з мэтаю вынішчэння. Забойства зубра гэта забойства Айчыны. Разам з тым Гусоскі па-пярэджвае, што мірны звер-волат можа зрабіцца небяспечным для сваіх карніка.
Зыходзячы з сэнсу паэмы, атар звяртае вагу на тое, што яго суайчыннікі, змучаныя міжусобнымі войнамі і нападамі іншаземца, павінны сабраць усю сваю моц і абараніць Радзіму ад знішчэння.
Для М. Гусоскага характэрна звязванне гістарычнага прагрэсу з мірам  грамадстве, з росквітам духоных сіл, добрых норава. Войны, на думку паэта, праява маральнай дэградацыі грамадства, паказчык яго нутранай хваробы.
Як і Ф. Скарына, атар паэмы здымае праблему ідэальнага правіцеля, але, у адрозненне ад першага, шукае ідэал у айчыннай гісторыі. Ва сведамленні Гусоскага, усімі рысамі ідэальнага спа-дара (дзяржанай мудрасцю, вайсковай доблесцю, справядлівас-цю) валода толькі вялікі князь Вітат. Паэт падкрэсліва схільнасць вялікага князя да падпарадкавання закону, яго барацьбу з суддзямі хабарнікамі і лжэсведкамі.
Вельмі сучаснай і злабадзённай была ідэя Гусоскага аб калек-тынай бяспецы, якая павінна была рэалізавацца праз стварэнне лігі ерапейскіх хрысціянскіх дзяржа супраць асманскай Турцыі.
Адмона ставіся Гусоскі да Рэфармацыі. Ён, як і іншыя дзе-ячы Адраджэння (Эразм Ратэрдамскі, Томас Мор), лічы, што пра-тэстанцкія ідэі садзейнічаюць расколу хрысціянскага свету, узбу-джаюць у грамадстве нянавісць і варожасць, вядуць да грамадзян-скай вайны. Гусоскі абвінавачва Лютэра і яго аднадумца у тым, што яны расхісталі старажытныя стоі хрысціянскай рэлігіі, імкнуліся скасаваць услед за духонай і свецкую ладу. Перад вялікай пагрозай хрысціянскім народам з боку Асманскай імперыі
ідэалогія пратэстантызму, на думку мысліцеля, раз ядновае і пас-лабляе іх.
М. Гусоскі першым з ерапейскіх гуманіста XVI ст. паставі пытанне аб гарманічных адносінах паміж чалавекам і прыродай, аб неабходнасці аховы скарба прыроды, гаспадарскага выкарыстання прыродных багацця. Як чалавек рэлігійны, Гусоскі  сваёй паэме звяртаецца да дзевы Марыі з малітваю аб захаванні прыгажосці і багацця навакольнага Свету:
Паэт ставіць чалавека і весь жывы свет на адзін прыступак светабудовы. Бо калі жывёлы, птушкі і іншыя жывыя істоты згінуць, то збяднелы свет скіне  цемру душу чалавека, і тады не дапамогуць яму ні адукацыя, ні культура.
15. Палітычныя і прававыя погляды М. Літвіна.
Свае думкі аб палітыцы, дзяржаве і праве ВКЛ ён разві у сла-вутым творы «Аб норавах татар, літоца і масквіцян» (1550). Не ставячыся адмона да феадальна-прыгонніцкай структуры грамадства, мысліцель лічы неабходным скасаванне найбольш жорсткіх яе элемента, напрыклад інстытута «халопства». «Мы трымаем у прыгнёце людзей сваіх, здабытых не вайной, не прода-жам, якія належаць не да чужога, але да нашага племені і веры».Крытыкуючы існуючую сістэму ваеннага падаткаабкладання насельніцтва, ён прапанава увесці сістэму прапарцыянальнага па-датку, якая ахоплівала б усе саслоі ВКЛ, у тым ліку і шляхту, па прынцыпу: «у каго больш зямлі, той павінен больш плаціць». Вялікую вагу надава М. Літвін праблеме дасканалення права-суддзя. Перш за сё ён выступа за дэмакратызацыю судовага пра-цэсу, бо, на думку правазнацы, вялікія судовыя падаткі былі не пад сілу нават чалавеку сярэдняга дастатку.Інтарэсы грамадскай справядлівасці, меркава М. Літвін, пат-рабуюць, каб суддзі на судовым пасяджэнні разглядалі справу не асабіста, а  прысутнасці іншых асоб. М. Літвін ставіць пытан-не аб галоснасці і публічнасці правасуддзя.Мысліцель лічы, што жыццё чалавека, да якога б ён саслоя ні адносіся, ёсць найвышэйшая каштонасць. Гэта пазіцыя прывяла М. Літвіна да высновы аб неабходнасці вывядзення сялян з-пад юрысдыкцыі пано і забароны вынясення панскімі судамі ім смя-ротных прысуда. Смяротная кара разглядалася правазнацам як асаблівая спецыяльная юрысдыкцыя вышэйшых судовых інстан-цый. Ён спасылаецца на вопыт татар і масквіцян, дзе такое права маюць толькі «асобыя суды  сталіцах». Літвін прапанова увесці  Вялікім княстве агульнасаслоныя суды, заканадача замадаваць ронасць людзей рознай саслонай прыналежнасці перад судом і законам. Ён выступа за незалежнасць ад адміністрацыі судовай улады, за стварэнне апеляцыйных судо.
У сувязі з вышэйазначаным трэба падкрэсліць, што праблемы дасканалення судаводства, узнятыя Літвінам у трактаце «Аб но-равах татар, літоца і масквіцян», былі часткова рэалізаваны  час судовай рэформы 1564-1588 гг. у Вялікім княстве Літоскім.
Актуальным бы заклік мысліцеля да кіраніцтва краіны па-высіць патрабаванне да чыноніка, якія займаюць высокія дзяр-жаныя і судовыя пасады, адносна іх прафесійных і маральных якасцей. Перш за сё гэта датычыла іх адукацыйнага зроню справядлівых адносін да суайчынніка, любові да сваёй айчыны і г.д. Акцэнтава увагу Літвін і на такой злабадзённай праблеме для Вялікага княства, як сумяшчэнне дзяржаных пасад. Існуючую практыку ён лічы недапушчальнай, таму што вярхоная лада за-сяроджвалася  руках некалькіх буйных магнацкіх рода.
На погляды Літвіна паплывала і ідэалогія Рэфармацыі. У прыватнасці, ён падтрымліва ідэю верацярпімасці, выступа супраць умяшальніцтва каталіцкай царквы  свецкія справы і г.д.
16. Рэфармацыя  ВКЛ, яе галоныя плыні і прадстанікі.Рэфармацыя яляла сабою ідэалагічны наступ буржуазіі, якая набыла эканамічную моц і ладу і імкнулася да лады палітычнай. Але на шляху яе была каталіцкая царква, якая асвя-чала феадальна-саслоную структуру грамадства. Рэфармацыя імкнулася абмежаваць уладу царконых іерарха, якія валодалі каласальнымі зямельнымі ладаннямі і выключнымі прывілеямі. Утрыманне каталіцкіх святаро бачылася вельмі дарагім для бе-ражлівых буржуа.У Вялікім княстве Літоскім рэфармацыйны рух праявіся формах лютэранства, кальвінізму і арыянства (антытрынітарызму).Крыніцай распасюджання лютэранства бы Кёнігсбергскі універсітэт, дзе вучыліся беларускія студэнты, друкавалася лютэранская літаратура і рыхтаваліся прапаведнікі для Беларусі і Літвы.Але шырокага водгуку сярод грамадзян ВКЛ ідэі лютэранства незнайшлі. Хутчэй за сё гэта было звязана з ідэяй моцнай свецкайулады (абсалютызму), якую прапаведавала лютэранская царква,кіруючыся прынцыпам («Чыя дзяржава,таго і вера»). Прыхільныя да прынцыпа шляхецкай дэмакратыі,вярхі беларуска-літоскага грамадства недаверліва ставіліся да ідэаагічнага абгрунтавання бязмежнай улады гаспадара.Кальвінізм жа, наадварот, нёс дэмакратычныя і рэспубліканскія ідэі. Кальвінісцкія абшчыны будаваліся на прынцыпах дэмак-ратызму. Усе насады  іх (прапаведнікі (міністры), сеньёры) былі выбарнымі. 3 ліку сябро абшчыны абіраліся асобы, якія павінны былі кантраляваць яе жыццё  цэлым і паводзіны кожнага верую-чага асобна. Разуменне і падтрымку  шляхты выклікалі і такія патраба-ванні кальвініста, як секулярызацыя маёмасці каталіцкай царквы, стварэнне таннай царквы, набажэнства на роднай мове і інш.Акрамя таго, шырокае распасюджанне кальвінізму бачылася эліце ВКЛ як своеасаблівы бар'ер маскоскаму правасланаму і польскаму каталіцкаму плывам. Магчыма разглядаць прыхіль-насць магнатэрыі і шляхты да кальвінізму як чарговую спробу стварэння незалежнай нацыянальнай царквы. Бо менавіта ся-рэдзіна XVI ст. гэта час небяспекі для суверэнітэту ВКЛ, якая зыходзіла як ад Масквы, так і ад Польшчы.Сярод памяркона-гуманістычнай плыні беларускіх мысліцеля XVI ст. прыхільнікамі кальвінізму былі Андрэй Волан, Ле Сапега, Мікалай Радзівіл Чорны і інш.Найбольш радыкальнай плынню пратустантызму бы антытрынітарызм, які ме у Беларусі  другой палове XVI ст. шматпрыхільніка. Антытрынітарыі адмалялі многія хрысціянскія дагматы і абрады, у тым ліку тройцу (трынітас). Адсюль і назва анрынітарыі. Богам яны прызнавалі толькі Бога-Айца. Хрысталічылі не Богам, а чалавекам-прапаведнікам, а святы дух атрыбутам Бога-Айца. Акрамя таго, антытрынітарыі ставілі пад сумнен-не існаванне замагільнага свету. Да гэтай плыні жывалася і назва арыяне (ад імя прасвітэра Арыя, які жы у IV ст. у Александрыі і першыню выказася супраць тройцы), а таксама сацыніяне (ад імя паляка Фауста Сацына, які падхапі і разві вучэнне Арыя).Правая частка антытрынітарыя прытрымлівалася памяр-коных погляда. Яна не адмаляла стоя феадальнага грамад-ства, а імкнулася рэфармаваць яго, зрабіць больш справядлівым. Да гэтага напрамку можна аднесці такіх мысліцеля, як С. Будны, В. Цяпінскі і інш.
17. Палітычныя і прававыя погляды А. Волана
Яго працы «Аб палітычнай або грамадзянскай свабодзе», «Аб гасудары і яго асобых дабрачыннасцях. Узнікненне дзяржавы Волан звязва з неабходнасцю абароны натуральных право чалавека і дасягнення агульнай карысці сіх грамадзян. Як і яго папярэднікі Ф. Скарына і М. Гусоскі, А. Волан выказвася наконт ідэальных, на яго думку, форм дзяр-жанага кіравання, прагрэсінага судаводства, заканадаства і інш. У прыватнасці, будучы прыхільнікам манархічнай улады, ён лічы неабходным абмежаванне яе кампетэнцыі толькі выканачымі функцыямі. Кіраніцтва павінна адбывацца  межах закона краіны, якім манарх абавязкова падпарадковаецца. Разам з тым, у канкрэтных умовах Рэчы Паспалітай мысліцель выступа супраць празмернага абмежавання каралескай улады шляхецкім соймам, асуджа шляхту за зложыванне сваімі прывілеямі і свабодамі. Памярконага гуманіст. Саслона-класавая структура ВКЛ (ён падзяля яе на 3 часткі: шляхта, мяшчане, сяляне; духавенства бела-рускі мысліцель-кальвініст не лічы часткай сацыяльнай структу-ры) бачылася яму разумнаіі і справядлівай. Усе саслоі ён лічы сацыяльнымі партнёрамі, якія дзейнічаюць на карысць дзяржавы. Заклікаючы да мірнага суіснавання сіх сацыяльных груп і класа, А. Волан бы працінікам сацыяльнай ронасці і адмены пры-гонніцтва, якое ён разгляда як «умеранае рабства». Разам з тым, правазнаца адстойва прынцып фармальнай ронасці сіх жыха-ро краіны перад законам. Таму ён лічы свабоднай такую дзяржа-ву, дзе «...права  ронай ступені служыць усім».
На думку беларускага мысліцеля, нормы маралі, рэлігійныя нормы і нормы права з'яляюцца рэгулятарамі сіх грамадскіх ад-носін. Што да норм права, то яны, меркава Волан, рэгулююць най-болын важныя грамадскія адносіны, перш за сё тыя, у якіх за-цікалена дзяржава як асобая арганізацыя палітычнай улады. Менавіта таму з развіццём у недрах феадальнага ладу буржуазных адносін неабходна было дасканальваць заканадачую базу краіны, прыстасоваць яе да новых сацыяльна-палітычных і эканамічных рэалій.Андрэй Волан разгляда права як адлюстраванне агульнай волі народа. Яно павінна адпавядаць прынцыпу справядлівасці, высту-наць гарантам свабоды і ронасці (перад законам), быць рацыя-нальным і засёды дасканальвацца. Калі закон, які дзейнічае  дзяржаве, не адпавядае гэтым патрабаванням, у грамадстве зніка-юць канфлікты, якія могуць прывесці да бунта і міжусобных вой-на. Такім чынам, як тыповы памярконы гуманіст, прычыны са-цыяльных канфлікта Волан бачы у недасканаласці права.У паняцце «свабода» Волан укладва прававы сэнс. Гэта зна-чыць, што ён лічы свабодным такое грамадства, у якім закон і дзяржава гарантуюць чалавеку асабістую бяспеку і недатыкаль-насць прыватнай уласнасці, інакш кажучы, натуральных, не-ад'емных яго пра. Разам з тым, меркава мысліцель, «свабода» ча-лавека залежыць і ад яго самога, перш за сё ад яго здольнасці жыць і дзейнічаць у адпаведнасці з розумам і законам. Як і Ф. Ска-рына, А. Волан бы перакананы  натуральным паходжанні правас-вядомасці. На яго думку, «права ёсць найвышэйшы розум, закладзены  прыродзе», які «прадпісвае тое, што трэба рабіць, і забараняе адваротнае».
18. Грамадска-палітычныя прававыя погляды С.Буднага.Палітычныя і прававыя погляды Сымона Буднага (1530-1593) былі выкладзены ім перш за сё  палемічным творы «Аб свецкай уладзе». Мысліцель уступае  дыскусію з левымі радыкаламі-арыя-намі, якія адстойвалі ідэю скасавання дзяржавы, якую лічылі крыніцай зла, пратэставалі супраць любых форм улады, дзяр-жаных закона, судовай сістэмы і г.д. Сымон Будны абгрунтава неабходнасць дзяржанай улады, якую лічы «рэччу добрай, павіннай існаваць зажды, як і іншыя добрыя рэчы». Ён вылуча наступныя функцыі дзяржанай улады: кіраніцтва грамадскім жыццём, абарона грамадзян, ахова спакою і парадку. Адказваючы апанентам на абвінавачванні лады ва зложываннях, ён пад-крэсліва, што, калі чынонік паступае не па-хрысціянску, нельга вінаваціць з гэтай нагоды ладу, а трэба вызваляць тых яе носьбіта, якія сеюць зло. Чынонікі і суддзі, бы перакананы мысліцель, павінны быць справядлівымі, сумленнымі, прадзівымі, «не перакручваць закона», не браць хабару. Ён падкрэсліва боскае паходжанне дзяржавы і неабходнасць грамадзян падпарадковацца дзяржанай уладзе.С. Будны паспрабава выдзеліць асноныя метады здзеяння дзяр-жанай улады на грамадзян. Прыярытэтным у гэтым сэнсе ён.лічы выхаванне насельніцтва краіны  духу падпарадкавання за-кону, а супраць тых, хто паруша закон, павінен выкарыстовацца метад пакарання.
Палітычным ідэалам у С. Буднага выступае асветніцкая ма-нархія. Гаспадар павінен абапірацца  кіраніцтве краінай на пара-ды мудрых дарадчыка і на законы дзяржавы, імкнуцца да зада-вальнення патрэб усіх грамадзян, а не да асабістай карысці.С. Будны, як і яго папярэднікі і сучаснікі, унёс свой уклад у развіццё дактрыны ідэальнай дзяржавы. У прыватнасці, ён выказ-вася за ронасць усіх грамадзян перад законам, за выключнае пра-ва суда абвінаваціць чалавека  злачынстве.Тыповымі для памярконага гуманіста былі і сацыяльныя пог-ляды С. Буднага. Ён бы прыхільнікам існуючага феадальнага ладу, адстойва права на прыватную ласнасць, у тым ліку і на лю-дзей. Разам з тым мысліцель асуджа найбольш жорсткія праявы прыгонніцтва. Дабрабыт і згода  дзяржаве могуць быць забяспеча-ны, на думку С. Буднага, супрацоніцтвам розных сацыяльных слаё грамадства. Сацыяльныя і палітычныя канфлікты ён прапа-нова, як і іншыя памярконыя гуманісты, вырашаць сродкамі маралі і права.
У антытрынітарскіх дыспутах абмярковаліся і пытанні, якія хвалявалі сё грамадства Вялікага княства Літоскага. Так, у 50~70-х гадах XVI ст. у цэнтры вагі грамадскай думкі была Лівон-ская вайна, якую княства вяло з Масквой. У гэтай сувязі радыкалы на чале з П. Гезкам выступілі супраць удзелу хрысціян у войнах, у тым ліку і  той, якую вяла дзяржава. Яны тлумачылі сваю пазіцыю тым, што вайна наогул супярэчыць хрысціянскай маралі. Болып таго, вайну вядзе рад, а абавязак сапраднага хрысціяніна байкатаваць усе мерапрыемствы рада, таму што яны супярэчаць інтарэсам простага чалавека. Правыя арыяне, сярод якіх бы і С. Будны, у гэтай дыскусіі адстойвалі думку аб неабходнасці пады-ходу да война дыферэнцыравана. У захопніцкіх войнах хрысціянін сапрады не павінен удзельнічаць. Але дзел у абарон-чых войнах, якой яны лічылі і Лівонскую вайну, з'яляецца ганаро-вым абавязкам кожнага грамадзяніна краіны.
19. Палітычныя і прававыя погляды В. Цяпінскага.
Васы Цяпінскиi(1540-1603). У гісторыю палітычнай і прававой думкі ён увайшо як перакладчык на беларускую мову Евангелля і атар прадмовы да яго. Узня праблему нац культуры, адукацыі і наогул праблему фарміравання нац свядомасці.У прадмове да «Евангелля» ён выказа трывогу адносна зняважлівых адносін беларускіх феадала да роднай мовы, сваёй куль-туры. В. Цяпінскі лічы, што адукаваныя беларускія феадалы павінны стаць на чале нацыянальна-культурнага руху і выратаваць нацыянальную культуру. Падыходы В. Цяпінскага да палітыка-прававых праблем, якія абмярковаліся  час дыскусій паміж правымі і левымі ан-тытрынітарыямі, былі аналагічныя падыходам Сымона Буднага. Апошні  сваім вядомым творы «Аб свецкай уладзе» пад-крэсліва, што шляхціц Цяпінскі сцвярджа, што дзел хрысціяніна  войнах, урадах, валоданне маёнткамі не сунярэчаць евангельскаму вучэнню.Такім чынам, у поглядах прадстаніко памяркона-гума-ністычнага напрамку рэнесансавай думкі Беларусі адлюстраваны элементы раннебуржуазнага юрыдычнага светапогляду. У творах амаль што сіх умераных гуманіста мае месца спроба сфармуля-ваць асноныя прынцыпы пабудовы дзяржавы, якая пазней атры-мае назву прававой. Разам з тым, у іх сацыяльна-палітычных пог-лядах даволі яскрава праявілася класавая і гістарычная абмежаванасць. Яна заключалася  іх перакананні, што се прабле-мы грамадскага жыцця могуць быць вырашаны на маральна-этыч-ным і прававым узронях без істотных змен існуючых сацыяль-на-эканамічных і палітычных інстытута.
20. Вучэнне радыкальна-гуманістычных мысліцелей беларускага Адраджэння.
У шырокім спектры палітыка-прававой думкі Беларусі XVI ст мела месца плынь, якая вызначалася як радыкальна-гуманістычная. Яна была прадсталена левым крылом арыян, найбольш яркія прадстанікі якога Пётр Гезка (Пётр з Ганёндза, Петрус Ганезіус) Марцін Чаховіц, Павел з Візны, Якуб з Калінакі, Ларэнці Крышкоскі. Вучэнне радыкальна-гуманістычных мысліцеля было ідэа-лагічным абгрунтаваннем настроя народных мас. Таму яго прад-станіко называюць яшчэ сялянска-плебейскімі ідэолагамі, а само вучэнне плебейскім анархізмам.. Ідэолагі плебейскага анархізму, абапіраючыся на сапрады гуманістычную ідэю прыроднай ронасці людзей, заклікалі ліквідаваць сацыяльную і маёмасную няронасць, па-дзяліць дабро багатых паміж беднымі, расфарміраваць усе дзяржаныя інстытуты, знішчыць органы лады, суд і войска. У якасці эталона арганізацыі сацыяльнага жыцця імі бачылася першахрысціянская абшчына. Пётр Гезка вучы, што сапрадны хрысціянін не павінен займаць пасады, быць каралём, гетманам, суддзсй і г.д. Ен закліка сваіх прыхільніка-феадала адмовіцца ад маёмасці, выз-валіць халопа і прыгонных сялян, таму што валоданне прыгоннымі, дваровай чэляддзю з'яляецца страшэннай супяручнасцю закону боскаму. Марцін Чаховіц у ад розненне ад памярконых мысліцеля, ён не шука ідэалу дзяржанага кіраніка ні  сусветнай, ні  айчыішай гісторыі, бо лічы, што снрава не  асобе ладара, а  самім інстытуце лады, які засёды стаіць на ахове інтарэса вярхо грамадства і з`яляецца варожым простаму чалавеку. Як і Пётр Гезка, Чаховіц меркава, радыкальныя перабудовы існуючай сацыяльнай рэчаіснасці магчыма падштурхнуць мірнымі сродкамі. Але разам з тым радыкалы не адвяргалі і рэвалюцыйныя метады барацьбы  перыяд вострых сацыяльных крызіса.
Сялянскія ідэолагі звязвалі канчатковую гібель існуючага саыяльна-палітычнага ладу і стварэння грамадства сеагульнай ронасці і справядлівасці з прышэсцем Хрыста, якое, на іх думку,павінна стаць канцом старога свету, насілля, несправядлівасці і пачаткам царства боскага.
Сваю класавую нецярпімасць радыкалы пераносілі і на культурныя каштонасці, якія стваралі адукаваныя вярхі грамадства. Яны адвяргалі не толькі тэалагічныя, рэлігійна-схаластычныя веды, але і спадчыну антычнай філасофіі. Толькі Біблія і здаровы розум простага чалавека заслуговалі  іх вачах даверу і скла-далі фундамент дабрачыннага і шчаслівага жыцця народа. Але, на думку П. Гезкі, калі розум уступа у супярэчанне з канонамі Бібліі, то неабходна было аддаваць перавагу апошняй.
Разам з тым патрэбна адзначыць, што ідэалогія радыкальных гуманіста у канкрэтна гістарычных умовах ВКЛ ХVІ-ХVІІ стст. мела як пазітынае, так і негатынае значзнне. ГІрагрэсіны характар насіла вострая крытыка радыкаламі сацыяльных хвароб феадальнага грамадства. Станочую ролю  фарміраванні канфесійнай палітыкі дзяржавы адыграла і патрабаванне рэлігійнай цярпімасці. Менавіта радыкальнымі рэфарматарамі была вылучана ідэя негвалтонай, прапагандыскай барацьбы, якая пазней трансфармавалася  барацьбу за неад`емныя правы чалавека і грамадзяніна - свабоду слова, друку, вулічных мітынга і дэманстрацый.Арыентацыя арыян на першахрысціянскую абшчыну мела рэакцыйна-кансерватыны характар, бо ідэал шукася не  будучым, а  мінулым, прапагандаваліся прымітыныя формы жыцця і, па сутнасці, адмаляся прагрэсіны сэнс развіцця гісторыі. Разам з тым ідэі плебейскага анархізму былі не толькі утапічнымі, але і небяспечнымі, на што шматразова казвалі яшчз іх славутыя сучаснікі-апаненты С. Будны, А. Волан, В. Цяпінскі і інш. Напрыклад, А. Волан падкрэсліва што рад, суды і войска, скасавання якіх патрабавалі радыкалы, неабходны якраз дзеля забеснячэння дзей-насці права і абароны справядлівасці .
Левыя арыяне вялі прапаганду сваіх погляда праз адкрытьія дыскусіі з памярконымі, а таксама праз свае друкаваныя творы.Рашучае выступленне левага крыла арыян рэзка змяніла адносіны шляхты і магната да Рэфармацыі. Яны  такой ступені былі напалоханы падтрымкаю рэвалюцыйных ідэй радыкала народнымі масамі, што пачалі хутка і пакорна вяртацца  лона каталіцкай царк-вы. Такім чынам, у апошняй чвэрці XVI ст. у Беларусі пачынаецца новы рэлігійна-палітычны рух контррэфармацыя.
21. Палітычныя і прававыя погляды Л. Сапегі.
Ідэя прававой дзяржавы была абгрунтавана  творах выдатнага беларускага мысліцеля і палітычнага дзеяча, канцлера ВКЛ Льва Сапегі (1557-1633).
Крыніцамі вывучэння погляда Л. Сапегі з'яляюцца яго "Прадмова да Статута 1588 г", трактат «Выклад трыбунальскіх пра» (1616), а таксама эпісталярная спадчына. Палітыка-прававыя погляды Л. Сапегі паплывалі таксама на змест Трэцяга Літоскага Статута.
Закон у выдатнага правазнацы з'яляецца той мяжой, да якой распасюджваецца свабода чалавека. Ведаючы законы, чалавек стрымлівае сябе  сваіх учынках, нікога не крыдзіць, «а калі б сам кім бы пакрыджаны», не займаецца самасудам, а «абарону і лекі ад крыды сваёй шукае»  законе і судзе1. Канцэпцыя дзяржавы, прапанаваная Сапегам, якая будуецца на ідэі вяршынства закона, патрабавала ронасці сіх перад законам і судом, але, будучы аба-ронцам інтарэса свайго класа буйных землеладальніка, ён пакіну у Статуце нормы, якія замацовалі прывілеяванае права-вое становішча шляхты  краіне.
Як і А. Волан, Сапега дае вызначэнне паняццю «свабода». У «Звароце да сіх саслоя» ён падкрэсліва, што сутнасць свабоды складаюць неадчужальныя (натуральныя) правы чалавека на ласнасць, асабістую і маёмасную недатыкальнасць, абарону гона-ру і годнасці, свабоды рэлігійнага і палітычнага выбару. Яны павінны быць замацаваны заканадача і забяспечаны дзяржаваю. Калі  грамадстве адсутнічае павага да права, піса Л. Сапега, а пануе сваявольства і беззаконне, яно не можа лічыцца чалавечым, а робіцца падобным на звярыную зграю.
Сапега ідэйна абгрунтава і заканадача замацава важнейшы прынцып унутранай палітыкі ВКЛ рэлігійнай талерантнасці. Хаця ён і з'яляся прыхільнікам уніі, але лічы, што правасланыя беларусы і краінцы павінны самі зрабіць свой рэлігійны выбар, бо законным з'яляецца толькі свабоднае волевыяленне. Нават сам Бог «не прымае слуг, якіх яму дасталяюць сілаіі», - піса канцлер у пісьме да уніяцкага епіскапа I. Кунцэвіча2. У шматканфесійнай краіне суіснаванне народа магчымае толькі тады, калі се яе гра мадзяне, якой бы веры ні належалі, кіраваліся ронымі правамі, а закон у аднолькавай ступені стая на абароне асабістай годнасці і ласнасці і тых, і другіх, бо «прымушаць да веры якое-небудзь та-варыства агідна волі боскай»1.
Як чалавек, светапогляд якога фарміравася на ідэях Рэфарма-цыі Ле Сапега адстойва незалежнасць свецкай улады ад цар-конай. Не прымаючы спробу I. Кунцэвіча апрадаць вышэйшымі інтарэсамі царквы гвалт у адносінах да верніка, ён патрабава ад епіскапа, каб той «уладу сваю і абавязкі духоніка прыстасава да волі гасподскай і намера урада», бо «сё, што не  згодзе з мірным жыццём і грамадскай карысцю, можа смела разглядацца як зла-чынства»2. Ён лічы, што рэлігійны фанатызм епіскапа і пры-хільніка яго метада падрывае палітычнае адзінства дзяржавы, раз'ядновае народ, робіць краіну няздольнай супрацьстаяць знеш-няй небяспецы.
22 Сутнасць Контррэфармацыі і прычыны яе распасюджвання  ВКЛ.
Контррэфармацыя мела на мэце дзве асноныя задачы. Першая заключалася  выцясненні з рэлігійнага і палітычнага жыцця ера-пейскіх краін пратэстанцкай царквы, у падрыве папулярнасці рэ-фармацыйнай ідэалогіі і адначасова адналенні духонай манаполіі каталіцкай царквы; другая у ідэалагічным падмацаванні феа-дальнага ладу  перыяд яго крызісу і разлажэння.Дактрыну і царконую палітыку контррэфармацыі вызначы Трыдэнцкі сабор (1545-1563), які адхілі усякі кампраміс з пратэс-тантамі і зацвердзі безумоны атарытэт у справах веры Папы Рымскага. Яна ахапіла палітыку, ідэалогію, культуру і іншыя сфе-ры пасядзённага жыцця.Галонай зброяй у барацьбе каталіцкай царквы з Рэфармацыяй ста ордэн езуіта.Аснонымі прычынамі распасюджання контррэфармацыйнай ідэалогіі  ВКЛ і яе перамогі былі як унутраныя і знешнія аб-ставіны існавання краіны  сярэдзіне XVI ст., так і асабісты чалаве-чы фактар.
Унутраныя фактары, якія спрыялі пранікненню контррэфарма цыі, былі выкліканы палітычнымі, ідэалагічнымі, юрыдычнымі і іншымі зменамі, якія адбыліся  час Рэфармацыі. Маецца на вазе талерантнасць як рыса дзяржанай палітыкі, якая была замацавана заканадача і стварала спрыяльны грунт для дзейнасці любой хрысціянскай канфесіі, любога манаскага ордэна, а таксама незада-воленасць большасці шляхты радыкальным напрамкам рэфарма цыйнага руху, які ствара небяспеку шляхецкім прывілеям, феа-дальнай маёмасці і наогул дзяржавс. Важнейшым знешнім фактарам перамогі каталіцтва стала паслабленне краіны  вынікуі Лівонскай вайны і Люблінская унія з каталіцкай Польшчай, якая прывяла да стварэння агульнай дзяржавы. Гэта падзея, у сваю чар-гу, спрыяла змацненню каталіцкага плыву, тым болып што прыхільнікамі езуіта былі каралі Рэчы Паспалітай Стэфан Бато-рый і Жыгімонт Ваза. Акрамя вышэйназваных прычын некаторыя атары называюць і такі фактар, як смерць у 1565 г. канцлера ВКЛ Мікалая Радзівіла Чорнага, з якім пратэстанцкі рух страці свайго аснонага лідэра і ідэолага.
Першыя езуіты (13 чалавек) на тэрыторыю Вялікага княства былі запрошаны віленскім біскупам Валяр'янам Пратасевічам у 1560 г., паства якога амаль уся перайшла  кальвінізм. Праз год  Вільні дзейнічала жо 300 езуіта. Галоным сродкам распасюджання ан-тырэфармацыйных ідэй стала сістэма адукацыі, якая паступова цал-кам перайшла  рукі езуіта, а пазней і іншых каталіцкіх ордэна.У 1579 г. была адчынена Віленская езуіцкая акадэмія, якая па свайму статусу была прыронена да Кракаскага універсітэта. Яе рэктарамі  розныя часы былі вядомыя езуіцкія прапаведнікі Пётр Скарга і Крыштаф Варшавецкі.Асаблівасцю Контррэфармацыі  ВКЛ было тое, што  адроз-ненне ад Заходняй Еропы яна была накіравана не толькі супраць рэфармацыі, але і супраць праваслая. Згодна з планамі Ватыкана наступ каталіцызму на Маскоскую дзяржаву і наогул на сход павінен бы праходзіць праз Беларусь. 3 другой паловы XVI ст.  палітыка-прававой думцы Беларусі пачынаецца актынае абмеркаванне мэта і прынцыпа уніі паміж правасланай і каталіцкай цэрквамі.
23. Палітычныя і прававыя погляды П. Скаргі.
Iдэолаг Контррэфармацыі, езуіцкі прапаведнік Пётр Скарга (1536-1612).
Крыніцай вывучэння погляда Скаргі з'яляюцца яго творы «Соймавыя казанні», «Аб адзінстве касцёла божага», «Берасцейскі сінод», «На трэны і лямант Феафіла Арфалога» і інш.Каталіцкі ідэолаг Скарга бы прыхільнікам манархісцкай улады, абмежаванай шляхецкай радай і правам. «Статуты, піса ён, патрэбныя кожнай дзяржаве, як вочы целу». Толькі моцная ладаманарха, на думку мысліцеля, здольная супрацьстаяць шляхецкай анархіі, якая бачылася яму аснонай прычынай разбурэння дзяр-жавы.Скарга папрака шляхту за распасюджванне рэфармацыйных ідэй, за зложы ванне прывілеямі, лічы яе здольнай толькі на дзел у войнах і ні якім разе не на стваральную працу.
Пётр Скарга выказвася па пытаннях узаемаадносін паміж свецкай і духонай уладамі. На яго думку, свецкая лада павінна падпарадковацца духонаму кіраніцтву з боку каталіцкай царк-вы, таму што  дачыненні да дзяржаных інтарэса, якія ён разгля-да як часовыя, залежныя ад пэных абставін, інтарэсы царквы з'яляюцца вечнымі і нязменнымі.Ідэолагі контррэфармацыі, у тым ліку і Пётр Скарга, адмона ставіліся да сталяванага  ВКЛ і замацаванага  Статуце 1588 г. прынцыпу верацярпімасці. У «Соймавых казаннях» ён абвясці акт варшаскай канфедэрацыі 1573 г. аб верацярпімасці, які кам увайшо у тэкст аднаго з артыкула Статута, выступленнем супраць усіх боскіх і чалавечых право, дзяржанага права, суп-раць натуральнага розуму і хрысціянскага высакародства, вытокам атэізму1.
Такім чынам, ён лічы саслонае падпарадкаванне, а не свабоду  грамадскіх адносінах стрыжнем дзяржанага парадку. Свабода ж прызнавалася ім толькі  трох відах: свабода ад граху, свабода ад падпарадкавання замежным уладарам і свабода ад тырана, з якой ён звязва права абмежавання каралескай улады шляхецкай радай і заканадаствам. У кнізе «Аб адзінстве касцёла божагаі (1577) ён заклікае да з'яднання каталіцкай і правасланай цэрква, бо гэта, на яго думку, адзіны шлях да згоды і міру  краіне. Але праграма уніі, прапанаваная П. Скаргай, хутчэй нагадвала праграму паступовага падпарадкавання правасланай царквы, якую ён ставі у прыніжанае становішча, перад каталіцкай. Галонымі прынцыпамі яднання, прапанаванымі Скаргай, былі: пераход Ус-ходняй царквы ВКЛ пад уладу Папы Рымскага і прызнанне яго найвышэйшым пастарам усёй Хрыстовай царквы. Разам з тым ён лічы магчымым пакінуць за правасланымі царконыя абрады і звычаі грэчаскага набажэнства.Выказвася Пётр Скарга і аб межах уніі. Ён не бачы магчымасці пайсці на сусветную унію  сувязі з супрацівам грэчаскага духавенства. Рэгіянальная унія з удзелам маскоскага патрыярхата меркавалася яму магчымай у будучыні, пры мове змена адносін маскошчыны да Захаду і католіка, якіх «там лічаць горш за пага-нага. у Вялікім княстве Літоскім унія павінна насіць мясцовы характар. Для яднання дзвюх хрысціянскіх канфесій у княстве спрыяюць, паводле сцвярджэння атара, усе абставіны: па-нершае, як католікі, так і правасланыя належаць да аднаго народа, гавораць на адной мове, па-другое, як урадацы, так і сам манарх жадаюць гэтага аб'яднання і догі час імкнуліся да яго.
24. Абгрунтаванне ідэі унііпаміж каталіцкай і правасл.най царквамі(П.Скарга,І. Пацей, К.Астрожскі).
Ідэолагам і арганізатарам заключэння уніі выступа вядомы дзяржаны і царконы дзеяч ВКЛ Іпаці Пацей. Пацей займа вельмі высокія свецкія пасады  княстве. Хрышчоны паводле правасланага абраду, ён юнаком пераходзіць у кальвінізм і прытрымліваецца яго болын чым 20 гадо. Пад уздзеяннем атарытэту славутага правас-ланага магната К. Астрожскага зно вяртаецца  праваслае. Ён становіцца адным з члена кола Астрожскага, у якім была распрацавана канцэпцыя аб'яднання сходняй царквы з заходняй з мэтаю адналення першай і вяртання ёй колішняй моцы.
У «Лісце да М. Рагозы» К. Астрожскі сфармулява сем асноных умо аб'яднання цэрква:
усходняя царква павінна захаваць свае ранейшыя абрады інабажэнствы;
католікам забараняецца дамагацца бажніца і зямельныхуладання, якія належаць правасланым;
католікам забараняецца схіляць у сваю веру правасланых;
святары сходняга абраду павінны мець роныя правы з каталіцкімі; мітрапаліт і епіскапы атрымліваюць месцы  Сенаце іабіраюцца пасламі сойма;
захады схілення да уніі грэчаскай, маскоскай і паднёвайправасланых цэрква;
ажыццяленне пэных выпралення «памылковых рэча» уабрадах усходняй царквы, у прыватнасці, змена парадку ажыццялення асобных таінства;
унія павінна прывесці да пашырэння школ,
удасканаленнянавучальных праграм і падрыхтокі адукаваных святаро.
Акрамя таго, К. Астрожскі схіляся да неабходнасці аб'яднання сіх хрысціянскіх канфесій у ВКЛ: каталіцкай, правасланай і пратэстанцкай. Такім чынам, можна зрабіць выснову, што  адрозненнс ад Скаргі гурток Астрожскага схіляся да уніі усехрысціянскай, сусветнай, ці хоць бы рэгіянальнай і лічы, што се права-сланыя славяне павінны прыняць яе.
3 асобнымі палажэннямі праекта не пагадзіліся некаторыя прыхільнікі князя Астрожскага, і  тым ліку Іпаці Пацей. Перш за сё ён лічы утапічнай ідэю універсальнай уніі. Так, у «Лісце да князя К. Астрожскага» (1595) ён катэгарычна выказася супраць уз'яднання правасланых з рэфарматарамі, тэалагічную дактрыну якіх ён лічы цалкам памылковаю. Ён закліка князя нс верыць евангелікам і не шукаць з імі згоды, бо іх «парадак і навука» «...не на правом фундаменте, а на сметье стоит...»
Што да грэчаскай царквы, то  сітуацыі, калі канстанцінопаль скія патрыярхі цалкам залежныя ад турэцкіх султана, спадзявац-ца на злучэнне з ёю марная справа, лічы I. Пацей. Не ме ілюзія ён і наконт далучэння да уніі маскоскай царквы. У «Лісце да К. Астрожскага» (1598) епіскап падкрэсліва, што  маскоскiм праваслаі яшчэ больш заган, чым у грэчаскім: «Бо и ктожь не ведает яко велнкое грубнянство, упор н забабоны суть вь народе мос-ковском?».
Акрамя таго, Пацей апрыёры веда, што Масква катэгарычна адмовіцца ад удзелу  уніі (улічваючы той факт, што  1589 г. была утворана патрыярхія), а
паслы ад ВКЛ хутчэй за сё апынуцца «пад кнутамі альбо на пласе».
Іпаці Пацей выступі за мясцовую унію, за пераход усходняй царквы ВКЛ над уладу Папы Рымскага. Ён прапанова:
прызначаць на духоныя пасады ва уніяцкіх цэрквах толькіасоб, якія належалі да сходняга абраду;
увесці некалькі святаро усходняга абраду  склад сената ідазволіць ім удзельнічаць у соймах;
забараніць усялякі прымус у адносінах да лравасланыхверніка, змену традыцыйных царконых рытуала, захаваць ра-нейшыя правы за брацтвамі і пакінуць іх пад уладаю мітрапаліта;
не перашкаджаць дзейнасці правасланых школ, семінарый і друкарня.
Дзейнасць Іпація Пацея садзейнічала скліканню 6 кастрычніка 1596 г. Берасцейскага сабора, які санкцыянава утварэнне уніяц-кай царквы. 3 гэтага моманту унія юрыдычна ператварылася  дзяржаную рэлігію, а праваслае, па сутнасці, апынулася па-за законам.ІНайбольш выдатныя яго творы: «Антырызіс» (1600), «Адказ на ліст Клірыка Астрожскага», «Ліст да князя Канстанціна Астрожскага» (абодва 1598), «Размовы берасцяніна з братчыкамі» і інш.Асноная думка сіх яго твора заключалася  неабходнасці еднасці католіка і правасланых. Спасылаючыся на маральны за-няпад правасланага духавенства, Пацей спадзявася, што падпа-радкаванне правасланых ВКЛ Папе Рымскаму гэта шлях да еѕрапейскай культуры і адукацыі. Праз унію ён мары усталяваць мір і згоду  краіне і ме надзею на разуменне яго дзейнасці з цягам часу нават працінікамі уніі
25. Палітыч.і прав.ідэі ( палемічнай літаратуры.Берасц. унія выклікала да жыцця развіццё палемічнай літаратуры. Яна з'явілася адной з форм выражэння палітыка-прававой і грамадскай думкі, выялення міжцарконых, тэалагічных і сац-палітыч супярэчнасцей.Найбольш важным напрамкам у рэлігійнай палеміцы стала нац. праблема. I гэта не выпадкова, бо наступ на праваслае пасля заключэння уніі разглядася як пагроза культурным асновам народа.. Займаючы патрыятычныя пазіцыі  адносінах да РП, правасланыя палемісты заклікалі да грамадз міру на аснове верацярпімасці, прызнання роных пра-во усіх народа дзяржавы, мірнага суіснавання народа, цэрква і мо у РП. Так, М. Сматрыцкі, указва, што згода і адзінства  шматнац. дзяржаве можа быць дасягнута толькі разумнай і справядлівай палітыкай урада, захаваннем ронасці паміж народамі і іх веравызнаннямі.Наступ на веру, падкрэсліва Сматрыцкі, як нішто іншае садзейнічае хуткаму заняпаду каралества.
Імкненнем садзейнічаць усталяванню стабільнасці  дзяржаве тлумачы Сматрыцкі і свой пераход з праваслая  унію.Традыцыі правасланай царквы, звычаі народа, маральныя нормы ён называ састарэлымі для сучаснага жыцця, не маючымі перспектывы. Разам з тым, каталіцкая і уніяцкая цэрквы, пануючае становішча якіх замацавана дзяржаваю,з'яляюцца носьбітамі прагрэсу,таму неабходна адмовіцца ад старога праваслая на карысць уніяцтва. Доказам на карысць разумнага і дабравольнага прыняцця уніі Сматрыцкі лічы Дзяржаную падтрымку уніяцкай царквы.На думку I. Вішэнскага і 3. Капысценскага, першай асобай у дзяржаве павінен з'яляцца глава цар-квы.Свецкай уладзе адводзілася ахоная функцыя  адносінах да царквы і веравызнання грамадзян.Кароль, як прадстанік свецкай улады, павінен быць над рэлігійнымі канфліктамі, здзяйсняць функцыі прававога рэгулявання грамадскіх адносін, пасрэдніцтва  адносінах розных канфесій.На думку А. Філповіча, выключна кароль павінен валодаць правам заканадачай ініцыятывы.Панам-радзе, Сенату, Сойму, судам адводзіліся толькі дарадчыя функцыі. Выканачыя панамоцтвы атар замацовае за радацамі і ваеннымі.Згодна меркаванню I. Вішэнскага і А. Філіповіча,кароль адказны перад Богам не толькі за сябе, але і за кожнага свайго падданага. Царква абавязана дапамагаць каралю кіраванні краінаю,народамі.Абавязаккаралясадзейнічаць адукацыі падданых, гарантаваць ім палітыч свабоды.Гэта ідэя прыводзіць некаторых да здагадкі аб дагаворнай аснове дзяржавы. Грамадства, на думку М. Сматрыцкага, складаецца з трох саслоя: князё, слуг і святаро. Паміж імі існуе грамадскі дагавор аб размеркаванні абавязка і заемаадносін. Гэты грамадскі дагавор і складае аснову дзяржавы. Дагавор патрабуе ад князё уладарыць справядліва. Ад слуг патрабуе сумленна выконваць свае абавязкі:плаціць падаткі, працаваць. Ад святаро патрабуе быць праведнымі.Парушэнне дагаварных абавязацельства пагражае існаванню дзяржавы.
М.Сматрыцкі разглядае паняццс «свабода». Гэта магчымасць абрання жаданага ладу жыцця, але  адпаведнасці з існуючым заканадаствам. Імкненне да грамадзянскай свабоды прадугледжвае юрыдычнае падпарадкаванне ладам.
Наступныя высновы, якія лагічна выцякаюць з пазіцый правасланых палеміста у адносінах дзяржавы, дзяржанай і царконай улад.Па-першае, дзяржава характарызавалася як свецкі інстытут, улада караля пазбаляласянепахіснасці.Па-друг,грамадзяне надзяляліся палітычнай свабодай,грамадства суверэннасцю. Па-трэц, выдзяляліся і аналізаваліся зроні лады, дагаварная прырода дзяржавы і прававая аснова грамадскага дагавора. Па-чацв, галонай функцыяй каралескай лады прызнавалася падтрыманне стабільнасці праз забеспячэння свабоды веравызнання. Гэта ідэя мела на вазе налітычнае адзінства і плюралістычнае грамадства.У рэлігійна-палітычнай палеміцы XVII ст. каталіцкія і уніяцкія атары адстойвалі канцэпцыю монацарконай дзяржавы, якая супярэчыла канцэпцыі мірнага суіснавання розных хрысціянскіх канфесій, за якую выступалі правасланыя палемісты. Так, напрыклад, I. Руцкі прапанава праект рэформы уніяцкай царквы,які прадугледжва наданне ёй статуса дзяржанай і сталяванне уніяцкага патрыяршаства  ВКЛ.Такім чынам, канцэпцыя I. Руцкага зыходзіла зіснавання монацарконай дзяржавы. У адрозненнне ад каталіцкіх атара, якія патрабавалі безумонага прыярытэту духонай улады над свецкай, уніяты лічылі неабходным уключыць уніяцкую царкву  дзяржаныя адносіны. Так, Руцкі настойва напрызначэнни уніяцкіх епіскапа каралем
Як бачым, каталіцкія і уніяцкія атары разыходзіліся  падыходах да праблемы адносін дзяржавы і царквы, прапановалі розныя мадэлі дзярж.парадкавання. Каталіцкія палемісты, прызнаючы неабходнасць моцнай каралескай улады,галонай фігурай у палітычным кіраванні лічылі кіраніка царквы, а уніяты акцэнтавалі вагу на панамоцтвах свецкай улады, якую лічылі асновай дзяржанасці.Сац-палитыч.погляды каталіцкіх і уніяцкіх атара першай паловы XVII ст.прайшлі эвалюцыю ад ідэі монацарконай дзяржавы да прызнання суверэнітэту сац.супольнасцей і дагаворнай прыроды дзяржавы. Упершыню ідэя суверэннасці сац.супольнасцей была выказана прыхільнікам распасюджання  краі уніяцтва канцлерам ВКЛ Л.Сапегам.Дзяржава, на яго думку, уяляе сабой пасрэдніцкі суб'ект улады, панамоцтвы якому дэлегуюць супольнасці, уступаючы  адносіны грамадскага дагавора і замацоваючы іх у НПА. У гэтым выпадку патрэбы сяго грамадства, кансалідаванага  дзяржаву, маюць прыярытэтнае значэнне  парананні з вузкасаслонымі інтарэсамі і патрэбамі. Уніяцкія атары, напрыклад Руцкі, таксама звяртаюць увагу на сацыяльныя супольнасці (саслоі) і разглядаюць іх як пасрэдніка паміж дзяржавай і індывідуумамі. Гэта прыводзіць іх да згоды з вывадам Л. Сапегі аб суверэннасці супольнасцей адносна дзяржавы. Т.ч., уніяцкія атары, як і іх правасланыя апаненты, паступова прыйшлі да высновы аб суверэннасці грамадзянскіх супольнасцей у адносінах да дзяржавы і неабходнасці грамадзянскага прымірэння.Найбольш шырока абмярковалася  палітыка-прававой дум-цы Беларусі XVII пытанне аб«праве народа».Пытанні права народа разглядаліся  сувязі з праблемамі дзяржанага суверэнітэту.Чым больш свецкі характар набывае дзяржава, тым больш востра ставяцца праблемы нац. самавызначэння. Права народа бачылася М.Сматрыцкім і I.Руцкім як асобы сінтэз традыцый, натуральных закона народнасці, грамадзянскіх і палітычных право.Інакш кажучы, права народа дазваляла рэалізаваць культурна-нацыянальныя патрэбы  палітычнай сферы.
26.Натуральна-прававыя ідэі працах А.Алізароскага.
Адам (Аарон) Алізароскi. Сацыяльна-палітычныя і прававыя погляды вучонага абгрунтава-ны  галонай працы яго жыцця кнізе «Аб палітычнай суполь-насці людзей».Галонай перадумовай утварэння дзяржавы Алізароскі лічы агульнае імкненне людзей да стварэння палітычных саюза-су-польнасцей дзеля рэалізацыі прынцылу сеагульнай карысці. Згод-на з вызначэннем Алізароскага, дзяржава гэта «...створаны з мноства паселішча саюз і аб'яднанне людзей, якія звязаны пра-вам, што вайшлі  згоду  імя добрага і шчаслівага жыцця»1. Узае-маадносіны паміж грамадзянамі фарміруюцца, на думку вучонага, яшчэ на зроні сям'і і двара (сукупнасць некалькіх сем'я), нан-скага фальварка, паселішча. Менавіта на гэтых узронях закладва-юцца адносіны падпарадкавання: дзяцей бацькам, падданых пану і інш.Нетыпова для свайго часу вырашае Алізароскі пытанне грама-дзянскіх пра. На яго погляд, грамадзянамі з'яляюцца прад-станікі сіх саслоя, акрамя рабо і іншаземца, таму се павінны  ронай ступені карыстацца поным аб'ёмам грамадзян-скіх і палітычных пра. Прызнаючы правамернасць існавання сас-лонага падзелу, Алізароскі разам з тым прапанова выпраца-ваць механізм свабоднага нераходу з аднаго саслоя  другое. Ён падкрэсліва, што паняцце шляхецтва звя зана з маральнай дасканаласцю, духонай высакароднасцю, адука-ванасцю, сумленным выкананпем сваіх грамадзянскіх абавязка. Ён звязвае. наняццс шляхецтва не столькі з паходжаннем, колькі з маральным і адукацыйным узронем, тоесным паняццю інтэлігентнасць.Рэзка адмона ставіся Алізароскі да сістэмы прыгонніцтвЯ
якую ён лічы супярэчнай натуральнаму праву.
Моц і стабільнасць дзяржавы зале-жаць ад палітычнага ладу. Найбольш рацыянальнай формай кіра-вання для Рэчы Паспалітай мысліцелю бачылася спадчынная ма-нархія. Алізароскі выказвася за права настання супраць манарха і нават забойства яго  тым выпадку, калі ён ператвараецца  тырана.Алізароскі прапанава уласную класіфікацыю права, у якую ваходзілі боскае права, натуральнае права і права народа. Прычым, на думку мысліцеля, боскае права і натуральнае права навінны выступаць як самастойныя віды і дапаняць адно другое. Згодна тлумачэнню правазнацы, «боскае права забараняе неспра-вядлівасць, прыгнечанне бедных і сялякія крыды». Натуральнае права папярэднічае пазітынай праватворчай дзейнасці.Алізароскі падкрэсліва, што пазітынае права навінна ад-павядаць натуральнаму, а  выпадку супярэчнасці з ім не можа быць прызнана за права нават у тым выпадку, калі норма існавала стагоддзямі. Зыходнымі перадумовамі права Алізароскі лічы прыроду і розум.У адпаведнасці з буржуазным разуменнем развіцця сацыяльна-га прагрэсу Алізароскі распрацава канцэпцыю свабоды і ронасці. Свабоду вучоны яляе  трох аспектах: прававым, які ён разумее як здольнасць людзей у адпаведнасці з уласным разумен-нем і патрабаваннямі закона будаваць сваё жыццё; філасофскім як уладай розуму над эмоцыямі і пачуццямі; палітычным як панаван-не  грамадстве права і закона. Такім чынам, творчасць А. Алізароскага з'яляецца пацверджаннем высокага ерапейскага зроню палітыка-прававой думкі Беларусі XVII
27. Грамадска- палітычныя погляды К. Лышчынскага.
Творы Лышчынскага былі спалены падчас вы-канання прысуду, таму даследчыкі яго творчасці займаюцца рэкан-струкцыяй погляда мысліцеля, абапіраючыся на некалькі фрагмента яго трактата «Аб неіснаванні Бога», знойдзеных толькі  1957 г.
Гэтыя нешматлікія крыніцы даюць магчымасць зрабіць наступ-ныя высновы аб поглядах Казіміра Лышчынскага.
Мысліцель бы прыхільнікам матэрыялістычнага глумачэн-ня навакольнага свету. Ім прызнавалася бесканечнасць матэрыі часе і прасторы, наянасць аб'ектыных заканамернасцей яеразвіцця; Лышчынскі адмаля Бога як стваральніка свету, а ролютворцы прызнава за самой прыродай, якая развіваецца па ласныхзаконах і сама па сабе з'яляецца крыніцай руху.
Лышчынскі адмаля Бога-творцу, а на яго месца ставічалавека, сцвярджаючы, што Бог плод розуму чалавека. «Чалавек стваральнік Бога, а Бог стварэнне чалавека. Такім чынам, Бог з'яляецца не сапраднай існасцю, а стварэннем розуму, і да таго жхімерычным».
Радыкалізм атэістычнай сістэмы Лышчынскага абумоліваРадыкалізм сацыяльна-палітычны. Ён разуме, што адно адмален-не Бога не можа змяніць грамадства. Вопыт гарадскога суддзі і вая-водскага падсудка дава багаты прыклад нясправядлівасці  адносінах пано да мужыко, ксяндзо да веруючых, дужых да слабых.
Пошукі сацыяльнага ідэалу прывялі мысліцеля да ідэй утапічнага сацыялізму. У «Маніфесце» Бжоскі паведамлялася, што брэсцкі падсудак жада «мець свет без улады, гарады без на-чальніка, народы без валадаро, храмы без святаро, капітоліі без суддзя». Бжоска абвінавачва Лышчынскага  прыхільнасці да ідэалу грамадскага жыцця гараманта народа, апісанага  рэне-сансавым утапічным рамане іспанца Антоніо дэ Гевары «Нас-таленні хрысціянскага манарха».
Як і дэ Гевара, Лышчынскі бы прыхільнікам скасавання пры-ватнай уласнасці і пабудовы грамадства сеагульнай ронасці і справядлівасці.
Акрамя кнігі дэ Гевары, Казімір Лышчынскі бы знаёмы з тво-рамі іншых утапіста Томаса Мора, Тамаза Кампанелы, аб чым сведчыць аналіз захаваных урыка з яго рукапісу. Такім чынам, атэістычная і антыфеадальныя сістэмы Лышчынскага вабралі  сябе прагрэсіныя і асветніцкія ідэалы. Яго погляды фарміраваліся  рэчышчы ерапейскай і айчыннай гуманістычных традыцый. Жыццё, дзейнасць, смерць К. Лышчынскага васкрэсілі ідэю тале- і рантнасці, памножылі лік яе прыхільніка, якія пачалі жо  нас-тупным стагоддзі паступова водзіць яе  культурны жытак, фарміруючы новае мысленне, новую эпоху Асветніцтва.
28. Грамадска- палітычныя погляды С. Полацкага.
Беларусь - месца сустрэчы двух тыпа хрысціянскай цывілізацыі заходняй каталіцкай і сходняй пра-васланай. У гэтых умовах гру паю рэлігійна-палітычных дзеяча бы прапанаваны камлраміс: узаемапранікненне культур, сінтэз духоных каштонасцей пры за-хаванні тыпалагічных асаблівасцей грэка-славянскай і рымска-ка-таліцкай разнавіднасцей хрысціянскай цывілізацыі. Ідэалогія рэлігійна-культурнага кампрамісу распрацовалася прафесарамі і вучнямі Кіева-Магілянскай калегіі, сярод якіх бы і Сімяон Полацкі. Уся яго творчасць прыклад імкнення да кампрамісу і сінтэзу двух культурных еранейскіх напрамка.
Будучы гарачым прыхільнікам ідэі сінтэзу сходняй і заходняй культур, ён імкнецца ажыццявіць гэты сінтэз у культурным і палітычным жыцці Расіі. Паслядона, карыстаючыся любым выпадкам, Сімяон падкрэсліва, што прызнанне толькі адной культуры пазбаляе ча-лавека радасцей, якія вынікаюць з шырыні веда, са зносін з ата-рамі і кнігамі. Гэтую ідэю ён укладвае  розные формы: ад багас-лоскіх твора да верша. Полацкі становіцца на чале групы «лацінніка», якія арыентаваліся на спрыняцце заходнерапейскай культурнай традыцыі. Іх апанентамі былі так званыя грэка-філы, якія дамагаліся адмовы ад вывучэння навук, не маючых да-чынення да багаслоя, панавання царквы над асветай, абмежавання пазнання культуры царконай грэчаскай традыцыяй. Ужо пасля смерці асветніка грэкафілы на царконым саборы 1690 г. абвясцілі яго погляды ерэтычнымі.
Кампрамісная арыентацыя асветніка праялялася  яго талерантнасці. Будучы абаронцам афіцыйнай правасланай царквы, ён не адракася ад сваіх уніяцкіх пераканання. У яго асабістай бібліятэцы даследчыкі знайшлі кнігі, падпісаныя латынню. «Гэтая кніга ёсць надзейнае ёмішча веда Сімяона Пятроскага-Сітніяновіча, полацкага іераманаха Ордэна святога Васіля Вялікага». Ён ухіляся ад крытыкі каталіцызму, імкнуся да згад-нення дагматычных разыходжання. Характэрнай у гэтым сэнсе з'яляецца яго «Камедыя пра блуднага сына». Галоны сэнс твора цярпімасць да чужога погляду, да памылак і грахо другога чалаве-ка. Пазіцыя Полацкага, як бачым, рэзка разыходзілася з традыцый-най расійскай варожасцю да іншадумства.Развіццё дзяржавы, грамадскі дабрабыт і згоду, маральнае дасканаленне чалавека Сімяон звязва з узронем адукацыі.
Яго асветніцкія ідэі ператвараліся  практычныя дзеянні. С. Полацкі выклада у вучылішчы для пад'ячых Прыказа тайных спра, выконва абавязкі настаніка царскіх дзяцей, рыхтава пад-ручнікі. Адзін з іх вершаваны пераклад Псалтыра, па якому ву-чыліся грамаце некалькі пакалення расіян. М. Ламаноса разам з «Граматыкай» Мялеція Сматрыцкага назва Псалтыр «вратами своей учености».Запаветнай марай Полацкага было стварэнне  Маскве вышэй-шай навучальнай установы накшталт Віленскага універсітэта ці Кіеска-Магілянскай калегіі. Гэта ідэя была рэалізавана жо пасля яго смерці. У 1686 г. у Маскве была адкрыта Славяна-грэ-ка-лацінская акадэмія.С. Полацкі бы прыхільнікам асветніцкай манархіі, якую лічы найлепшай формай дзяржанага кіравання.
Вялікае значэнне  функцыянаванні асветніцкай манархіі С. Полацкі надава устаналенню справядлівасці  грамадстве. Ён мары аб роным судзе для сіх, у якім будуць судзіць, не гледзячы на паходжанне чалавека. «На лица зрети господь возбраняет. Ров-но судить всяк чин завещает».
Такім чынам, наянасць у спадчыне Сімяона Полацкага шматлікіх фрагмента антычнай культуры і натурфіласофскіх веда, лагічная і культурна-гістарычная аргументацыя асветніцкіх ідэй і канцэпцый збліжаюць беларуска-рускага асветніка з дзеячамі ерапейскай культуры эпохі Адраджэння і барочнага Асветніцтва XVII ст.
29. Развіцце прававой думкі  статутах ВКЛ ХУ1 ст.
Усе тры Статуты былі пранікнуты ідэяй прававога суверэнітэту дзяржавы. Сутнасць яе заключаецца  адпаведнасці праву дзейнасці сіх дзяржаных органа і службовых асоб. Гэта ідэя была накіравана супраць самавольства буйных феадала і сярэдневяко вай тзакратычнай тэорыі паходжання і сутнасці дзяржавы.Нормамі Стагута 1588 г. замацовалася ідэя абмежавання лады гаспадара і падзелу функцый улады паміж соймам (закана-дачая), князем, радай і радам (выканачая) і судовымі органамі, у тым ліку і створанымі  час судовай рэформы сярэдзіны XVI ст.Статуты замацовалі ідэю дзяржанага суверэнітэту насуперак ідэі касмапалітызму, якая панавала  часы сярэдневякоя. Яна праялялася  пацверджанні тэрытарыяльнай цэласнасці і недаты-кальнасці дзяржавы.
Шэраг норма Статута сведчыць аб імкненні заканадацы прытрымлівацца прынцыпа законнасці і справядлівасці. Пару-шэнне закона разглядалася як злачынства супраць інтарэса дзяр-жавы. Закон замацовае такія важныя канстытуцыйныя правы, як права на ахову жыцця, гонару, маёмасці, на судовую абарону, на свабодны выезд за межы дзяржа-вы для шляхты, права прадстаніцтва  органах дзяржанай улады і кіравання і судовых органах, для гараджан у органах гарадскога кіравання і суда.У галіне прыватнага права была замацавана свабода абароту сёй маёмасці, інакш кажучы, абвяшчалася неабмежаванае права валодання рэччу. Статуты паклалі пачатак значным зменам у судо-вай сістэме і судаводстве.
Замацаванне прынцыпу верацярпімасці ва мовах існавання роз-ных рэлігійных веравання было вельмі прагрэсінай з'яваю, якая спрыяла стабільнасці дзяржавы і сталяванню згоды  грамадстве. Як прававыя помнікі эпохі Адраджэння, Статуты (і галоным чынам Статут 1588 г.) грунтаваліся на ідэі гуманізму. Была ведзена норма, якая прадугледжвала смяротнае пакаран-не шляхціца за забойства простага чалавека. У польскім праве па-добная норма з'явілася толькі  Кардынальных правах 1768 г.
Такім чынам, у Статуце 1588 г. замацоваюцца прынцыпы прэ-і зумпцыі невінаватасці.
У судаводстве атрымала распасюджанне новая тэорыя дока-за, якая грунтавалася на свабоднай ацэнцы паказання бако, све-дак, пісьмовых і рэчавых доказа, якія маглі б лагічна пераканаць суддзя.
Трэба падкрэсліць, што Статут 1588 г. бы адным з першых за-канадачых акта Еропы, які змяшча нормы, накіраваныя на ахо-ву навакольнага асяроддзя, што вяло да падтрымання і павелічэння прыродных рэсурса дзяржавы. У цэлым развіццё прававой думкі ВКЛ XVI ст. ішло  рэчышчы агульнаерапейскага працэсу, а  не-каторых аспектах апярэджвала яго. I праз 200 гадо пасля выдання Статут 1588 г. лічыся самым выдатным зборам закона у Еропе. Вядомы палітычны дзеяч Рэчы Паспалітай Гуга Калантай на сойме 1791 г. ахарактарызава яго наступным чынам: «Статут робіць пава-гу чалавечаму розуму... складзены так разумна ...што яго можна лічыць самай дасканалай кнігай закона ва сёй Еропе».
30. Асаблівасці грамадска-палітычнай і прававой думкі эпохі Асветы на Беларусі.
Асветніцтва гэта антыфеадальная, буржуазная паводле сваёй сацыяльна-палітычнай сутнасці ідэалогія перыяду станалення капіталізму. Яна прапаведавала прыярытэт асветы, навукі і розуму  жыцці асобы, грамадства і дзяржавы. Усталяванню асветніцтва спрыялі навуковыя адкрыцці  прыродазнастве і да-сягненні гуманітарных веда, якія сталі  руках буржуазіі ідэйнай зброяй у барацьбе супраць феадальна-царконага светалогляду, схаластыкі, абсалютызму і феадальнага ладу. Перадавыя мысліцелі эпохі лічылі, што грамадства павінна быць рэфармавана  адпаведнасці з рацыянальнай сістэмай. Але слабасцю прадстаніко Асветніцтва было тое, што кож-ны з іх лічы, што яго сістэма самая рацыянальная і сапрадная. У Беларусі распасюджанне ідэй асветніцтва ад-носіцца да другой паловы XVIII - пачатку XIX стст. і звязана з знікненнем першых парастка капіталістычнага ладу. Але ідэй-ныя вытокі Асветніцтва можна знайсці і  больш раннім перыядзе айчыннай гісторыі. Яны ідуць ад творчасці і дзейнасці такіх прагрэсіных мысліцеля канца XVII - пачатку XVIII стст., як К. Лышчынскі, С. Полацкі, I. Капіевіч і інш.
Здабыткі нацыянальнай грамадска-палітычнай і прававой думкі папярэдняга перыяду, а таксама здзеянне англійскіх і асабліва французскіх асветніка далі моцны імпульс да станален-ня і панавання асветніцкай ідэалогіі  Беларусі  другой палове XVIII ст. Па словах вядомага юрыста XIX ст., этнічнага беларуса У. Спасовіча, папулярная філасофія французскіх энцыклапедыс-та дапамагла грамадству Рэчы Паспалітай «паглядзець на свой быт крытычна, акрэсліць і сфармуляваць свае няясыыя імкненні да лепшага парадку рэча»1.
Асаблівасці асветніцкай ідэялогіі Беларусі звязаны перш за сё з асаблівасцямі сацыяльна-эканамічнага і палітычнага развіцця гэ-тага рэгіёна, а таксама, як мы неаднаразова падкрэслівалі, з своса-саблівым геапалітычным становішчам Беларусі на памежжы За-ходняй і Усходняй цывілізацый.Сярэдзіна XVIII ст. час, калі пачынаецца пераход ад феа-далізму да капіталізму, але апошні сацыяльна-палітычны і грамад-скі лад не ста яшчэ пануючым. Таму выразнікамі антыфеадаль-ных ідэй былі  першую чаргу прадстанікі перадавой шляхты  саюзе з маладой буржуазіяй. Працэс фарміравання новага, буржу-азнага па свайму аб'ектынаму значэнню светапогляду адбывася  цяжкай супярэчлівай барацьбе з тэалагічнымі, схаластычнымі, містычнымі і фантастычнымі яленнямі, характэрнымі для феа-дальнай ідэалогіі.
Супярэчлівасць і непаслядонасць асветніцкай ідэалогіі на зем-лях Беларусі  філасофскіх даследаваннях праявілася  эклектыч-ным спалучэнні прынцыпа схаластыкі і рацыяналізму; у сацыялогіі у спробах зацвярдзіць рацыяналістычны погляд на грамад-ска-палітычнае жыццё, не закранаючы непасрэдна рэлігійна-тэа-лагічных уялення аб гісторыі чалавецтва; у сацыяльна-палітыч-ных вучэннях у абгрунтаванні плана рэформа дзяржанага ладу пры захаванні асно шляхецкай дэмакратыі.
Але жо  апошняй трэці XVIII ст. праявы асветніцтва як бур-жуазнай ідэалогіі становяцца відавочнымі.
31. Асветніцкія ідэі  гістарычных сачыненнях XVIIIст.
XVIII ст. час станалення гістарычнай навукі  Беларусі. Гісторыкі паступова пераадольваюць рэлігійны погляд на мінулае і імкнуцца разгледзець гістарычныя падзеі з пазіцый рацыяналізму.Найбольш вядомае даследаванне К. Галокі «Сеймуючая Еропа» (1753). У ёй атар аналізуе і супасталяе ерапейскі пар-ламентарызм і парламентарызм Рэчы Паспалітай. Ерапейскія народы паводле існуючай у іх краінах формы кіравання ён падзялі на «свабод» і «несвабодн». Да першых К. Галока адносі Рэч Паспалітую, Англію, Швецыю, дзе кароль кіруе сумесна з парламентам,а таксама Швейцарскую і Генуэзскую рэспублікі.Іспанію, Расію, Францыю і іншыя ерапейскія краіны, у якіх народ цалкам залежа ад волі ладара, ён лічы несвабоднымі.Свае сімпатыі атар аддае парламенцкай форме кіравання.Разам з тым сур'ёзную заклапочанасць атара выклікала крызіснае становішча сойма Рэчы Паспалітай, дзейнасць якога была, па сутнасці, паралізавана праявамі шляхецкага анархізму і  першую чаргу жываннем прынцыпу«ліберум вета».Праблему формы дзяржанай улады падыма Іларыён Карпінскі. У «Геаграфічным слоніку», які выйша у свет у 1766 г., ён, зыходзячы з канцэпцыі Ш. Мантэск'е, разглядае тры асноныя формы дзяржанай улады: дэспатыю, манархію і рэспубліку.Апошнюю Карпінскі падзяляе на арыстакратычную, у якой кіруе шляхта,і дэмакратычную(н).
Дэспатыя вызначалася Карпінскім як дзяржаны лад, цалкам падпарадкаваны адной асобе. Манархію даследчык характарызава як уладу аднаго чалавека, якая здзяйсняецца з дапамогаю закона.Карпінскі выдзяля змешаную форму дзярж. уладыманархісцка-арыстакратыч.,дзе лада манарха абмяжоваецца прадстанічым шляхецкім органам. Да гэтай формы дзяржанага кіравання ён адносі і РП.У распасюджванні гістарычных веда у РП у сярэдзіне XVIII ст. значную ролю адыгрывала педагагічная і літаратурная дзейнасць Ф.Папроцкага(1723-1780).Ён атрыма адукацыю  Полацку. Гістарычны працэс трактавася ім як простая паслядонасць асобных з'я.Заклапочанасцю аб будучыні Рэчы Паспалітай прасякнуты такія гістарычныя даследванні Ф. Папроцкага, як «Найбольш значныя войны». Веды аб гісторыі война, меркава даследчык, дазваляюць зразумець прычыны звышэння і падзення дзяржа, а таксама шляхі мацавання свабоды і незалежнасці айчыны. На падставе аналізу перамог і па-ражэння ВКЛ і Польскага Каралества атар спрабуе даць рэкамендацыі па змацненню баяздольнасці арміі РП. Кароткія гістарычныя даведкі аб дзяр-жаным ладзе, судах, арміі ВКЛ былі змешчаны  невялікай па памеру кнізе.Такім чынам, распасюджванне гістарычных веда праз папу-лярную літаратуру адыгрывала значную ролю  патрыятычным выхаванні грамадзян ВКЛ.Новая асветніцкая канцэпцыя  гістарычнай навуцы атрымала сваё развіццё  працах беларускіх гісторыка-асветніка, выкладчыка Віленскага універсітэта Адама Нарушэвіча і Томаша Гусар-жэскага.
Гісторыкі-асветнікі бачылі развіццё гісторыі як заканамерны працэс і галоную ролю  ім адводзілі розуму чалавека. А.Нарушэвічам перад гістарыч навукай была пасталена задача выву-чэння нац.гісторыі як часткі ерапейскай, сусветнай. Т. Гусаржэскі падкрэсліва, што гісторыя павінна не звадзіцца да вьівучэння спра каралё і міністра, а даследаваць звычаі народа, лобыт, рэлігію, культуру. Такім чынам ставілася пытанне аб неабходнасці пашырэння аб'екта гістарычнага даследавання. У якасці крыніц прац па гісторыі імі разглядаліся не толькі летапісы і хронікі (традыцыйныя для таго часу), але і дыпламатычныя і прававыя дакументы той ці іншай эпохі. А. Нарушэвіч патрабава ад гісторыка навуковага, крытычнага па-дыходу да вывучэння крыніц.
Аптымістычнае сталенне да паступовага, прагрэсінага развіцця гісторыі, тым не менш, не давала ім падставы для ідэалізацыі новых, буржуазных парадка. Напрыклад, Т. Гусаржэскі крытыкава папулярную  XVIII ст. тэорыю вечнай згоды  буржуазным грамадстве. Ён падкрэсліва, што ні адно чалавечае гра-мадства не можа быць свабодным ад супярэчнасцей і зрушэння.
Палітычныя погляды А. Нарушэвіча паказваюць яго як пры-хільніка моцнай манархісцкай улады. Прытрымліваючыся тэорыі заваявання  пытанні аб паходжанні дзяржавы, ён лічы, што дзяр-жава ва сходніх славян узнікла  выніку заваёвы імі тэрыторыі. Заваёнікі, на яго думку, сталі гаспадарамі-шляхтай, а пакораныя народы простымі сялянамі.
Найболын буйныя гістарычныя творы А. Нарушэвіча «Псторыя польскага народа».Погляды Т. Гусаржэскага выкладзены  працах: «Прамова пра пачатак публічных лекцый па сеагульнай гісторыі  Галонай школе Вялікага княства Літоскага» і «Уступ да сеагульнай гісто-рыі  царконай асаблівасці».
32. Крытыка магнацкай алігархіі  шляхецкай публіцыстыцы “Вольны голас” С. Канарскі, Т.Астроскі, А.Загурскі.
У сярэдзіне XVIII ст. глыбокі сацыяльна-палітычны крызіс Рэчы Паспалітай ста відавочным для значнай часткі пануючага саслоя. Пытанне аб неабходнасці рэформа неаднаразова здыма-лася на соймавых пасяджэннях, абмярковалася  шляхецкай публіцыстыцы. У шэрагу твора, прысвечаных гэтай тэматыцы, асаблівае месца займа твор «Вольны голас у абарону свабоды». Догі час лічылася, што ён належыць пяру караля Рэчы Пас палітай Станіславу Ляшчынскаму, але сёння большасць даследчы-ка схіляецца да атарства Матэуша Белазора, прадстаніка стара-жытнага шляхецкага роду Вялікага каняства Літоскага.Аналізуючы палітычнае становішча  краіне, атар прыйшо да высновы, што неабмежаваныя шляхецкія вольнасці сталі прычынаю зрыву сойміка і вальнага сойму, паралічу цэнтралізаванага кіравання краінаю і панавання  Рэчы Паспалітай анархіі, непадпа-радкавання ладзе і закону, узброеных канфлікта паміж шля-хецкімі родамі. Такая сітуацыя, на думку атара, можа прывесці да «тыраніі замест свабоды». Разам з тым, атар «Вольнага голасу...», будучы прадстаніком шляхецкага саслоя, папярэджвае, што рэ-формы палітычнага ладу павінны праводзіцца асцярожна, каб не закрануць шляхецкія свабоды, гонар шляхецкага імя. Напрыклад, дзеянне прынцыпу «ліберум вета», ананімны атар прапанова абмежаваць толькі тым законам, з нагоды якога гэты прынцып аб-вяшчася. Такім чынам, пратэст якога-небудзь пасла мог пры-пыніць разгляд пэнага пытання, але не прыводзі да зрыву сойма-вага пасяджэння наогул.
Адным з першых у Рэчы Паспалітай атар «Вольнага голасу...» узня сялянскае пытанне. На яго думку, сяляне сваёй працай ства-раюць багацце і эканамічна змацняюць дзяржаву. Вынікі іх працы з'яляюцца крыніцай існавання шляхты. Таму атар «Вольнага голасу...» лічыць разумным даць ся-лянам асабістую свабоду, замяніць паншчыну грашовым чыншам і сталяваць над сялянамі дзяржаную апеку. Пад апошняй ён разу-ме права сялян апеляваць на прысуды панскіх судо у гродскія суды або  трыбунал.
Так, С. Канарскі, па заказу магната Чартарыйскіх, якія  60-х гадах XVIII ст. праводзілі палітыку рэформ дзяржанага ладу Рэчы Паспалітай, падрыхтава і выда 4-томную працу «Аб паспя-ховым спосабе правядзення пасяджэння». Канарскі абгрунтава неабходнасць палітычных рэформа у Рэчы Паспалітай у напрамку сталявання канстытуцыйнай манархіі, якую ён лічы ідэальнай формай палітычнага ладу.
Цэнтральнае месца  творы Канарскага заняло абгрунтаванне неабходнасці скасавання «ліберум вета». Ён крытыкава тэорыю выключнасці Польшчы, містычнае знясенне «залатой шляхецкай вольнасці».
Погляды А. Загурскага выкладзены  надрукаванай ім у 1761 г. прамове «Пра высакароднасць, неабходнасць і карысць юрыспру-дэнцыі ці прававой разважлівасці», з якой атар выступі у Вілен-скай акадэміі. А. Загурскі называ юрыспрудэнцыю сонцам усіх на-вук, навукай аб боскіх і чалавечых законах. Боскі закон ён лічы вечным і універсальным законам Сусвету і таму свецкае закана-даства павінна яму адпавядаць.
На думку вучонага, стан судаводства і юрыспрудэнцыі  краіне з'яляецца крызісным: суддзі не ведаюць закона, чынонікі не ва-лодаюць элементарнымі прававымі ведамі, юрыдычная падрых-тока насельніцтва адсутнічае, няма спецыяльных юрыдычных школ, права не выкладаецца ні  адной агульнаадукацыйнай уста-нове княства. Асабліва, падкрэсліва правазнаца, юрыдычныя веды неабходны людзям, што выконваюць грамадскія і дзяр-жаныя абавязкі, і перш за сё суддзям.
Развіццё прававой думкі  Рэчы Паспалітай ісанца XVIII ст. звязана таксама з імем Тэадора Астроскага, аднаго з вядучых ву-чоных-юрыста Вялікага княства Літоскага. У 1784 г. была выда-Дзена яго манаграфія «Грамадзянскае права...” У частцы, прысвечанай цывільнаму праву, Астроскі разглядае праваздольнасць шляхты, мяшчан і сялян, аналізуе інстытуты ласнасці, уладання, залогу, спадчыны, сервітута; шмат увагі на-даецца розным здзелкам, а таксама выкладаюцца асноныя пала-жэнні сямейнага права.
У крымінальным праве Астроскі падзялі усе злачынствы на публічныя і прыватныя. Да публічных ён адносі: змову супраць караля, дзяржаную здраду, злачынства супраць скарбу, парушэн-не свабоды слова для шляхціца, рэлігійныя злачынствы. Да пры-ватных адносіліся: забойства, крадзеж, згвалтаванне, падпал, наезд на шляхецкі маёнтак і г.д.
Такім чынам, у другой палове XVIII ст. у грамадска-палітыч-най думцы ВКЛ галонай тэмай была вострая крытыка магнацкай алігархіі, палітычнай і прававой сістэмы Рэчы Паспалітай. Разам з тым крытыкі феадальнага ладу прапановалі шляхі рэфармавання палітычнай сістэмы, прававыя рэформы.
33. Праблема дэсідэнта у Рэчы Паспалітай. Погляды Г. Каніскага
На чале руху  абарону право правасланых (якіх называлі дэзуніятамі) ста архібіскуп магілёскі Георгій Каніскі.Г. Каніскі нарадзіся на Украіне  горадзе Нежыне  1717 г. Набы адукацыю  Кіева-Магілянскай акадэміі, дзе пасля завяр-шэння вучобы бы пакінуты  якасці выкладчыка красамоства паэтыкі, філасофііШырокую папу-лярнасць набыла яго трагікамедыя «Уваскрэсенне мёртвых» (1746), у якой ён з пазіцый правасланай царквы трактава тэму эксплуатацыі сялян.3 1755 г. жыццё і дзейнасць Каніскага звязана з Беларуссю. Ён прызначаецца магілёскім епіскапам, а з 1783 г. атрымлівае сан бе-ларускага правасланага архіепіскапа.Г. Каніскі бы прыхільнікам шырокага распасюджвання аду-кацыі сярод насельніцтва, у тым ліку ніжэйшых стана. У 1757 г. ён звяртаецца да правасланага духавенства з заклікам вучыць на-род і разглядаць гэтую дзейнасць як галоную справу пастырскую, бо без вучэння не будзе і веры. Сам епіскап энергічна праводзі у жыццё свае ідэі: адкрыва школы, семінарыі, піса праграмы і пад-ручнікі, спрыя творчай дзейнасці архітэктара і мастако, якія па яго запрашэнню працавалі  Магілёве.
У 1762 г. Г. Каніскі ад імя сіх дэзуніята звярнуся да Сінода (з'езд епіскапа) з прамовай, якая была накіравана супраць рэлігійных ганення у краіне. Гэты яркі выступ адразу зрабі магілёскага архібіскупа бясспрэчным лідэрам правасланай пар-тыі краіны.
У 1765 г. на Вальным Сойме пры каранацыі Станіслава Паня-тоскага Каніскі зно звярнуся да прысутных з палымянай пра-мовай у абарону право правасланых. Яго выступленне настолькі разіла караля, што ён абявязася аднавіць правы дысідэнта.
Прамова Г. Каніскага, як узор абароны верацярпімасці, была перакладзена на многія ерапейскія мовы і набыла шырокае рас-пасюджанне. Праваахочыя думкі Каніскага былі выкладзены  творах «Мемарыял аб крыдах правасланым», «Правы і вольнасці жыхаро грэчаскага веравызнання», «Правы і свабоды дысідэнта хрысціянскага веравызнання Каралества Польскага і Вялікага княства Літоскага, што вынікаюць з прынятых соймамі закона і Статута ВКЛ, а таксама іншых заканадачых акта, што не выклю-чаюць сумнення, сабраныя і выдадзеныя для сеагульнага ведама». Гэтыя творы сталі праграмай барацьбы хрысціян-некатоліка за ѕрананне  правах з католікамі. Каніскі з'яляся адным з ар-ганізатара Слуцкай Канфедэрацыі 1767 г., якая патрабавала адме-ны дыскрымінацыйнага  адносінах да правасланых закона 1733 г.аб забароне асобам некаталіцкага веравызнання займаць дзяр-жаныя пасады і абірацца  Вальны Сойм.
Пасля прыняцця Варшаскім Соймам 1768 г. Кардынальных право, якімі дысідэнты рановаліся з католікамі, бы створаны змешаны суд для вырашэння спрэчных пытання паміж кан-фесіямі, членам якога ста Г. Каніскі.Дзейнасць Г. Каніскага  абарону праваслая была высока адзначана нашчадкамі. У жніні 1993 г. рашэннем Святога Сінода беларускай правасланай царквы ён бы кананізаваны.
34. Палітыка-прававыя погляды К. Нарбута
3 крытыкай магнацкай алігархіі і абгрунтаваннем неабходнасці палітычных рэформа у Рэчы Паспалітай выступа вядомы бела-рускі асветнік і педагог Казімір Нарбут (1738-1807). Ён папярэ-джва, што магнацкае гандлярства, якое пачынаецца сякі раз пры выбарах новага караля, можа прывесці краіну да краху. Бо сякі раз да гэтага гандлю далучаюцца і суседнія дзяржавы: пад-грымліваюць грашамі ці зброяй тую альбо іншую групоку магна-та і такім чынам умешваюцца  справы Рэчы Паспалітай. Каб гэ-тага пазбегнуць, неабходна перадаваць трон па спадчыне. Такім чынам, К. Нарбут бы прыхільнікам цэнтралізаванай, асветнай, спадчыннай манархіі. К. Нарбут, услед за Г. Гроцыем і Дж. Локам, падкрэсліва грамадскую прыроду чалавека. Чалавек жыве  гра-мадстве, і яго жыццёвая энергія накіравана на карысць грамадству. А грамадскія намаганні павінны накіровацца на дасягненне сеа-гульнага шчасця, якое складаецца са шчасця і дабрабыту кожнага чалавека. На пэнай ступені развіцця грамадства знікае дзяржава. Яна, на думку мысліцеля, з'яляецца вынікам грамадскага дагаво-ра, заключанага дзеля сеагульнага дабрабыту і згоды. Пры ства-рэнні дзяржавы да яе пераходзяць функцыі аховы і гарантыі пры-родных право чалавека. Рэалізацыя апошніх магчымая толькі праз законы, якія забяспечваюць цэласнасць і бяспеку дзяржавы, дабрабыт і шчасце грамадзян.Вялікую цікавасць для развіцця юрыспрудэнцыі мелі думкі К. Нарбута, выказаныя ім у кнізе «Логіка, або Навука разважання і разумнай размовы». Каб спасцігнуць ісціну, неабходна даследаваць рэчы і з'явы з усіх бако, пачынаючы з болып лёгкіх і заканчваючы
35. Сутнасць ідэалогіі фізіакратызму. Палітыка-прававыя погляды К Багусласкага, І.Страйноскага.
Своеасаблівай з'явай грамадскай думкі Беларусі канца XVIII ст. была дактрына эканаміста-філосафа (фізіякрата), вытокі якой знаходзіліся  ерапейскай, перш за сё французскай асветніцкай ідэалогіі. Буйнейшымі прадстанікамі фізіякратызму  Беларусі былі прафесары права Галонай школы ВКЛ Іерапіч Страйноскі (1752-1815) і Канстапцін Багусласкі (1754-1819). Аснонымі крыніцамі вывучэння іх погляда з'яляюцца выдадзены  1785 г. твор Страйноскага «Навука аб прыродным і палітычным праве, палітычнай эканоміі і праве народа» і кніга Багусласкага «Пра дасканалае заканадаства», якая бачыла свет у 1786 г.
Асновай іх сацыялагічнай канцэпцыі было вучэнне пра нату-ральнае права і натуральны парадак. Апошні разглядася вучонымі як адзінства фізічнага і маральнага парадку. Яны лічылі, што як фізічныя законы не могуць быць зменены па волі людзей, так і за-коны грамадства, якія з іх вынікаюць, з'яляюцца незалежнымі ад волі і жадання чалавека. Але як першыя, так і другія павінны паз-навацца людзьмі з мэтаю дасканалення грамадскага жыцця.Галонымі мовамі рэфармавання грамадства вучоныя лічылі, па-першае, увядзенне  дзеянне закона, якія грунтуюцца на нату-ральным праве, і, па-другое, забеспячэнне высокага зроню адука-ванасці грамадзян1. Прычым, на іх думку, паміж узронем закана-даства краіны і адукаванасцю насельніцтва ёсць прамая сувязь. Чым больш адукаваны народ, падкрэслівалі фізіякраты, тым больш дасканалымі з'яляюцца яго законы.
Да натуральных право I. Страйноскі і іншыя тэарэтыкі фізіякратызму адносілі права на жыццё, набыццё і карыстанне зям-ньші дабротамі. Яны падкрэслівалі, што менавіта з натуральных право вынікаюць сацыяльныя правы грамадзян, і перш за сё пра-ва на асабістую свабоду, права на заемную дапамогу і права на прыватную ласнасць.
Праграма сацыяльна-эканамічных і  пэнай ступені палітыч-ных рэформа фізіякрата уключала таксама скасаванне прыгон-най залежнасці сялян і адмену саслоных прывілегій.
Палітычным патрабаваннем праграмы было вядзенне  краіне канстытуцыйнай манархіі, здольнай пакласці канец самаладзю магната.
Погляды тэарэтыка-фізіякрата падзялялі славутыя рэфарма-тары канца XVIII ст. Іахім Храптовіч, Антоній Тызенгаз, Павел Бжастоскі.
36. Праграма рэфармавання грамадства Рэчы Паспалітай. Асветнікі-рэфарматары (І.Храптовіч, А.Тызенгаз, П.Бжастоскі)
Погляды тэарэтыка-фізіякрата падзялялі славутыя рэфарма-тары канца XVIII ст. Іахім Храптовіч, Антоній Тызенгаз, Павел Бжастоскі.
Ідэі Іахіма Храптовіча (1729-1812), прадстаніка буйнога маг-нацкага роду, які з 1791 г. займа пасаду міністра замежных спра, а  1793 г. бы прызначаны канцлерам ВКЛ, былі выкладзены  яго кнігах «Аб шматгадовым нацыянальным узналенні» і «Аб пра-ве прыроды».
Тэарэтычнай асноваю канцэпцыі Храптовіча была сфармулява-ная фізіякратамі формула: бедныя сяляне бедная краіна, замож-ныя сяляне заможная краіна. Такім чынам, на погляд рэфармата-ра Храптовіча, дабрабыт дзяржавы залежыць ад прадукцыйнасці сялянскай працы. Аднак пры адсутнасці асабістай свабоды і грама-дзянскіх право у сялян яны не маюць эканамічнай зацікаленасці  выніках сваёй працы. Таму, на думку мысліцеля-рэфарматара, дзяржава павінна даць сялянам асабістую свабоду, надзяліць іх поным аб'ёмам грамадзянскіх право у адпаведнасці з натураль-ным правам чалавека. Такая арганізацыя грамадскага жыцця будзе садзейнічаць уздыму эфектынасці сельскай гаспадаркі і назапаш-ванню матэрыяльных сродка для сеагульнай адукацыі на-сельніцтва. Як бачым, у аснове канцэпцыі рэформ Храптовіча было слалучэнне асабістай свабоды сялян праз скасаванне прыгоннай залежнасці з адукаванасцю сіх саслоя.
Свае ідэі ён імкнуся на практыцы праводзіць у жыццё. Так, напрыклад, ва ласных маёнтках I. Храптовіч адмяні паншчыну, Усталява мінімальны памер зямельнага надзелу, пашыры правы сельскіх органа самакіравання, ствары страхавы магазін, касу заемадапамогі. Асабістыя перакананні  галіне асветы ён Рэалізава праз работу  Адукацыйнай камісіі і стварэнне школ нааснове ланкастэрскай сістэмы1 для сялянскіх дзяцей ва ласных маёнтках.
Акрамя таго, трэба прыгадаць славутую бібліятэку I. Храп-товіча  Шчорсах, якая з'ялялася найбуйнейшым з прыватных кніжных збора у Еропе. У ёй заховалася больш за 10 тысяч эк-земпляра кніг, у тым ліку творы рымскіх, грэчаскіх мысліцеля-класіка, італьянская і французская класічная літаратура, творы па гісторыі Беларусі, Літвы, Полыдчы. Пасля смерці Храптовіча яго сын Адам значна памножы бібліятэку, давёшы яе кнігазбор да 20 тысяч тамо. Гаспадары магнацкага роду Храптовіча ператва-рылі бібліятэку  своеасаблівы асветніцкі цэнтр, даючы магчы-масць працаваць у ёй усім, хто жада.
37. Канстытуцыя 3 мая 1791 г. - выдатны помнік прававой думкі.
Канстытуцыя прадугледжвала пэные змены  прававым становішчы сялян. Упершыню  заканадастве краіны яны прызнаваліся грамадзянамі, «якія складаюць самую шматлікую частку народа і таму становяць самую дзейсную сілу краіны»1.
Падкрэслівалася, што дзяржава будзе кантраляваць выкананне самімі ладальнікамі зямлі і іх нашчадкамі, а таксама сялянамі аба-вязка, якія вынікалі з гэтых дамоленасцей. I сё ж Канстытуцыя 1791 г. не адмяняла прыгоннай залежнасці сялян. Асабістая свабо-да і права «заключаць дамовы на пасяленне, работу або арэнду» га-рантавалася толькі «новапрыбылым», а таксама тым, «якія спачат-ку адышлі з краю, а цяпер захацелі вярнуцца на бацькашчыну». На нашу думку, гэтае палажэнне мела асабліва вялікае значэнне для Беларусі, бо не толькі дазваляла, але фактычна і запрашала на яе тэрыторыю беглых сялян з Расіі, асабліва так званых «стара-вера».Канстытуцыя замацовала прагрэсінае палажэнне аб тым,1 што «усякая лада бярэ свой пачатак у волі народа і павінна скла-дацца з трох галін: заканадачай, выканачай і судовай». Закана-дачая лада належала двухпалатнаму сойму. Прынцып «ліберум вета», супраць якога паслядона выступалі ге мысліцелі-асветнікі, адмяняся, а водзіся прынцып прыняцця рашэння простай большасцю галасо. Вызначася склад і кампетэнцыя рада, які атрыма назву «варта закона». Уводзілася спадчынная манархія. Кароль надзяляся шырокімі панамоцтвамі, аднак усе прававыя акты караля набывалі сілу закона толькі пасля подпісу адпаведнага міністра.
Стварэнне адзінага для сёй краіны рада змяняла форму дзяр-жанага ладкавання, ператвараючы канфедэрацыю  федэрацыю пры захаванні значнай адасобленасці ВКЛ ад Польшчы. Гэтаму са-дзейнічала выдадзенае  кастрычніку 1791 г. «узаемнае заручэнне абодвух народа», згодна з якім усе вышэйшыя дзяржаныя ста-новы павінны былі камплектавацца на парытэтных пачатках у ронай колькасці як ад Польшчы, так і ад ВКЛ.Канстытуцыяй уносіліся істотныя змяненні  структуру і ха-рактар дзейнасці судовых органа. Абвяшчася прынцып ажыц-цялення правасуддзя толькі судом. Суды першай інстанцыі за-мест пасесійнага разгляду спра павінны былі дзейнічаць паста-янна і разглядаць справы на нрацягу года. Ствараліся рэферэндар-скія суды для свабодных сялян.Але трэба адзначыць, што суды па-ранейшаму заставаліся сас-лонымі, а залежных сялян працягвалі судзіць іх паны.Можна зрабіць выснову, што Канстытуцыя 3 мая 1791 г. з'явілася вынікам кампрамісу шляхты з маладой буржуазіяй. Праг-рэсіныя дзеячы Рэчы Паспалітай лічылі, што яна зможа ачысціць шлях для рэвалюцыйных ператварэння. Згодна з прадпісаннямі Канстытуцыі 29 чэрвеня 1791 г. былі створаны дзве камісіі дэпута-та Польшчы і ВКЛ, якія павінны былі падрыхтаваць праект прававой рэформы, выпрацаваць асновы сістэматызацыі і, перш за сё, кадыфікацыі крымінальнага і грамадзянскага права краіны. У аснову заканадаства прапановалася пакласці Статут ВКЛ 1588 г. Ідэолаг радыкальнага блока Рэчы Паспалітай Гуга Калантай піса, што Статут «яго можна лічыць самай дасканалай кнігай закона ва сёй Еропе».
38. Палітычныя і прававыя ідэі лідэра пастання 1791 г. (Т. Касцюшка, Я. Ясінскі).
У «Акце пастання» Касцюшка выкрыва намеры расійскай і нрускай манархій «распасюдзіць панаванне тыраніі і падаленне свабоды не толькі  сваіх дзяржавах, але і  суседніх народа». Прыхільніка і памагатых Расіі і Прусіі Касцюшка называ здраднікамі айчыны. Акт абвяшча аб стварэнні найвышэйшай нац.Рады,на якую складалася кіраніцтва пастаннем, і рэвалюцыйных судо, якія навінны былі разглядаць справы аб злачынствах супраць пастання.Цікавай крыніцай вывучэння погляда Касцюшкі з'яляюцца і адозвы да розных слаё насельніцтва, з якімі ён звярнуся  першы дзень пастання,выказвалася думка аб адзінства войска і народа У адозве «Да святаро» Касцюшка выказва прыхільнасць ідэі свабоды веравыз-нання і атакефаліі правасланай царквы ВКЛ з уласным мітрапалітам,падначаленымканстанцінопальскамупатрыяху.У адозве «Да жанчын» праходзіць думка аб неабходнасці актынага іх удзелу  палітыч жыцці,за свае прва.
У маі 1794 г. Касцюшка выда «Паланецкі універсал» дзе канцэпцыя палігычнага і грамадскага развіцця РП. Ідэалам грамадскага ладу Касцюшка бачы супольнасць, якая складаецца з вольных сялян уласніка зямлі, рамесніка і гандляро. Разам з тым, ён лічы неабходным захаваць фальваркі пано пры мове апрацокі зямлі наёмнай рабочай сілай.Такім чынам,«Паланецкім універсалам» адмянялася прыгоннае права. Больш таго, у названым дакуменце былі выпрацаваны механізмы вызвалення сялян ад прыгоннай залежнасці.Касцюшка выказася і наконт ідэальнай формы кіравання. Ён паспрабава тэарэтычна абгрунтаваць асноныя пастулаты рэс-публіканскага ладу як найбольш адпавядаючага інтарэсам усяго народу РП.Пасля паражэння пастання,у 1800 г.,Касюшка выда у Парыжы брашуру пад назвай «Ці могуць палякі да-магчыся незалежнасці. Брашура яляе сабою навуковы трактат, у якім атар аналізава моцныя і слабыя бакі рэвалюцыйна-вызваленчага руху У РП. Выказаныя  трактаце Касцюшкі ідэі прадвызначалі новы напрамак у палітычнай барацьбе і спрыялі зараджэнню рэвалюцыйна-дэмакратыч руху  Полыпчы, Беларусі, Украіне.У красавіку 1817г.Касцюшка падрыхтава дакумент, у якім, абвясцішы прыгоннае права супярэчным самой прыродзе і агульнаму дабру айчыны, адмяні яго цалкам на тэрыторыі сваёй вёскі Сяхновічы.
Калі погляды Т. Касцюшкі насілі адбітак шляхецкай абмежава-насці, то другі дзельнік пастання 1794 г., генерал Якуб Ясінскі (1761-1794), у сваіх творах зрабі рашучы крок ад асветніцтва да рэвалюцыйнага дэмакратызму.Будучы прыхільнікам ідэй, абвешчаных Вялікай французскай рэвалюцыяй, ён прытрымлівася даволі радыкальных погляда на палітычныя і сацыяльныя пытанні. Погляды Якуба Ясінскага добра адлюстроваюць яго двадцаць верша, якія засталіся  рукапісах, і толькі адзін з іх бы надрукаваны.Ясінскі скептычна ставіся да веры  Бога.Ен крытыкава духавенства за адсутнасць маральных устоя.Паэт лічы, што чалавек павінен карыстацца павагаю за розум,а не за саслоную прыналежнасць, патрабава ронасці стана, бо лічы несправядлівым, што адны жывуць шчасліва, а другія « штодзённай працы прыгнечаны». Ясінскаму бы уласцівы патрыятызм, які ён выказва і  сваіх вершах, і  сваёй барацьбе за свабоду радзімы. У невялікай працы «Да Стэфана Баторыя» атар усхваляе караля за талент, годнасць і заслугі перад айчынай, ба-чыць у гэтай гістарычнай асобе зор патрыятызму.Рэвалюцыянер-асветнік шчасце і радасць бачы у вольнасці, розуме. Як прыхільнік ідэй французскай рэвалюцыі Ясінскі крытыкава шляхецкія звычаі і крывадушнасць феадала, абурася непаслядонасцю рэформ у РП, выстуна за рэфармаванне сацыяльна-палітычнага ладу  рэвалюцыйным духу. У вершы «Да вяльможа польскіх аб пастаянстве»паэт-рэвалюцыянер звяртаецца да патрыятызму шляхты, якая  выніку двух падзела РП апынулася  двух дзяржавах, і перш за сё  Расіі. Ён заклікае яе да барацьбы з царскімі захопнікамі, сцвярджае, што вольнасць можна здабыць толькі рэвалюцыйнай барацьбою, у якой дэспаты і тыраны згінуць. Калі пераможа вольнасць, бы упэнены паэт, свет вернецца да першапачатковага стану і чалавецтва будзе злучана брацтвам.Як сапрадны рэвалюцыянер-дэмакрат, Я. Ясінскі лічы, што барацьба за незалежнасць павінна быць вайною народнай. У сваіх мемарыялах ён закліка сялян, увесь народ далучыцца да пастання, а рад даць сялянам свабоду.Цікавымі з'яляюцца погляды Ясінскага наконт дзяржанага статуса ВКЛ у РП. Як вядома,  Кракаве пастанне адбывалася пад лозунгам «вольнасць, цэласнасць, нсзалежнасць», што адлюстровала польскую ідэалогію адраджэння Рэчы Пас-палітай як унітарнай цэнтралізаванай дзяржавы. Наадварот, у Вільні жадалі бачыць вольную і незалежную РП абодвух народа, з шырокай атаноміяй ВКЛ, таму тут бы узня-ты іншы лозунг пастання:«вольнасць,ронасць,незалежнасць». Ронасць» азначае паспалітую ронасць Літвы і Кароны паміж сабой.
39. Ідэі абшчыннага камунізму  творчасці І. Яленскага
I. Яленскi публіцыст, прад-станік радыкальнага утапізму, аднаго з першых шляхецкіх рэва-люцыянера Беларусі. Твор «Благавесць да Ісраіля Расійскага».Выступаючы супраць прыгоннага права, за ронасць усіх сас-лоя,. Справядлівае грамадства павінна будавацца на падставе прынцыпа: сродкі працы і яе вынікі належаць працанікам, а мануфактуры, фінансы, манетныя двары з'яляюцца агульнанароднай уласнасцю; усе працаздольныя грамадзяне павінны працаваць, а старыя, інваліды і дзеці павінны трымлівацца за кошт абшчыны; органы кіравання і суда абіраюц-ца усенародным галасаваннем з ліку мудрых і сумленных людзей; законы павінны быць простымі і яснымі, каб кожны іх лёгка разу-ме; адмяняюцца жорсткія пакаранні, у тым ліку смяротная кара.Асноным рэгулятарам грамадскіх адносін павінна стаць стро-гая мараль. Парушальніка маральных норм і закона абшчыны выганяюць з яе або выказваюць ім пагарду, своеасаблівым царстве боскім, дзе не будзе ні класавых адрознення, ні прыватнай уласнасці, ні адасобленасці дзяржанай улады ад грамадства.Такім чынам, XVIII ст. у гісторыі Беларусі вызначалася пэнымі асаблівасцямі, звязанымі з пашырэннем ідэй Асветніцтва. У поглядах беларускіх мысліцеля з'яляюцца і мацнеюць ідэі вальнадумства, матэрыялізму. Усё шырэй распасюджваюцца ідэі верацярпімасці, свабоды слова і думкі як неад'емных право чала-века і абавязковых умо нармальнага грамадскага жыцця.Разам з тым, палітычная і прававая думка Беларусі была абме-жавана рэлігійнымі і саслона-класавымі атрыбутамі і забаронамі.
40. Асноныя фактары станалення грамадска-палітычнай і прававой думкі Беларусі пасля яе далучэння да Расійскай імперыі.
Працэс паланізацыі беларуса не прыпыніся, надварот, набы паскораны характар. Мэтанакіраваная русіфікацыя  Беларусі пачалася толькі пас-ля падалення пастання 1863 г. 3 гэтага часу сё справаводства вядзецца на рускай мове2. Пачынаецца суцэльная русіфікацыя народнай адукацыі, адкрываюцца расійскамоныя народныя вучылішчы, а з 1880-х гадо царкона-прыходскія школы. На працу запрашаліся святары і настанікі з унутраных расійскіх губерня.
3 аднаго боку, самадзяр-жаная шавіністычная афіцыйная Расія Рамаыавых, якая цалкам адмаляла самастойнасць і нават аб'ектынае існаванне беларуска-га народа. Да таго ж феадальна-абсалютысцкі рэжым царызму за-тармазі на пастагоддзя станочыя гістарычныя традыцыі, што намячаліся  Беларусі  асветніцкую пару канца XVIII ст. пад уп-лывам рэформ у Рэчы Паспалітай. А з другога боку, Расія дзекаб-рыста, рэвалюцыйных дэмакрата, узаемадзеянне з якой аблягча-ла беларускаму народу у перспектыве ажыццяленне яго нацыянальных спадзявання. Адпаведна, з аднаго боку, Полыпча -феадальна-арыстакратычная, клерыкальная, а з другога рэс-публіканская, расціснутая манархічнымі саюзамі Расіі, Прусіі і Астрыі. Такім чынам, Беларусь апынулася  зоне шырокага спект-ра праблем і ідэй, якія вызначалі жыццё і лёс рускага і польскага народа.
Разам з тым, у XIX ст. з'яляюцца першыя прыкметы беларус-кай нацыянальнай кансалідацыі. Апошняе было звязана з актывіза-цыяй дзейнасці мясцовай інтэлігенцыі, якая фарміраваласЯ галоным чынам са збяднелай шляхты. Трэба падкрэсліць, што на працягу XIX ст. шляхта істотна змянілася. Яна страціла тое палітычнае значэнне, якое мела  Рэчы Паспалітай. Эканамічны стан шляхты мала чым адрознівася ад эканамічнага стану сялян-ства. Адначасова шляхта карысталася саслонымі прывілеямі, у прыватнасці правам на атрыманне адукацыі. Менавіта са шляхты пачынае фарміравацца вельмі тонкі слой нацыянальнай эліты, якая паварочваецца да сялянскай культуры, пачынае спрымаць вусную народную творчасць, сялянскія абрады і звычаі як самастойны культурны пласт, які мае самадастатковую каштонасць. Прызнан-не «цёмнага» народа захавальнікам мовы і традыцый, моцнай куль-турнай сілай спрыяла сапрады рэвалюцыйнаму перавароту  свя-домасці беларускай шляхты. Яна прызнала мужыка-беларуса, па словах В. Дуніна-Марцінкевіча, «братнім племенем»1. Так, у пер-шай палове XIX ст. пача рушыцца зведзены за стагоддзі бар'ер паміж дзвюма часткамі аднаго народа.
Самастойным народам лічылі беларуса такія вядомыя  Расіі вучоныя, як Д. Языка, Д. Самакваса, М. Барса, А. Шахмата. 3 польскіх вучоных аналагічных пазіцый прытрымліваліся Я. Кар-ловіч, М. Федароскі. Сярод вучоных, выхадца з беларускага краю, першым у працяглыя і жорсткія навуковыя спрэчкі клю-чыся Зарыян Даленга-Хадакоскі (сапраднае імя Адам Чар-ноцкі, 1784-1825), які нарадзіся  вёсцы Гайна Мінскай губерні  сям'і беззямельнага сяляніна.
З'яленне  спецыяльнай літаратуры такіх навукова абгрунта-ваных довада аб самабытнасці беларуса і іх духонай культуры садзейнічала сцвярджэнню этнічнай, нацыянальнай свядомасці ва сіх тых, хто ме магчымасць азнаёміцца з аб'ектынымі поглядамі. людзей навукі. А іх з кожным дзесяцігоддзем станавілася сё болей і болей. На працягу XIX ст. фарміруецца нацыянальна свядомая эліта, якая пратэстуе супраць ігнаравання гістарычнай самастой-насці беларускага этнасу, яго мовы, культуры, асіміляцыі беларус-кага народа на русіфікатарскі або паланізатарскі лад.
Такім чынам, грамадска-палітычная думка Беларусі канца ХVIII-ХІХ стст. фарміруецца як пад уздзеяннем праблем, актуаль-ных для польскага і расійскага грамадства, так і асэнсоваючы за-дачы ласнага нацыянальнага развіцця і, у першую чаргу, культур-на-нацыянальнага адраджэння, кансалідацыі нацыі і адналення страчанай дзяржанасці  той ці іншай форме.
41. Мемарыяльная запіска М.К.Агінскага і Праэкт адраджэння атаноміі ВКЛ.
Аляксандр I ішо насустрач пажаданням спольшча-ных памешчыка Беларусі і Літвы. На гэтай тэрыторыі захаваліся ранейшыя законы, дзейніча Статут Вялікага княства Літоскага 1588 г., у адміністрацыйных і судовых установах, у адукацыйнай справе панавала польская мова. Данесці да расійскага імператара спадзяванні беларуска-літоскай шляхты зяся вядомы палітыч-ны дзеяч ВКЛ, буйны землеладальнік, славуты кампазітар, атар папулярнага паланеза «Развітанне з Радзімай» граф Міхаіл Клеа-фас Агінскі (1765-1833).У красавіку 1811 г. М. Агінскі па ласнай ініцыятыве сустрэся з Аляксандрам I, які прапанава яму падрыхтаваць пісьмовы пра-ект адраджэння дзяржанасці ВКЛ. Асноны змест плана Агінска-га і яго аднадумца бы выкладзены  мемарыяльнай запісцы, па У «запісцы» М. Агінскі нагадвае, што жыхары Літвы засёды «клапаціліся пра свае правы і былі верныя сваім манархам, адзна-чаліся мужнасцю і любою да бацькашчыны». Нягледзячы на унію з Польшчай, гордыя сваім паходжаннем, ліцвіны «захавалі свае звычаі, свой цывільны кодэкс, мясцовае кіраванне, сваё вой-ска, вярхоны суд, міністра, дзяржаных чыноніка і нават сойм, які збірася па чарзе  Варшаве і Гародні»1. Агінскі спрабуе пера-даць расійскаму імператару сваю пэненасць у тым, што  выпад-ку адналення старажытнай беларуска-літоскай дзяржавы і заха-вання яе данейшага імя і право Расійская імперыя атрымае ітрыхільнае насельніцтва, і імкненне Напалеона  выпадку ваенных дзеяня перацягнуць яго на свой бок будзе безвыніковым.
У адпаведнасці з прапановамі, выказанымі  «запісцы» па за-гаду імператара Аляксандра I М. Агінскім бы падрыхтаваны «праект указа аб новай арганізацыі заходніх губерня». Ім прадуг-леджвалася тварэнне з Гродзенскай, Віленскай, Мінскай, Віцеб-скай, Магілёскай, Кіескай, Падольскай і Валынскай губерня разам з Беластоцкай і Тарнопальскай акругамі адной правінцыі пад назваю Вялікае княства Літоскае. Кіраванне ВКЛ даручала-ся імперскаму намесніку. Сталіцай Вялікага княства абвяшчалася Вільня. Непасрэдным органам кіравання імперскай адміністрацыі  краі прадугледжвалася Літоская канцылярыя пад кіраніцтвам аднаго з дзяржаных міністра. Унутраная адміністрацыя ВКЛ засяроджвалася  Адміністрацыйнай радзе кіравання пад стар-шынствам імператарскага намесніка. Усе сябры рады прызна-чаліся імператарам.
Ліцвіны рановаліся  падатках і спосабах іх спагнання з іншымі губернямі імперыі1.
Аднак выпрацока і абмеркаванне плана адраджэння Вялікага княства Літоскага выклікала варожасць нацыянальна-кансерва-тыных кола расійскага грамадства. Па-першае, таму, што яны глядзелі на землі ВКЛ як на «исконно русские» і  стварэнні княо тва бачылі замах на цэласнасць і недатыкальнасць Расіі. Па-другое, яны баяліся аслаблення краіны  выніку расчлянення напярэдад-нні ваеннага сутыкнення з Напалеонам. На баку працініка пра-екта былі такія атарытэтныя  Расіі асобы, як гісторык М. Ка-рамзін, «маладыя сябры» імператара Строгана і Навасільца, дарадца М. Спяранскі, дзяржаны сакратар Шышко. Самастойна Аляксандр I не адважыся ажыццявіць гэтыя планы і, па сутнасці,  пачатку 1812 г. адмовіся ад ідэі адналення ВКЛ пад апекаю Расіі.
3 пачаткам франка-рускай вайны 1812 г. патрыятычная гру-пока  Вільні абвясціла тварэнне Вялікага княства Літоскага, аднак Напалеон не дазволі далучыць да яго Віцебскую і Магілёскую губерні, абмежавашы тэрыторыю толькі Віленскай, Ковенскай, Гродзенскай і Мінскай губернямі. Там была творана адміністрацыя з мясцовых ураджэнца у дэпартаментах (губср-нях), супрэфектурах (паветах) і кантонах (валасцях). Яе дзейнасць абмяжовалася спагнаннем падатка і рэквізіцый як з памешчы-ка, так і з сялян з мэтаю задавальнення французскай арміі. Такая палітыка Напалеона адштурхнула большасць магната і шляхты ад французскай вайсковай і мясцовай грамадзянскай улады.
Паводле пастано Венскага Кангрэса 1815 г. Аляксандр I атры-ма частку Польшчы  якасці атаномнай адзінкі  складзе Расійскай імперыі, і яшчэ адна атаномія на Беларусі і Літве яму жо не была патрэбна, каб потым не знавілася Рэч Паспалітая. Лляксандр I адказа князю Чартарыйскаму, сябру сваёй маладосці, што рускія дваране «ніколі не дапусцяць, каб Літва, Валынь, Па-долія зно адышлі да Польшчы»2.
42. Ліберальны напрамак у канца XVIII - перш. пал. XIX ст.ст.Ідэі лібералізму(ад лац.свабодны)пачалі рас-пасюджвацца  свеце з 80-х гадо XVIII ст. Упершыню яны былі сфармуляваны англійскім эканамістам Адамам Смітам 1776.Аснову ліберальнай сістэмы погляда складалі наступныя палажэнні:1)абсалютная каштонасць чалавечай асобы і натуральная ронасць усіх людзей; 2) канцэпцыя натуральнага права;3) канцэпцыя грамадскага дагавора;4)вяршэнства закона як інструмента сацыяльнага кантролю і «свабода  законе»;5)абмежаванне аб'ёму і сфер дзейнасці дзяржавы і інш. У сферы дзяржанага ладу аснонымі патрабаваннямі лібералізму былі канстытуцыйны парадак, мясцовае самакіраванне, свабода асобы ад дзяржанай апекі, адмена саслоных прывілея, прамы падаходны падатак, палітычныя свабоды, удзел народа  правасуддзі. У Беларусі ідэі лібералізму пачалі распасюджвацца з канца XVIII - пачатку XIX стст. Асноным асяродкам лібералізму на беларускіх землях ста Віленскі універсітэт .
Беларускай студэнцкай моладзі прышчаплялася польская ідэя. Але разам з тым універсітэт падрыхтова тыя сілы, якія сталі  далейшым прадвеснікамі Беларускага адраджэння. Людзі, якія стаялі на чале краёвай адукацыйнай сістэмы Адам Чартарыйскі, Тадэуш Чацкі, Іеранім Страйноскі, Ян і Анжэй Снядэцкія і інш., добра разумелі, што палітычнае абуджэнне Польшчы можа быць дасягнута шляхам пад'ёму нацыянальнай польскай свядомасці праз распасюджанне адукацыі і польскай мовы.Выкладчыкі універсітэта імкнуліся выховаць моладзь у духу любові да Айчыны і актынай жыццёвай пазіцыі.Праз выкладаныя навукі караняліся вызваленчыя і лібераль-ныя ідэалы, рыхтавалася адраджэнне Польшчы «ад мора да мора», узналенне да жыцця Канстытуцыі 3 мая 1791 Вялікую ролю  фарміраванні  выкладчыцкім і студэнцкім асяроддзі асветніцкіх і ліберальных традыцый аказва рэктар універсітэта (з 1807 па 1815 г.) выдатны матэматык, астраном, філосаф, псіхолаг, мастацтвазнаца Я.Снядэцкі (1756-1830). У сваіх творах па матэматыцы і астраноміі ён у завуаліраванай форме паказа, як навука сё больш выцясняе тэалогію. Вялікія розумы чалавецтва, на яго думку, дапамагаюць ісці па шляху дакладных, аб'ектыных веда. Да ліку найбольш светлых розума у навуцы ён адносі Я. Каперніка. У выдадзенай у 1802 г. манаграфіі «Пра Каперніка» ён адзнача, што «замест рэлігіі патрэбна навука, першая стрымлівала і стрымлівае развіццё другой».
Я. Снядэцкі выступа за вызваленне навукі і адукацыі ад празмернай апекі дзяржавы. Галонай мэтай грамадскай адукацыі і выхавання ен бачы падрыхтоку студэнта да дзяржанай службы і вогуле накіраванне іх веда і мення на «карысць народную».
Значную ролю  развіцці ліберальнай думкі адыгрыва брат Яна Снядэцкага Лнджэй Снядэцкі (1768-1838), які бы прафесарам хіміі і медыцыны Віленскага універсітэта.
А. Снядэцкі  прыродазнастве бы прыхільнікам навуковага матэрыалізму. Але  адносінах да грамадства яго погляды можна лічыць ідэалістычнымі, бо се сацыяльныя супярэчнасці і катаклізмы ён звязва з неадукаванасцю грамадства, адзіным выйсцем бачы усеагульную народную асвету. Вучоным былі зроблены вельмі цікавыя высновы з аналізу стану сучаснага яму феадальнага грамадства. Галонымі фактарамі фарміравання асобы ён лічы не прыродныя з'явы, а сацыяльныя мовы жыцця.
У 20-х гадах XIX ст. сярод выкладчыка Віленскага універсітэта беларускага паходжання шырацца намаганні выявіць і сістэматызаваць помнікі старажытнай пісьменнасці, выспявае думка аб узналенні і літаратурнай творчасці на беларускай мове. Сярод на-вукоца гэтай плеяды асобае месца займае Міхаіл Баброскі (1784-1848).
М. Баброскі паходзі са старажытнага беларускага шляхецкага роду. У 1812 г. Баброскі скочы духоную семінарыю пры Віленскім універсітэце. Яшчэ юнаком М. Баброскі зацікавіся старажытнымі славянскімі рукапісамі і сё сваё жыццё прысвяці даследаванню гісторыі славянскага кнігадрукавання, збору матэрыяла пра дзейнасць Ф. Скарыны, I. Фёдарава, П. Мсціслаца. Ёсць падставы сцвярджаць, што Баброскі з'яляецца адным з першых беларускіх скарыназнаца. Ён нанава адкры для беларускай і ерапейскай навукі імя і справу Скарыны.
Значны плы на фарміраванне гістарычнай свядомасці беларускай студэнцкай моладзі зрабілі працы і выкладчыцкая дзейнасць аднаго з буйнейшых спецыяліста па гісторыі права Беларусі і ЛітвыІгпата Даніловіча (1787-1843).
I. Даніловіч нарадзіся  сям'і уніяцкіх святаро. кандыдатам права, магістрам. 3 1814 г. I. Даніловіч выклада мясцовае права  Віленскім універсітэце. У 1822 г. ён бы прызначаны  склад прафесарскай камісіі, якая была створана для перакладу на рускую мову Статута ВКЛ 1588 г. 3 гэтага часу асноным яго заняткам ста пошук крыніц па гісторыі права ВкЛ. Пасля знаходкі  Вільні рукапісу Статута 1529 г. Даніловіч падрыхтава яго да друку і напіса шэраг уласных прац, прысвечаных аналізу гэтага сусветна вядомага зводу закона. У сувязі з так званай «Віленскай справай», па якой праходзілі сябры тайных студэнцкіх таварыства, I. Даніловіч абвіна-вачвася  недабранадзейнасці, і было зроблена заключэнне аб непажаданасці яго знаходжання на пасадзе прафесара Віленскага універсітэта. У наступныя гады свайго жыцця I. Даніловіч працава прафесарам у Харкаскім, Кіескім, Маскоскім універсітэтах. Чыта курсы крымінальнага, цывільнага права, судаводства.
Сучаснікам і аднадумцам I. Даніловіча бы Юзаф Ярашэвіч (1793-1860). У 1815 г. ён скончы Віленскі універсітэт. выклада права ВкЛ, а таксама рымскае права  Крамянецкім ліцэі. У 1826 ггбы запрошаны на працу  Віленскі універсітэт, дзе да 1831 г. працава прафесарам права. Галонай праблемай яго навуковых інтарэса была гісторыя Дзяржавы і права сходніх славян, у асаблівасці беларуса і краінца. 3 маладых год, успрыняшы ідэю беларускага патрыятызму, гісторык і правазнаца мары аб адраджэнні незалежнага ВкЛІдэйна блізкі да Даніловіча і Ярашэвіча бы іх сучаснік, ура-джэнец Лідскага павета, выпускнік Віленскага універсітэта, ваенны інжынер Тэадор Нарбут (1784-1864). Пасля выхаду  адстаку  1812 г. пача займацца даследаваннем гісторыі Вялікага княства Літоскага. Нарбут напіса і апублікава «Старажытную гісторыю літоскага народа»  9 тамах, у якой асвятляліся гістарычныя падзеі да 1569 г. Даследчык не выпадкова абмежавася гэтым перыядам, бо з Люблінскай уніяй ён звязва знішчэнне ВКЛ як суве-рэннай дзяржавы і канчатковае злучэнне яе з Польскай Каронай.
43 Палітычныя і прававыя погляды філамата і філарэта.Да зараджэння першых прая беларускага (ліцвінскага) руху прама ці скосна мелі дачыненне патаемныя і папатаемныя гурткі і таварыствы, якія дзейнічалі  1817-1823 гг. у Віленскім універсітэце. Першым з такіх таварыства былі філаматы (любіцелі навук). Ля вытока арганізацыі стаялі студэнты універсітэта вы-хадцы з Беларусі А.Міцкевіч, Я.Чачот.Аб беларускім характары філамата гаворыць і той факт, што з 108 арыштаваных у 1822 г. філамата 104 былі беларусы. Дзейнасць арганізацыі філамата, як і філарэта (любіцеля дабрачыннасці), «Прамяністых» і інш., якія выйшлі з-пад яе крыла, была прасягнута «ідэяй дзвюх мэта». 3 аднаго боку, яны імкнуцца да самадасканалення як навуковага, так і маральнага. Бачачы  адукацыі і маральным удасканаленні галонае выратаванне чалавечага грамадства вогуле і ліцвінскага  прыватнасці, яны распасюджвалі адукацыю  сялянскім асяродзі, знаёмілі простага чалавека з літаратурай, мастацтвам, рамёствамі.3 другога боку, члены тайных таварыства марылі аб скасаванні прыгонніцтва, звяржэнні самаладдзя, увядзенні канстытуцыйнай формы кіравання, зацвярджэння  краіце прынцыпу вяршэнства закона.. У артыкуле Яна Чачота гаварылася, што сапрадны грамадзянін «...паводзіць сябе не толькі згодна станоленым грамадскім законам, але і згодна законам сумлення, маралі і рэлігіі... Не могуць быць добрымі грамадзяне там, дзе кепскі рад, і не можа быць кепскага рада там, дзе большасць добрыя грамадзяне. Найлепшы рад будзе там, дзе сё робіцца згодна з пажаданнем народа, а не з волі, капрызу і сілы аднаго» .
Погляды філамата і філарэта добра характарызуюць іх праграмы, сачыненні, вершы, рэфераты, з якімі яны выступалі на сваіх паседжаннях. У адпаведнасці з асветніцкай канцэпцыяй «натуральнага права» філаматы запісалі  сваёй праграме:«Пакуль не будзе знішчана няволя сялян, праціная натуральнаму праву, нельга гаварыць аб грамадскім прагрэсе».Віленскія студэнты прапагандавалі ідэю салідарнасці сіх слаё грамадства  барацьбе за незалежнасць і свабоду. Акрэсліваючы задачы таварыства, Ян Чачот піса, што «...яно павінна сё рабіць для шчасця і вызвалення Айчыны ...пры дапамозе асветы і згуртавання суайчынніка».У рэфератах і сачыненнях філамата адчуваецца апазіцыйнасць да расійскага рада. Разам з тым, філаматы падкрэслівалі, што вораг іх краіны не рускі народ, а самадзяржае. Рускія не менш за нас па-кутуюць ад дэспатызму.
Кумірам філамата бы Т. Касцюшка. Яны праслалялі яго  сваіх творах, прысвячалі яго дзейнасці свае рэфераты. Як і іх кумір, філаматы свае намаганні марылі накіраваць на адраджэнне РП,у якой ВкЛ будзе мець атаномны статус. Як тыповыя шляхецкія рэвалюцыянеры, філаматы не бачылі рэвалюцыйнага патэнцыялу  сялянстве. Барацьбу, на іх думку, павінна значальваць выключна шляхта.Традыцыйным для беларускай асветніцкай думкі бы заклік да ронасці і свабоды сіх людзей незалежна ад нацыянальнай і сас-лонай прыналежнасці, а таксама веравызнання.Адчуваючы сваю генетычную сувязь з беларускім народам, філаматы дасканала вывучалі гісторыю краю, асабліва часо ВКЛ, даследавалі беларускі фальклор, вераванні і звычаі народа, вывучалі народную мову, якая  сярэднявеччы была дзяржанаю моваю княства.У 1823-1824 гг. самадзяржае выкрыла і ліквідавала тайныя студэнцкія таварыствы філамата і філарэта, а  1832 г. закрыла Віленскі універсітэт.
Значная частка беларуса апынулася на тэрыторыі Расіі. Беларускія асяродкі з'явіліся  Петраградзе, Маскве, Кіеве, Тамбове, Саратаве, Туле і іншых месцах. Такім чынам, пачынаючы з 1915 г. ствараюцца тры цэнтры беларускага вызваленчага руху: у зоне нямецкай акупацыі з цэнтрамі  Вільні, у Мінску і  асяродках беларуса-бежанца у расійскіх гарадах. Напярэдадні рэвалюцый 1917 г. усе гэтыя цэнтры распрацовалі канцэпцыю беларускай дзяржавы і вялі барацьбу за яе рэалізацыю.У канцы 1915 г. у Вільні ствараецца Віленска-Ковенскі камітэт, у які вайшлі прадстанікі беларускіх, літоскіх, польскіх і ярэй-скіх суполак. 19 снежня 1915 г. гэты камітэт выда Універсал, у якім абвяшчалася ідэя стварэння незалежнай дзяржавы па тэрыторыі былога ВкЛ.Канфедэрацыя ВкЛ ялялася неза-лежнай краінай, дзе ся лада будзе належаць народу. Яе прадстанічым і заканадачым органам меркавася быць сойм, сфар-міраваны на аснове сеагульных, роных, прамых, павінны былі мець роныя правы, мясцовыя мовы прызнаваліся дзяржанымі, школьнае навучанне прадугледжвала-ся вясціся на родных мовах. Але гэтая ідэя не знайшла шырокай падтрымкі  беларускага насельніцтва.Нацыянальна-дзяржаная ідэя атрымала далейшае развіццё  праграме арганізацыі «Сувязь незалежнасці і непадзельнасці Беларусі», створанай Ластоскім у 1916 г. У ёй падкрэсліва-лася ідэя аб тым, што беларусам не трэба шукаць замежнай арыен-тацыі  вырашэнні пытання аб сваёй будучыні, звязваць свой лёс з Польшчай
44. Роля ліцвінскай гістарычнай свядомасці  фарміраванні нацыянальнай свядомасці беларуса. Погляды А. Кіркора.
Пасля падалення пастання 1830-1831 гг. і закрыцця Віленскага універсітэта  грамадска-палітычным жыцці Беларусі назіралася часовае зацішша. Чарговая актывізацыя легальных форм грамадскага жыцця адбылася  другой палове 1850пачат-ку 1860-х гадо і звязана з падрыхтокай буржуазных рэформа у Расійскай імперыі. Яна выялялася  росце цікавасці да беларус гісторыі, этнаграфіі, філалогіі, у барацьбе супраць асімілятарскай палітыкі, у стварэнні згуртавання, культурных устано і пе-рыядычных выдання. На працягу 50-60-х гадо XIX ст. ідзе карпатлівая праца па вывучэнню гістарычнага мінулага, нараджаецца і развіваецца археалагічная навука, вядзецца запіс фальклорных матэрыяла. У сярэдзіне XIX ст. на землях Беларусі вылучаюцца тры цэнтры інтэлектуальнага жыцця: Вільня (гурток А. Кіркора), Мінск (гурток В. Дуніна-Марцінкевіча), Віцебск (гурток А. Вярыгі-Дарэскага). У Пецярбургу беларускія адраджэнцы групаваліся вакол Я. Баршчэскага і заснаванага ім альманаха «Незабудка». Грамадскі рух 1850пач 1860-х гадо насі у асноным акадэмічны характар, што праялялася  правядзенні шырокіх навуковых даследавання гістарычных і этнічных каранё белар народа. Другім асяродкам ліберальнай думкі віленскай інтэлігенцыі была газета «Виленский вестник», якую спачатку рэдагава А. Адынец, а з 1859 г. А. Кіркор. Вакол газеты стварыся літаратурны гурток, у які ваходзілі А. Адынец, У. Сыракомля, В. Каратынскі і інш.
Адама Кіркора (1812-1886). не толькі актына прапагандава ліцвінскі патрыятызм, але і падвярга сумненню салідарысцкія ідэі, якія культываваліся  тагачасным беларускім грамадстве і былі сур'ёзнай перашкодай для фарміравання беларускай нац. самасвядомасці. У лісце да жонкі, які датаваны 1860 г., А. Кіркор аналізуе гісторыю заемаадносін паміж Польшчай і ВКЛ, тыя паступствы,якія мела для апошняй Люблінская унія.У шматлікіх сваіх працах навуковец падкрэсліва, што беларуская мова  ВКЛ абслуговала се сферы жыцця:
Падкрэсліваючы выключную самастойнасць гістарычных, этнаграфічных, культурных каранё ліцвіна-беларусіна, А. Кіркор асаблівую вагу надава абгрунтаванню ролі уніяцкай царквы  дзяржаным і духоным жыцці народа. У канцы 1870-х гадо П. Сямёна галоны рэдактар шматтомнага выдання «Живописная Россия» запрасі А. Кіркора прыняць удзел у напісанні трэцяга тома, прысвечанага Беларусі. У гэтай працы А. Кіркор шмат увагі дзялі рэлігійным пытанням. На яго думку, уніяцкая царква, яе асветніцкая дзейнасць паслаблялі каталіцкую агрэсію, зберагалі беларускую мову і культуру народа, прадухілялі паланізацыю беларуса.
Віленскія лібералы актына ключыліся  абмеркаванне мо правядзення сялянскай рэформы, звязвалі поспех яе і таксама іншых буржуазных рэформ з імператарам Аляксандрам II. У творах, змешчаных у альбоме, выказвалася імкненне ліберальнай інтэлігенцыі далучыцца да працэсу паступовага рэфармавання грамадства  буржуазна-дэмакратычным напрамку.
Акрамя таго, віленскія лібералы спадзяваліся прыцягнуць увагу імператара да мясцовых нацыянальных і культурных праблем. У асяроддзі бела-рускай шляхецкай інтэлігенцыі адрадзіліся  гэты час спадзяванні на арганізацыю ладамі Расіі мясцовага кіравання  Беларусі. Паміж трыма цэнтрамі беларускага грамадска-культурнага жыцця існавалі шчыльныя сувязі, якія сведчаць аб аб'яднанні гістарычнай Літвы (Вільна, Гродна, заходняя частка Мінскаіі гу-берні) з Белаю Руссю (усход сучаснай Беларусі), аб фарміраванні беларускай нацыянальнай свядомасці. Па словах А. Цвікевіча, «безварункова духова» бы звязаны з Вільняй і Яы Баршчэскі -лідэр беларускага гуртка  Пецярбургу. Вакол пісьменніка збіраліся беларусы, якія пад яго плывам сталі цікавіцца беларуш-чынай і спрабавалі пісаць па-беларуску. Сярод іх былі журналіст і крытык Р. Падбярэскі, гісторык Ю. Барташэвіч, мастакі К. і Р. Жу-коскія, пісьменнікі Л. Штырмер, В. Рэут, Т. Лада-Заблоцкі і інш.
Такім чынам, у сярэдзіне XIX ст. пад уплывам агульнаерапей-скіх тэндэнцый адраджэння народа, якія не мелі сваёй дзяр-жанасці і знаходзіліся пад уладаю азіяцкіх ці ерапейскіх манархій,а таксама працэса, звязаных з падрыхтокай да рэфармавання расійскага грамадскага і палітычнага ладу, у асяроддзі беларускай навуковай і творчай інтэлігенцыі змацняюцца адраджэнскія пра-цэсы. Беларускія інтэлектуалы адчулі аб'ектыную неабходнасць ас-вятлення і асэнсавання прадзівай гісторыі свайго народа, навуко-вага і мастацкага абгрунтавання спрадвечнай цягі беларуса «людзьмі звацца».
45.Пошукі нацыянальнага пачатка  галіне літаратуры  першай палове ХІХ ст. (А. Міцкевіч, Я. Чачот, Я. Баршчэскі, А. Рыпінскі, В. Дунін-Марцінкевіч, У. Сыракомля).
у першай палове XIX ст. назіраецца па-варот беларускай шляхты і разначыннай інтэлігенцыі да «сялянскай» культуры. Адукаваным колам беларускага этнасу станавілася зразумела, што надышо час сур'ёзна паклапаціцца пра стварэнне нац мастацкай літ-ры. Гэта магло б адыграць выключна важную ролю не толькі ва збагачэнні духонага жыцця, але і  росце нац.свядомасці самых шырокіх пласто насельніцтва краю
Сярод фактара, якія спрыялі знікненню і станаленню но-вай беларускай літ-ры,трэба адзначыць фальклор, гістарыч-ную свядомасць і плы літаратур суседніх народа рускага і польскага.
Вяртаючыся да сваёй культурнай нівы, прадстанікі адраджэння неслі з сабой традыцыі сталых культур, на якіх яны выховаліся, перш за сё польскай і  меншай ступені рускай. Моцным каталізатарам беларускага нацыянальна-культурнага адраджэння былі рамантычныя плыні  польскіх літ-ры і мастацтве, а таксама традыцыі рускай культуры з уласцівым ёй наро-далюбствам. У першай палове XIX ст. узмацніліся «краёвы мясцовы патрыятызм» і яленне пра этнічную адасобленасць беларуса і ад паляка, і ад рускіх. Гэта тлумачылася тым,што Варшава жо страціла былы дзяржаны плы на свае «сходнія крэсы»,а Пецярбург у дачыненні да паночна-заходніх губерня такога плыву толькі набіра.У гэтых умовах грамадзяне былога ВКЛ адчулі натуральную патрэбу знайсці стрыжань свайго існавання, у тым ліку і культурнага.Адной з карэнных праблем новай беларускай літратуры стала праблема нац. самабытнасці, народнасці.
Адам Міцкевіч (1798-1855) адным з першых высока ацані багатыя магчымасці фальклорнай традыцыі беларуса. Народныя песні, казкі, легенды, паданні з іх русалкамі, ведзьмамі складалі змест яго лепшых твора: «Свіцязянка» і «Рыбка», «Гражына» і «Пан Тадэвуш», «Дзяды» Выдадзеныя  1837-1846 гг. шэсць фальклорных зборніка Яна Чачота (1796-1847) далі магчымасць тагачаснаму грамадству паразважаць аб багацці і каштонасці беларускага фальклору і яго далейшым выкарыстанні  літаратуры. А змешчаныя  чацвёртым зборніку 28 уласных беларускамоных верша Я. Чачота сведчылі, што іх атар беларускі нац. паэт.3 фалькларыстыкай была звязана і творчасць беларускага шляхціца, удзельніка пастання 1830-1831 гг.,Лляксандра Рыпінскага(1811-1896). Вымушаны эмігрыраваць у Францыю, ён выдае  1840 г. у Парыжы кнігу «Беларусь. Некалькі сло аб паэзіі простага люду гэтай нашай польскай правінцыі, аб яго музыцы, спевах, танцах і г.д.», якая стала, па сутнасці, першай спробаю пазнаёміць ерапейскую грамадскасць з Беларуссю і яе народам.
Творчасць Рыпінскага адлюстровае тую супярэчнасць светапогляду, якая вогуле характарызуе беларускую літ-ру першай паловы XIX ст. У кнізе «Беларусь. Некалькі сло аб паэзіі простага люду гэтай нашай польскай правінцыі, аб яго музыцы, спевах, тан-цах і г.д.» ён заклікае да вывучэння беларускай народнасці, але вызначае яе як частку польскай народнасці .Але  канцы жыцця А. Рыпінскі канчаткова свядомі сябе беларускім культурным дзеячам.Ён займася напісаннем гісторыі беларускай літ-ры,матэ-рыяльна данамага беларускім маладым літаратарам і мастакам. На падставе народных легенд, падання і казак Янам Баршчэскім (1790-1851) была створана «беларуская Адысея» чатырохтомны польскамоны зборнік «Шляхціц Завальня, або Бела-русь у фантастычных апавяданнях».
Неацэнную ролю  абуджэнні нац.свядомасці беларуса, росту зацікаленасці іх да духонай спадчыны краю адыг-ралі ананімныя творы «Энеіда навыварат» і «Тарас на Парнасе» (сёння іх атарамі лічаць адпаведна В. Равінскага і К. Вераніцына). Паэмы былі напісаны на тагачаснай беларускай мове і спалучалі антычныя сюжэты з мясцовымі рэаліямі. У іх антычныя героі і багі паводзілі сябе як беларускія сяляне і збяднелая шляхта. Такі прыём дазваля праз жарт сцвярджаць вартасць беларускага народа, яго талент, высакароднасць і іншыя маральныя якасці.
Гэтыя творы сведчылі аб высокім выяленчым патэнцыяле беларускай мовы, магчымасці стварэння на ёй самабытнай мастацкай літ-ры.Характэрнай асаблівасцю беларускай літ-ры XIX ст.было тое, што пісьменнікі, высока ацэньваючы беларускую мову, добра яе ведаючы, тонка адчуваючы спецыфіку народнага малення розных рзгіёна Беларусі, карыстаючыся народнымі словамі і выразамі, усё ж такі  большасці твора ужывалі польскую мову. Беларуска-моных твора у літаратуры XIX ст. няшмат. Гэта некаторыя вершы Яна Чачота,Аляксандра Рыпінскага,Яна Баршчэскага. Нават самая яркая і буйная постаць у беларускай літ-ры таго часу Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч (1808-1884), які  асноным піса па-беларуску (хаця шэраг твора В. Дуніна-Марцінкевіча напісаны па-польску), не мог даць ёй правільнага азначэння. Галонай прычынай таго, што творы літаратара першай паловы XIX ст., напісаныя выключна на беларускім фальклорным, гістарыч-ным, бытавым матэрыяле, былі  болыпасці польскамонымі, трэба лічыць адмонае сталенне царскага рада да развіцця беларускай мовы. Усе пісьменнікі-рамантыкі першай паловы XIX ст. былі гарачымі патрыётамі бацькашчыны Літвы-Беларусі. А. Міцкевіч, У. Сыракомля, В. Дунін-Марцінкевіч і іншыя падкрэслівалі свае літвінскае (беларускае) паходжанне, ганарыліся сваёй радзімаю, яе гісторыяй, прыродай, яе таленавітым народам. «Пана Тадэвуша» А. Міцкевіча трэба и каштонай крыніцаю вывучэння грамадскага і палітычнага ладу беларускіх зямель пасля далучэння іх да Расійскай імперыі. Любо да Радзімы  літаратара разгляданага перыяду праяля-лася не толькі  іх творчасці, але і  іх удзеле  вызваленчай бараць-бе за нацыянальную і сацыяльную свабоду. Удзельнікамі тайных студэнцкіх таварыства, а пазней палітычных эмігрантскіх суполак былі Адам Міцкевіч і Ян Чачот. Аляксандр Рыпінскі бы актыным удзельнікам пастання 1830-1831 гг., Уладзісла Сыракомля і Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч удзельнічалі  пастанні 1863-1864 гг. Усе яны падвяргаліся палітычным рэпрэсіям з боку царскага рада.
Любо да радзімы  літаратуры першай паловы XIX ст. выялялася праз гонар яе гісторыяй, славутымі, гераічнымі снра-вамі продка. Асаблівасцю літаратуры першай паловы XIX ст. была яе сацы-яльная адраснасць.
46.У 80-90г. XIX ст. стала відавочным развіццё капіталізму  прамысловасці і сельскай гаспадарцы. Гэта прывяло да крызісу ідэалогіі рэвалюцыйнага народніцтва і пераходу часткі яго прыхільніка на пазіцыі лібералізму.У другой палове 80-х гадо XIX ст. у Мінску група лібер-й інтэлігенцыі аб'ядналася вакол першай прыватнай незалеж. газеты «Минский листок». У групу ваходзілі М. Донар-Запольскі, У. Завітневіч, Д. Бохан,Я. Лучына.У сац-паліт пытаннях бел. Ліб-лы зыходзілі з неабходнасці пэнага кампрамісу з самадзяржаем,ціску на урад з мэтаю падштурхнуць яго да правядзення рэформ у грамадстве. Яны выступалі супраць як рэакцыі,так і рэвалюцыі,пастання. «Минский листок» піса аб «азвярэнні» сялян, што выражалася  падпалах, забойствах, непадпарадкаванні ладам.Разам з тым, лібералы заклікалі рад праяляць гнуткасць у барацьбе з рэвалюцыяй, пазбягаць парушэння право грамадзян.Са старонак «Минского листка» гучала як крытыка дзейнасці Урада,так і падтрымка яго пэных унутрыпалітычных акцый.Лібер.колы прапанавалі розныя формы кантакта урада з грамад-м. Найбольш радыкал. патрабавані, якія былі высунуты лібер-мі, датычылі склікання парламентаземскага сабора з Шырокім народным прадстаніцтвам, ператварэння Расіі  канстытуцыйную,прадстанічую манархію.Памярконая частка ліб-ла абмяжовалася прапановамі пашырыць склад і сферу дзейнасці органа мясцовага кіравання.Арыгінальная думка адносна ідэальнага для беларуса грамадскага ладу выказау Донара-Запольски  1888 г. Атар выступі за зварот краіны да «вечавага кладу».Па яго перакананню, старажытнае веча было выразнікам волі народа, з якім павінен бы лічыцца князь.Галон.сілаю сац.пагрэсу беларус ліб-лы лічылі«адукаваную частку грамадства».Яны заклікалі інтэлігенцыю прыйсці на дапамогу народу.Формамі такой падтрымкі бачылася стварэнне сялянскіх банкаадкрыццё бібліятэк, курса і майстэрня, народных тэатра і музея.Т.ч., лібералы выступалі за памярконыя рэформы, не закранаючыя асно палітычнага ладу Расіі. Яны не падзялялі ідэі марксізму аб непазбежнасці рэвалюцыйнага ператварэння існавашага грамадска-палітычнага ладу. Асаблівае месца  ліберальным друку Беларусі займала нац. пытанне. Акрамя «Минск листка»,яно здымалася  «Северо-западном календаре», які пача выходзіцьпадрэдакцыяйДонараЗаполькагаз1887.Грамадскіязеячы,публіцысты,навукоцывыступалізагульнагуманістычных пазіцый супраць дыскрымінацыі любога народа, які жыве  Беларусі,супраць неаднолькавага сталення да прадстаніко розных нацыянальнасцей з боку рада. На старонках перыядычных органа ліберала гучалі заклікі да аб'яднання народа краю, агульнай іх працы на карысць адзінай Радзімы,ранапрая і заемадапамогі.Нац. нецярпімасць газета адносіла да пачуцця, якія супярэчылі хрысціянству. Асаблівае месца  публікацыях «Мннского лнстка» і «Северо-западного календаря» займала бел. пытанне.М.Донар-Запольскі,А.Багдановіч,Н.Янчук і іншыя закраналі пытанні паходжання бел.народа,яго побыту, культуры,гісторыі.Яны ніколі не называлі Беларусь Паночна-Заходнім краем, не змешвалі беларускі народ з рускім.Яны не сумняваліся  існаванні бел. нацыі і казвалі на тое,што беларусы мелі сваю багатую гісторыю,сваю мову,якая  XIXст.стала літ-най.Вырашэнне нац.пытання  шматнац.Расіі беларус ліб-лы бачылі праз добраахвотнае і ранапранае аб'яднанне сіх нацый у федэрацыю.
47. Кансерватыная плынь палітычнай і прававой думкі Беларусі Х1Х ст.. Ідэі заходнерусізму.
Яго носьбітамі былі апалагеты манархізму, якія супрацьставілі традыцыі, усталяваныя палітычныя і прававыя інсты-туты ідэям ператварэння, рацыянальнай гістарычнай творчасці.
У Беларусі кансерватыная думка пачала афармляцца жо і 10-20-я гады XIX ст. У той час яе цэнтрам была Полацкая езуіцкая акадэмія, выкладчыкі якой адстойвалі тэалагічны светапогляд, вялі палеміку з прафесарамі Віленскага універсітэта, носьбітамі лібе-ральных ідэй.
Кансерватары крытыкавалі выхавачыя ідэі бела-рускіх асветніка XVIII пачатку XIX стст., якія грунтаваліся на педагагічных канцэпцыях Ж.-Ж. Русо і абмяжовалі ролю ка-таліцкай царквы  адукацыі і выхаванні. Распасюджанне погляда Ж.-Ж. Русо, на іх думку, прывяло да крызісу  галіне выхавання і адукацыі. Пасля падалення пастання 1830-1831 гг. кансерватыная плынь набывае пэную актынасць. Арганізацыйна-ідэалагічным цэнтрам кансерватынага лагера стала група інтэлігента, якія мелі свой друкаваны орган з назваю «Пецярбургскі штотыднёвік». У так званы «Пецярбургскі гурток» уваходзілі вядомыя  той час грамадскія дзеячы, выхадцы з беларускіх і украінскіх зямель пісьменнік Г. Ржавускі, крытык М. Грабоскі, выдавец Пржац-ласкі, біскуп У. Галавінскі і інш. Гэта група прапагандавала згодніцкую палітыку  адносінах да царызму, умацаванне пазіцый памешчыка і касцёла. Пецярбургскія кансервата-ры выступалі супраць якіх бы то ні было перамен у сацыяльным і палітычным ладзе. Яны сцвярджалі, што законы грунтуюцца на звычаях і традыцыях, а таму не могуць мяняцца. Кансерватары 30-50-х гадо XIX ст. імкнуліся даказаць да-рэмнасць і бессэнсонасць барацьбы за сацыяльнае і нацыянальнае вызваленне.
Непасрэдным правадніком ідэй кансерватызму  Беларусі з'яляся віленскі часопіс «Рубон», выдацом і рэдактарам якога бы гісторык і публіцыст Казімір Буйніцкі. Артыкулы, якія друка-валіся  часопісе, былі накіраваны супраць ліберальнай і рэвалю-цыйна-дэмакратычнай думкі, прапагандавалі славянафільскія і панславісцкія ідэі. Новы здым кансерватынай думкі бы звязаны з разгромам пастання 1863-1864 гг., рэпрэсіямі  адносінах да дзельніка пастання і змацненнем русіфікатарскіх тэндэнцый на землях Беларусі. Менавіта  другой палове XIX ст. набірае моцы і завяршае канчатковае афармленне заходнерусізм, канцэп-Цыя адмалення гістарычнасці беларуса як самастойнай і сама-бытнай этнічнай адзінкі, атаясамлівання іх 3 рускім этнасам. 3 мэтаю абрусення беларуса кансервата-ры-шавіністы прапановалі  першую чаргу выкарыстоваць на-родныя школы і правасланую царкву. Ідэалогія кансерватара, якія аб'ядналіся вакол выдання «Вест-ник Северо-Западной России» і «Виленский вестник», была на-кіравана на абарону сацыяльна-палітычных асно Расійскай імпе-рыі. Яны рэзка крытыкавалі ідэалогію і практыку народніцкага руху, які ме у Беларусі шмат прыхільніка сярод дробнашляхец-кай і разначыннай інтэлігенцыі
Адзінай магчымай і гістарычна прадвызначанай формай пралення для беларускіх зямель абвяшчалася неабмежаваная ма-нархія. Ліберальна-памярконую плынь «заходнерусізму» зна-чальва рускі гісторык беларускага паходжання Міхаіл Каяловіч (1828-1891). Погляды М. Каяловіча былі сістэматызаваны  працах «Лекцыі па гісторыі Заходняй Русі», «Гісторыя рускай самасвядомасці» і інш. Галоная канцэпцыя прац Каяловіча абгрунтаванне шляхо і мо зліцця Беларусі з Расіяй у адно нацыянальнае цэлае. Ён адмаля што-небудзь станочае  культурным або дзяржаным уплыве Польшчы наБеларусь, бы ворагам поль-скага каталіцтва, а галонае не веры апалячанай шляхце і апа-лячанай інтэлігенцыі. У 1880-1890-я гады лібе-ральная думка Беларусі, як мы адзначалі вышэй, зно набыла і на новы зровень паставіла пытанне аб нацыянальна-культурным са-мавызначэнні беларуса.
У пачатку XX ст. ідэі заходнерусізму набылі новыя рысы, заха-вашы сваю русіфікатарскую сутнасць. Найбольш вядомыя ідэо-лагі гэтай пары, браты Л. і I. Саланевічы, I. Бажэлка і інш., засна-валі таварыствы «Селянін», «Рускае скраіннае таварыства», «Беларускае таварыства».
Важнае месца  ідэйна-палітычнай канцэпцыі ідэолага заход-нерусізму пачатку XX ст. займала абгрунтаванне неабходнасці юрыдычна-прававых абмежавання для паляка і ярэя, забеспя-чэнне вядучай ролі  эканамічным і сацыяльным жыцці мясцовых «истинно русских» людзей.
48.Рэвалюцыйна-дэмакратычны накірунак грамадска-палітычнай і прававой думкі Беларусі (М. Валовіч, Ф. Савіч і інш.).Рэвалюцыйна-дэмакратычны напрамак у грамадскай думцы Беларусі ста афармляцца пасля падалення пастання 1830-1831 гг. і набы шырокі размах напярэдадні і пасля адмены прыгоннага права. З'яленне радыкальнай плыні было абумолена сукупнасцю разнастайных сацыяльна-эканамічных, грамад-ска-палітычных і ідэйных фактара. Да іх трэба аднесці крызіс феадальна-прагонніцкіх адносін, паглыбленне сацыяльнай дыферэн-цыяцыі  грамадстве, рэлігійныя і нацыянальныя супярэчнасці. Абвастрэнне пасляпастанніцкай рэакцыі парушыла надзеі на вы-рашэнне эканамічных і палітычных праблем у рамках закона шля-хам рэформ палітычнага і грамадскага ладу. У адрозненне ад лібе-рала рэвалюцыйныя дэмакраты прапаведавалі рэвалюцыйную форму скасавання самадзяржана-прыгонніцкіх адносін, ставілі за-дачу карэннага ператварэння грамадскага ладу  інтарэсах пра-цоных, пабудовы сацыяльна справядлівага грамадства.
Светапогляд беларускіх рэвалюцыйных дэмакрата фарміравася пад уплывам рускага народніцтва і польскага нацыянальна-вызва-ленчага руху. Родапачынальнікам рэвалюцыйна-дэмакратычнага напрамку  нацыянальнай палітыка-прававой думцы бы Міхаіл Казіміравіч Валовіч (1806-1833). Валовіч бы прыхільнікам актыных, рэвалюцый-ных метада у дасягненні галонай мэты барацьбы знішчэння па-мешчыцкага землеладання, вызвалення сялян з зямлёй і без усяка-га выкупу, нацыяналізацыі зямлі (грамадская ласнасць на зямлю бачылася рэвалюцыянеру-дэмакрату галонай перадумоваю свабо-ды і ронасці сіх людзей), дэмакратычнай федэратынай ПольшчЫ з атаноміяй Беларусі і Літвы. Але, на думку Валовіча,
паспяховаю рэвалюцыя можа быць толькі  тым выпадку, калі да яе далучацца шырокія народныя масы, у першую чаргу сялянства, па-другое, калі яна супадзе з сацыяльнай рэвалюцыяй агульнаерапейскага машта-бу. Рэвалюцыйна-дэмакратычны кірунак прыняла дзейнасць ар-ганізацыі, створанай у 1836 г.  асяроддзі віленскіх студэнта, пад назваю «Дэмакратычнае таварыства». Арганізатарам і лідэрам «Дэмакратычнага та-варыства» бы сын уніяцкага святара з Піншчыны Фрапц Андрэ-евіч Савіч (1815-1846). Крыніцамі вывучэыня палітычных і сацыяльных погляда Ф. Савіча з'яляюцца яго творы «Успаміны», «Споведзь па- кутніка», вершы, а таксама напісаны ім статут «Дэмакратычнага та-варыства» пад назваю «Прынцыпы дэмакратызму».Яго палітычным ідэалам была дэмакратычная рэспубліка дзе «не будзе ні заможных, ні бедных, ні слуг, усе будуць браты, будуць людзі». Разумеючы, што дэспатыч-ная лада не пойдзе на ступкі, яны адзіным сродкам барацьбы за ідэалы справядлівасці лічылі рэвалюцыю. У адроз-ненне ад шляхецкіх рэвалюцыянера, члены таварыства галонай сілай  барацьбе з самадзяржаем бачылі народ, у першаю чаргу сялянства. Ад сваіх папярэдніка, дзеяча польскага нацыянальг на-вызваленчага руху, Савіча і члена яго арганізацыі адрознівалі ідэалы ронасці, братэрства народа. Сацыяльныя погляды Ф. Савіча і «Дэмакратычнага тава-рыства» адрозніваліся яскравай антыпрыгонніцкай накіраванасцю, у аснове якой ляжала асветніцкая канцэпцыя сацыяльнай, палітычнай і прававой ронасці сіх людзей. Крытыкуючы сацы-яльную няронасць, Ф. Савіч сцвярджа, што годнасць людзей за-лежыць не ад тытула і багацця, а ад здольнасця, таленту, дабра-чыннасці і іншых асабістых якасцей.
Ідэі і справы Ф. Савіча, а таксама яго сябро на землях Бела-русі мелі працяг у дзейнасці Юльяна Бакшанскага і рэвалюцыйнай арганізацыі «Братні саюз літоскай моладзі», заснаванай братамі Далескімі. Пад непасрэдным уплывам рэвалюцый у Заходняй Еропе на тэрыторыі Беларусі і Літвы была створана патрыятычная тайная арганізацыя пад назваю «Саюз свабодных брато» (ССБ)1. Засна-вальнікамі і кіранікамі яе былі раджэнцы Лідскага павета браты Францішак (1825-1904) і Аляксандр (1827-1862) Далескія. Галонай мэтаю ССБ было нацыянальнае адраджэнне Рэчы Паспалітай.
49.Праграма дэмакратыных ператварэння К. Каліноскага.
Найбольш яскрава і дакладна рэвалюцыйна-дэмакратычная праграма была распрацавана славутым беларускім мысліцелем і палітыкам Кастусём (Вікенціем Канстанцінам Сямёнавічам) Каліноскім. Друкаваная і рукапісная спадчына К. Каліноскага складаецца з сямі нумаро газеты «Мужыцкая прада», шэрага рэвалюцыйных інструкцый, закліка, загада, а таксама некалькіх лісто, у тым ліку і вядомых «Пісьма з-пад шыбеніцы». Творчая спадчына К. Каліноскага  першую чаргу змяшчае вострую крытыку феадальна-прыгонніцкіх адносін у Расіі ся-рэдзіны XIX ст. У «Мужыцкай прадзе» мысліцель-рэвалюцыянер сфармуля-ва той сацыяльны ідэал, да якога ён імкнуся і за які закліка на-род змагацца. Чалавек свабодны, піса Каліноскі, калі мае ка-валак сваёй зямлі, за якую ні чыншу, ні аброку не плаціць, паншчыны не служыць, калі плаціць невялікія падаткі, то не на царскія стайні і псарні, а на патрэбы сяго народа»5. Пасля пера-могі народа над панамі і маскоскім самаладдзем, якое іх пад-трымлівае, Каліноскі мары «раздаць усю пазямельную ласнасць сялянам». Такім чынам, К. Каліноскі бы паслядоным абаронцам бела-рускіх сялян, выразнікам іх імкнення да сацыяльнай ронасці. у час пастання  «Інструкцыі для ваенных начальніка ваявод-скіх і ездных» ён звярта увагу на неабходнасць правядзення аг-рарнай рэформы. Палітычным ідэалам Каліноскага з'ялялася дэмакратычная рэснубліка. Вышэйшай мэтаю дзяржанай улады павінна быць аба-рона інтарэса народа. Такім чынам, погляды беларускага мысліцеля адпавядалі кан-цэпцыі народнага суверэнітэту. Рэалізацыю свайго сацыяльнага і палітычнага ідэалуКаліноскі звязва з сялянскай рэвалюцыяй супраць улады над беларускім народам памешчыцка-самаладнай Расіі. Ён прызнава за кожным народам права самастойна распара-джацца сваім лёсам. Каліноскі вё настойлівую барацьбу з нацыя-налістычнымі дамаганнямі той часткі польскіх рэвалюцыянера, якія бачылі беларускія землі выключна часткаю польскіх зямель. Рашэнне пытання аб будучым дзяржана-тэрытарыяльным уладкаванні Беларусі і Літвы К. Каліноскі пакіда за народамі гэ-тых зямель. Адстойваючы права беларускага народа на самавызна-чэнне, беларускі рэвалюцыянер-дэмакрат падзяля ідэю Герцэна аб стварэнні  будучым федэрацыі незалежных славянскіх краін.






50.Спасович
Вялікую цікавасць для асэнсавання палітыка-прававой думкі Беларусі ліберальнага напрамку другой паловы XIX ст. мае выву-чэнне творчай спадчыны Уладзіміра Данілавіча Спасовіча (1829-1906) чалавека шматграннага таленту, які праявіся і  філасофіі, і  гісторыі, і  літаратуразнастве, і  псіхалогіі, і  публіцыстыцы. Але  першую чаргу У. Спасовіч вядомы як выдат-ны крыміналіст, пачынальнік класічнай школы крымінальнага пра-ва, атар першага  Расіі падручніка па крымінальнаму праву, Шматлікіх прац па крымінальнаму працэсу, бліскучы адвакат, ат-рымашы ад сучасніка тытул «караля адвакатуры» і «першага ад-ваката Пецярбурга».
У.Д. Спасовіч нарадзіся  г. Рэчыца Мінскай губерні  сям'і лекара. Дзяцінства і юнацкія гады будучага юрыста прайшлі  Мінску. Пасля заканчэння юрыдычнага факультэта Пецярбургска-га універсітэта абарані кандыдацкую, а пазней магістэрскую ды-сертацыі па міжнароднаму публічнаму праву1. У 1857 г. У. Спа-совіч прадставі у Пецярбургскі універсітэт дысертацыю на тэму «Аб адносінах мужа і жонкі да маёмасці па старажытнаму праву», якая была заснавана на аналізе норма Статута 1588 г. Гэта дысер-тацыя стала для правазнацы пропускам да прафесарскай пасады на кафедру крымінальнага права. Але  1861 г. Спасовіч пакідае вышэйназваную кафедру  знак пратэсту супраць жорсткай рас-правы над удзельнікамі студэнцкага руху. У пачатку 1860-х гадо адбываецца пэная змена  палітычным светапоглядзе Спасовіча. Калі  студэнцкія гады ён стая на рэвалюцыйна-дэмакратычных пазіцыях, з'яляся членам тайнага рэвалюцыйнага гуртка, то  час сваёй выкладчыцкай працы перайшо на ліберальныя пазіцыі. Гэта змена светапогляду адбылася пад уп-лывам вядомага прадстаніка ліберальнай думкі Расіі К.Д. Ка-веліна. Ліберальная накіраванасць Спасовіча выялялася  адстойванні ім легальных, рэфармісцкіх шляхо ператварэння грамадства. Разам з тым, Спасовіч бы працінікам рэвалюцыйных метада. Згодна з ідэаламі лібералізму У. Спасовіч вызнача функцыі дзяржавы. Гэта абарона ад знешніх ворага, умацаванне нутранага парадку, абапіраючыся на сталя-ваныя для сіх грамадзян «аднолькавыя законы мірнага і бесшкоднага сумеснага жыцця».
Шырокую вядомасць у юрыдычных колах не толькі Расіі, але і Еропы У. Спасовіч набы пасля выхаду  свет у 1863 г. пад-ручніка «Крымінальнае права», у якім былі змешчаны перадавыя крымінальна-прававыя ідэі. Абапіраючыся на тэарэтычныя дасяг-ненні навук крымінальна-прававога цыкла XIX ст. (Л.А. Кетле, А.Ф. Бернер, К. Міцэрмайер), У.Д. Спасовіч першыню  Расіі пас-таві пытанне аб неабходнасці даследавання разам з юрыдычнай прыродай злачынства і пакарання, таксама сацыяльную і мараль-ную прыроду гэтых з'я. Ён даказа, што барацьба са злачынствам не стасуецца з абыякавасцю да чалавечай асобы. Гуманізм крымінальнага судаводства, на думку Спасовіча, павінен праяляц-ца не толькі  пакаранні, у справядлівым асуджэнні вінаватых і абароне невінаватых ад асуджэння, але і  гуманных адносінах асоб, якія ажыццяляюць судаводства да абвінавачаных, пацярпе-лых і іншых удзельніка судовага працэсу. Усе працэсуальныя дзе-янні, лічы правазнаца, у сваёй аснове павінны быць гуманнымі, пранікнутымі клопатам аб праве і інтарэсах асобы. Спасовіч высту-па супраць знявагі чалавечай годнасці асуджаных, прычынення ім маральных і фізічных мучэння. Ён рэзка адмона ставіся да ця-лесных пакарання, якіх называ «малодшай сястрой смяротнай кары», а таксама бы адным з самых паслядоных працініка смя-ротнай кары.
Упершыню  Расіі У. Спасовіч даказа антыгуманнасць сучас-ных яму тэорый пакарання. Ён паказа, што мэтаю пакарання з'яляецца не помста і застрашванне, а бяспека грамадства. Пака-ранне павінна адпавядаць і злачыннасці дзеяння, і характару на-радзішых яго матыва, і вогуле сёй асобе злачынцы.
У. Спа-совіч адзнача, што грамадства, караючы злачынцу, само нясе за яго маральную адказнасць, бо часам сваёй неладкаванасцю само садзейнічае здзяйсненню злачынства. Падчас абмеркавання судовай рэформы правазнаца выступа з патрабаваннямі заканадачага замацавання і вядзення  практыку судаводства прынцыпа незалежнасці суда ад адміністрацыі, няз-меннасці суддзя, спаборнага, вуснага і галоснага судаводства, ронасці фамадзян перад законам. Спасовіч настойва на неабходнасці вядзення высокага адукацыйнага цэнзу прысяжных, вызнача іх як «не толькі суддзя факта, суддзя пэных абставін, але і суддзя пытання аб вінаватасці  поным яго аб'ёме»1. Шмат увагі правазнаца дзяля асобе прысяжнага паверанага-адваката.
Такім чынам, ёсць падставы лічыць У. Спасовіча адным з ідэй-ных надхняльніка судовай рэформы  Расіі, бо большасць яго прапано і навуковых распрацовак былі лічаны і пакладзены  ас-нову Судовых статута 1864 г.
У. Спасовіч падвергну крытыцы фармальную тэорыю доказа, якая панавала  судаводстве да 1864 г. Ён распрацава і абгрунта-ва уласную класіфікацыю судовых доказа, згодна з якой аснонымі лічы не паказанні сведак, а рэчавыя доказы. Упершы-ню  расійскай практыцы судаводства Спасовіч выказа мерка-ванні аб юрыдычннй нрыродзе экспертызы, заснаванай на аналітыч-най дзейнасці эксперта.
Прагрэсіным бы падыход правазнацы да такога складанага  шматнацыянальнай краіне пытання, як мова судаводства.
Манархістам па палітычных перакананнях бы і славуты расійскі юрыст беларускага паходжання Іван Якалевіч Файніцкі (1847-1913). Ён нарадзіся на магілёшчыне, скончы Пецярбургскі універсітэт, пасля чаго бы пакінуты  ім выкладчыкам. Файніцкі з'яляся арганізатарам юрыдычнага таварыства, старшынёй гру-пы міжнароднага саюза крыміналіста. Актына займася паліты-кай, бы сенатарам, абірася галосным Санкт-Пецярбургскай га-радской думы. Навуковыя інтарэсы I. Файніцкага былі  галіне крымінальнага працэсу. Ён з'яляся атарам першага «Курса рус-кага крымінальнага судаводства». Дзякуючы Файніцкаму прабле-мы пакарання і выпралення злачынца ва мовах папрачых уста-но упершыню  Расіі пачалі разлядацца як самастойная прававая навука. I. Файніцкі бы прадстаніком сацыялагічнай школы крымінальнага права. Да яго твора належаць таксама «Вучэнне аб пакаранні  сувязі з турмазнаствам», «Курс крымінальнага права».
Як бачым, кансерватыная думка Беларусі XIX - пачатку XX стст. мела шмат адцення, разам з тым, прадстанікі сіх кансерва-тыных канцэпцый выступалі за захаванне асно палітычнага ладу Расіі, абгрунтовалі і падтрымлівалі русіфікатарскую палітыку расійскага рада. Пазіцыя кансерватара знаходзіла пад-трымку  пэнай часткі правасланага насельніцтва, асабліва дробнай буржуазіі.
Выдатнымі прадстанікамі ліберальнайтіалітыка-прававой думкі былі вядомыя юрысты беларускага паходжання Ле Петра-жыцкі і Уладзімір Спасовіч. Атар псіхалагічнай тэорыі права Ле Іосіфавіч Петражыцкі (1867-1931) нарадзіся  родавым маёнтку Калантаева Віцебскай губерні. Скончы юрыдычны факультэт Кіескага універсітэта і прайшо навуковую падрыхтоку  Берліне. Атрымашы ступень доктара юрыдычных навук, выклада філасофію права  пецяр-бургскім універсітэце.
Права вызначалася і даследавалася Петражыцкім як з'ява нашаЙ індывідуальнай псіхікі. Сацыяльны элемент у праве навуковец спрыма выключна з пункту гледжання псіхалагічна-прававых пе-ражывання у той меры, у якой гэты элемент у іх адлюстроваецца.
Этычныя нормы, крыніцай якіх, на думку Петражыцкага, з'яляюцца эмоцыі чалавека, ён падзяля на маральныя і прававыя. Маральныя навуковец лічы імператынымі, г.зн. абавязковымі, а прававыя імператына-атрыбутынымі, спалучаючымі абавязак і права, дзе «галонае і рашучае значэнне мае атрыбутыная функ-цыя, а імператыная функцыя мае толькі рэфлекторнае, падпарад-каванае значэнне  адносінах да атрыбутынай»1.
«Імператынасць» у тлумачэнні Петражыцкага з'яляецца індывідуальна-асабістым асэнсаваннем абавязку, у той час як «атрыбутынасць» гэта асэнсаванне «свайго права», якое выступае звонку, як дамаганне. Такім чынам, правазнаца лічы, што для маральнасці важны момант добраахвотнасці, г.зн., патрабавання выканання абавязка і звязаных з гэтым задавальнення.
Згодна з тлумачэннем Петражыцкага, маральныя абавязацель-ствы «асэнсоваюцца свабоднымі  адносінах да другіх, па якіх другім нічога не належыць, не прылічаецца з боку абавязаных»2. А прававыя абавязацельствы «асэнсоваюцца несвабоднымі  ад-носінах да другіх, замацаваныя за другімі, па якіх тое, да чаго абавя-заны адзін бок, належыць другому боку»3. У якасці прыкладу ма-ральнага абавязку навуковец прапанова наступную сітуацыю: «чалавек лічыць сябе абавязаным аказаць грашовую дапамогу або даць міласціню. Тое, да чаго ён сябе абавязвае, не яляецца нам на-лежным другому як нешта яму абавязковае ад нас. Дапамога  да-дзеным выпадку залежыць толькі ад нашай добрай волі. А прыкла-дам юрыдычнага абавязку з'яляецца аддача папярэдне дамоленай заработнай платы працаніку. Гэта жо не дабрадзейства з нашага боку, а толькі дасталенне таго, што яму (працаніку) належыць, ат-рыманне ім свайго»4. Прававыя нормы Петражыцкі вызнача, такім чынам, як абавязкова-дамагальныя, імператына-атрыбутыныя.
У сваіх творах па тэорыі і філасофіі права правазнаца падзя-ля права на інтуітынае і пазітынае. Да апошняга ён адносі пра-ва, што пануе  гзты час у грамадстве, а частку яго, якая прызнаец-ца дзяржавай, называ афіцыйным правам. Замест падзелу права на прыватнае і публічнае Петражыцкі прапанава адрозніваць са-цыяльна-службовае права, або права цэнтралізацыі, звязанае з уяленнем аб грамадскім служэнні, і права, свабоднае ад ідэі сацы-яльнага служэння, права дэцэнтралізацыі. На яго думку, палітыка права павінна ачысціць псіхалогію людзей ад антысацы-яльных схільнасцей і накіроваць іх паводзіны  бок агульнага даб-ра. Усе сацыяльна-гістарычныя інстытуты, у тым ліку дзяржава і права, на думку атара псіхалагічнай тэорыі, з'яляюцца толькі знешняй праекцыяй псіхалагічных працэса. Развіццё дзяржавы і права ён тлумачы «працэсам народнай псіхікі»1. У той жа час Пет-ражыцкі бы прыхільнікам канцэпцыі прымату права перад дзяр-жавай. Ён лічы, што апошняя павінна служыць праву, г.зн. агуль-наму дабру, забяспечваць ажыццяленне понай сістэмы прававых норм.
Разам з навуковай дзейнасцю Ле Петражыцкі прыма актыны дзел у палітычным жыцці царскай Расіі, абірася дэпутатам пер-шай дзяржанай думы, бы сябрам партыі канстытуцыйных дэмак-рата. Пасля кастрычніцкай рэвалюцыі выеха у Польшчу, дзе пра-цава прафесарам сацыялогіі  Варшаскім універсітэце.
Найбольш вядомыя творы беларускага правазнацы Л. Петра-жыцкага «Очерки философии права», «О мотивах человеческих поступков», «Введение в изучение права и нравственности», «Эмоциональная психология», «Теория права и государства в связи с теорией нравственности» сталі здабыткамі сусветнай юрыдычнай думкі.


51.Фарміраванне беларускай нацыянальнай ідэі  канцы ХІХ - пач. ХХ ст.ст.
Канец XIX пачатак XX стст. перыяд другога беларускага Адраджэння. Ён бы падрыхтаваны развіццём беларускай палітыч-най думкі папярэдніх часо, а таксама сацыяльна-эканамічным крызісам у Расійскай імперыі, які прывё да актывізацыі палітыч-нага жыцця краіны. Пасюль ствараліся шматлікія партыі і грамад-скія арганізацыі, якія  сваіх праграмах ставілі канчатковай мэтай барацьбы карэнную перабудову расійскага палітычнага і сацыяль-нага ладу. Нацыянальная свядомасць народа фарміравалася, перш за сё, праз асветніцкую дзейнасць айчыннай інтэлігенцыі. ІІры адсутнасці  беларуса дзяржанасці, самастойных форм палітычнага і эканамічнага жыцця нацыянальна-кансалідацыйныя і нацыянальна-патрыятычныя функцыі прыняла на сябе культура. Грунтонае даслсдаванне дасягнення народнай культуры пры-водзіла да разумення неабходнасці вывучаць сваю гісторыю. Для прац па гісторыі Беларусі, створанных на пачатку XX ст., характэр-ны дзве тэмы: з аднаго боку, гісторыкі даказвалі атахтоннасць бе-ларуса на тэрыторыі, дзе яны жылі, з другога боку - фіксавалі ѕвагу на Вялікім княстве Літоскім. У беларускай нацыянальнай ідэі былі данія традыцыі: дзяржаная утварэнне  IXXII стст. старабе-ларускіх княства, удзел у дзяржаватваральным працэсе  ХІІІ-ХІV стст., у выніку якога было створана Вялікае княства Літоскае; кулыурная асэнсаванне сваёй нацыянальнай сама-бытнасці, дзякуючы дзейнасці беларускіх рэнесансавых асветніка (Скарьшы, Буднага, Цяпінскага і інш.); прававая стварэнне Ста-тута Вялікага княства Літоскага, якіх і праз два стагоддзі назы-валі самымі дасканалымі зводамі закона у Еропе.
Гэтыя пошукі характэрны для грамадскай і літаратурнай дзей-насці Ф. Багушэвіча, А. Гурыновіча і іншых прадстаніко бела-рускай прагрэсінай інтэлігенцыі. У творах пачынальніка навейшай беларускай літаратуры Францішка Багушэвіча рэвалюцыянера-дэмакрата па палітыч-ных перакананнях нацыянальная ідэя выяляецца праз ідэю «бацькавай спрадвечнай ад бога дадзенай мовы». Такім чынам, накіраванасць творчасці Ба-гушэвіча на свядомае выкрыццё, крытыку існуючага ладу, суда, су-даводства і наогул усёй сістэмы царскай адміністрацыі, абарону право беларуса на самастойнае існаванне, права простага се-ляніна на сацыяльную свабоду, грамадзянскія і палітычныя правы з'яляецца вынікам яго жыццёвага вопыту. Ф. Багушэвіч дзялі грамадства на «панства» і «народ». Гістарычнае прызначэнне народа Багушэвіч бачы у дасягненні свабоды. Свабоду ён усведамля як пабудову новага грамадскага жыцця без падначалення адных другім, панавання нямногіх над масамі. Другі паэт-дэмакрат канца XIX ст. Адам Гуры-новіч. Ужо  пачатку XX ст. нацыянальная ідэя выходзіць за культур-на-літаратурныя межы на шырокі палітычны кірунак. Яе сутнасцю, як і  чэха, славака, балгар ды іншых паняволеных народа, ста-новіцца нацыянальна-дзяржанае самавызначэнне. Ідэя нацыя-нальнай незалежнай дзяржавы становіцца стрыжнем нацыяналь-най ідэі. Для беларускага вызваленчага руху, пачынаючы з Каліноскага, было характэрна сумяшчэнне сацыяльнага і нацыянальнага пытан-ня, іх узаемазалежнасць.
52. Пытанні нацыянальна-дзяржанага развіцця  праграме беларускай студэнцкай народніцкай арганізацыі “Гоман”.
Тэма сацыяльнага і нацыянальнага вызвалення з новай моцай прагучала  беларускіх народніка, дзеяча групы «Гоман», якая знікла  1884 г. Адным з заснавальніка групы бы будучы цара-забойца Ігнат Грынявіцкі. Група падзяляла праграмныя і арганіза-цыйныя погляды «Народнай волі» і імкнулася стаць яе абласной арганізацыяй у Беларусі і значаліць мясцовы рэвалюцыйны і на-цыянальна-вызваленчы рух. Праграмныя станокі групы «Гоман» былі сфармуляваны  артыкулах, змешчаных у двух нумарах ча-сопіса з той жа назвай, выдадзеных у 1884 г. у Пецярбургу. Перш за сё «гоманацы» абгрунтовалі сам факт існавання бе-ларускай нацыі як самастойнай супольнасці людзей, яе права на сваю нацыянальную дзяржанасць і развіццё сваёй нацыянальнай культуры. Адносна Беларусі атары адзначалі, што яна мае се арыгінальныя якасці, якія нада-юць ёй своеасаблівую фізіяномію і самым натуральным чынам вы-лучаюць яе  асаблівую галіну славянскага племені. «Гоманацы» канстатавалі, што  народзе няма свядомага імкнення да незалежнасці  тым выглядзе, у якім яго разумее інтэлігенцыя, і лічылі неабходным фарміраваць сіламі апошняй гэта разуменне. Сродкамі выхавання народа  духу нацыянальнай свядомасці і падрыхтокі яго да барацьбы за незалежнасць яны бачылі, па-пер-шае, выданне спецыяльнага беларускага друкаванага органа, па-другое, стварэнне самастойнай беларускай рэвалюцыйнай ар-ганізацыі, якая б мела цесныя адносіны са сваімі рэгіянальнымі ад-галінаваннямі. Група «Гоман» адной з першых сярод народніцкіх груповак уз-няла пытанне пра федэралізм, прычым не  анархічнай на-родніцкай трактоцы, а як форму саюза паміж асобнымі часткамі дзяржавы або нацыямі, што ваходзяць у яе склад. Вырашэнне як сацыяльнага, так і нацыянальнага пытання бе-ларускія народнікі звязвалі са звяржэннем царызму.


53. Спалучэнне ідэі народніцкага сацыялізму з ідэяй нацыянальнага Адраджэння  праграмах “Беларускай Сацыялістычнай Грамады”.
На аснове культурна-асветніцкіх гуртко зімой 1901-1902 гг. у Пецярбургу ствараецца аргапізацыя пад назвай Беларуская рэва-люцыйная партыя (БРП). Вылучаная з БРП у другой палове 1903 г., Беларуская рэвалюцыйная грамада (з каст-рычніка 1904 г. Беларуская сацыялістычная грамада (БСГ) на чале з братамі Іванам і Антонам Луцкевічамі звязвала нацыянальна-культурнае адраджэнне з дзяржана-палітычным самавызна-чэннем Беларусі.
Арганізатарамі і кіранікамі партыі былі браты Луцкевічы, В. Ластоскі, К. Кастравіцкі (К. Каганец), Ф. Умястоскі, А. Бур-біс, В. Іваноскі, А. Пашкевіч (Цётка), А. Уласа і інш. На першым з'езде, які адбыся  1903 г., БРГ прыняла прагра-му, у якой характарызавала сябе як сацыялістычную арганізацыю беларускага працонага народа. Сваёй канчатковай мэтаю яна аб-вясціла знішчэнне капіталістычнага ладу і пераход у грамадскую ласнасць зямлі, яе нетра, сродка вытворчасці і камунікацый. Тэрміновай задачай ставілася звяржэнне самадзяржая  Расіі ва заемадзеянні з працонымі розных яе народа. Такім чынам, стратэгія, вызначаная беларускімі рэвалюцыяне-рамі, набліжала іх да пазіцыі расійскіх сацыял-дэмакрата. Але, у адрозненне ад апошніх, БСГ не праводзіла прынцыповай розніцы паміж пралетарыятам, сялянствам і іншымі групамі працоных. Ідэя класавай барацьбы базавая  марксізме прызнавалася грамадоцамі  агульным сэнсе і адмалялася фактычна нутры беларускай нацыі. Партыя імкнулася знайсці агюру і  рабочым класе, і  сялянстве, і  інтэлігенцыі. Дзяржанае самавызначэн-не бачылася праз абвяшчэнне краявой атаноміі Беларусі з соймам у Вільні, абраным на аснове агульнага, ронага выбарчага права з тайным галасаваннем і культурна-нацыянальнай атаноміі для на-цыянальных меншасцей. Прапановалася таксама шырокая праграма дэмакратычных ператварэння, якая ключала патрабаванні свабоды слова, друку, схода, забастовак, партый і арганізацый; замены пастаяннай арміі агульным апалчэннем народа, бясплатнаіа суда, выбарнасці суд-дзя і падсуднасці чыноніка. У блок сацыяльных патрабавання уваходзілі: усталяванне 8-гадзіннага працонага дня, памер мінімальнай працонай платы, роная плата за роную працу муж-чьшам і жанчынам, дзяржанае страхаванне, бясплатная медыцын-ская дапамога. У аснову аграрнай праграмы была пакладзена эсэраская ідэя ранальнага землекарыстання пасля скасавання прыватназямель-най уласнасці. У цэлым праграма БСГ спалучала ідэі рэвалюцыйнага дэмакра-тызму з народніцкім сялянскім сацыялізмам, але, у адрозненне ад агульнарасійскіх партый РСДРП і сацыяліста-рэвалюцыянера, створаная на хвалі здыму беларускай нацыянальнай самасвядомасці, БСГ на першы план ставіла ідэю нацыянальнага адраджэння. У студзені 1906 г. на II з'ездзе БСГ была прынята новая праграма. У другой праграме БСГ адмалялася ад эсэраскай ідэі сацыялізацыі зямлі, якая была ключана  першую праграму партыі. Замест яе высовалася прагра-ма муніцыпалізацыі, якую падтрымлівалі меншавікі. Сутнасць праграмы муніцыпалізацыі утварэнне аб-ласнога зямельнага фонду з казённых, удзельных, царконых зем-леладання. Умовы для пераходу прыватных зямель  абласны фонд і надзялення зямлёй сялян на правах пажыццёвай арэнды павінен бы выпрацаваць агульнабеларускі сойм. У праграме нават не згадва-лася пра сацыялістычны шлях развіцця сялянскай гаспадаркі. БСГ адстойвала ідэі народнага сацыялізму, дзе зямля і сродкі вытворчасці знаходзяцца  руках працоных пажыццёва. А па-даткі за карыстанне зямлёй павінны ісці на карысць краю.


54. “Наша доля”, “Наша Ніва” як адлюстраванне палітычнай і прававой думкі Беларусі  час рэакцыі і новага рэвалюцыйнага пад,ему (1906 -1914 гг.).
Ва мовах спаду Першай рускай рэвалюцыі кіраніцтва БСГ сканцантравала вагу на развіцці легальнага нацыянальна-куль-турнага руху. Галоным яго сродкам ста беларускі друк. 3 перша-га верасня 1906 г.  Вільні пачала выходзіць газета «Наша доля». У ёй друкаваліся як палітычныя артыкулы, так і мастацкія творы Цёткі, Коласа, Ядзвігіна Ш. і інш. Газета вучыла беларуса нацыянальнай салідарнасці, імкнула-ся пераадолець у іх свядомасці раскол на католіка - «паляка» і правасланых - «рускіх». Газета тлумачыла чытачам сутнасць рэвалюцыйных падзей, выкрывала антынародную шавіністычную палітыку царызму  Бе-ларусі. Але па-сапраднаму разгарнуцца «Наша доля» не змагла. Рэвалюцыйна-дэмакратычны дух газеты ста прычынаю цэнзур-ных нападак. Больш догае і сланае жыццё было наканавана газеце «Наша ніва». Менавіта яна стала лёсавызначальнай  фарміраванні нацы-янальнай свядомасці беларуса. Заснавальнікамі гэтага выдання былі Іван і Антон Луцкевічы. Газета пачала выходзіць з 1907 г. і спыніла сваё выданне толькі  часы першай сусветнай вайны (жнівень 1915 г.). Да кастрычніка 1912 г. выдавалася два варыянты газеты кірылічны і лацінскі, разлічаны як на беларуса-нра-васланых, так і католіка.
Галоным зместам «Нашай Нівы» была барацьба супраць на-цыянальнага прыгнёту, за прызнанне беларускай нацыі і яе культу-ры, за ранапрае паміж народамі. Газета выступала супраць як вялікадзяржанага рускага, так і польскага шавінізму. «ІІаша ніва» рашуча змагалася за нацыянальную спадчыну, адстойвала права народа на родную мову, заклікала да яе захаван-мя.
3 пачаткам дзейнасці II Дзяржанай Думы газета стала ады-ходзіць ад радыкальных пазіцый і спадзяванне на вырашэнне сацы-яльна-палітычных праблем пачала звязваць ужо не з рэвалюцыяй, а з рэформамі. У снежні 1907 г. у «Нашай ніве» былі надрукаваны патрабаванні да Дзяржанай Думы, якія высовала БСГ. Сярод іх скасаванне сіх абмяжавання пры куплі-продажы зямлі, выдача танных дзяржаных крэдыта на пад'ём хутарской гаспадаркі, уранаванне  правах дваран, сялян і мяшчан, пашырэнне мясцова-га кіравання, адмена скосных падатка, увядзенне абавязковай бясплатнай адукацыі, прадсталенне права вучыцца на роднай мове. Газета шмат зрабіла для развіцця беларускай літаратуры. На яе старонках пачыналі друкавацца М. Багдановіч, М. Гарэцкі, А. Гарун, 3. Бядуля, Ц. Гартны і інш. Шэраг новых твора бела-Рускіх класіка Я. Коласа, Я. Купалы бачылі свет менавіта на старонках «Нашай нівы». Газета папулярызавала беларускія тэ-атр, музыку, фальклор, займалася кнігавыданнем.
55.Нацыянальная ідэя  беларускай літаратуры пач. ХХ ст.
Літаратура адраджэння якасна адрознівалася ад рамантычнай шляхецкай літаратуры эпохі В. Дуніна-Марцінкевіча і А. Міцке-віча. Яе носьбітам была, у асноным, беларуская разначынная інтэлігенцыя. Атары звярталіся жо не да пано з надзеяй павяр-нуць іх да народа, а непасрэдна да мужыка-беларуса. Адным з самых распасюджанных матыва літаратуры пачатку XX ст., асабліва паэзіі, з'яляецца любо да радзімы, якую абуджа-юць не столькі прыгажосць прыроды, песні і казкі, якія заховае нацыянальная памяць, як гэта мы бачылі  рамантыка, колькі гора, нядоля, крыда беларускага мужыка, яго пакутлівае, не-вясёлае жыццё. Праз асэнсаванне свайго цяжкага лёсу паэты Адраджэння вя-дуць беларуса да разумення таго, што толькі барацьба можа выра-таваць яго ад няволі і галечы, зрабіць вольным. Тэма змагання, вызвалення, свабоды вядучая  творчасці сіх літаратара пачатку XX ст. Як мы адзначалі, калі шла гаворка аб першых беларускіх дру-каваных выданнях, адной з галоных ідэалагічных асно беларус-кага руху нашаніскага перыяду была тэорыя бяскласавасці і сацы-яльнага адзінства беларускага народа. Развіццё гэтай тэорыі праглядаецца  мастацкай літаратуры разгляданага перыяду. У творчасці беларускіх пісьменніка, якіх мы па праву завём ай-цамі нацыянальнага Адраджэння, тэма сацыяльнага вызвалення волі асабістай неразрына звязана з тэмай нацыянальнага адра-джэння, пабудовы сваёй дзяржавы. Найбольш дакладна канцэпцыю нацыянальнай незалежнасці рас-працава Я. Купала. У вершы «Пастань...» (1919 г.) ён адзначае, што, каб нацыя пастала за волю і незалежнасць і перамагла  барацьбе, яна павінна вылучыць з свайго асяроддзя
«прарока», які мудрым сло-вам змог бы скінуць з народа пакорлівасць, узбудзіць гістарычную па-мяць, сабраць усю Беларусь у адну сям'ю. й свядомасці беларуса адыграла, безумона, вядучую ролю.Па сутнасці, Янка Купала, Якуб Колас, Алаіза Пашкевіч (Цётка), Максім Багдановіч, Змітрок Бядуля і іншыя настойліва і нястомна тварылі беларускую нацыю: фарміравалі яе саімабытны духоны воблік, пашыралі нацыянальную свядомасць, гранілі бе-ларускую літаратурную мову, надзялялі беларуса мастацкімі скарбамі сусветнага зроню, вызначалі іх духоныя арыенціры.
56.Палітычныя погляды прадстаніко беларускага вызваленчага руху (Я. Лесік, В. Ластоскі, Антон і Іван Луцкевічы і інш.).
Каб лепш зразумець вытокі нацыянальных праблем, яны аналіза-валі геапалітычнае становішча Беларусі, культурна-цівілізацый-ныя плывы на яе Захаду і Усходу з пункту гледжання адмоных або станочых наступства для яе развіцця. Яны былі пэнены, што Беларусь мае права (і здольна яго рэалізаваць) на свабоднае, дэмакратычнае развіццё, што беларускі народ знойдзе  сабе сілы дамагчыся дзяржанай незалежнасці і заняць свой ганаровы пасад сярод іншых народа. На думку ідэолага адраджэння, такі напрамак ляжа перш за сё праз адукацыю і выхаванне народа. Беларускія ідэолагі былі пэнены  тым, што галонымі срод-камі выхавання народа служаць нацыянальная мова і гістарычная традыцыя. Без мовы і нацыянальнай гісторыі ні адзін народ не змо-жа стаяць. У галіне беларускай філалогіі працавалі Я. Лёсік, браты Луц-кевічы, В. Ластоскі і іншыя прадстанікі адраджэнскай думкі. Вядо-мы плы на развіццё беларускага мовазнаства аказалі наступныя працы: Антона Луцкевіча «Як правільна пісаць па-беларуску» і «Беларускі правапіс», Я. Лёсіка «Практычная граматыка беларус-кай мовы», В. Ластоскага «Падручны расійска-крыскі (бела-рускі) слонік», «Гісторыя беларускай (крыскай) кнігі» і інш. Кіранікамі беларускага нацыянал-дэмакратычнага руху былі распрацаваны шматлікія праблемы гісторыі беларускага народа. Галонаю мэтаю педагагічнай сістэмы Ластоскі бачы выха-ванне нацыянальнай свядомасці  беларускіх дзяцей.
У 1910 г. у Вільні Ластоскі надрукава «Кароткую гісторыю Беларусі». Кніга яляла сабой спробу стварэння першага падручніка на беларускай мове па гісторыі Беларусі. Новым у працы Ластоскага было тое, што ён першым паказа беларускі народ не толькі аб`ект гісторыі, залежны ад волі суседніх народа, але і як гістарыч-ны суб'ект, творцу свайго лёсу. Усё часцей у парананні з папярэднім перыядам гучыць думка аб тым, што рэалізаваць сацыяльна-эканамічныя, палітычныя і культурныя патрэбы народа магчыма толькі  сапрады незалеж-най Беларусі. Іхнімі намаганнямі была здзейснена спроба тварэння нацыя-нальнай дзяржавы  сакавіку 1918 г. калі Рада БНР прыняла Акт Незалежнасці Беларусі.


57.Пытанні нацыянальнай дзяржанасці  праграмных дакументах беларускіх палітычных арганізацый напярэдадні і  час рэвалюцыйных падзей 1917 г.
Лютаская буржуазна-дэмакратычная і Каст-рычніцкая рэвалюцыі  Расіі, якія былі паскораны вайной, падштурхнулі беларускія палітычныя партыі да тэарэтычнай рас працокі і практычнай рэалізацыі канцэпцыі нацыянальнай дзяр-жанасці. Пры гэтым трэба адзначыць, што пэныя палітычныя сілы працягвалі прытрымлівацца праграмных установак Беларускай сацыялістычнай грамады аб атрыманні бела-рускім народам атаноміі  складзе дэмакратычнай расійскай рэс-нублікі. Восенню 1915 г., у выніку паражэння расійскай арміі, Беларусь была падзелена на дзве часткі: Заходнюю (Гродзенская, большая частка Віленскай і частка Мінскай губерня), акупіраваную нем-цамі, і Усходнюю, якая засталася  складзе Расіі. Такім чынам, пачынаючы з 1915 г. ствараюцца тры цэнтры беларускага вызваленчага руху: у зоне нямецкай аку-пацыі з цэнтрамі  Вільні, у Мінску і  асяродках беларуса-бежан-ца у расійскіх гарадах. Напярэдадні рэвалюцый 1917 г. усе гэтыя цэнтры распрацовалі канцэпцыю беларускай дзяржавы і вялі ба-рацьбу за яе рэалізацыю. Так, напрыклад, Віленскі цэнтр ары-ентавася на цэнтральна-ерапейскія краіны л ставі сваёй мэтаю пабудову беларускай дзяржавы, якая павінна быць незалежнай ад Расіі. Мінскі цэнтр і беларускія бежанскія арганізацыі знаходзіліся ггад моцным уплывам рэвалюцыйных падзей у Расіі і, улічваючы настрой народных мас, шукалі згоды рэвалюцыйных улад на пра-дасталенне Беларусі атаноміі  складзе Расіі. У канцы 1915 г. у Вільні ствараецца Віленска-Ковенскі камітэт, у які вайшлі прадстанікі беларускіх, літоскіх, польскіх і ярэй-скіх суполак.
19 снежня 1915 г. гэты камітэт выда Універсал, у якім абвяшчалася ідэя стварэння незалежнай дзяржавы па тэрыто-рыі былога Вялікага княства Літоскага.
Канфедэрацыя Вялікага княства Літоскага ялялася неза-лежнай краінай, дзе ся лада будзе належаць народу. Яе прад-станічым і заканадачым органам меркавася быць сойм, сфар-міраваны на аснове сеагульных, роных, прамых выбара пры тайным галасаванні. . Але гэтая ідэя не знайшла шырокай падтрымкі  беларускага насельніцтва. Каардынацыйным органам беларускіх палітычных, грамад-скіх і прафсаюзных арганізацый на часова акупіраванай тэрыторыі бы Беларускі народны камітэт (БНК). Уся дзейнасць БНК была прасягнута ідэяй барацьбы за нацыянальную беларускую дзяржаву.Разам з тым, кіранікі БНК добра разумелі, што галонай умо-ваю рэалізацыі нацыянальнай ідэі з'яляецца выхаванне нацыя-нальна-свядомых грамадзян. Нацыянальна-дзяржаная ідэя атрымала далейшае развіццё  праграме арганізацыі «Сувязь незалежнасці і непадзельнасці Бела-русі», створанай Вацлавам Ластоскім у 1916 г. У ёй падкрэсліва-лася ідэя аб тым, што беларусам не трэба шукаць замежнай арыен-тацыі  вырашэнні пытання аб сваёй будучыні, звязваць свой лёс з Польшчай або Расіяй. Праграма заклікала суайчынніка арыента-вацца на пабудову асабістай незалежнай дзяржавы, абапіраючыся на ласныя сілы. На Лазанскай канферэнцыі  выступленні I. Луцкевіча была прадсталена таксама ідэя Злучаных Штата ад Балтыйскага да Чорнага мора, паводле якой пасля Першай сусветнай вайны Бела-русь, Украіна, Латвія і Літва вайшлі б у адзіны палітычна-эка-намічны блок.
Такім чынам, нацыянальна-дэмакратычныя партыі і рухі Бела-русі пачалі выконваць праграмную станоку БСГ аб нацыяналь-ным самавызначэнні. Ыапярэдадні Кастрычніцкай рэвалюцыі  нацыянальным руху адбыся падзел на дзве плыні: левую радыкальна-сацыялістыч-ную і правую нацыянальна-дэмакратычную. Трэцім цэнтрам нацыянальнага бсларускага руху былі гарады Расіі, дзе  час Першай сусветнай вайны часова размяшчаліся бела-рускія арганізацыі. Беларускія бежанскія арганізацыі знаходзіліся пад уплывам са-цыялістычна-радыкальных ідэй расійскіх бальшавіко. На працягу 1917 г. ва сіх раёнах Расіі, дзе жылі беларусы, ад-быліся з'езды мясцовых беларускіх арганізацый і камітэта, якія выявілі агульную тэндэнцыю да федэратынага ладу Расіі і ата-номнага статуса  ёй Беларусі. Такім чынам, мэта стварэння беларускай незалежнай дзяржавы аб'ядновала се плыні беларускага нацыянальнага руху. I правая, нацыянальна-дэмакратычная, і левая, радыкальна-сацыялістычная плыні цвёрда стаялі на пазіцыі прызнання права беларускага наро-да на самавызначэнне. I калі першыя спрабавалі яго рэалізаваць, абвясцішы  сакавіку 1918 г. незалежную Беларускую Народную Рэспубліку, то другія рэалізавалі канцэпцыю атаноміі праз утва-рэнне БССР, якая пазней стала часткай федэратынай дзяржавы -Саюза Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік.



58.Ідэі першага ѕсебеларускага з(езда (снежань 1917 г.). Нацыянальна-дзяржанае буданіцтва  праграмных дакументах БНР.
нацыянальна-дэмакратычныя партыі і рухі Бела-русі пачалі выконваць праграмную станоку БСГ аб нацыяналь-ным самавызначэнні. БНК, а потым і Цэнтральная Рада (ЦРБ), аб-раная II з'ездам беларускіх нацыянальных арганізацый, неаднара-зова звярталіся да Часовага Урада з патрабаваннем даць дазвол на стварэнне  Беларусі органа мясцовага кіравання, а таксама на ар-ганізацыю нацыянальных вайсковых фарміравання. Але Часовы Урад адхілі гэтыя прапановы. Восенню 1917 г. на беларускіх вай-сковых з'ездах Заходняга, Паночнага, Паднёва-Заходняга і Ру-мынскага франто і матроса Балтыйскага флоту прымаюцца ло-зунгі  падтрымку абвяшчэння атаноміі Беларусі. У кастрычніку 1917 г. для каардынацыі дзеяння нацыянальных арганізацый ЦРБ была ператворана  Вялікую Беларускую Раду (ВБР), у склад якой увайшлі і прадстанікі Цэнтральнай Вайсковай Беларускай Рады. Для канчатковага вырашэння пытання аб стварэнні беларус-кай дзяржавы ВБР паставіла перад сабою задачу падрыхтаваць скліканне Усебеларускага з'езда. 30 лістапада ВБР звярнулася з адозвай «Да сяго беларускага народа», у якой была прадсталена яе палітычная праграма. Ас-нонымі задачамі, пасталеннымі Вялікай Беларускай Радай, былі: «абвяшчэнне дэмакратычнай Рэспублікі Беларусь, федэрацыя з Расіяй і іншымі суседнімі рэспублікамі з адпаведным размежаван-нем право краявых і федэральных улад, перадача сёй улады на Беларусі краявой радзе, якая павінна выбірацца на аснове ронага, тайнага і прапарцыянальнага выбарчага права». Для арганізацыі гэтай улады прадугледжвалася склікаць Усебеларускі з'езд.
На Усебеларускім з'ездзе, які праходзі у снежні 1917 г., верх узялі прыхільнікі ідэі атаноміі Беларусі  складзе Расіі. Дэлегаты з'езда прынялі рэзалюцыю аб утварэнні на беларускім этнічным аб-шары краёвай улады  асобе Усебеларускага Савета сялянскіх і ра-бочых дэпутата. Але Усебеларускі з'езд напатка гаротны лёс. Нягледзячы на дэклараванае бальшавікамі права нацый на сама-вызначэнне, ён бы разагнаны савецкай уладай у асобе Аблвыкан-камзаха (Выканкам Савета Заходняй вобласці і фронту).
В это время в Бресте Советское правительство вело переговоры о заключении мира с Германией. В результате срыва переговоров немцы начали наступление и заняли ряд белорусских городов, в том числе и Минск. Большевики оставили Минск, руководство Аблвыканкамзаха переехало в Смоленск. В этих условиях Исполком Всебелорусского съезда 21 февраля обратился к народам Беларуси с 1 Уставной грамотой, в которой провозгласил себя временной властью и призвал к скорейшему созыву Всебелорусского Учредительного сейма. После подписания сепаратного мирного договора Исполком 9 марта 1918 издал 2 Уставную грамоту, чтобы не допустить раздела территории. В ней провозглашалось создание БНР в этнографических границах расселения белорусов. Законодательная власть в государстве принадлежала Раде БНР, исполнительная-Народному секретариату, назначаемому Радой и ответственной перед ней. После известия о ратификации Рада приняла 3 УГ, где провозглашалась независимость БНР.
59.Распрацока асно дзяржана-прававога буданіцтва  Беларускай ССР у маніфесце часовага рабоча-сялянскага раду Беларусі  дакументах першага і другога ѕсебеларускіх з,езда Савета ( люты 1919 г., снежань 1920 г.).
31 ліпеня 1920 г.  вызваленым ад польскай акупацыі Мінску была абвешчана Дэкларацыя аб незалеж БССР. У ёй былі пацверджаны асноныя палітыч і гаспадарч прынцыпы беларускай савецкай дзяржанасці, заяленыя пры тварэнні БССР у Маніфесце рабоча-сялянскага рада і юрыдычна замацаваныя  рашэннях I Усебеларускага з'езда Савета 2-3 лютага 1919 г.У Дэкларацыі аб незалеж БССР падкрэслівалася, што р.чспубліка-суверэн савецк дзяржава. Па сутнасці, з гэтага моманту пачынаецца заканадачае афармленне і практычная рэалізацыя ідэі дзяржанага суверэнітэту Беларусі на савецкай аснове.
Далейшае канстытуцыйнае афармленне Беларускай ССР было здзейснена на II Усебеларускім з'езде Савета рабочых, сялянскіх, батрацкіх і чырвонаармейскіх дэпутата (снежань 1920 г.). Пягле-дзячы на тое, што  дапаненнях да Канстытуцыі ССР Беларусі, прынятых Другім Усебеларускім з'ездам Савета, пытанне аб суве-рэннасці рэспублікі прама не ставілася, у прывітальных зваротах да РСФСР і УССР гаварылася, што « аснову сіх далейшых узаема-адносін паміж ССРБ і РСФСР павінна легчы прызнанне незалеж-насці ССРБ, заяленае ад імя УЦВК на I з'езде Савета рабочых, ся-лянскіх, батрацкіх і чырвонаармейскіх дэпутата Беларусі» .Па сутнасці, на I Усебеларускім з'езде Савета былі вызначаны не толькі прынцыпы аб'яднання савецкіх рэспублік у саюз, але і форма гэтага саюза.
61. Распрацока і рэалізацыя ідэі беларусізацыі  грамадска-палітычнай думцы Савецкай Беларусі.
Ідэалогія нацыянальнага адраджэння  Савецкай Беларусі рэалізовалася таксама праз так званую палітыку беларусізацыі. Па сутнасці, яна яляла сабою прыстасаванне нацыянальнай палітыкі бальшавіко да эканамічных, сацыяльных, этнічных умо, гістарычных і культурных традыцый беларуса. Гэта была дзяр-жаная палітыка, падтрыманая і распрацаваная  вышэйшых кіру-ючых структурах КП(б)Б.
Асноныя прынцыпы, нормы, формы і метады палітыкі бела-русізацыі распрацоваюцца на партыйных з'ездах у 1920-1924 гг.
Мэтаю палітыкі беларусізацыі было, у першаю чаргу, фарміра-ванне нацыянальнай свядомасці беларускага народа. I гэтаму, на думку ідэолага беларусізацыі, павінна было спрыяць развіццё гра-
мадскіх навук і, перш за сё, краязнаства. Развіццё краязнаства не атаясамлівалася з беларусазнаствам, а тлумачылася значна шырэй. На краязначым з'езде  1926 г
Палітыка беларусізацыі прадугледжвала перавод на беларус-кую мову справаводства, перыядычнага друку, выдавецкай снравы, навучання  сярэдніх і вышэйшых навучальных установах.
Важным элементам палітыкі беларусізацыі была палітыка ка-рэнізацыі. Сутнасць яе зводзілася да правядзення кадравай палітыкі з улікам шматнацыянальнага складу карэннага на-сельніцтва Беларусі. Каб не дапусціць канфлікта на нацыяналь-най глебе, на замяшчэнне пасад у савецкім, партыйным, гаспадар-чым апараце прызначаліся прадстанікі карэннага насельніцтва не па нацыянальнай прыкмеце,
а па прафесійных якасцях, веданню мо і асаблівасцей Беларусі, дасканаламу веданню беларускай і рускай мо.У адносінах да нацыянальных меншасцей прадугледжвалася ажыццяленне прынцыпу нацыянальна-культурнай атаноміі з элементамі атаноміі палітычнай. У ходзе адміністрацыйна-тэры-тарыяльнай рэформы, якая праводзілася  1924-1929 гг. у сувязі з узбуйненнем БССР, былі створаны 23 ярэйскія, 19 польскіх, 16 рускіх, 5 латышскіх, 2 украінскія і 2 нямецкія сельскія Саветы

62. Ідэалагічнае абгрунтаванне станалення адміністрацыйна-каманднай сістэмы і массавых рэпрэсій.
Умацаванне жорсткага, рэп-рэсінага рэжыму было ідэалагічна абгрунтавана. Яшчэ  красавіку 1923 г. I. Сталін, які цудона разуме, што нацыянальныя адмет-насці супярэчаць таталітарнаму праленню, у дакладзе «Аб нацыя-нальных момантах у партыйным і дзяржаным буданіцтве» лаяві: «...права на самавызначэнне не можа і не павінна служыць перашкодай справе ажыццялення права рабочага класа на сваю дыктатуру. Першае павінна адступіць перад другім»1.
Такім чынам, ужо  першай палове 1920-х гадо пачалася ідэа-лагічная падрыхтока да барацьбы з нацыянальнай культурай і яе носьбітамі. 3 канца 1920 пачачатку 1930-х гадо гэта барацьба набрала поныя абароты. У рэзалюцыях пленума ЦК КП(б)Б, якія адбыліся  другой палове 1920-х гадо, XII (1929 г.) і ХIII (1930 г.) з'езда беларускіх камуніста канстатавалася прырода, небяспека і сродкі барацьбы з такой з'яваю, як нацыянал-дэмакра-тызм. Напрыклад, усе рашэнні XII з'езда КП(б)Б былі прасякнуты ідэяй неабходнасці жорсткага ідэалагічнага кантролю над сферай культуры. Прадпісвалася сачыць за класавым зместам літаратуры і мастацтва, весці бязлітасную барацьбу з варожай пралетарыяту ідэалогіяй у друку, кіно, тэатры, на радыё.
У рашэннях пленума і з'езда КП(б)Б выявіся погляд на палітыку беларусізацыі як варожую інтарэсам пралетарыяту, якая адлюстровае інтарэсы дробнай буржуазіі, інтэлігенцыі і заможных сялян.

Беларуская нацыянальная культура характарызавалася як сродак ажыццялення нацыяналістычных ідэала, адраджэння буржуазна-дэмакратычнай дзяржанасці. Беларускую інтэліген-цыю, якая называлася носьбітам ідэалогіі нацыянал-дэмакратызму, папракалі  імкненні да палітычнага ранання сялянства з рабо-чым класам, пашырэння плыву інтэлігенцыі на дзяржаны апарат. Галонае абвінавачанне, якое было высунута творцам бела-русізацыі, заключалася  тым, што апошнія нацыянальныя інтарэ-сы ставілі вышэй класавых. I рабілася выснова аб контррэвалю-цыйнай сутнасці любой нацыянальнай ідэалогіі і палітыкі  час дыктатуры пралетарыяту.
Ганенні на палітыку беларусізацыі і яе носьбіта закранулі і гістарычную навуку.
Новая палітычная лінія кіраніцтва бальшавіцкай партыі і са-вецкага рада  адносінах да Беларусі была накіравана на ліквіда-цыю яе суверэнных право, понае падпарадкаванне цэнтру
63. Развіцце прававой думкі Беларусі  другой і трэцяй Канстытуцыях БССР і іншых заканадачых актах.
Прававая думка Беларусі  20-30-я гады мінулага стагоддзя развівалася  рэчышчы працэсу станалення, фарміравання і развіцця так званага рэвалюцыйнага, сацыялістычнага права.
У прынятай у 1927 г. Канстытуцыі БССР абвяшчалася сацы-ялістычнай дзяржаваю дыктатуры пралетарыяту. Кіруючыся інтарэсамі працоных, Кансты-туцыя пазбаляла некаторыя групы асоб права абіраць і быць абранымі. Лічылася, што азначаныя асобы маглі б выкарыстоваць гэта права супраць інтарэса сацыялістычнай рэвалюцыі. Гэтыя палажэнні Канстытуцыі, безумона, абмяжовалі дэмакра-тычныя свабоды  краіне і стваралі прастору для самавольства пар-тыйных і савецкіх чыноніка.
Значным крокам у развіцці канстытуцыйнага права стала пры-няцце Канстытуцыі 1937 г. Зыходзячы з тых змен, якія адбыліся  СССР за 10 год рабілася выснова аб перамозе  СССР у асноным са-цыялістычнага ладу жыцця. Канстытуцыя 1937 г. адышла ад прын-цыпу «Уся лада Саветам», замацаванаму  папярэдніх канстытуцыях, у ёй намеціся пераход да прынцыпу падзелу лад на заканадачую, выканачую і судовую. Былі несены карэнныя змены  выбарчую сістэму. Выбары  Саветы сіх узроня павінны былі праходзіць на аснове сеагульнага, ронага і прамога выбарчага права пры тайным галасаванні.
Трэба прызнаць, што прыняты  1922 г. Крымінальны кодэкс РСФСР, які пастановаю ЦВК БССР бы уведзены  дзеянне і Беларускай ССР без усялякіх змен, у значнай ступені абмяжова самавольства розных карных органа. Разам з тым, крымінальнас права не пазбегла палітызацыі і ідэалагізацыі.
Пачынаючы з другой паловы 1930-х гадо у СССР праяляецца тэндэнцыя да пашырэння паняцця «злачынства». Крымінальная ад-казнасць прадугледжвалася за такія дзеянні, як парушэнне дыс-цыпліны працы, самавольнае пакіданне працонага месца, выпуск нядобраякаснай прадукцыі. Парушышы  крымінальным праве 1920-1930-х гадо пасту-лат «без віны не можа быць крымінальнай адказнасці», вядомы нам яшчэ з часо рымскага права і Судзебніка Казіміра 1468 г., савецкі таталітарны рэжым парва не толькі з прынцыпамі крымінальнага права як феномена прававой культуры, але і з прынцыпамі чалаве-
чай маралі.
64. Новыя тэндэнцыі  грамадскай свядомасці, выкліканыя перамогай у Вялікай Айчыннай вайне.
У беларускай грамадска-палітычнай думцы другой паловы 1940-х гадо адносна новай стала тэндэнцыя, якая была накіравана на адраджэнне нацыянальнай свядомасці і абарону нацыянальных право і дэмакратычных свабод, захаванне і развіццё беларускап мовы і культуры. Пасля вайны яна атрымала развіццё пераважна на тэрыторыі Заходняй Беларусі і насіла характар стыхійнага пра-тэсту супраць распачатай у гэтым рэгіёне палітыкі русіфікацыі  галіне культуры і адукацыі. Ыосьбітам дэмакратычных тэндэнцый у грамадска-палітычнай думцы з'ялялася  асноным студэнцкая моладзь. Ужо  1946 г.  асяроддзі былых навучэнца Слонімскай настаніцкай семінарыі была створана першая антысталінская на-цыянальная падпольная група. Яна атрымала канспіратыную наз-ву «Чайка». Кіраніком групы бы Васіль Сапрун, былы студэнт семінарыі. Мэтаю арганізацыі была абарона нацыянальных право і свабод, адраджэнне нацыянальнай свядомасці і рэшце пабудо-ва суверэннай незалежнай Беларусі. Сродкамі яе рэалізацыі члены арганізацыі бачылі культурна-асветніцкую работу сярод моладзі.
Менш чым праз месяц падполле вышла за межы Слонімскага раёна. Антысталінскія нацыянальныя маладзёжныя групокі зніклі  Берасцейскім чыгуначным тэхнікуме, Баранавіцкім нас-таніцкім інстытуце, Жыровіцкім сельскагаспадарчым тэхнікуме, на Піншчыне, Маладзечаншчыне, Навагрудку. Для каардынацыі іх дзеяння бы створаны Цэнтр беларускага вызваленчага руху (ЦБВР). Але зімой 1947 г. з дапамогаю правакатара цэнтр бы выкрыты органамі дзяржбяспекі, а яго арганізатары і актывісты былі арыштаваны.
Імкненні да рэфармавання грамадска-палітычнага жыцця . праяляліся не толькі  моладзевым асяроддзі, але і сярод прад-станіко вышэйшых партыйных, савецкіх, гаспадарчых структур, куды пасля вайны было вылучана нямала неардынарных, тале-навітых людзей Аб гэтым сведчаць падрыхтаваныя  той час пра-екты Канстытуцыі СССР і праграмы КПСС, у распрацоцы якіх удзельнічалі і прадстанікі беларускай наменклатуры.Праяленне  пэнай часткі беларуса пачуцця нацыянальнага гонару, дэмакратычных, антытаталітарных настроя абвастрыла ахоную рэакцыю рэжыму. Пачалося змацненнс ідэалагічнай апра-цокі свядомасці людзей. Сталінскі рэжым імкнуся прапагандыс-ка-рэпрэсіным шляхам закансерваваць існуючую сістэму грамад-скіх адносін. Ідэалогія пасляваеннага сталінізму характарызавалася крайнім дагматызмам, нецярпімасцю да іншадумства. На афіцый-ным узроні праводзіліся кампаніі, накіраваныя на навязванне жорсткіх ідэалагічных стэрэатыпа у навуцы, культуры, літарату-ры, падалення нацыянальнай свядомасці народа. Услед за сумна-вядомымі пастановамі ЦК УКП(б) «Аб часопісах "Звязда" і "Ленінград"» (1946 г.), якія распачалі  СССР ідэалагічны прэсінг супраць творчай і навуковай інтэлігенцыі, выйшла пастанова ЦК УКП(б) «Аб рабоце ЦК КП(б) Беларусі», дзе  безыдэйнасці, няп-равільным адлюстраванні савецкай рэчаіснасці абвінавачваліся такія пісьменнікі, як К. Крапіва.
У адпаведнасці з ідэалагічнымі станокамі ЦК УКП(б), у 1947 г. ЦК КГІБ(б) прымае спецыяльныя пастановы «Аб рабоце Саюза пісьменніка і рэдкалегіі літаратурна-мастацкіх часопіса БССР па выкананню пастановы ЦК УКП(б)», «Аб часопісах "Звязда" і "Ленінград"» і «Аб рабоце міністэрства кінематаграфіі БССР».
У гэтых пастановах зно гучаць абвінавачанні творчай інтэлігенцыі  безыдэйнасці, адсутнасці тэм, якія б выховалі на-род у духу савецкага патрыятызму,
самаахвярнага служэння радзіме і камуністычным ідэалам.
Сталінскі палітыка-прававы рэжым імкнуся кантраляваць усе бакі жыцця савецкага грамадства, у тым ліку, што глядзяць са-вецкія людзі, што яны чытаюць. 3 верасня 1947 г., згодна з указан-нем Галоліта СССР, па сёй краіне праводзілася цэнзурная пра-верка бібліятэчных фонда. Выемцы, у першаю чаргу, падлягалі трафейныя выданні, якія былі завезены  СССР  час вайны з за-ходніх краін. Разам з замежнай кантралявалася і айчынная літара-тура. 3 бібліятэк былі канфіскаваны і адпралены  спецсховішчы кнігі, атары якіх былі рэпрэсаваны, а таксама літаратура, дзе згад-валіся асобы, абвешчаныя «ворагамі народа».
У 1947 г. з падачы ЦК УКП(б) пачалася барацьба з навуковай элітай краіны. Рэжым імкнуся ізаляваць яе ад кантакта са сваімі калегамі за мяжою, устанавіць «жалезную» заслону з сусветна вя-домымі навукоцамі капіталістычных краін.
Але, нягледзячы на рэпрэсіі, большасць народа заставалася за-чараваная мудрасцю любімага «правадыра», «бацькі і настаніка» І.В. Сталіна.
65. Кансерватыны і дэмакратычны напрамкі  палітычнай думцы паслясталінскай пары.
Пасля смерці Сталіна  краіне былі зроблены першыя спробы дэмакратызацыі грамадскага жыцця. Пачася пэны паварот да ка-лектыных метада вырашэння палітычных, гаспадарчых, культур-на-асветніцкіх праблем. Адносная дэмакратызацыя назіралася  дзей-насці партыйных арганізацый, прафсаюза, камсамола. Былі пашы-раны правы мясцовых Савета. Прымаліся меры па мацаванню за-коннасці і правапарадку: была скасавана асобая нарада пры міністэрстве нутранніх спра СССР, ліквідаваны ваенныя пракура-туры і трыбуналы. Адналяся прынцып прэзумпцыі невінаватасці  судаводстве, паводле якога чалавек мог быць пакараны толькі  ад-паведнасці з прыгаворам суда. Пачася працэс рэабілітацыі ахвяр таталітарызму. Але, на жаль, болыласць рэпрэсаваных прад-станіко беларускай інтэлігенцыі былі рэабілітаваны пасмяротна.
З другой паловы 1950-х гадо пачася новы сплеск русіфікацыі, які, па сутнасці, бы ініцыянаваны Першым сакратаром ЦК КПСС Мікітам Хрушчовым. Некаторыя магчымасці для актывізацыі навуковага пошуку з'явіліся  даследчыка. Пачалася рэабілітацыя цэлых галін навукі, перш за сё генетыкі і кібернетыкі. нацыянальная культура, і асабліва беларус-кая, развіваліся на рускай нацыянальнай аснове яе гісторыі, культуры, мове.
Наогул, у грамадска-палітычнай думцы таго часу адлюстра-вася складаны і супярэчлівы працэс барацьбы двух тэндэнцый: дэмакратычнай, якая імкнулася да вызвалення сіх сфер грамад-скага жыцця ад скажэння сталінскай эпохі, і кансерватынай, якая асабліва змацнілася пасля 1964 г., калі М.С. Хрушчо бы адлучаны ад улады. Апошняя праявілася  імкненні захаваць і прыстасаваць да новых рэалій грамадскай свядомасці старыя ры-чагі кіравання.
Правадніком дэмакратычнай ідэалогіі адналення выступала, перш за сё, творчая інтэлігенцыя, якая вайшла  гісторыю як па-каленне «шасцідзесятніка». У межах гэтай тэндэнцыі ідзе спроба асэнсаваць прычыны і маштабы палітычных і маральных дэфарма-цый эпохі сталінізму і вывесці грамадства на шлях дэмакратычных ператварэння. 3 беларускіх дзеяча культуры да «шасцідзесятніка» можна аднесці празаіка А. Кулакоскага, які  сваёй аповесці «Тры зоркі» дае крытычную ацэнку мясцовай савецкай наменклатуры. (; В. Каваленкі, Ніла Гілевіча, Івана Чыгрынава)
Пасля адстакі М.С. Хрушчова вышэйшае партыйнае кіраніц-тва краіны робіць усё, каб хутчэй пакончыць з палітычнай «адлігай». Зно пача усталёвацца жорсткі кантроль ЦК КПБ над грамадскай думкай, уводзяцца цэнзурныя абмежаванні право інтэлігенцыі на свабоду творчасці.
Як водгук на адыход ад палітычнай адлігі і спробу рэстарацыі неасталінізму  краіне пачася дысідэнцкі рух. Дысідэнтамі (ад лац. dissidere не згаджацца) называлі людзей, якія выступалі суп-раць несправядлівасці і парушэння право чалавека.
Напрыклад, на філалагічным факультэце БДУ у сярэдзіне 1960-х гадо бы створаны дысідэнцкі гурток, у які вайшлі студэн-ты філалагічнага факультэта У. Іскрык, А. Белавус, Ю. Міцкевіч (унук Якуба Коласа), студэнт-гісторык М. Ткачо і інш.
Гурткі былі нешматлікія, у кожным не больш за 10 чалавек. Яны не заклікалі да аткрытай барацьбы з уладаю, а на сваіх пася-джэннях разважалі аб лёсе Беларусі, марылі аб яе незалежнасці.
Такім чынам, адсутнасць дэмакратычных свабод у краіне,
та-тальны кантроль з боку наменклатурнай улады за сім, што даты-чылася грамадска-палітычнага жыцця, у рэшце рэшт сталі прычы-наю шырока распасюджанай у грамадстве апатыі і абыякавасці да палітыкі і ідэалогіі, прававога нігілізму.
66. Развіцце юрыдычнай навукі  БССР 20-30-х гг. ХХ ст.
Пачатковы этап беларускай юрыдычнай навукі цесна звязаны са стварэннем у Мінску Беларускага дзяржанага універсітэта і Інстытута беларускай культуры (Інбелкульта). Апошні  1929 г. бы ператвораны  Акадэмію навук Беларускай ССР.
Першапачаткова  БДУ працавалі 3 факультэты: рабочы, грамад-скіх навук і медыцынскі. На факультэце грамадскіх навук налічвала-ся 4 аддзяленні, сярод якіх было прававое. У перыяд, аб якім ідзе га-ворка, перад вучонымі-юрыстамі як першачарговая стаяла задача падрыхтокі неабходных праекта канстытуцый 1927 і 1937 гг. і пра-екта закона, якія прымаліся органамі лады і кіравання.
Сярод юрыста, якія займаліся навуковай падрыхгокай праек-та закона, трэба назваць М.М. Гуткоскага («Сістэматычны па-казальнік (спроба сістэматыкі) заканадаства Беларускай ССР за
1919-1928 гг.>>; «Стварэнне закона у БССР», «Афіцыйныя крыніцы заканадаства БССР») і Ф.І. Гаузе, які працава у аддзеле заканадачых прапано НКЮ БССР і даследава пытанні ка-дыфікацыі заканадаства БССР.
Найбольш важкі клад у развіццё юрыдычнай навукі  19201930-я гады неслі такія навукоцы-правазнацы, як Г.Я. Па-рэчын (канстытуцыйнае права і гісторыя дзяржавы і права), У.Н. Дурдзянескі (дзяржанае права буржуазных краін), М.О. Грэдзінгер і Ф.І. Гаузе (грамадзянскае і грамадзянска-працэ-суальнае права), В.Н. Шырае (крымінальнае права), У.І. Пічэта (гісторыя дзяржавы і права) і інш.
Г.Я. Парэчын з'яляся, па сут-насці, вядучым даследчыкам гісторыі беларускай савецкай дзяржа-вы першага дзесяцігоддзя з моманту яе заснавання (1917-1928 гг.). У шэрагу прац ён да грунтоны аналіз працэса утварэння БССР, дзяржанага буданіцтва  гады грамадзянскай вайны, узаемаад-носін паміж БССР і РСФСР, удзелу БССР у стварэнні СССР, рас-працоцы канстытуцыйных акта і інш. Асаблівую цікавасць нават с назіцый сённяшняга дня выклікае артыкул вучонага «Ідэя бела-рускай дзяржанасці перад утварэннем Савецкай Беларусі» (1929). У ім даецца пазітыная ацэнка беларускаму нацыянальна-вызва-ленчаму руху, пачынаючы з К. Каліноскага.
Значны клад у развіццё гісторыі дзяржавы і права нёс першы рэктар БДУ прафесар У. Пічэта. Кола яго навуковых інтарэса надзвы-чай шырокае. Ён даследава крыніцы права ВКЛ ХV-ХVІ стст., Статуты XVI ст., Уставы на валокі 1557 г., зрабі аналіз прававога становішча розных сацыяльных груп беларускага феадальнага гра-мадства.
Цывілісты М. Грэдзінгер і Ф. Гаузе неслі значны клад у рас-працоку праблем гэтай галіны права
Галоным колам пытання, якія даследава вядомы  нашай краіне юрыст Ф. Гаузе, былі вельмі актуальныя праблемы абавяза-цельнага права.
Шмат новых напрацовак было зроблена  1920-1930-я гады  галіне крымінальнага права, так, напрыклад, прафесарам В.Н. Шы-раевым распрацоваліся праблемы сістэматызацыі крымінальных норма, удасканалення заканадачай тэхнікі, юрыдычных санкцый. А.С. Слупкоскі  кнізе «Асноныя моманты развіцця і склад су-часнай злачыннасці  БССР» зрабі спробу на аснове статыстыкі станавіць залежнасць характару злачынства ад сацыяльных, дэ-маграфічных і наныянальных фактара
Такім чынам, у разгляданы перыяд паступова афармляецца юрыдычная навука савецкай Беларусі. Распрацовагоцца найбольш актуальныя праблемы амаль што сіх галін тагачаснага права, з'яляюцца цікавыя думкі і ідэі, якія былі рэалізаваны беларускімі правазнацамі  пасляваенны перыяд. Разам з тым, на юрыдычнай навуцы, як і на сім грамадазнастве, ляжа цяжар ідэалагічных забарона і патрабавання прытрымлівацца становак і погляда кіруючай камуністычнай партыі на ролю і задачы савецкага права

67. Юрыдычная навука  40-х - сяр. 80-х гг. ХХ ст.
Аснонымі прычынамі, якія актывізавалі развіццё даследаван-ня у галіне дзяржавы і права, былі выхад БССР на міжнародную арэну, частковая дэмакратызацыя грамадска-палітычнага жыцця, пашырэнне самастойнасці саюзных рэспублік у праватворчай дзей-насці і прыняцце на XXII з'ездзе КГІСС (1951 г.) праграмы пабудо-вы камунізму. Агюшняя выклікала распрацоку шэрагу праблем, звязаных са змяненнямі функцый дзяржавы і права  працэсе пе-раходу ад сацыялізму да камунізму.
Так, напрыклад, сярод прац, у якіх даследуюцца вышэйназваныя праблемы, у першую чаргу патрэбна назваць дзве манаграфіі Ю.П. Брокі «Мсждународная правосубьектность БССР» і «Белорусская ССР суверенный участник международного общения», ма-награфію В.А. Дарогіна «Суверенитет в советском государственном праве», работу С. Р. Віхарава «Суверенитет БССР в составе СССР», кнігі В.П. Сярэбранікава «Конституционное право Франции» і Г.Г. Байчарова «Политическая организация США» і інш.
У галіне тэорыі дзяржавы і права распрацоваліся такія праб-лемы, як роля мясцовых Савета як органа самакіравання, шляхі дасканалення савецкага выбарчага права і прадстанічай сістэмы  БССР, прававога становішча савецкіх грамадзян, задачы і метады народнага кантролю і інш.
Арыентацыя савецкага грамадзянскага заканадаства на рэг-ламентацыю дагаворных адносін паміж сацыялістычнымі прад-прыемствамі выклікала неабходнасць у актывізацыі даследаван-ня у галіне грамадзянскага і грамадзянска-працэсуальнага права. Акрамя выдання  1975-1978 гг. калектынай манаграфіі «Граж-данское право БССР» (у трох кнігах), ішлі распрацокі асобных праблем грамадзянскага права. Сярод іх можна адзначыць работы Ф.І. Гаузе «Обязательственное право» і «Социалистический гражданско-правовой договор», кнігі В.Ф. Чыгіра «Договор под-ряда по капитальному строительству» і «Советское жилищное право» і інш.У пасляваенны час узніклі такія новыя галіны  прававой навуцы, як гісторыя дзяржавы і права Беларусі і судовая псіха-логія. Асобныя даследаванні былі прысвечаны праблемам утварэння БССР,развіццядзяржавы і права БССР у першыя гады савецкай улады, судоваму буданіцтву, гісторыі развіцця судо і пракурату ры  рэспубліцы, дзейнасці Савета па калектывізацыі сельскай гаспадаркі.У кантэксце сказанага патрэбна адзначыць працы С.ГІ. Маргун-скага «Государственное строительство БССР на первом этапе её развития»,
У канцы 1960-1970-х гадо з'яляюцца работы Я.А. Юхо, якія былі прысвечаны гісторыі дзяржавы і права Беларусі феадальнага перыяду. Так, у манаграфіі Я.А. Юхо «Прававое становішча на-сельніцтва Беларусі  XVI ст.» бы дадзены глыбокі аналіз права-вога становішча розных груп насельніцтва Беларусі, крыніц феа-дальнага права, развіцця крымінальнага, грамадзянскага і сямейнага права,
цэнтральных і мясцовых судовых органа.Найболын эфектына  галіне судовай псіхалогіі працавалі такія даследчыкі, як А.В. Дула, Г.Г. Шыханцо, Ф.В. Глазырын, М.І. Поруба і інш. Такім чынам, нягледзячы на розныя ідэалагічныя забароны і скажэнні, прававая навука пасляваеннага перыяду атрымала даволі хуткае развіццё і стала фундаментам для сённяшняй юрыдычнай навук
68.Канстытуцыйны працэс  Рэспубліцы Беларусь і яго адлюстраванне  палітыка-прававой думцы краіны.
У сучаснай палітыка-прававой думцы значнае месца пачала займаць такая навуковая катэгорыя, як канстытуцыяналізм. Пад ёю разумеецца, па-першае, абмежаванае канстытуцыяй дзяржанае кіраванне, па-другое, палітыка-прававая тэорыя, у якой абгрун-товаецца неабходнасць усталявання канстытуцыйнага ладу, а так-сама канстытуцыйныя ідэі, накіраваныя на дасканаленне дэмакра-тычных асно дзяржавы.
Вопыт развіцця дзяржавы і права як у сусветнай, так і  айчын-най навейшай гісторыі паказвае, што пераход да стабільнай і эфек-тынай дэмакратыі залежыць не толькі ад эканамічных і сацыяль-ных умо, але і ад выбару адэкватнай формы дзяржанага кіравання.
Праблема выбару канстытуцыйнай формы кіравання звялася  асноным да дылемы: парламенцкая або прэзідэнцкая. Падчас дыс-кусіі выдзеліліся тры асноныя пункты гледжання адносна ролі канстытуцыйных форм кіравання  падмацаванне дэмакратыі.
Супраць інстытута прэзідэнцкай улады  Вярхоным Савеце XII склікання прынцыпова выступала фракцыя Беларускага на-роднага фронту (яна аднагалосна галасавала-супраць тых артыку-ла Канстытуцыі, якія гаварылі аб пасадзе прэзідэнта).
Сярод навукоца у падтрымку парламенцкай рэспублікі най-больш абгрунтавана выступілі прафесар А. Вішнескі і дацэнт М. Гарбаток у артыкуле «Ці патрэбна Беларусі прэзідэнцкая форма кіравання?»
А. Вішнескі і М. Гарбаток бачылі небяспеку  канцэнтрацыі вялікай улады  руках аднаго чалавека, згадваючы прыклады лацінаамерыканскіх краін, у якіх прэзідэнцтва прыкрывала дыкта-гарскія рэжымы. На іх думку, сацыяльны і гістарычны вопыт па-казвае, што верагоднасць зложывання ладаю пры прэзідэнцкай форме кіравання і перараджэнне яе  дыктатуру дастаткова вялікія.
У якасці істотнага аргумента на карысць прэзідэнцкай рэс-публікі многія атары казвалі на тое, што краіна перажывала сістэмны крызіс. I выхад з яго яны бачылі  моцнай, дзеяздольнай, мабільнай выканачай уладзе, на чале з прэзідэнтам. Вядомы палітычны аглядальнік В.І. Карбалевіч, абгрунтоваючы неабход-насць увядзення прэзідэнцкай рэспублікі, звярта увагу на тое, што для правядзення эканамічных рэформа неабходна палітычная воля, якую лягчэй сканцэнтраваць у руках аднаго чалавека, а не парламента, які  пераходны перыяд адлюстровае раз'яднанасць, палярнасць грамадства.
Канстытуцыяй Рэспублікі Беларусь, прынятай 15 сакавіка 1994 г., была станолена прэзідэнцкая форма пралення. Згодна з ёю прэзідэнт надзяляся функцыямі главы дзяржавы і главы выка-начай улады.
Канстытуцыйнае развіццё прэзідэнцкай формы кіравання  Бе-ларусі прайшло, згодна з меркаваннем В. Чарнова, два этапы. На першым (1994-1996 гг.) прэзідэнцкая форма кіравання, якая фар-мальна яляла сабой класічны зор канстытуцыйнай дэмакратыі прэзідэнцкага тыпу, у беларускіх умовах пайшла па шляху маца-вання персанальнай улады.
На другім этапе, які пачася пасля лістападаскага рэферэнду-му, бы завершаны працэс персаналізацыі дзяржанай улады пера-ходам да суперпрэзідэнцкай рэспублікі
жаваю.
Адной з найбольш актуальных і складаных праблем канстыту-цыяналізму з'яляецца праблсма заемадзеяння лад як вынік рэалізацыі прынцыпу іх падзелу. У сучаснай палітыка-прававой думцы да яе звярталіся палітыкі-практыкі, палітолагі, вучо-ныя-прававеды. Сярод апошніх трэба выдзеліць такіх вядомых бе-ларускіх юрыста, як прафесары В. Ціхіня, А. Цікавенка, А. Віш-нескі, А. Матусевіч, Р. Васілевіч і інш.
Некаторыя даследчыкі (У. Кучынскі, М. Сільчанка, М. Палто) бачаць падставы для выдзялення яшчэ адной галіны лады кант-рольнай.
Галоная мэта надзелу лад, на думку А. Матусевіча, гэта стварэнне механізма абароны грамадзян ад усяладства дзяржавы,
3 падобнай трактокай згаджаюцца атары падручніка «Агуль-ная тэорыя дзяржавы і права» А. Вішнескі, М. Гарбаток, У. Ку-чынскі
У прававой і палітычнай думцы сучаснай Беларусі назіраецца імкненне выдзеліць сэнс і задачы падзелу лад. На думку прафеса-ра А. Матусевіча, асноны сэнс падзелу лад заключаецца  пэнай незалежнасці дзяржаных органа адзін ад аднаго пры ажыц-цяленні панамоцтва, якія адносяцца да іх кампетэнцыі.
Пасля лістападаскага рэферэндуму 1996 г., які з'яляся спро-баю вырашэння канфлікту паміж выканачай і заканадачай галінамі лады, былі несены прынцыповыя змены  Канстыту-цыю 1994 г. Аналізуючы пераразмеркаванне панамоцтва паміж галінамі лады  Канстытуцыі рэспублікі рэдакцыі 1996 г., бела-рускія правазнацы прыйшлі да высновы, што  дзяржаве аформілася яшчэ адна галіна лады прэзідэнцкая.
Такім чынам, неабходна прызнаць наянасць шырокага спектра ацэнак і самой канцэпцыі падзелу лад, і практыкі яе ажыццялен-ня  Рэспубліцы Беларусь у сучаснай палітыка-прававой думцы. I гэта невыпадкова, бо сама -сістэма падзелу лад знаходзіцца  Бе-ларусі яшчэ  стадыі станалення. Ідзе «прыцірка» розных галін улады адна да другой, фарміруецца мадэль іх узаемаадносін, вя-дзецца пошук аптымальнай мадэлі кіравання грамадствам і дзяр
69.Ідэалогія беларускай дзяржанасці  палітыка-прававой думцы сучаснай Беларусі.
Праблемы нацыянальнай, дзяржанай ідэалогіі шырока абмяр-коваліся  беларускім грамадстве, палітычных і навуковых колах. Уклад беларускіх вучоных-палітолага, юрыста, гісторыка, сацыёлага, філосафа выразіся як у навуковым абгрунтаванні шматлікіх тэарэтычных і практычных аспекта фарміравання дзяр-жанай ідэалогіі Рэспублікі Беларусь, так і  практычным удзеле вучоных у распрацоцы важнейшых палітыка-прававых дакумен-та, якія замацоваюць асновы дзяржанай ідэалогіі Канстыту-цыі Рэспублікі Беларусь і іншых фундаментальных заканадачых акта.
У лістападзе 1998 г. была праведзена навуковая канферэнцыя «Ідэалогія беларускай дзяржанасці: праблемы тэорыі і практыкі», на якой было абмеркавана шырокае кола праблем нацыянальнай беларускай ідэалогіі і дзяржанай ідэалогіі Рэспублікі Беларусь.
У. Мельнік у паняцце «нацыянальная ідэя» ключае яленне народа аб сваім мінулым (гістарычным існаванні), аб шляхах заха-вання сваёй цэласнасці, формах узаемаадносін з іншымі народамі, мэтах свайго далейшага развіцця.
У ліку найбольш грунтоных даследавання у галіне нацыяналь-най і дзяржанай ідэалогіі можна назваць працы Е. Бабосава, В. Бабкова, В. Боша, У. Конана, Л. Лыча, А. Майхровіча, А. Маль-дзіса, У. Мельніка, Ю. Хадыкі, Л. Яменава і інш. Удзельнікі дыс-кусіі  першую чаргу імкнуліся разабрацца  сэнсе і заемаад-носінах паняцця «нацыянальная і дзяржаная ідэалогія».
Вядомы беларускі філосаф У. Конан лічыць, што нацыяналь-ная ідэя ёсць «духона-творчы аналаг гістарычнага быцця народа  яго трох вымярэннях мінушчыне, сучаснасці і будучыні».
Па перакананню філосафа Е. Матусевіча, нацыянальная
нацыяналь-на-дзяржанай ідэалогіі, з'яляецца прапанова кандыдата філасоф-скіх навук Л. Крыштаповіча пакласці  яе аснову ідэалогію заходнерусізму, якая з канца XIX ст. была афіцыйнай ідэалогіяй расійскага імперскага рада на тэрыторыі Беларусі.
Такім чынам, па праблемах аб сутнасці і змесце нацыяналь-на-дзяржанай ідэалогіі Беларусі  сучаснай палітыка-прававой думцы існуе шырокі спектр падыхода. Апошняе стварае мовы для канкурэнцыі ідэй, погляда і з'яляецца гарантыяй для выпра-цокі аптымальнай канцэпцыі ідэалогіі беларускай дзяржавы, якая б успрымалася нацыяй, народам і актына васаблялася  жыццё.
ідэя складаецца з фундаментальных каштонасцей пэнай нацыяналь-най супольнасці; распасюджанай у грамадстве каштонаснай ары-ентацыі; узору жыцця, які бачыцца пажаданым для болынасці; са-цыяльнага і маральнага ідэалу; асэнсавання месца і ролі краіны  свеце; нацыянальнай самаідэнтыфікацыі2.
У. Мельнік лічыць тоеснымі паняцці «ідэалогія нацыянальная» і «ідэалогія дзяржаная». Бо дзяржава з моманту свайго кансты-туіравання становіцца носьбітам ідэалогіі дадзенага народа. Таму дзяржаная ідэалогія можа быць толькі нацыянальнай. Вучоны прапануе выкарыстоваць тэрмін, спалучаючы абодва паняцці «нацыянальна-дзяржаная ідэалогія».
Іншыя падыходы да пытання аб суадносінах нацыянальнай і дзяржанай ідэалогій у акадэміка Я. Бабосава. Ён лічыць, што на-цыянальная ідэя ва мовах шматпартыйнасці, поліэтнічнасці, гюліканфесійнасці дзяржавы не зможа стаць усёаб'яднальным фак-тарам. Яна была важнейшым сацыяльным інтэгратарам у час фарміравання нацыі, у пачатку XX ст. Але зараз, калі беларускі на-
род набы дзяржаную незалежнасць, «логіка Гісторыі падводзіць нас непазбежна да збліжэння паняцця "беларускасць" і "Баць-кашчына"»1. Інтэгратыная ідэалогія, якая зараз патрэбна бела-рускаму народу, не можа быць толькі нацыянальнай, у яе аснове павінен ляжаць больш абагульняючы, чым нацыянальнасць, крытэ-рый, якім можа быць толькі грамадзянства.
Шэраг атара кладваюць у змест беларускай нацыянальнай ідэалогіі такія каштонасці, як незалежная дэмакратычная дзяржа-ва, беларуская мова і беларуская культура, традыцыйная беларус-кая талерантнасць2
Найважнейшымі складнікамі нацыяналь-на-дзяржанай ідэі з'яляюцца беларуская мова, беларуская куль тура, у тым ліку і наша культурная спадчына
Супрацьлеглай да пазіцыі вышэйпералічаных атара, адстой-ваючых нацыянальныя прыярытэты пры выпрацоцы
70.Развіцце юрыдычнай навукі  Рэспубліцы Беларусь.
Навука аб дзяржаве і праве шчыльна звязана з сацыяль-на-палітычным ладам, заканадаствам дзяржавы, развіццём права-вых ідэй у грамадстве, агульным узронем прававой культуры на-рода. Карэнныя змены, якія адбыліся  жыцці беларускага народа, пачынаючы з 1989 г., звязаны з законатворчай дзейнасцю Вяр-
хонага Савета XII склікання, абранага на альтэрнатынай аснове. Прыняцце Вярхоным Саветам шэрага важнейшых канстытуцый-ных акта, а таксама нарматыных акта, якія рэгламентавалі пра-ваадносіны  новых умовах суверэннай Беларусі
Значным дасягненнем беларускіх вучоных-юрыста стала вы-данне «Юрыдычнага энцыклапедычнага слоніка» (1992 г.). У яго падрыхтоцы прымалі дзел такія вядомыя беларускія юрысты, як А. Абрамовіч, А. Барко, А. Галако, Т. Донар, Г. Дзербіна, В. Кру-талевіч, I. Марціновіч, В. Семянко і інш. Гэта было першае бела-рускае выданне, у якім выкладаліся асноныя прававыя паняцці і сучасная беларуская прававая тэрміналогія, асноныя прынцыпы розных галін права, крыніцы права, важнейшыя заканадачыя акты і іх змяненні, і тым самым прасочвалася дынаміка развіцця права.
У разгляданы перыяд у рэспубліцы былі створаны свае школы тэ-орыі дзяржавы і права, гісторыі дзяржавы і права, канстытуцыйнага, грамадзянскага, крымінальнага, судова-працэсуальнага права і інш.
Беларускімі тэарэтыкамі права  апошнія гады былі выдадзены на-вучальныя дапаможнікі і вучэбнікі па агульнай тэорыі дзяржавы і пра-ва, у якіх з улікам сучаснага беларускага заканадаства выкладзены сутнасць, заканамернасці і прынцыпы інстытута дзяржавы і права, да-дзена характарыстыка канстытуцыйных право і свабод грамадзян рэс-публікі1. Асобныя праблемы тэорыі дзяржавы і права разглядаліся  працах С. Драбязкі, А. Вішнескага,
У. Кучынскага, М. Сільчанкі, А. Цікавенкі і іншых навукоца. Вобласцю навуковых інтарэса С.Г. Драбязкі былі распрацока прававых асно кіравання эканомікай, прынцыпа і перадумо станалення сацыяльнай дзяржавы
А.Ф. Вішнескім падрыхтавана манаграфія «Палітыка-прававы рэжым савецкай дзяржавы (1917-1953)», у якой упершыню  бела-рускім дзяржавазнастве даследуюцца праблемы паняцця і сут-насці палітыка-прававога рэжыму як элемента формы дзяржавы;
Праблемам станалення і развіцця канцэпцыі сацыяльнай дзяржавы  заходнеерапейскай тэорыі і практыцы, канстытуцый-ным асновам сацыяльнай дзяржавы  Рэспубліцы Беларусь прыс-вечаны працы кандыдата юрыдычных навук, дацэнта юрыдычнага факультэта Гомельскага дзяржанага універсітэта імя Ф. Скарыны Ю.А. Ключнікава.
Ідэі «свабоднага права»  юрыдычнай навуцы дарэвалюцыйнай Расіі даследуе С.В. Ліпень. Акрамя названай праблемы, ім распра-цоваюцца пытанні выкладання тэорыі дзяржавы і права, гісторыі палітычных і прававых вучэння, метадалогіі юрыдычнай навукі і развіцця юрыдычных веда.
Загадчык кафедры тэорыі і гісторыі права факультэта права БДЭУ, доктар юрыдычных навук Л.М. Рабца даследуе тэарэтыч-ныя асновы і адміністрацыйна-прававыя праблемы рэалізацыі пра-во чалавека  практычнай дзейнасці міліцыі Беларусі на сучас-ным этапе. Ыа гэтую тэму  1999 г. ім апублікавана грунтоная манаграфія1.
Буйным дасягненнем беларускай прававой культуры было пе-равыданне  1989 г. Статута Вялікага княства Літоскага 1588 г., а таксама Статута Вялікага княства Літоскага 1566 г. у 2003 г. У гэ-тай працы прынялі дзел відныя беларускія гісторыкі, юрысты, лінгвісты. Каментарыі і тлумачэнні да Статута былі зроблены такімі спецыялістамі  галіне гісторыі дзяржавы і права Беларусі, як Т. Донар, Г. Дзербіна, А. Марыскін, Л. Палава, У. Сатолін, Г. Шумак, С. Сокал, Я. Юхо і інш. У апошняе дзесяцігоддзе праве-дзены сур'ёзныя даследаванні  галіне феадальнага права Беларусі. Вывучэннем крыніц феадальнага права займаліся Я. Юхо, Т. Донар, Г. Дзербіна.
Паспяхова развіваецца  Рэспубліцы Беларусь навука грама-дзянскага права, якая прызвана заканадача забяспечыць пераход да рынкавых адносін, садзейнічаць развіццю эканомікі, культуры, росту дабрабыту сяго народа. На сучаснае права, у тым ліку і гра-мадзянскае, уздзейнічаюць дзве тэндэнцыі, якія вызначаюць развіццё сусветнай цывілізацыі. Гэта тэндэнцыі да сеагульнай гла-балізацыі, з аднаго боку, і імкнення да захавання нацыянальнай своеасаблівасці і адметнасці з другога.
Такім чынам, у сучаснай беларускай цывілістыцы на новым узроні вырашаюцца пытанні аб паняцці грамадзянскага права, яго інстытута, аб новым разуменні яго сістэмы і зместу. Новы Грама-дзянскі кодэкс Рэспублікі Беларусь, у падрыхтоцы якога прымалі актыны дзел беларускія юрысты-цывілісты, засноваецца на маністычным падыходзе да разгляду маёмасных адносін бытавога і камерцыйнага характару
Вялікі нёсак у даследаванне праблем грамадзянскага і пра-цонага права зроблены вядомым у нашай краіне навукоцам, пра-фесарам Акадэміі МУС Рэспублікі Беларусь Д.А. Калбасіным



·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·15

Приложенные файлы

  • doc 17855625
    Размер файла: 609 kB Загрузок: 1

Добавить комментарий