umkd (3)


Чтобы посмотреть этот PDF файл с форматированием и разметкой, скачайте его и откройте на своем компьютере.

Л.Н. Гуми
лев

атындағы Еуразия
ұлттық университеті

Жұмыс (модульдік) оқу бағдарламасы (Syllabus)

Басылым
:
бірінші


ЕҰУ Ф 703
-
13
-
16.
Жұмыс (модульдік) оқу бағдарламасы (Syllabus)
.
Бірінші

басылым.









Л.Н. Гуми
лев

атындағы Еуразия
ұлттық университеті

Жұмыс (модульдік) оқу бағдарламасы (Syllabus)

Басылым
:
бірінші


ЕҰУ Ф 703
-
13
-
16.
Жұмыс (модульдік) оқу бағдарламасы (Syllabus)
.
Бірінші

басылым.



Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі


«Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті» ШЖҚ РМК




Қазақ тіл білімі кафедрасы






БЕКІТЕМІН




Филология факультетінің деканы

________
____
Ш.Қ.
Жарқынбекова


«
____
» _______________ 2016
ж.




«
5В011700


Қазақ тілі мен әдебиеті
» мамандығының

білім алушы
ларына арналған


PhLG 33055
Мәтін
т
а
ну

М
S3
31
0
«
Мә
тін

синтаксисі
»


пәні бойынша


Жұмыс (модульдік) оқу бағдарламасы (Syllabus)






















Астана


201
6




Л.Н. Гуми
лев

атындағы Еуразия
ұлттық университеті

Жұмыс (модульдік) оқу бағдарламасы (Syllabus)

Басылым
:
бірінші


ЕҰУ Ф 703
-
13
-
16.
Жұмыс (модульдік) оқу бағдарламасы (Syllabus)
.
Бірінші

басылым.



«
М
әтін

синтаксисі
»

пәні бойынша
________________________________
негізінде
құрастырылған.


Құрастырған(дар)

___________
С.С.Шоқабаева


Кафедра отырысында қарастырылды,
№ ____
хаттама
«____
» __________20
16
ж
.



Кафедра меңгерушісі

______________
А.Б.
Бейсенбай


Факультеттің оқу
-
әдістемелік комиссиясының отырысында мақұлданды
.

№ __
_
хаттама
«____
»
__________20
16
ж
.





Факультеттің ОӘК тӛрағасы

______________
Қ.С.
Құлманов


































Л.Н. Гуми
лев

атындағы Еуразия
ұлттық университеті

Жұмыс (модульдік) оқу бағдарламасы (Syllabus)

Басылым
:
бірінші


ЕҰУ Ф 703
-
13
-
16.
Жұмыс (модульдік) оқу бағдарламасы (Syllabus)
.
Бірінші

басылым.


Түсінік хат


1.Оқу пәнінің сипаттамасы.

Пәннің оқу үдерісіндегі орны.

Мәтін сннтаксисі

-

тілдік жүйедегі ең жоғарғы саты
екендігі. Ол әр
түрлі
деңгейдегі мәтіндердің құралу ерекшеліктерін, олардың
құ
рамындағы сӛ
йлемдердің б
айланысу заңдылықтары мен
қатынастарын
зерттейтіндігі.

Пәнді оқыту мақсаты:

Қазақ тілі мен әдебиеті, филология мамандықтары бойынша мамандар дайындауда
мәтін талдаудың қағидаттары мен
әр
түрлі деңгейдегі мәтіндердің құралу
ерекшеліктерін, олардың құ
рамындағы сӛйлемдердің байланысу заңдылықтары мен
қатынастарын

меңгеру


басты талап
тардың бірі. Мәтін талдау мақсаттарын,
қажеттіліктерін мәтін талдау барысында ескеруді үйрету.

Пәнді оқытудың міндеттері


мәтін түрлерімен, олардың жіктелу қағидаттарымен
таныстыру, мәтін түрлерін талдауда ескерілетін мәселелер тобымен таныстыру,
әр
түрлі

деңгейдегі мәтіндердің құралу ерекшеліктерін, олардың құ
рамындағы
сӛйлемдердің байланысу заңдылықтары мен
қатынастарын

меңгерту. Қазіргі мәтін
түрлеріне байланысты олардың құрылымдық ерекшеліктерімен таныстыру және оларды
құрауда басшылыққа алуға, қолдануға дағдыландыру

2.
Пәннің
реквизит
тері:

Пререквизиттері:
Тіл біліміне кіріспе, Қазіргі қазақ тілінің лексикологиясы мен
фразеологиясы, Қазіргі қазақ тілі фонетикасы, Қазіргі қазақ тілі сӛзжасамы, Қазақ тілінің
практикумы, Қазақ орфоэпиясы және орфографиясы, Тілдік талдау (ғылыми негізде),
Тыныс белгілер жүйесі,
Қазақ тіл біліміндегі мәтін лингвистика
сы
.

Постреквизиттері:
Қазіргі қазақ тілінің жай сӛйлемі, Жалпы тіл білімі, Қазақ әдеби
тілінің тарихы, Қазақ тіл білімінің тарихы
, Қазақ тілінің морфемалар жүйесі, Қазақ
тіліндегі күрделі сӛздер, ХХ ғасырдағы қазақ
тілтануы, Қазіргі қазақ тілінің құрмалас
сӛйлемі, Стилистика және тіл мәдениеті
.

3.Оқу жоспарынан кӛшірме

Курс: 3

Семестр: 6

Кредит саны:
3


Сабақ түрі

Сағаттардың жалпы саны

Дәріс

30

Тәжірибелік сабақ


Семинарлық сабақ

15

Зертханалық сабақ

-

Студиялық сабақ

-

БОӚЖ

9
0

Барлығы

135


4. МОДУЛЬДЕР БОЙЫНША ПӘННІҢ ТАҚЫРЫПТЫҚ ЖОСПАРЫ



апталар

Модульдің және бағдарламалық материалдардың атауы


Сағат

саны


Л.Н. Гуми
лев

атындағы Еуразия
ұлттық университеті

Жұмыс (модульдік) оқу бағдарламасы (Syllabus)

Басылым
:
бірінші


ЕҰУ Ф 703
-
13
-
16.
Жұмыс (модульдік) оқу бағдарламасы (Syllabus)
.
Бірінші

басылым.


1
-
7

Модуль 1.
«Мәтін синтаксисі» пәні туралы

жалпы түсінік.


Дәрістер


1.1 Дәріс
тақырыбы: «Мәтін синтаксисі»

курсы туралы жалпы түсінік.

Мәтін синтаксисі

мәселелерінің
ті
л білімінде зерттелуі.

2

1.2 Дәріс

тақырыбы:
Мәтін туралы түсінік, оның құрылымдық
ерекшелігі. Мәтін түрлері.

2

1.3 Дәріс

тақырыбы:

Тұрлау
лы, т
ұрлаусыз

мүшелердің

толымсыздығы, олардың мәтіндегі сипаты
.

2

1.4 Дәріс

тақырыбы:
Мәтіндердегі құрмалас сӛйлемдердің
толымсыздығы

2

1.5Дәріс тақырыбы:
Атаулы сӛйлемдердің мәтіндерде қолданылу
ерекшеліктері

2

1.6 Дәріс тақырыбы:
Парцелляцияланған сӛйлемдердің
мәтіндердегі
қолданысы

2

1.7 Дәріс тақырыбы:
Есімдіктердің

мәтін байланыстырудағы қызметі

2

Тәжірибелік

(семинар)
сабақтар


1.1
Семинар тақырыбы:
«Мәтін синтаксисі» курсы туралы жалпы
түсінік. Мәтін синтаксисі

мәселелерінің тіл білімінде зерттелуі.

1

1.
2 Семинар тақырыбы:
Мәтін туралы түсінік, оның құрылымдық
ерекшелігі. Мәтін түрлері.

1

1.3 Сабақ тақырыбы:
Тұрлау
лы, т
ұрлаусыз

мүшелердің
толымсыздығы, олардың мәтіндегі сипаты
.

1

1.4 Семинар тақырыбы:
Мәтіндердегі құрмалас сӛйлемдердің
толымсыздығы

1

1.5 Семинар тақырыбы:
Атаулы сӛйлемдердің мәтіндерде қолданылу
ерекшеліктері

1

1.6 Семинар тақырыбы:
Парцелляцияланған сӛйлемдердің
мәтіндердегі қолданысы

1

1.7 Семинар тақырыбы:
Есімдіктердің мәтін байланыстырудағы
қызметі

1

БӚЖ


1.1 БӚЖ тақырыбы:
Мәтін
синтаксисі

мәселелерінің тіл білімінде
зерттелуі

6

1.2 БӚЖ тақырыбы:
Мәтіннің негізгі белгілері, ерекшеліктері жайлы
кӛзқарастар

6

1.3 БӚЖ тақырыбы:
Тұрлаулы мүшелердің толымсыздығына кӛркем
шығармалардан мысалдар жинау, талдау

6

1.4 БӚЖ тақырыбы:
Тұрлаусыз мүшелердің толымсыздығына кӛркем
шығармалардан мысалдар жинау, талдау

6

1.5 БӚЖ тақырыбы:
Құрмалас сӛйлемнің толымсыздығына кӛркем
шығармалардан мысалдар жинау, талдау

6

1.6 БӚЖ тақырыбы:
Атаулы сӛйлемдердің мәтіндегі
қызметіне
байланысты кӛркем шығармалардан мысалдар жинау, талдау. Мақал
-
мәтелдер синтаксисі.

6

1.7 БӚЖ тақырыбы:
Есімдіктердің мәтін байланыстырудағы
қызметі
не кӛркем шығармалардан мысалдар жинау, талдау.

6

1

м
одуль
бойынша барлығы

42


Модуль 2.



Л.Н. Гуми
лев

атындағы Еуразия
ұлттық университеті

Жұмыс (модульдік) оқу бағдарламасы (Syllabus)

Басылым
:
бірінші


ЕҰУ Ф 703
-
13
-
16.
Жұмыс (модульдік) оқу бағдарламасы (Syllabus)
.
Бірінші

басылым.



8
-
15

Дәрістер


2.1 Дәріс тақырыбы:
Тәуелдік жалғауы мен қыстырма сӛздердің
мәтінмен байланысы

2

2.2 Дәріс тақырыбы:
С
ан есімнің мәтін байланыстырушылық қабілеті

2

2.3 Дәріс тақырыбы:
Шылаулар, олардың мәтінтүзімдік қасиеті.

Үстеудің

мәтіндерде қолданылу ерекшеліктері

2

2.4 Дәріс тақырыбы:
Лексикалық қайталаулардың мәтінтүзімдік
ерекшелігі

2

2.5 Дәріс тақырыбы: С
ин
онимдік тізбекті байланыстар

2

2.6 Дәріс тақырыбы:
Жай сӛйлем шегіндегі паралелльдік байланыстар

2

2.7 Дәріс тақырыбы:
Құрмалас сӛйлем шегіндегі паралелльдік
байланыстар

2

2.8 Дәріс тақырыбы: Күрделі синтаксистік тұтастық шегіндегі
паралелльдік байланыстар. Абзац, оның мәтінге қатысы

2

Тәжірибелік

(семинар)
сабақтар


2.1 Семинар тақырыбы:
Тәуелдік

жалғауы мен қыстырма сӛздердің
мәтінмен байланысы

1

2.2 Семинар тақырыбы:
Сан есімнің мәтін байланыстырушылық
қабілеті

1

2.3 Семинар тақырыбы:
Шылаулар, олардың мәтінтүзімдік қасиеті.

Үстеудің

мәтіндерде қолданылу ерекшеліктері

1

2.4 Семинар тақырыбы:
Лексикалық қайталаулардың мәтінтүзімдік
ерекшелігі

1

2.5 Семинар тақырыбы:
С
ин
онимдік тізбекті байланыстар

1

2.6 Семинар тақырыбы:
Жай сӛйлем шегіндегі паралелльдік
байланыстар

1

2.7 Семинар тақырыбы:
Құрмалас

сӛйлем шегіндегі
паралелльдік
байланыстар

1

2.8 Семинар тақырыбы:
Күрделі синтаксистік тұтастық шегіндегі
паралелльдік байланыстар. Абзац, оның мәтінге қатысы

1

БӚЖ


2.1 БӚЖ тақырыбы:
Поэзиялық шығармалардың синтаксистік
құрылысы

6

2.2 БӚЖ тақырыбы:
Сан есімдердің
мәтіндердегі қызметі

6

2.3 БӚЖ тақырыбы:

Шылаулардың мәтіндердегі қызметі


6

2.4 БӚЖ тақырыбы:
Үстеудің мәтіндердегі қызметі

6

2.5 БӚЖ тақырыбы:
Лексикалық қайталаулардың мәтінтүзімдік
ерекшелігі

6

2.6 БӚЖ тақырыбы:
С
ин
онимдік
тізбекті байланыстар

6

2.7 БӚЖ тақырыбы:
Жай, құрмалас сӛйлемдер шегіндегі паралелльдік
байланыстар

6

2.8 Б
ӚЖ тақырыбы: Күрделі синтаксистік тұтастық шегіндегі
паралелльдік байланыстар. Абзац, оның мәтінге қатысы

6

Модуль 2 бойынша барлығы

48

БАРЛЫҒЫ

90

БАРЛЫҒЫ

135


5. Пәннің қысқаша ұйымдастырушылық
-
әдістемелік сипаттамасы

1
-
аралық бақылау


жазбаша


Л.Н. Гуми
лев

атындағы Еуразия
ұлттық университеті

Жұмыс (модульдік) оқу бағдарламасы (Syllabus)

Басылым
:
бірінші


ЕҰУ Ф 703
-
13
-
16.
Жұмыс (модульдік) оқу бағдарламасы (Syllabus)
.
Бірінші

басылым.


2
-
аралық бақылау
-

жазбаша

Қорытынды

бақылау: емтихан (ауызша)

6. Курстың саясаты мен процедурасы

Аудиториялық сабақтарға міндетті түрде
қатысу, мәселелерді, сұрақтарды
талқылауға белсене қатысу, дәрістер мен семинар сабақтарына оқу
-
әдістемелік құрал және
негізгі әдебиет бойынша алдын
-
ала дайындалу, БӚЖ тапсырмаларын сапалы және
уақытылы орындау, бақылаудың барлық түріне қатысу (ағымдық бақ
ылау, БӚЖ
тапсырмаларын тексеру, аралық бақылау, қорытынды бақылау).

Уақытындаорындалмағантапсырмаларүшінқорытындыбақылаудыңбағасыкемітілед
і.



7. Білім алушылардың оқу нәтижелерін бағалау жүйесі

Білім алушылардың оқу нәтижелерін бағалау
да Е ЕҰУ 48
-
14
Білім алушылардың
оқу жетістіктерін
бағалауды бақылау Ережесі басшылыққа алынады.
Білім алушылардың
білімі, шеберлігі, дағдылары келесі жүйе бойынша бағаланады:


Әріптікжүйебойын
шабаға

Баллдардыңсандықэкви
валенті

Пайыздықкӛрсе
ткіші

Дәстүрліжүйебойын
шабаға

А

4,0

95
-
100

Ӛтежақсы

А
-

3,67

90
-
94

В+

3,33

85
-
89

жақсы

В

3,0

80
-
84

В
-

2,67

75
-
79

С+

2,33

70
-
74

Қанағаттанарлық

С

2,0

65
-
69

С
-

1,67

60
-
64

D
+

1,33

55
-
59

D

1,0

50
-
54

F

0

0
-
49

Қанағаттанарлықсыз



4
. БӚЖ тақырыптары




Тақырыбы

Қажетті

әдебиеттер

Сипаты

1.

Мәтіннің негізгі белгілері,
ерекшеліктері жайлы
кӛзқарастар

1 Малов С.Е Памятники
древнетюрской письменности.
Москва
-
Ленинград, 1951

2 Малов С.Е Памятники
в честь
Кюльтегина. Памятник в честь
Бильге
-
Кагана
(
ханМагильяна
)
.
Памятник в честь Тоньюкука //
Орхонские надьписи . Семей,
2001

3 Конов А.Н История изучения
тюрских языков в России.
Дооктябрьский период.
Лениград, 1982

Сыни
-
шығармашылық
жұмыс

2.

Мәтін
синтаксисі

мәселелерінің қазіргі
қазақ тіл білімінде
зерттелуі

1. Құрышжанов Ә. Кодекс
куманикус // Қазақ тілі.
Энциклопедия. Алматы, 1998;

Құрышжанов А., Репин Б. К.
Истории древнекыпчакских
памятников // изв. А.Н Каз ССР,
сер Общ. Наук 1966,№4

2. Әбілқасымов Б. XYIII
-
XIX
ғасырлардағы қазақ әдеби тілінің
жазба нұсқалары. Алматы, 1988

3

Мустафина С.С.
Текстообразующие средства
казахского языка: канд. дисс.


Алматы, 1989.

Аннотация жазу

3.

Тұрлаулы мүшелер
дің
толымсыздығына кӛркем
шығармалардан мысалдар
жинау, талдау

Байтұрсынұлы А. Тіл тағылымы.


Алматы, 1992.

Сыни
-
шығармашылық

4.

Тұрлаусыз мүшелердің
толымсыздығына кӛркем
шығармалардан мысалдар
жинау, талдау

Байтұрсынұлы А. Тіл тағылымы.


Алматы, 1992.

Сыни
-
шығармашылық

5.

Құрмалас сӛйлемнің
толымсыздығына кӛркем
шығармалардан мысалдар
жинау, талдау

Жұбанов Қ. Қазақ тілі жӛніндегі
зерттеулер.
-

Алматы, 1996,
2010.


Сыни
-
шығармашылық

6.

Атаулы сӛйлемдердің
мәтіндегі қызметіне
байланысты кӛркем
шығармалардан мысалдар
жинау, талдау. Мақал
-
мәтелдер синтаксисі.

Аманжолов С. Қазақ әдеби тілі
синтаксисінің қысқаша курсы.


Алматы, 1994.


Сыни
-
шығармашылық

7.

Есімдіктердің мәтін
байланыстырудағы
қызметіне кӛркем
шығармалардан мысалдар
жинау, талдау.

1.

Ерназарова З. Сӛйлеу тілі
синтаксисінің прагма
-
лингвистикалық аспектісі.


А.,
2001.


215 б.

2.

Залевская А.А.Текст и его
понимание: Монография.


Тверь, 2001.


177

б.

3.

Смағұлова Г. Мәтін
лингвистикасы.


Алматы, 2002.
-

112 б.

Репродуктивті,
практикалық

8.

Поэзиялық
шығармалардың
синтаксистік құрылысы

Оқулықтармен жұмыс

Репродуктивті,
практикалық

9.

Шылаулардың
мәтіндердегі қызметі

1.

Серғалиев М. Синтаксис
мәселелері.


Астана, 2006.

2.

Қазақ грамматикасының
ӛзекті мәселелері.



Алматы, 2007.

Сыни
-
шығармашылық

10.

Сан есімдердің
мәтіндердегі қызметі

1. Балақаев М. Қазіргі қазақ тілі.
Синтаксис. А., 1992.

2. Балақаев М., Сайрамбаев Т.
Қазіргі қазақ тілі. Сӛз тіркесі
және жай сӛйлем синтаксисі. А.,
1997.

3. Сайрамбаев Т. Қазіргі қазақ
тіліндегі күрделі сӛз тіркестері.
А., 1981.

4. Сайрамбаев Т. Сӛз тіркестері
және жай сӛйлем синтаксисі. А.,
1991.

Репродукти
вті,
практикалық

11.

Үстеудің мәтіндердегі
қызметі

Т.Р.Қордабаев. Тарихи синтаксис
мәселелері (ХҮ
-
ХҮІІІ ғасырлар
материалдары бойынша).
-

Алматы: Ғылым, 1964.
-

240 б.

Репродуктивті,
практикалық

12.

Лексикалық
қайталаулардың
мәтінтүзімдік ерекшелігі

1. Серғалиев М., Сайрамбаев Т.
Қазіргі қазақ тілі сӛз
тіркестерінің синтаксисі. А.,
1973.

2. Тарихи мәтін синтаксисі.
Жуынтаева С.

Репродуктивті,
практикалық

13.

С
инонимдік тізбекті
байланыстар

1. Сайрамбаев Т. Қазіргі қазақ
тіліндегі күрделі сӛз тіркестері.
А., 1981.

2. Серғалиев М., Сайрамбаев Т.
Қазіргі қазақ тілі сӛз
тіркестерінің синтаксисі. А.,
1973.

3. Сайрамбаев Т. Сӛз тіркестері
және жай сӛйлем синтаксисі. А.,
1991.

4. Аманжолов С. Қаза
қ әдеби тілі
синтаксисінің қысқаша курсы.
А., 1992.

Репродуктивті,
практикалық

14.

Жай, құрмалас сӛйлемдер
шегіндегі паралелльдік
байланыстар

1
.Аманжолов С. Қазақ әдеби тілі
синтаксисінің қысқаша курсы.
А., 1994.

2. Балақаев М., Қордабаев Т.
Қазіргі қазақ тілі. Синтаксис. А.,
1977.

3.
Есенов Қ. Құрмалас сӛйлем
синтаксисі. А., 1995.

4. Қазақ грамматикасы. Астана,
2000.

Репродуктивті,
практикалық

15.

Күрделі синтаксистік
тұтастық шегіндегі
паралелльдік
байлан
ыстар. Абзац, оның
мәтінге қатысы

1.

Ерназарова З. Сӛйлеу тілі
синтаксисінің прагма
-
лингвистикалық аспектісі.


А.,
2001.


215 б.

2.

Залевская А.А.Текст и его
понимание: Монография.


Тверь, 2001.


177 б.

Смағұлова Г. Мәтін
лингвистикасы.


Алматы,
2002.
-

112 б.

Репродуктивті,
практикалық


Әдістемелік нұсқама

Ӛздік жұмыстарында студенттің ӛзіндік ізденісін, біліктілігін дамыту, ғылыми
еңбектермен ӛздігімен жұмыс істеу дағдысын қалыптастыру мақсаты кӛзделеді.

Ӛздік жұмыстары белгілі бір тақырып бойынша оқулықтармен, анықтамалықтармен,
сӛздіктермен жұмыс істеу, тілдік талдаулар жүргізу барысында тапсырмаларды орындау,
сӛздік қор, сӛйлеу мәдениетін қалыптастырудағы шығармашылық жұмыстар түрінде
жүргізіледі.

Студе
нтті ғылыми жұмысқа бейімдеу бағытында ғылыми кӛзқарастар мен
анықтамаларды қысқаша тұжырымдап, ӛзіндік ой қорытындысын жасау мақсаты да
негізге алынады.



7. Практикалық сабақтардың

ж о с п а р ы


№ 1
-
сабақ


«МӘТІН СИНТАКСИСІ» КУРСЫ ТУРАЛЫ ЖАЛПЫ ТҮСІНІК.


Тапсырма:



1. «Мәтін синтаксисі» курсының зерттеу нысаны, мақсаты, міндеті.


2.

Мәтін синтаксисі мәселелерінің қазақ тіл білімінде зерттелуі



3. Мәтін синтаксисі мәселелерінің түркітануда зерттелуі


4. Мәтін синтаксисі мәселелерінің орыс тіл білімінде зерттелуі


№ 2
-
сабақ


МӘТІН ТУРАЛЫ ТҮСІНІК, ОНЫҢ ҚҰРЫЛЫМДЫҚ ЕРЕКШЕЛІГІ. МӘТІН
ТҮРЛЕРІ.


Тапсырма:


1

Мәтін туралы түсінік, оған тән белгілер

2

Мәтіннің құрылымдық ерекшелігі

1


Мәтін түрлері.

2

Мәтіннің эстетикалық қызметі


№ 3
-
сабақ


ТҰРЛАУЛЫ, ТҰРЛАУСЫЗ МҮШЕЛЕРДІҢ ТОЛЫМСЫЗДЫҒЫ, ОЛАРДЫҢ
МӘТІНДЕГІ СИПАТЫ.


Тапсырма:


1. Сӛйлемнің тұрлаулы мүшелерінің түсірілу ерекшеліктері

2.
Сӛйлемнің тұрлаусыз мүшелерінің түсірілу ерекшеліктері

3. Тұрлаусыз мүшелердің толымсыздығы, олардың мәтіндегі сипаты



4
-
сабақ


МӘТІНДЕРДЕГІ ҚҰРМАЛАС СӚЙЛЕМДЕРДІҢ ТОЛЫМСЫЗДЫҒЫ


Тапсырма:


1

Құрмал
ас сӛйлем синтаксисінің тіл білімінде зерттелуі

2

Мәтіндердегі салалас құрмалас сӛйлемдердің толымсыздығы

3 Мәтіндердегі сабақтас құрмалас сӛйлемдердің толымсыздығы


№ 5
-
сабақ


АТАУЛЫ СӚЙЛЕМДЕРДІҢ МӘТІНДЕРДЕ ҚОЛДАНЫЛУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ


Тапсырма:


1. Атаулы сӛйлемнің тіл білімінде зерттелуі

2. Атаулы сӛйлемнің түрлері

3. Атаулы сӛйлемдердің мәтіндерде қолданылу ерекшеліктері


№ 6
-
сабақ


ПАРЦЕЛЛЯЦИЯЛАНҒАН СӚЙЛЕМДЕРДІҢ
МӘТІНДЕРДЕГІ ҚОЛДАНЫСЫ


Тапсырма:


1. Парцелляцияланған сӛйлемдердің тіл білімінде
зерттелуі

2. Парцелляцияланған сӛйлемдердің ӛзіндік ерекшеліктері

3. П
арцелляцияланған сӛйлемдердің
мәтіндердегі қолданысы


№ 7
-
сабақ


ЕСІМДІКТЕРДІҢ МӘТІН БАЙЛАНЫСТЫРУДАҒЫ ҚЫЗМЕТІ


Тапсырма:


1. Есімдіктер табиғаты

2. Есімдіктердің мәтінтүзімдік қасиеті


№ 8
-
сабақ


ТӘУЕЛДІК ЖАЛҒАУЫ МЕН ҚЫСТЫРМА СӚЗДЕРДІҢ МӘТІНМЕН
БАЙЛАНЫСЫ

Тапсырма:


1. Тәуелдік жалғауының мәтінге қатысы

2. Қыстырма сӛздердің мәтінге қатысы


№ 9
-
сабақ


САН ЕСІМНІҢ МӘТІН БАЙЛАНЫСТЫРУШЫЛЫҚ ҚАБІЛЕТІ


Тапсырма:


1

Сан есімнің мағыналық топтары

2

С
ан есімнің мәтінтүзімдік қасиеті


№ 10
-
сабақ


ШЫЛАУЛАР, ОЛАРДЫҢ МӘТІНТҮЗІМДІК ҚАСИЕТІ.

ҮСТЕУДІҢ

МӘТІНДЕРДЕ
ҚОЛДАНЫЛУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ


Тапсырма:


1. Шылау, оның түрлері.

2. Шылаудың мәтінтүзімдік қасиеті.

3. Үстеу, оның түрлері

4. Ү
стеудің

мәтіндерде қолданылу ерекшеліктері.


№ 11
-
сабақ


ЛЕКСИКАЛЫҚ ҚАЙТАЛАУЛАРДЫҢ МӘТІНТҮЗІМДІК ЕРЕКШЕЛІГІ



Тапсырма:


1

Лексикалық қайталаулардың түрлері.


2 Лексикалық қайталаулардың мәтін байланыстырушылық ерекшелігі



№ 12
-
сабақ


С
ИНОНИМДІК ТІЗБЕКТІ БАЙЛАНЫСТАР

Тапсырма:


1. Синоним, синонимдік қатар

2. Синонимдердің контекске ықпалы

3. С
инонимдік тізбекті байланыстар



№ 13
-
сабақ


ЖАЙ СӚЙЛЕМ ШЕГІНДЕГІ ПАРАЛЕЛЛЬДІК БАЙЛАНЫСТАР


Тапсырма:


1. Жай сӛйлем синтаксисінің зерттелуі



2. Жай сӛйлем шегіндегі паралелльдік байланыстар



№ 14
-
сабақ


ҚҰРМАЛАС СӚЙЛЕМ ШЕГІНДЕГІ ПАРАЛЕЛЛЬДІК БАЙЛАНЫСТАР


Тапсырма:


1. Құрмалас сӛйлем синтаксисінің зерттелуі.

2. Құрмалас сӛйлем шегіндегі паралелльдік байланыстар




№ 15
-
сабақ


КҮРДЕЛІ СИНТАКСИСТІК ТҰТАСТЫҚ ШЕГІНДЕГІ ПАРАЛЕЛЛЬДІК
БАЙЛАНЫСТАР. АБЗАЦ, ОНЫҢ МӘТІНГЕ ҚАТЫСЫ


Тапсырма:


1.
Күрделі синтаксистік тұтастық туралы түсінік, зерттелуі.

2. Күрделі синтаксистік тұтастық шегіндегі паралелльдік байланыстар.

3. Абзац,
оның мәтінге қатысы


Әдістемелік нұсқама

Семинар сабақтарында студенттің ӛзіндік ізденісін, біліктілігін дамыту, ғылыми
еңбектермен ӛздігімен жұмыс істеу дағдысын қалыптастыру мақсаты кӛзделеді.

Ӛздік жұмыстары белгілі бір тақырып бойынша оқулықтармен, аны
қтамалықтармен,
сӛздіктермен жұмыс істеу, тілдік талдаулар жүргізу барысында тапсырмаларды орындау,
сӛздік қор, сӛйлеу мәдениетін қалыптастырудағы шығармашылық жұмыстар түрінде
жүргізіледі.

Студентті ғылыми жұмысқа бейімдеу бағытында ғылыми кӛзқарастар мен

анықтамаларды қысқаша тұжырымдап, ӛзіндік ой қорытындысын жасау мақсаты да
негізге алынады.

















5. Ағымдық, аралық және қорытынды бақылауға арналған материалдар


Ағымдық және аралық бақылау тапсырмалары


Бақылау түрі:
коллоквиум


1
-
аралық бақылау сұрақтары


1

«Мәтін синтаксисі» курсы туралы түсінік.

2

«Мәтін синтаксисі» пәнінің зерттеу нысаны, мақсаты, міндеті.

3

«Мәтін синтаксисі» пәнінің тіл білімінің басқа салаларымен байланысы,
ерекшелігі.

4

Мәтін туралы түсінік.

5

Мәтіннің құрылы
мдық ерекшелігі.

6

Мәтін түрлері.

7

Мәтін синтаксисі

мәселелерінің тіл білімінде зерттелуі.

8

Мәтін туралы түсінік, оның құрылымдық ерекшелігі. Мәтін түрлері.

9

Тұрлаулы, тұрлаусыз мүшелердің толымсыздығы, олардың мәтіндегі сипаты.

10

Мәтіндердегі құрмалас сӛйлемдерд
ің толымсыздығы

11

Атаулы сӛйлемдердің мәтіндерде қолданылу ерекшеліктері

12

Парцелляцияланған сӛйлемдердің
мәтіндердегі қолданысы

13

Есімдіктердің мәтін байланыстырудағы қызметі


2
-
аралық бақылау сұрақтары


1 Тәуелдік жалғауы мен қыстырма
сӛздердің мәтінмен байланысы

2 Сан есімнің мәтін байланыстырушылық қабілеті

3 Шылаулар, олардың мәтінтүзімдік қасиеті.

4 Үстеудің

мәтіндерде қолданылу ерекшеліктері

5 Лексикалық қайталаулардың мәтінтүзімдік ерекшелігі

6 С
инонимдік тізбекті байланыстар

7

Жа
й сӛйлем шегіндегі паралелльдік байланыстар

8 Құрмалас сӛйлем шегіндегі паралелльдік байланыстар

9 Күрделі синтаксистік тұтастық шегіндегі паралелльдік байланыстар

10 Күрделі синтаксистік тұтастықтың басқа күрделі бірліктермен ұқсастықтары және
айырмашылық
тары.

11 Күрделі синтаксистік тұтастық компоненттері, олардың байланысу жолдары.

12 Абзац, оның мәтінге қатысы

13 Поэзиялық шығармалардың синтаксистік құрылысы.

14 Мақал, мәтелдер синтаксисінің ғылыми
-
теориялық негіздері.

15 Мақал, мәтелдер табиғаты.

16 Ма
қал, мәтелдер синтаксисінің ерекшеліктері.



Қорытынды бақылау тапсырмалары


1

«Мәтін синтаксисі» курсы туралы түсінік.

2

«Мәтін синтаксисі» пәнінің зерттеу нысаны, мақсаты, міндеті.

3

«Мәтін синтаксисі» пәнінің тіл білімінің басқа салаларымен байланысы,
ерекшел
ігі.

4

Мәтін туралы түсінік.

5

Мәтіннің құрылымдық ерекшелігі.

6

Мәтін түрлері.

7

Мәтін синтаксисі

мәселелерінің тіл білімінде зерттелуі.

8

Мәтін туралы түсінік, оның құрылымдық ерекшелігі. Мәтін түрлері.

9

Тұрлаулы, тұрлаусыз мүшелердің толымсыздығы, олардың
мәтіндегі сипаты.

10

Мәтіндердегі құрмалас сӛйлемдердің толымсыздығы

11

Атаулы сӛйлемдердің мәтіндерде қолданылу ерекшеліктері

12

Парцелляцияланған сӛйлемдердің
мәтіндердегі қолданысы

13

Есімдіктердің мәтін байланыстырудағы қызметі

14 Тәуелдік жалғауы мен қыстырма сӛз
дердің мәтінмен байланысы

15 Сан есімнің мәтін байланыстырушылық қабілеті

16 Шылаулар, олардың мәтінтүзімдік қасиеті.

17 Үстеудің

мәтіндерде қолданылу ерекшеліктері

18 Лексикалық қайталаулардың мәтінтүзімдік ерекшелігі

19 С
инонимдік тізбекті байланыстар

20

Жай сӛйлем шегіндегі паралелльдік байланыстар

21 Құрмалас сӛйлем шегіндегі паралелльдік байланыстар

22 Күрделі синтаксистік тұтастық шегіндегі паралелльдік байланыстар

23 Күрделі синтаксистік тұтастықтың басқа күрделі бірліктермен ұқсастықтары және
айырма
шылықтары.

24 Күрделі синтаксистік тұтастық компоненттері, олардың байланысу жолдары.

25 Абзац, оның мәтінге қатысы

26 Поэзиялық шығармалардың синтаксистік құрылысы.

27 Мақал, мәтелдер синтаксисінің ғылыми
-
теориялық негіздері.

28 Мақал, мәтелдер табиғаты.

29 Мақал, мәтелдер синтаксисінің ерекшеліктері.


3. ДӘРІСТЕРДІҢ ҚЫСҚАША МАЗМҰНЫ


1
-
ДӘРІС


«МӘТІН СИНТАКСИСІ» КУРСЫ ТУРАЛЫ ЖАЛПЫ ТҮСІНІК.


Қарастырылатын мәселелер:


1.

Курс туралы түсінік

2.

П
әннің мазмұны


Мақсаты:
Курс бойынша сұрақтарға атына сай белгілі бір тақырып бойынша беріліп,
талданады.


Мәтін сннтаксисі
-

тілдік жүйедегі ең жоғарғы саты екендігі. Ол әр
түрлі
деңгейдегі мәтіндерді
ң құралу ерекшеліктерін, олардың құ
рамындағы
сейлемдердің байланысу заңдылықтары мен қарай
қатынастарын зерттейтін сала.

Сӛз тіркесі
-
сӛйлем құраудың материалды негізі, ал сӛйлем кісінің
ойын айтудың
негізгі формасы. Синтаксис сӛздерді, сӛз
тіркестерін сӛ
йлемнің бӛлшектері ретінде,
ал жалғауларды сӛйлемдегі
сӛздерді бірімен
-
бірін қиюластырып тұратын
морфологиялық, синтаксистік категория ретінде қарастырады.

Сӛз тіркесі мен сӛйлем
-
екі түрлі единица. Сӛйлем қарым
-
қ
атынас жасауды, пікір
алысуды қамтамасыз ет
удің міндетін, ал сӛз тіркесі
сӛйлем құраудың материалы
болудың міндетін ӛтейді. Сӛйлем сӛз
тіркесінен предикативтілік, коммуникативтілік,
модальділік ин
тонациялық қасиеттері арқылы ажыратылады. Сонымен,
син
таксис
-
сӛздердің бір
-
бірімен байланысу амалдарын
, сӛз тіркесін, үйлесімді құру
тәсілдерін, олардың құрамы мен түрлерін, сӛйлемдердің ірі бірл
іктерге бірігу тәсілдері
мен түрлерін, ондағы жеке сӛйлемдердің бір
-
бірімен

қарым
-
қатынасын зерттейтін
ғылым.

Лингвистикалық талдаудың әдісі
мен әдістемесі ғылыми зерттеудің аспектісі мен
концепциясына байланысты. Талдаудың аспектісіне қарай, синхрония мен диахронияны
салыстыру, парадигматика мен синтагматиканы, тіл мен сӛйлеу т.б., дыбысталу жағы мен
мазмұндық жағына тілдік салыстырулар. Тілді
к талдау
-

талдаудың ең күрделі түрі. Оның
мақсаты
-

мәтінде пайдаланылған, шығарманы дұрыс ұғынуға тікелей қатысы бар тілдік
тұлғалардың мән
-

мағыналары мен қолданылу жағдайларын ашып беру.



Талдаудың алғашқы басқышы


мәтінді мәнерлеп оқу. Мұнда шығармадағы
экспрессивтік
-
эмоцоналдық жүк кӛтеріп, ӛзіне айрықша міндет артып тұрған сӛздер мен
оралымдарға мән б
ере, интонациясын, әуенін сақтап, сол арқылы жазушының сӛз қолдану
ерекшелігі толық ұғынарлықтай оқу кӛзделеді. Мәнерлеп оқуға шығарманың тұтас бір
бӛлігін немесе кішкене кӛріністі алуға болады, бірақ оның ӛзі жазушы тілінің ерекшелігін
танытатындай болуы
керек.


Әдістемелік нұсқау:

студент «Мәтін синтаксисі» курсы туралы жалпы мәлімет алуы
керек.


Пайдаланылған әдебиет:


1

Ерназарова З. Сӛйлеу тілі синтаксисінің прагма
-
лингвистикалық аспектісі.


А.,
2001.


215 б.

1.

Залевская А.А.Текст и его понимание: Монография.


Тверь, 2001.


177 б.

2.

Смағұлова Г.Мәтін лингвистикасы.


Алматы, 2002.
-

112 б.

3.

Тураева З. Лингвистика текста (текст: структура и семантика).


М., 1986.


127 с.


2
-
ДӘРІС


МӘТІН ТУРАЛЫ ТҮСІНІК, ОНЫҢ ҚҰРЫЛ
ЫМДЫҚ ЕРЕКШЕЛІГІ. МӘТІН
ТҮРЛЕРІ.


Қарастырылатын мәселелер:


1

Мәтін туралы түсінік

2

Мәтіннің құрылымдық ерекшелігі

3

Мәтін түрлері.


Мақсаты:
Мәтін, оның құрылымдық ерекшелігі, түрлері туралы мәлімет беру.


Мәтін
-

текст
(лат.
-
байланысу, бірігу)
-

тілдік таңбалардың мағыналық және
түлғалық байланыстылығы негізінде түзіледі. Мәтіннің құрылуы мына талаптарға
жауап бергенде ғана жүзеге асады: сыртқы түлғаның байланыстарға, белгілі бір
ішкі мағынаға (мазмұнға) және дер кезінде

қабылдана алу мүмкіншіліктеріне ие
болуы, қарым
-
қатынас жасауды іске асыру.

Мәтін
-

сӛйлеу процесінің жемісі. Ол тілді жүйелі қолданудың барысында ғана
пайда болады. Сӛйлеу процесі сырт қарағанда игерілмеген құбылыс сияқты болып
кӛрінгенімен шындығында, т
іл жүйесі оған әсерін тигізіп отырады. Мәтін
-

жазудың шығуымен байланысты қалыптасып жетілген және әрі қарай дамып
отыратын тілдік құрылым. Мәтіннің маңызды белгілерінің бірі
-

оның
аяқталғандығы. Мәтіннің тақырыбы болады. Кӛбінесе, ол міндетті мәтіннің б
ірінші
сӛйлемі атқарып тұрады. Мәтіннің негізгі категорияларына хабарлау, қосымша
хабар (подтекст) біртұтастық, уақыт бірлігі, модальдық т.б. жатады. Бұлардың
мазмұны берілу жолдары мен формалары мәтіннің типтеріне (ғылыми тип, кӛркем
тип, публицистикалық
мәтін, фантастикалық мәтін, ғылыми
-
кӛпшілік мәтін және
т.б.) және олардың дұрыс құрылуына байланысты. Әр стиль мәтіннің ӛзіндік
түзілуі, олардың ӛздеріне тән белгілері, байланыс құралдары болады. Мәтіннің
кӛлемі туралы мәселе зерттеушілер арасында әр түрлі

пікірлер туғызып келеді.
Мәтін бір сӛйлемнен құрылуы мүмкін бе, әлде бірнеше сӛйлемнен құрылуы керек
пе
-

бұл мәселе әлі басы ашылмаған. Дегенмен мәтіннің кұрылымдық тұлға
-
бірліктеріне кӛптеген зерттеушілер сӛйлем, күрделі синтаксистік тұтастық, абзацты
ж
атқызады. Олардың арасындағы байланыстың табиғаты бірдей емес. Мәтін
мәселесі қазақ тіл білімінде әлі толық зерттеу объектісіне айналып кете қойған жоқ.
Оны зерттейтін мәтін лингвистикасы, мәтін теориясы дейтін ілімдер орыс, шетел
тіл білімінде соңғы 20
-
30

жылдардың аясында ғана қалыптасты.

Мәтін
-

тіл жүйесіндегі ӛзінің мәні мен байланысына сай, сӛйлемдердің жай ғана
тізбегі емес, мағыналық
-
құрылымдық күрделі тұлға. Ол
-
логикалық, грамматикалық,
мағыналық байланыстарға негізделген, тиянақты мазмұнға ие бір
тұтас қарым
-
қатынас
бірлігі болып табылады.

Қазіргі кезде мәтін лингвистикасының мынадай зерттеу бағыттарын бӛліп кӛрсетуге
болады:

1) мәтінді тіл жүйесіндегі ӛзіндік белгі, сапалары бар ең жоғарғы тұлға
-
бірлік (жүйе)
ретінде алып тексеру; 2) мәтіннің түр
лерін ажыратып, мәтін типологиясын жасау; 3) мәтін
кұрушы тұлға
-

бірліктерді және олардың қызмет ету ерекшеліктерін зерттеу; 4) мәтінге
тән ӛзіндік категорияларды анықтау; 5) мәтін құрушы байланыстар мен қарым
-
қатынастарды зерттеу.

Мәтіннің құрылысына, он
ың түрлі қыртыс
-
қабаттарына үңіліп, мәнді де сипатты
ерекшеліктерін ашу, белгілі кеңістік пен уақыт шеңберінде ӛмір сүру заңдылықтарын
айқындау, сӛйтіп мәтіннің ішкі бірлігінің сыр
-
сипатын түстеп түгендеу бүгінгі текст
лингвистикасы ілімінің басты міндеті.

Мәтін лингвистикасы ілімімен мәтін теориясы
тығыз байланысты, екеуінің объектілері бір
-
бірімен үштасып жатады. Мәтін теориясы
мәтінді құрылымдық және қызметтік жақтарынан алып талдайды. Құрылымдық тұрғыдан
зерттегенде мәтіннің байланыстылығы мен тұтастығы

сияқты негізгі сипаттамаларына
кӛңіл бӛлінеді. Байланыстылығы
-

бұл мәтіннің дұрыс құрылуы
-

дұрыс құрылмауы деген
мәселелермен үштасады. Мұнда мәтін элементі нелерден тұрады және олардың
арасындағы байланыстың сипаты қандай, оны нелер құрайды деген сұрақ
тарға жауап
алынады. Мәтін құрудың жалпы да ортақ принциптері, олардың мәтіннің

ілдік түзілу ерекшелігі, оны қабылдаудың сипаты, мәтіндегі автор мәселесі
т.б.мәселелерді қарастырады.

Мәтін түрлері


Кӛркем және кӛркем емес мәтін. Монологтық және диал
огтық мәтін. Авторлық және
түзу сӛздің айырмашылығы. Біреудің сӛзін ұсыну формалары: түзу сӛз, шын емес
-
түзу
сӛз, жанама сӛз. Диалог пен полилогтың қақпа сӛздері. Диалогтық қақпа сӛздердегі
біреудің сӛзі. Прозаикалық жэне ӛлеңдік мәтін. Прозаикалық мәтінні
ң сӛзін ұйымдастыру
(үздік
-
создық сӛз). Ӛлендік мәтіннің сӛзін ұйымдастыру (периодикалық, ритмикалық
ұйымдастырылған сӛз). Кӛркем және кӛркем емес мәтінде авторлықты ұсыну формалары.
Креолизданған мәтіннің түсінігі. Ресми, арнайы, ғылыми
-
популярлық, публиц
истикалық,
кӛркем, анықтамалық, нүсқамалық мәтіндер.

Әдістемелік нұсқау:

мәтін, мәтін түрлерін ажырата, ерекшеліктерін анықтау білу
керек.


Пайдаланылған әдебиет:

1.

Сыздықова Р., Шалабаев Б. Кӛркем тексті лингвистикалық талдау.


Алматы:
Мектеп, 1989.


3
-
ДӘРІС


ТҰРЛАУЛЫ, ТҰРЛАУСЫЗ МҮШЕЛЕРДІҢ ТОЛЫМСЫЗДЫҒЫ, ОЛАРДЫҢ
МӘТІНДЕГІ СИПАТЫ.


Қарастырылатын мәселелер:


1
Тұрлаулы, тұрлаусыз мүшелер туралы түсінік

2
Тұрлаулы,тұрлаусыз мүшелердің толымсыздығының мәтіндегі сипаты

3 Бастауышсыз, баяндауышсыз толымсыз сӛйлемдер

4 Анықтауышсыз толымсыз сӛйлемдер

5 Пысықтауышсыз толымсыз сӛйлемдер

6 Толықтауышсыз толымсыз сӛйлемдер


Мақсаты:
Тұрлаулы, тұрлаусыз мүшелердің толымсыздығының мәтіндегі сипаты
туралы түсінік беру.


Қазақ тіл

білімінде б
астауыш пен баяндауыш арқылы берілетін ойды жан
-
жақты

кеңейтіп, толықтырып, жетілдіріп тұратын сӛйлем мүшелерін тұрлаусыз мүшелер
деп атайды. Тұрлаусыз мүшелердің (толықтауыш, анықтауыш, пысықтауыш) мағынасы
тұрлаулы мүшелермен қарым
-
қаты
насқа түсу арқылы анықталады да, олар бастауыштың
және баяндауыштың маңына топтасады. Демек, тұрлаусыз мүшелердің болуы жайылма
сӛйлемге тән.

С.Қ.Әлісжанов «Ғылыми прозаның синтаксисі» атты еңбегінде былай деп жазады:
«Ғылыми тілде сӛйлемдердің толымсызды
ғы сияқты экспрессивті синтаксис элементтері
де кездеседі. Парцеляциялық құралымдар (ПҚ)


сондай элементтердің бірі. Қазақ
тіліндегі алғашқы ғылыми
-
кӛпшілік әдебиеттерде ПҚ қолданылған. Олар ӛзінен бұрын
тұрған сӛйлемдердегі мағынаны нақтылау үшін, оқырма
нның кӛңілін аудару үшін
пайдаланылған: Екі
-
үш жасар балаға тәулікте тӛрт рет тамақ беру керек.
Түнде емес,
күндіз, тӛрт сағатта бір.

Балаға тамақты бӛлек үйде беру артық (М.Жұмабаев. Жалпы
педагогика)...

Қазіргі ғылыми әдебиеттерде ПҚ мына мәндерде жұмсал
ады:

Зерттелетін нысанның белгілерін айқындау барысында. Мысалы:

Ядро (кариоплазма)


жануарлар мен ӛсімдіктер клеткасының ең маңызды құрам
бӛлігі.
Домалақ немесе сопақша пішінді

(С.Ж.Стамбеков); ...

Белгілі бір ақпаратқа оқушының назарын аудару мақсатында
. Мысалы:

Адам, оның болмысы, ойлауы т.т. дүниеде ӛзінен
-
ӛзі бола алмайды. Олар ӛзіне
-
ӛзі
негізделе алатын нәрселер емес. Тек әлем, табиғат, материя мәңгілік те, жоғалмайтын,
жоғала алмайтын болмыс (Қ.Әбішев. Философия)...

Келтірілген мысалдарда ПҚ (қараме
н терілген құралымдар) алдыңғы сӛйлемдерден
оқшау тұр. Құрылымы жағынан әртүрлі: сӛз тіркесі түрінде, субъект
-
предикат
қатынасындағы сӛйлем түрінде. Қалай болғанда да олар алдыңғы сӛйлеммен тығыз
байланысып, оларға мағыналық жағынан тәуелді болып тұр. Бұл
тәуелділік немесе
қатыстылық оқшау құралымдардың сол сӛйлемнің бір мүшесіне байланыстылығынан
кӛрінеді.
» [1, 118
-
119 б.].

Парцелляция дегеніміз не? Ғ.Қалиев парцелляцияға мынадай анықтама береді:
«Парцелляция (франц. parcelle бӛлшек, бӛлшектену)


стильдік
-
экспрессивтік мақсатта
сӛйлемді ерекше интонация арқылы әдейі жеке бӛлшектерге, фразаларға бӛліп айту. Мыс.:
Кел, қылыштасайық,
-

дейді тағы бірде.


Кәдімгідей. Ляхтарша. Немістерше. Кәдімгідей
жекпе
-
жек. (М.Мағауин)» [2, 247 б.].

Анықтауышсыз толымсыз с
ӛйлемдер, пысықтауышсыз толымсыз сӛйлемдер
жәнетолықтауышсыз толымсыз сӛйлемдер [3].


Әдістемелік нұсқау:

студент тұрлаусыз мүшелердің толымсыздығының мәтіндегі
сипатын меңгергені дұрыс.



Пайдаланылған әдебиет:


1. Әлісжанов С.Қ. Ғылыми прозаның синтаксисі.
-

Алматы: «Арыс», 2007.
-

304 б.


2. Қалиев Ғ. Тіл білімі терминдерінің түсіндірме сӛздігі.
-

Алматы: «Сӛздік
-
Словарь», 2005.
-

440 б.


3. Жуынтаева З.Н. Қазіргі қазақ тілі синтаксисі заңдылықтар
ының Қ.Жалайыридың
«Жами ат
-
Тауарих» мәтінтүзіміндегі кӛрінісі.
-

Астана, 2006.


26 б. КДА.


4
-
ДӘРІС


МӘТІНДЕРДЕГІ ҚҰРМАЛАС СӚЙЛЕМДЕРДІҢ ТОЛЫМСЫЗДЫҒЫ


Қарастырылатын мәселелер:


1 Құрмалас сӛйлемнің анықтамасы.

2 Мәтіндердегі құрмалас сӛйлемдердің толым
сыздығы



Мақсаты:
Мәтіндердегі құрмалас сӛйлемдердің толымсыздығын талдау.


Құрмалас сӛйлем


синтаксистің үлкен бір саласы. Құрмалас сӛйлем


сӛйлемдердің құрылымдық бір түрі. Ол кем дегенде екі предикаттық қатынастың негізінде
жасалады.

Демек, құрмалас

сӛйлем ең кем дегенде екі жай сӛйлемнің қосындысы.

З.Н.Жуынтаева былай деп жазады: «
Құрмалас сӛйлемнің сыңарларының
толымсыздығының кӛрсеткіші тұрлаулы мүшелер де, тұрлаусыз мүшелер де бола алады.

Мұны анықтайтын сол құрмалас сӛйлем аясындағы не болмаса

одан сыртқы
контекст болады. Осыдан байқағанымыздай, жай сӛйлемдердің толымсыздығы тәрізді
құрмалас сӛйлемнің толымсыздығы контекстен де байқалады. Мысалы: Ӛзен жағасы
толса, малым түгел деп кӛңілі тынар еді (38). Шартты бағыныңқылы құрмалас сӛйлемнің
бір
інші компоненті ол судың жағасы неге толса, яғни малға, туар қараға толса болып
алдыңғы сӛйлем арқылы толығады. Бұл жерде жанама толықтауыш түсіріліп
қолданылған. Берілген мысалдардан іргелес байланысқан контекстік сабақтас толымсыз
сӛйлемдерді аңғарамыз
[
2, 10
-
11 б.].


Тұжырымдар:



1 Құрмалас сӛйлемнің сыңарларының толымсыздығының кӛрсеткіші тұрлаулы
мүшелер де, тұрлаусыз мүшелер де бола алады.


2 Құрмалас сӛйлемнің толымсыздығы контекстен де байқалады.


Әдістемелік нұсқау

Дәрісте қарастырылған мәселелерді толық меңгеру үшін дәріс мазмұнындағы
негізгі ұғымдарға, олардың мағынасына ерекше назар аудару керек.



Пайдаланылған әдебиет:


1. Қалиев Ғ. Тіл білімі терминдерінің түсіндірме сӛздігі.
-

Алматы: «Сӛздік
-
Слов
арь», 2005.
-

440 б.


2. Жуынтаева З.Н. Қазіргі қазақ тілі синтаксисі заңдылықтарының Қ.Жалайыридың
«Жами ат
-
Тауарих» мәтінтүзіміндегі кӛрінісі.
-

Астана, 2006.


26 б. КДА.


5
-
ДӘРІС


АТАУЛЫ СӚЙЛЕМДЕРДІҢ МӘТІНДЕРДЕ ҚОЛДАНЫЛУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ


Қарастырылатын мәселелер:

1. Атаулы сӛйлем табиғаты


2. Атаулы сӛйлемдердің мәтіндерде қолданылу ерекшеліктері



Мақсаты:

Атаулы сӛйлемдердің мәтіндерде қолданылу ерекшеліктеріне қатысты
тұжырымдарды саралап, талдау.


Атаулы сӛйлем орыс. назывное
предложение
-

бастауыш
-
баяндауыштық қатынастан
тұрмайтын, бірақ зат есімді не есімді тіркестерді атау арқылы білдіретін, айрықша
интонациямен айтылатын бір құрамды сӛйлем
. А.с. ӛзінен кейін айтылатын сӛйлеммен
байланысты болады, істі, уақиғаны баяндамайды,

тек осы шақта зат, құбылысты, заттың
бейнелі қалпын, мезгілді, мекенді атап білдіреді. Кӛркем әдебиетте стильдік тәсіл ретінде
қолданылады. Мыс.: Түн. Қыс. Боран. Ышқынған долы дауыл. Қопарып ұшырғандай
Кавказ тауын (С.Мұқанов)
[1, 38 б.].

Атаулы сӛйлемге

қатысты З.Жуынтаева былай деп жазады: «Атаулы сӛйлемге
тиянақты синтаксистік форма беретін


интонация, контекст. Сӛйлемге тән интонациямен
атаулы сӛйлем дара тиянақты форма алады...


Үш мың кісі.

Шыңғыс хан үш мың әскерді
ӛз інісі Жошының ұлы Илжитай но
янға берді. Және сол қауымның кейбірін найманнан,
кейбірін сол ӛзге қауымнан жиып (72). Мұндағы үш мың нафар (үш мың кісі) атаулы
сӛйлемі атау тұлғада келіп, оқиғаға қатысты затты атап, әрі қарай ой осы жайында болып
тұр. Бұл жерде контекстің ықпалы ерекше

екені байқалады. Атаулы сӛйлем болудың бір
шарты


ол контексте ғана жасалады. Кем болғанда 2
-
3 сӛйлемнен тұратын контекст
болуы шарт.»
[2, 11
-
13 б.].



Тұжырымдар
:


1. Атаулы сӛйлемге тиянақты синтаксистік форма беретін


интонация, контекст.

2.

Атаулы

сӛйлем болудың бір шарты


ол контексте ғана жасалады. Кем болғанда
2
-
3 сӛйлемнен тұратын контекст болуы шарт.



Әдістемелік нұсқау


Дәріс мәтінінде келтірілген ғылыми тұжырымдарды негізге ала отырып, атаулы
сӛйлемдердің мәтіндерде қолданылу ерекшеліктері
не қатысты мәселелерді ӛз бетімен
одан әрі тереңдете қарастырған жӛн.



Пайдаланылған әдебиет:




1. Қалиев Ғ. Тіл білімі терминдерінің түсіндірме сӛздігі.
-

Алматы: «Сӛздік
-
Словарь», 2005.
-

440 б.


2. Жуынтаева З.Н. Қа
зіргі қазақ тілі синтаксисі заңдылықтарының Қ.Жалайыридың
«Жами ат
-
Тауарих» мәтінтүзіміндегі кӛрінісі.
-

Астана, 2006.


26 б. КДА.


3.Жұбанов Қ. Қазақ тілі жӛніндегі зерттеулер.
-

Алматы, 1999, 2010.




6
-
ДӘРІС


ПАРЦЕЛЛЯЦИЯЛАНҒАН СӚЙЛЕМДЕРДІҢ
МӘТІНДЕРДЕГІ ҚОЛДАНЫСЫ


Қарастырылатын мәселелер:


1.
Парцелляцияланған сӛйлемдердің табиғаты

2.
Парцелляцияланған сӛйлемдердің

мәтіндердегі қолданысы


Мақсаты:
Қазақ тіліндегі
парцелляцияланған сӛйлемдердің

мәтіндердегі
қолданысын талдау.


Ғ.Қалиев парцелляцияға мынадай анықтама береді: «Парцелляция (франц. parcelle
бӛлшек, бӛлшектену)


стильдік
-
экспрессивтік мақсатта сӛйлемді ерекше интонация
арқылы әдейі жеке бӛлшектерге, фразаларға бӛліп айту. Мыс.: Кел, қылыштасайық,
-

дейді тағы бірде.



Кәдімгідей. Ляхтарша. Немістерше. Кәдімгідей жекпе
-
жек.
(М.Мағауин)» [
1
, 247 б.].

«Парцелляция құбылысы (термині) арнай сӛз болған кезеңге дейін оған сәйкес
фактілер «үстеме құрылым» терминімен аталып, сол аяда қарастырылып келді.
Парцелляция құбылысы а
йтушының, жазушының белгілі бір мәселеге тыңдаушының, я
оқырманның ерекше назар аудару мақсатынан кеп шығады. Мысалы:


Шағатай ханның
алтыншы ұлы Байдар. Бұл Байдардың ұлы бар еді.
Алғуй атты
. (98)
». Келтірілген
мысалдағы
парцелляция Алғой атлығ есімді с
ӛз тіркесінен жасалып тұр. Бұл жердегі
даралану негізгі сӛйлем құрамындағы «оғлы» (ұлы) деген сӛздің мағынасын ашу
мақсатында болған. Бұл парцелляцияны қалыпты сӛйлемге айналдырсақ былай болып
шығады: ...


Бұл Байдардың Алғуй атты ұлы бар еді. Ой әрі қара
й Алғой туралы болып
кетеді... [
2
, 13
-
14 б.].


Тұжырымдар:


1.
Парцелляция (франц. parcelle бӛлшек, бӛлшектену)


стильдік
-
экспрессивтік
мақсатта сӛйлемді ерекше интонация арқылы әдейі жеке бӛлшектерге, фразаларға бӛліп
айту
.


2.

Парцелляция құбылысы а
йтушының, жазушының белгілі бір мәселеге
тыңдаушының, я оқырманның ерекше назар аудару мақсатынан кеп шығады.



Әдістемелік нұсқау

Дәрісте келтірілген ғылыми тұжырымдарды негізге ала отырып, қазақ тілі
синтаксисінің теориялық негіздерінің қалыптасуына

қатысты ғылыми тұжырымдарды
тереңдете қарастырған жӛн.


Пайдаланылған әдебиет:



1. Қалиев Ғ. Тіл білімі терминдерінің түсіндірме сӛздігі.
-

Алматы: «Сӛздік
-
Словарь», 2005.
-

440 б.


2. Жуынтаева З.Н. Қазіргі қазақ тілі
синтаксисі заңдылықтарының Қ.Жалайыридың
«Жами ат
-
Тауарих» мәтінтүзіміндегі кӛрінісі.
-

Астана, 2006.


26 б. КДА.


3. Жұбанов Қ. Қазақ тілі жӛніндегі зерттеулер.
-

Алматы, 1999, 2010.


7
-
ДӘРІС


ЕСІМДІКТЕРДІҢ МӘТІН БАЙЛАНЫСТЫРУДАҒЫ ҚЫЗМЕТІ



Қарастырыл
атын мәселелер:


1. Есімдіктердің табиғаты


2. Есімдіктердің мәтін байланыстырудағы қызметі



Мақсаты:
Есімдіктердің мәтін байланыстырудағы қызметі туралы мәселелерді
саралап, қорытындылау.


Есімдік орыс. местоимение


заттың атын, сынын, саны
н тікелей білдірмейтін, бірақ
солардың орнына жұмсалатын, есімдер тобына жататын сӛз табы
[
1
, 113 б.].

Есімдіктердің қазақ тіл білімінде зерттелуіне келсек, бұл салада Н.Сауранбаевтың
(«Есімдіктер»),
Ш.Сарыбаевтың («К вопросу о местоимении в казахском языке»),
Ә.Тӛлеуовтің («Қазақ тіліндегі есімдіктер») еңбектерін атауға болады /1,4/.

Синтаксистік қызметі жағынан есімдіктер, орынбасар сӛз табы ретінде, мағыналық
ерекшеліктеріне қарай белгілі бір сӛйлем

мүшесі қызметінде жұмсалады. Атрибутивтік
есімдіктерге қарағанда, субстантивтік есімдіктер тұрлаулы, тұрлаусыз мүшелер қызметін
атқарады. Ал атрибутивтік есімдіктер негізінен анықтауыштық қызмет атқарып, тек
субстантивтенгенде ғана басқа сӛйлем мүшелерінд
е жұмсалады.

Есімдіктердің грамматикалық қызметіндегі бір ерекшелігі


дейксистік қызмет
атқаруы.

Дейксис (грек. deixis


кӛрсету)


лексикалық және грамматикалық құралдар арқылы
берілетін тіл бӛлігінің мағынасын не қызметін кӛрсету /5, 65/. Бұл қызмет
жіктеу және
сілтеу есімдіктеріне тән.

Есімдікті тізбекті байланыс


сӛйлеу стилінің кӛпшілігінде қолданылған кең тараған
байланыс түрі. Мысалы: Оның есімі Ирке
-
Қара атты еді. Ол найманның патшасы Инанч
ханға барып паналады (51). Мысалда Иркә
-
Қара атлығ ерд
і деген 3
-
сӛйлемдегі
баяндауыштың орнына ӛзінен кейінгі сӛйлемде ол есімдігі қазіргі тілдегі сияқты әрі
жіктеулік, әрі сілтеулік мағынада қолданылып дербес сӛйлемдердегі ойларды
жалғастырып тұр...
[
2
, 14
-
17 б.].



Тұжырымдар
:


1. Синтаксистік қызметі жағынан есімдіктер, орынбасар сӛз табы ретінде,
мағыналық ерекшеліктеріне қарай белгілі бір сӛйлем мүшесі қызметінде жұмсалады.

2.

Есімдікті тізбекті байланыс


сӛйлеу стилінің кӛпшілігінде қолданылған кең
тараған байланыс түрі.




Әдістемелік нұсқау:


Дәрісте қарастырылған мәселелерді толық меңгеру үшін есімдіктердің мәтін
байланыстырудағы қызметіне қатысты негізгі ұғымдарға, олардың мағынасына, қызметіне
ерекше назар аудару керек. Дәрістегі ғылыми тұжырымдарды негізге ала отыр
ып,
есімдіктердің мәтін байланыстырудағы қызметіне қатысты мәселелерді одан әрі тереңдете
қарастырған жӛн.



Пайдаланылған әдебиет:



1. Қалиев Ғ. Тіл білімі терминдерінің түсіндірме сӛздігі.
-

Алматы: «Сӛздік
-
Словарь», 2005.
-

440 б.


2.
Жуынтаева З.Н. Қазіргі қазақ тілі синтаксисі заңдылықтарының Қ.Жалайыридың
«Жами ат
-
Тауарих» мәтінтүзіміндегі кӛрінісі.
-

Астана, 2006.


26 б. КДА.

3. Әнес Ғ. Мәтін кеңістігі: семантикалық, этимологиялық аспект: филол. ғыл. докт.
дисс.


Алматы, 2010


8
-
Д
ӘРІС


ТӘУЕЛДІК ЖАЛҒАУЫ МЕН ҚЫСТЫРМА СӚЗДЕРДІҢ МӘТІНМЕН
БАЙЛАНЫСЫ


Қарастырылатын мәселелер:


1. Тәуелдік жалғауының мәтінмен байланысы.

2. Қыстырма сӛздердің мәтінмен байланысы.


Мақсаты:
Тәуелдік жалғауы мен қыстырма сӛздердің мәтінмен байланысы туралы
тү
сіндіру.


Мәтіндегі дербес сӛйлемдерді байланыстыруға ықпал ететін жайт


сӛйлемдегі бір
мүшенің тәуелдік жалғаудың үшінші жағында келіп, ал оның «иесі» дәл осы сӛйлемде
қатыспай басқа бір дербес сӛйлемде тұруы екен. Сонда «тәуелдік тұлғадағы» иесіз» сӛз ә
рі
сӛйлемдер байланысына, әрі ойды ықшам жеткізуге қызмет етеді екен. Мысалы, Шыңғыс
ханмен жауласты, біресе жарасты. Сӛзіне опа қылмады. Және жауласты. Хикаясы ӛте кӛп
(42). Мұндағы «Сӛзіне уофа қылмады» деген 5
-
сӛйлемдегі кімнің (Шыңғыс ханның)
сӛзіне ек
ені алдыңғы сӛйлемнен аңғарылады.

[
1
, 20 б.].

Қазақ тіл білімінде мәтінді байланыстыратын элементтер жайлы еңбектеніп, оларды
топтастырып кӛрсеткен ғалымдар


А.Жұбанов, З.Базарбаева және С.Мустафина. [4,5,6]

3. Қорыту мағынасын беретін шегендеуіштер:

қор
ыта айтқанда, қорытсақ
сонымен, сӛйтіп, демек, қорыта келгенде т. б.

Бұл шегендеуіштер мәтіннің алдыңғы бӛлігінің мазмұнын қорытуға мүмкіндік
жасап, мәтінді компазициялық
-
мағыналық


жағынан ұйымдастыруда маңызды рӛл
атқарады.

«Жартылай ӛткізгіштік немесе м
онолиттік деп аталатын осы интегралдық схеманың
тағы бір ерекшелігі, ол транзистор не диод болмасын, тіпті кедергі мен сыйымдылық
болмасын, барлығының бір технологиялық әдіспен жасалынуы
. Қорыта айтқанда,

схемада әр түрлі элементтердің болғанына қарамастан
, олардың бір ғана транзисторлық
технологиямен жасалынуы ӛндіріске


ӛте тиімді» [3]

«Енді


осы электр ӛрісі әсер еткен ортада (p
-
n ауысында) кемтік пен электрон пайда
болса, электр ӛрісі мен кемтік р аймағында, ал электрон n аймағында шығарылып
тасталады.
Сонымен,

р аймағында қосымша кемтіктер, ал n аймағында қосымша
электрондар пайда болады».
[3]



Оқулық мәтіндерінің мақсаты үйрету, білім беру болып табылатындықтан, мұнда
нақ осы қорыту әдісінің жиі қолданылуы заңдылық болып табылады.

4.

Пысықтауыш
тық қатынастар:
енді, бұл жағдайда, мұнда, қазір, онда, сонда т.
б.



Бұл мәтінтүзімдік құралдар да алдында айтылған бӛліктің мазмұнын ары қарай
дамытып, әрекетті мезгілдестік, кеңістіктестік қатынаста ӛрбітеді: «
Ал енді

үлкен, ӛте
үлкен ИС
-

ларға оптоэлектроника үлестіріп қоссақ, онда ЭЕМ
-

дердің бесінші сатысына
шықпақпыз. Бұл


біздің қол созым жердегі жарқын болашағымыз».

«Фаза манипуляцияланған сигналға жиілігі сол сигналдың жиілігіндей гармоникалық
бӛгеулік әсер етед
і деп алайық. Сонда оның векторлық диаграммасы 5.9
-

суретінде
кӛрсетілгендей болады».

«
Енді
жоғарыда келтірілген нақтылы комбинацияны кодадан шығарушы құрылғының
жұмыс істеу принципін қарайық». [3]

Келтірілген мысалдарға сүйеніп, бұл шегендеуіштердің біз қ
арастырған ҒТМ
-
де
сӛйлемдерді кӛбіне мезгілдестік қатынаста байланыстыратынын аңғаруға болады екен.

5.

Санамалық қатынаста қолданылатын шегендеуіштерге
мыналар жатады:
біріншіден, бір жағынан алғанда, бірінші, үшінші, басқа жағынан алсақ т. б. Бұлар мәтінде
б
ерілген ақпаратты рет
-
ретімен беру үшін қолданылады.


Біз қарастыратын оқулықтарда санамалау әдісі процестің немесе құрылғы
бӛлшектерін маңыздылығына қарай реттестіріп отырады.

«Блокинг
-

генератор да екі режимде жұмыс істей алады.
Біріншісі,
«күтуші
» режим
болса, ал
екінші
с
і,

автотербелістік режим» [3]


Оқулық мәтіндерінде белгілі бір құрылғының жұмыс жасау әдісі немесе бір
құбылысқа тән қасиеттер түр
-
түрге топталып беріледі. Демек, санамалау
конструкциялары ҒТМ
-
де жиі қолданылып, әрі байласым

құралы ретінде, әрі
мәтінтүзімдік қызметте жұмсалады екен.

6.

Перифразалар: басқаша айтсақ, өзге сөзбен айтқанда т. б.

«Интегралдық күшейткіштің шартты белгісінде екі ену нүктесі және бір шығу нүктесі
болатындығын кӛріп отырмыз. Осындай құрылым кӛптеген күшейткіштерге тән де, ену
нүктелерінің бірі терістейтін (фазасын қарама
-

қарсы ауыстыратын) теріс ену нүктесі
деп,


ал екінші ену нүктесі деп терістемейтін (фазасын ӛзгертпейтін) оң ену нүктесі деп
атал
ады ».
Басқаша айтқанда,

сигналды теріс ену нүктесіне


берсек, шығу нүктесінен ол
күшейтіліп, бірақ фазасы аударылып шығады‖. [3]



Бұл шегендеуіштер қатысқан бӛлікті қолдану арқылы автор мәтіннің алдыңғы
бӛлігінде айтылған ойды мағыналық жағынан пы
сықтап, қайталап түсіндіреді. Осы
құбылыс ҒТМ
-
де жиі қолданылатын кеңейтілген қайталамаларда


кездеседі.

7.

Нақтылау мағынасында жұмсалатын шегендеуіш сөздер: мысалы, мәселен, яғни,
айталық.

Бұл шегендеуіш сӛздер мәтіннің алдыңғы бӛлігінде айтылған жалпы пік
ірді
нақтылау үшін қолданылады: ―Осы сипаттаманы түсіндіру үшін транзисторды ауыстырып
қосқыш кілтке балап, оның толық ашық немесе толық жабық күйін зерттейік. Мәселен,
транзистор толық жабық, яғни тоқ ӛткізбейді делік‖. [3]


Бұл мысалдың бастапқы
бӛлігінде транзистордың ашық немесе


жабық


күйін зерттеу
жайлы айтылса, мәселен шегендеуіші арқылы жалғасқан бӛлігінде тек жабық күйі
алынатыны дараланып кӛрсетіледі.

―Модуляциялау әдісіне қарай


бӛгеуліктің әсері мен


соның салдарынан болатын
қателіктер
де әр түрлі болады.
Мысал ретінде

фазалық манипуляцияланған
сигналға


флуктуациялық бӛгеуліктің тигізетін әсерін қарайық.‖ [3]


Алғашқы сӛйлемдегі қателіктер деп жалпылама берілген ұғым келесі сӛйлемде
нақтыланып тұр.


Қорыта айтқанда


нақт
ылау


мәнді


шегендеуіштер ӛзінің алдында айтылған ойды
жіктеп, нақтылап кӛрсету қызметінде жұмсалады екен.

8.

Растау, қостау мағынасын білдіретін шегендеуіштер: әрине, әлбетте.


Бұл топтағы шегендеуіштер мәтіннің алдыңғы


бӛлігіндегі


мазмұнды
растайды:

―Кері байланыстың қандай түрінде, яғни ол қандай бағытта болғанда (оң ба, теріс пе),
осындай әсер ӛзін
-

ӛзі


үдете түседі?… Әрине,


кері байланыс тек оң бағытта болғанда!‖
[3]


Бұл шегендеуіштер мәтіннің алдыңғы бӛлігінде айтылған мазмұн
ды әрі қарай
ыңғайластық қатынаста жалғастыру мақсатында жұмсалады екен.


Осылайша, ғылыми
-
техникалық мәтіндер құрамындағы


сӛйлемдерді, абзацтарды
ӛзара байланыстыратын элементтер


шегендеуіштер рӛлін шылаулар, есімдіктер,
үстеулер атқарады деп
тұжырымдауға болады.



Тұжырымдар:


1.

Қазақ тіл білімінде мәтінді байланыстыратын элементтер жайлы еңбектеніп,
оларды топтастырып кӛрсеткен ғалымдар


А.Жұбанов, З.Базарбаева және С.Мустафина
т.б..

2.

Шегендеуіштер мәтіннің алдыңғы бӛлігінде айтылған мазмұнды

әрі қарай
ыңғайластық қатынаста жалғастыру мақсатында жұмсалады екен.


Әдістемелік нұсқау


Дәріс мәтінінде келтірілген ғылыми тұжырымдарды негізге ала отырып, тәуелдік
жалғауы мен қыстырма сӛздердің мәтінмен байланысына қатысты мәселелерді ӛз бетімен
одан

әрі тереңдете қарастырған жӛн.


Пайдаланылған әдебиет:


1.

Жуынтаева З.Н. Қазіргі қазақ тілі синтаксисі заңдылықтарының Қ.Жалайыридың
«Жами ат
-
Тауарих» мәтінтүзіміндегі кӛрінісі.
-

Астана, 2006.


26 б. КДА.

2.

Берікұлы Ә. Техникалық электроника.


Алматы: Білім, 1995.

3.

Жубанов А.К. Основные принципы формализации содержания казахского текста:
автореферат д.ф.н.


Алматы, 2002.


52 с.

4.

Базарбаева З.М. К вопросу об интонации и ее связи с семантикой (на материале
каз
ахского языка) // Қазақ тексінің статистикасы. 2
-
шығарылуы.


Алматы: Ғылым, 1990.

5.

Мустафина С.С. Текстообразующие средства казахского языка: канд. дисс.


Алматы, 1989.

6.

Тӛлеу М.М. Қазіргі қазақ тіліндегі себеп
-
салдарлықтың функционалдық аспектісі:
ф.ғ.к.
дис. авторефераты.
-

Алматы, 2002.



9
-
ДӘРІС


САН ЕСІМНІҢ МӘТІН БАЙЛАНЫСТЫРУШЫЛЫҚ ҚАБІЛЕТІ


Қарастырылатын мәселелер:


1.

Сан есім туралы түсінік.

2.

Сан есімнің мәтін байланыстырушылық қабілеті.


Мақсаты:
Сан есімнің мәтін байланыстырушылық қабілеті туралы қаза
қ тіл
біліміндегі ғылыми тұжырымдарды саралау, жүйелеу.



Сан есімдер түрленбейтін сӛз табы бола тұра, оның кейбір мағыналық топтарының
жасалуында септік, кӛптік жалғауларының қолданылатыны тілде қалыптасқан заңдылық.
Сан есімдер құрамындағы мұндай
қосымшалардың сӛз тудырушы бірліктер ретінде
қаралып жүргендігі де белгілі.

Ғалым Ы. Мамановтың
алты
-
алтыдан, бесінші, он бестер
тәрізді сӛздердің
құрамындағы қосымшаларды «сӛз тудырушы емес, сӛздің грамматикалық формасын
жасаушы бірліктер санатына жатқызу
ы» [1,11] сан есімдер құрамындағы грамматикалық
формалардың мағыналық қырларын кеңінен қарастыруды қажет етеді.

Сан есімнің сӛйлемдегі атқаратын негізгі қызметі анықтауыш екендігі белгілі.
Алайда сан есімдер тек заттың сан мӛлшерін ғана анықтамайды. Соным
ен қатар белгілі
бір сӛз таптарымен де синтаксистік байланысқа түсіп, нәтижесінде сӛйлемде
анықтауыштан басқа да сӛйлем мүшелері қызметінде жұмсалады.

Қазіргі қазақ тілі мәтіндеріндегі дербес сӛйлемдердің арасын байланыстыруда сан
есімнің де қызметі ерекш
е. 1. Бұл Құйшының тӛрт үлкен хатуны бар еді. 2. Бірінші үлкені
Нукулунқан хатун қоңырат қауымынан еді. 3. Екіншісі Нуқумун хатун меркіт қауымынан
еді. 4. Үшіншісінің аты Жантұм хатун қоңырат қауымынан еді. 5. Тӛртіншісі Тарқужин
хажырат қауымынан еді (88)
. Мұнда біріншісі, екіншісі, үшіншісі, тӛртіншісі деген реттік
сан есімдер сӛйлем арасын байланыстырушылық қызмет атқарып тұр, әрі Құйшының тӛрт
хатунының кімдер екендігін анықтап, санамалап кӛрсетіп берген [2,19].



Тұжырымдар
:


1. Сан есімнің сӛйлемдегі
атқаратын негізгі қызметі анықтауыш екендігі белгілі.
Алайда сан есімдер тек заттың сан мӛлшерін ғана анықтамайды. Сонымен қатар белгілі
бір сӛз таптарымен де синтаксистік байланысқа түсіп, нәтижесінде сӛйлемде
анықтауыштан басқа да сӛйлем мүшелері қызметі
нде жұмсалады.

2.

Қазіргі қазақ тілі мәтіндеріндегі дербес сӛйлемдердің арасын байланыстыруда
сан есімнің де қызметі ерекше.





Әдістемелік нұсқау

Дәрісте қарастырылған мәселелерді
толық меңгеру үшін сӛз тіркесінің теориясына
қатысты негізгі ұғымдарға, олардың мазмұны мен қолданысына ерекше назар аудару
керек.



Пайдаланылған әдебиет:


1.

Маманов Ы. Қазақ тіл білімінің мәселелері.


Алматы, 2007.

2.

Жуынтаева З.Н. Қазіргі қазақ

тілі синтаксисі заңдылықтарының Қ.Жалайыридың
«Жами ат
-
Тауарих» мәтінтүзіміндегі кӛрінісі.
-

Астана, 2006.


26 б. КДА.


10
-
ДӘРІС


ШЫЛАУЛАР, ОЛАРДЫҢ МӘТІНТҮЗІМДІК ҚАСИЕТІ.

ҮСТЕУДІҢ

МӘТІНДЕРДЕ
ҚОЛДАНЫЛУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ


Қарастырылатын мәселелер:


1. Шылаулар, олардың мәтінтүзімдік қасиеті.

2.
Үстеудің

мәтіндерде қолданылу ерекшеліктері


Мақсаты:

Шылаулардың мәтінтүзімдік қасиеті,
үстеудің

мәтіндерде қолданылу
ерекшеліктері

жайында түсінік беру.



Шылау сӛздердің сӛйлем ішінде ӛз алдына жеке сӛйлем

мүшесі қызметін
атқармайтыны белгілі. Алайда олардың «грамматикалық мәнділігінің негізгі мағынамен
бірге тіркесті сӛздің ұғымын кеңейтіп, белгілі бір сӛйлем мүшесі қызметінде кӛріне
алуын» ескерсек [1, 119], негізгі сӛздермен тіркесу қабілеті олардың лекс
ика
-
грамматикалық мағынасының нақтылануына ғана әсер етпей, сӛз бен сӛз арасындағы
байланысу тәсіліне арқау болып, соның негізінде сӛз тіркестерінің белгілі бір синтаксистік
қатынаста болуына әсер етеді.

Шылаулардың ішінде жалғаулықтар мен демеуліктер сӛй
лемді синсемантикалы,
контекске тәуелді етіп тұрады [2, 18].

Себеп
-
салдарлық қатынасты білдіретін шегендеуіштер
:
ендеше, олай болса, сол
үшін, сондықтан, өйткені, себебі, неге десең, сол себептен т.б.

Себептік қатынасты білдіретін ӛйткені, себебі сияқты мә
тінтүзімдік шегендеуіш бар
бӛлігінің мазмұны айтылымның алдыңғы бӛлігіне қатысты уәжді дәлелдің, фактордың
рӛлін атқарады.

Ғылыми әдебиетте себеп
-
салдарлық қатынасқа құрылған сӛйлемдердің жиі
қолданылатыны белгілі, ӛйткені онда белгілі бір құбылыстың , әре
кеттің


себебі ашылып,
одан туындайтын салдар мәтіннің алдыңғы бӛлігінің мазмұнынан туындайтын
қорытынды, нәтижені кӛрсетеді. Мәтінтүзімдік құралдар: сондықтан, сол себепті, ендеше,
олай болса, осыған байланысты.



Қазақ тіл білімінде себеп
-
салдарлық
қатынасты функционалдық стилистика
тұрғысынан арнайы зерттеген М.Тӛлеуптің еңбегінде оның тілдік құралдары жан
-
жақты
қарастырылған [3].

Енді осы себеп
-
салдарлық қатынасқа құрылған сӛйлемдер біз қарастыратын
мәтіндерде қалай кӛрініс тапқанына назар аударай
ық:

―Интегралдық схеманың сенімділігі жеке транзистор немесе диод сенімділігінен кем
түспейді. Ӛйткені олардың бәрі бірге, бір технологиялық әдіспен, бір кристалл бетінде
бірден, арнайы жеке жалғанусыз жасалып отыр.‖ [4]

Бұл мысалда салдар бірінші орынға ш
ыққан да, онымен
өйткені

шылау
-
шегендеуіші
арқылы байланысқан келесі сӛйлемде оның себебі кӛрсетілген.

―Дыбысқа қарағанда жарық миллион есе жылдам тарайды (жылдамдықтары шамамен 330
м/с және 300000 км/с). Алыстан байқалған
найзағай жарқылы бірден кӛзге
шалынғанымен, оның күркіреуі біршама уақыттан кейін ғана естіледі. Сондықтан адам
баласы от жарығын ерте кезден
-
ақ индикатор ретінде пайдаланып, бір
-
біріне хабарды
алыстан от жағып, түтін будақтатып бере білген‖. [4]

Бұл мысал
да жарықтың дыбыстан жылдам болуы себепті сигнал ретінде дыбыс емес,
кӛзге жылдам шалынатын оттың алынғаны салдар ретінде хабарланып тұр, ол
сондықтан

деген шылау
-
шегендеуіш арқылы жүзеге асырылған.


Қарсылықты қатынас білдіретін шегендеуіштер:
біра
қ, алайда, дегенмен
т.б.


Шегендеуіштің бұл түрі мәтіннің алдыңғы бӛлігінде айтылған ой шылаулардың
сематикасына және


контекске сәйкес нақтыланатын қарсылықты


қатынастарды білдіреді.
Ал мәтінтүзімдік құралы алдыңғы хабарламаны жалғастырып, дамытад
ы:


―Жалпы айтқанда,


рекомбинация құбылысы барлық диодтарға тән


болғандықтан,
олардың кез келгенінен де аз да болса, сәуле шығады деп тұжырымдауға болады.
Бірақ

қарапайым диодтарда бұл құбылысқа назар аударылмай, сәуленің шығуына мүмкіндік
жасалын
байды‖.


Бұл мысалда алдыңғы бӛлікте диодтардың кез
-

келгенінен сәуле шығатыны жайлы
айтылса,
бірақ

қарсылықты шылауы арқылы жалғасатын мәтіннің келесі бӛлігінде бұл
құбылысқа назар аударылмайтыны нақтыланады.



―Ӛзімізге белгілі, конденсатор ке
рнеуі ондағы тоқтан 90º
-

қа кешеуілдеп жүреді. Онда
керекті 180º

қа тең фаза ӛзгерісін кем дегенде екі конденсатордың кӛмегімен аламыз.
Алайда
, таза


конденсаторды пайдалану жеткіліксіз болып шығады.
Ӛйткені

тоқты
сигнал күйінде алуымыз үшін оны алдын
-

ал
а кернеуге түрлендіру керек те, ол үшін
конденсаторға тізбектеп қосымша кедергі жалғауға мәжбүр боламыз‖. [4]

Келтірілген абзацта алдыңғы бӛлікте айтылған ойға қарсылықты


мағынада жасалған
мәтін бӛлігі мазмұнының себебі ӛзімен іргелес орналасқан сӛйлемде
ашылып тұр. Демек,
бір абзац кӛлемінде қарсылықты себеп
-
салдарлық қатынастағы сӛйлемдер қабаттасып
қолданыла береді екен.


«Байқап отырсақ, биполяр транзисторы


ток күшейту аспабы екен.
Дегенмен,

коллектор тізбегіне қосымша кедергі жалғай
отырып, сол кедергінің бойынан кернеудің де
күшейтілген түрін алуымызға болады. Міне, бұл
-

«тарнзистордың кернеу
күшейту»


қасиеті. Ал кернеу мен ток қатар күшейтілген кезде қуаттың да мейлінше кӛп
болатыны белгілі»


[4].


Демек, қарсылықты қатынас
та жұмсалатын шегендеуіш шылаулар абзац кӛлеміндегі
сӛйлемдерді байланыстырып қана қоймай, мәтінді алға қарай жылжытып, оны дамыту
қызметін де атқара алады екен

Дейксис
қ
ызмет
ін тек есімдіктер атқарады деген пікір тумау керек. Ол қызметті
үстеулер (кеше, б
ылтыр т.б.), үстеуленген етістіктер (жоғарыда айтқандай, жаңа
кӛрсеткендей) есімдік пен шылаулардың тіркесуі (осыған дейін, соған қарай т.б.) атқарады
(14,31
-
б.)... [2, 19
-
20].




Әдістемелік нұсқау


Дәрісте қарастырылған мәселелерді толық меңгеру үші
н шылаулардың
мәтінтүзімдік қасиетіне,

үстеудің

мәтіндерде қолданылу ерекшеліктеріне ерекше назар
аудару керек.



Пайдаланылған әдебиет:

1.

Молғаждаров Қ. Шылау сӛз табының қалыптасу тарихы.


Кӛкшетау, 2002.


2. Жуынтаева З.Н. Қазіргі қазақ тілі синта
ксисі заңдылықтарының Қ.Жалайыридың
«Жами ат
-
Тауарих» мәтінтүзіміндегі кӛрінісі.
-

Астана, 2006.


26 б. КДА.


3 Тӛлеу М.М. Қазіргі қазақ тіліндегі себеп
-
салдарлықтың функционалдық
аспектісі: ф.ғ.к. дис. авторефераты.
-

Алматы, 2002.


4. Жубанов
А.К. Основные принципы формализации содержания казахского
текста: автореферат д.ф.н.


Алматы, 2002.


52 с.



11
-
ДӘРІС


ЛЕКСИКАЛЫҚ ҚАЙТАЛАУЛАРДЫҢ МӘТІНТҮЗІМДІК ЕРЕКШЕЛІГІ



Қарастырылатын мәселелер:


1.

Мәтіндегі тізбекті байланыстар

2

Лексикалық қа
йталаулардың мәтінтүзімдік ерекшелігі


Мақсаты:

қазақ тіл біліміндегі лексикалық қайталаулардың мәтінтүзімдік
ерекшелігі т.б. жайлы ғылыми сипаттама беру.


Тізбекті

байланыс



мұнда әр сӛйлем келесі сӛйлеммен іліктеседі.

Толық (сӛзбе
-
сӛз не жартылай) синониммен я есімдікпен қайталаулар ескерткіш
тілінде де кездеседі. Ескерткіштегі лексикалық қайталау арқылы тізбекті байланыстың
ӛзіне тән құрылымдық түрі қазіргі мәтіндерде солайынша кӛрініс береді. Мысалы: 1.
Қабыл хан Шыңғыс ханның үші
нші атасы еді. 2. Оның ұрпағы Қият Қумандин деп
атайды, яғни оның ұрпағы қият болды. 3. Қабыл ханның алты ұлы бар еді (41). Бұл
мысалдағы 1
-
сӛйлемдегі Қабыл хан мен
3
-
сӛйлемдегі Қабыл ханның деген лексикалық
қайталау бастауыш


анықтауыш формасында тұр.

Қа
йталау әр түрлі шамада болады. Кейде тармақ, сӛйлем түгелдей қайталанса, кейде
оның белгілі бір бӛлігі ғана қайталанады.


Тұжырымдар
:


1. Тізбекті

байланыс



мұнда әр сӛйлем келесі сӛйлеммен іліктеседі.

2. Қайталау әр түрлі шамада
болады. Кейде тармақ, сӛйлем түгелдей қайталанса,
кейде оның белгілі бір бӛлігі ғана қайталанады.




Әдістемелік нұсқау

Дәрісте қарастырылған мәселелерді толық меңгеру үшін дәріс мазмұнындағы
негізгі ұғымдарға, олардың мағынасына, қызметіне ерекше назар
аудару керек. Дәріс
мәтінінде келтірілген ғылыми тұжырымдарды негізге ала отырып, лексикалық
қайталаулардың мәтінтүзімдік ерекшелігіне қатысты мәселелерді ӛз бетімен одан әрі
тереңдете қарастырған жӛн.


Пайдаланылған әдебиет:



1. Қалиев Ғ. Тіл
білімі терминдерінің түсіндірме сӛздігі.
-

Алматы: «Сӛздік
-
Словарь», 2005.
-

440 б.

2. Жуынтаева З.Н. Қазіргі қазақ тілі синтаксисі заңдылықтарының Қ.Жалайыридың
«Жами ат
-
Тауарих» мәтінтүзіміндегі кӛрінісі.
-

Астана, 2006.


26 б. КДА.


12
-
ДӘРІС


С
ИНОНИМДІ
К ТІЗБЕКТІ БАЙЛАНЫСТАР


Қарастырылатын мәселелер:



1.
Синонимдердің

стильдік

қолданысы

2.
Поэзия тілінде синонимдердің қызметі

3.
Прозада синонимдердің жұмсалуы

4. С
инонимдік тізбекті байланыстар


Мақсаты:
С
инонимдік тізбекті байланыстар

туралы мәселелерді саралап,
қорытындылау.


Синонимдер


кез келген тілдің байлығы мен оралымдығын кӛрсететін сӛздік
құрамның құнарлы да мәнді бір саласы. Әрі тілдің кемеліне келіп, қаншалықты
жетілгендігін, оның образдылығы мен дамығандығын танытатын кӛ
рсеткіштердің бірі
деп есептеледі. Синонимия тіл білімінде толық шешімін таба қоймаған күрделі мәселелер
қатарынан орын алады. Ғалымдардың бірқатары синонимдерді мағыналары бірдей, тең
сӛздер деп қарастырады. Бірақ та синонимдер бір мағынаны білдіретін сӛз
дер емес,
әрқайсында ӛзіне тән мағыналық реңк бар, ұқсас мағыналы сӛздер деген пікір басым түсіп
жатады.

Синонимдердің стилистика үшін де мәні зор. Тұлғалары бӛлек, мағыналары жуық
сӛздер болып табылатын синонимдер
-

поэзия тілінің ең бір қажетті құралы
. Синонимдік
қатардағы сӛздердің біреуін таңдап алу ақынның айтпақ ойын(идеясын) дәл беру, ұсынбақ
образды әсерлі етіп шығару сияқты шарттарды жүзеге асырады. Синонимдер бір
-
біріне
сайма
-
сай мағынадағы сӛздер емес, әрқайсында ӛзіне тән мағыналық реңкі бар,

ұқсас
мағыналы сӛздер болса, олардың қолданысы кӛркем әдебиетте, әсіресе ӛлең тілінде
ерекше орын алады.


Синонимдер бір
-
бірінен мағыналық реңкі мен стильдік бояуы тұрғысынан
ажыратылады. Суреткер кӛркем бейне жасауда синонимдердің осы ерекшеліктерін
ұт
ымды пайдаланады. Кӛркемдік мақсатқа сай сӛз таңдауда, белгілі бір ұғымның түрлі
қырларын ашып кӛрсетуде немесе экспрессивті
-
эмоционалды әсерін күшейту үшін де
синонимдерге жүгінеді. Кӛркем әдебиет тілінің стилистикасында синонимия құбылысына
деген кӛзқа
рас лингвистикалық тар шеңберге сыя бермейді. Лексикалық синонимдердің
ӛзін мағыналық және стилистикалық деп бӛледі. Мағыналық синонимдерді
идеографиялық деп те атайды. Олар тілдегі стилистикалық құралдардың бірі ретінде
қаралады. Әдетте тіл мәдениеті тұр
ғысынан қарағанда, синонимдердің мағыналық
айырмашылықтары белгілі бір мӛлшерде мәнді екені сӛзсіз. Десек те, стильдік бояуы мен
қолданылу аясы тұрғысынан ажыратылатын стилистикалық синонимдердің маңызы
ерекше.

Абайға дейінгі қазақ поэзиясын барлағанда,
синонимдерді белгілі бір стильдік
мақсатқа сай қолдануды сирек ұшырастырамыз. Яғни халық ауыз әдебиетінде мәндес
сӛздерді кӛркемдеуіш құрал ретінде экспрессия тудыруда немесе градация үшін
пайдалану жүйелі стильдік тәсіл болып табылмайды. Дегенмен сино
нимдер жекелеген
ақын
-
жыраулар тілінде кездесіп қалады. Бірақ барлығында бірдей стильдік жүк арқалап
тұрады деп айту қиын. Мысалы,

1. Қорғанды
шаһар қаласын

Қазақ білмес, сарт білер.

Тӛс айылдың батқанын

Иесі білмес, ат білер


(Бұқар жырау)

2.

Кӛк бедеуді бауырлап,

Шабамын деп сен тұрдың.

Исатай басшы білсін деп

Ауыр
әскер қол

тұрды.


(Махамбет)

3. Ханнан қайрат, байынан қайыр кетіп,

Телмірген теңдігі жоқ ел болған кез.

Қайғың



азық, ермегің


шер

болған кез,

Елмен
араз, татуың бір болған кез.


(Жанақ ақын)

Бұқар жырау мен Махамбетте синонимдер белгілі бір стильдік мақсаттан гӛрі,
ӛлеңдегі буын санын толтыру үшін жұмсалған сияқты. Ал Жанақ ақында
қайғы, шер

синонимдері экспрессияны күшейте т
үсу арнайы алынғаны байқалады.

Абай синонимдердің тілдік мүмкіндіктерін сезіне отырып, кӛркемдік мақсатына сай
образ жасауда жүйелі пайдаланып отырған. Айталық, экспрессиясын күшейту мақсатында
синоним сӛздерді ӛлеңнің бір жолында қатар қолданады. Мысалы,

Кісі алдында кердеңдеп,

Шабан, шардақ

және
шау


Мұндағы
шабан, шардақ және шау
синонимдері бір жолда келгенде, түйдегімен
қолданылып, жағымсыз экспрессияны еселей түскен.

Ақын шәкірттерінің ішінде Ақылбай, Мағауия, Әріп және Кӛкбай шығармаларының
тілінде

Абайдың синонимдерді стильдік мақсатта қолданудағы дәстүрін анық тани
аламыз. Абайда және оның ақын шәкірттерінде синонимнің мынадай стильдік қолданысы
бар:

а) шығарманың экспрессивті
-
эмоционалды бояуын аша түсу үшін;

ә) белгілі бір ұғымды кеңейтіп, жан
-
жақты толықтырып айту үшін;

б) бейнелеуіш тәсіл ретінде градация тудыру үшін;

в) кӛркем мәтінде сӛз таңдау, сондай
-
ақ сӛз қайталауға ұрынбау үшін.


Тұжырымдар
:


1. Синонимдер


кез келген тілдің байлығы мен оралымдығын кӛрсететін сӛздік
құрамның құнарлы да

мәнді бір саласы.

2. Синонимдер бір
-
бірінен мағыналық реңкі мен стильдік бояуы тұрғысынан
ажыратылады.


Әдістемелік нұсқау.
Дәрістің негізгі мақсаты
-

с
инонимдік тізбекті байланыстарды

меңгерту.


Пайдаланылған әдебиет:


1.

Сыздықова Р., Шалабаев Б.
Кӛркем тексті лингвистикалық талдау.


Алматы:
Мектеп, 1989.

2.
Сыздық Р. Абай және қазақтың ұлттық әдеби тілі.


Алматы: Арыс, 2004.


616 б.



13
-
ДӘРІС


ЖАЙ СӚЙЛЕМ ШЕГІНДЕГІ ПАРАЛЕЛЛЬДІК БАЙЛАНЫСТАР


Қарастырылатын мәселелер:



1. Жай сӛйлем шег
індегі паралелльдік байланыстар

2. Паралелльдік байланыстың тәсілдері


Мақсаты:
Жай сӛйлем шегіндегі паралелльдік байланыстар туралы мәселелерді
саралап, қорытындылау.




Паралелльдік байланыстар жай, құрмалас сӛйлем шегінде және күрделі синтаксистік
тұт
астықта кездеседі.

Паралелльдік байланыстың бір тәсілі анафора мен эпифора болып табылады. 1.
Оның тӛрт ұлы бар еді. 2. Екеуінің кішісі
-
ұлысы, оның аты Мұхаммед атты еді. 3. Шамда
патша еді. 4. Оның
ұлы Сұлтан Каиб атты еді. 5. Ол да Шамда патша болды. 6. Оның ұлы
сұлтан Һармаз еді. 7. Ол Мысырда патша болды. 8. Оның ұлы сұлтан Хамид еді. 9. Ол
Сарсарда патша болды... (117). Үзіндіден күрделі синтаксистік тұтастықты параллель
етуші амалдардың кӛрсетіл
ген үш түрін де кӛруге болады.


Тұжырымдар
:


1. Паралелльдік байланыстың бір тәсілі анафора мен эпифора болып табылады.


2. Паралелльдік байланыстар жай, құрмалас сӛйлем шегінде және күрделі
синтаксистік тұтастықта кездеседі.


Әдістемелік нұсқау.
Дәрісті
ң негізгі мақсаты
-

жай сӛйлем шегіндегі паралелльдік
байланыстарды меңгерту.


Пайдаланылған әдебиет:




1. Қалиев Ғ. Тіл білімі терминдерінің түсіндірме сӛздігі.
-

Алматы: «Сӛздік
-
Словарь»,
2005.
-

440 б.

2. Жуынтаева З.Н. Қазіргі қазақ т
ілі синтаксисі заңдылықтарының Қ.Жалайыридың
«Жами ат
-
Тауарих» мәтінтүзіміндегі кӛрінісі.
-

Астана, 2006.


26 б. КДА.



14
-
дәріс


ҚҰРМАЛАС СӚЙЛЕМ ШЕГІНДЕГІ ПАРАЛЕЛЛЬДІК БАЙЛАНЫСТАР



Қарастырылатын мәселелер:



1. Құрмалас сӛйлем шегіндегі паралелльдік байланыстар


2. Паралелльдік байланыстың тәсілдері



Мақсаты:
Құрмалас сӛйлем шегіндегі паралелльдік байланыстар

туралы түсінік
беру.


Паралелльдік байланыстың бір тәсілі анафора мен эпифора болып табы
лады. 1.
Оның тӛрт ұлы бар еді. 2. Екеуінің кішісі
-
ұлысы, оның аты Мұхаммед атты еді. 3. Шамда
патша еді. 4. Оның ұлы Сұлтан Каиб атты еді. 5. Ол да Шамда патша болды. 6. Оның ұлы
сұлтан Һармаз еді. 7. Ол Мысырда патша болды. 8. Оның ұлы сұлтан Хамид еді.
9. Ол
Сарсарда патша болды... (117). Үзіндіден күрделі синтаксистік тұтастықты параллель
етуші амалдардың кӛрсетілген үш түрін де кӛруге болады [1, 22].

Анафора (грек. anaphora жоғары шығару)


айтылатын ойдың әсерлілігін арттыру
үшін сӛз басында қайталап
қолданылатын дыбыстардан, сӛздер мен сӛз тіркестерінен,
синтаксистік құрылымдардан жасалған стилистикалық фигуралардың түрі. А.
-
ның
бірнеше түрі бар. Лексикалық А.


белгілі бір сӛз я сӛздердің қайталанып отыруынан
жасалады. Мыс.: Нефтіні білгің келе ме? Н
ефті жердің бұлағы, нефті жердің құнары
(Т.Жароков). Синтаксистік А.


белгілі бір синтаксистік құрылымның қайталап
қолданылуынан жасалады. Мыс.: Кӛп болды Ақжайыққа бармағалы, кӛп болды
кәусарынан қанбағалы (Қ.Мырзалиев). Фонетикалық А. Дыбыс я дыбыс тірк
естерінің
қайталанып отыруынан жасалады. Мыс.: Шық бермес Шығайбай. Қағанағы қарқ, сағанағы
сарқ. Анафора эпифораға (қ.) қарама
-
қарсы құбылыс
[2, 22].


Әдістемелік нұсқау:

Құрмалас сӛйлем шегіндегі паралелльдік байланыстарды

айқындау мәселелерін түсіну.


Пайдаланылған әдебиет:

1. Жуынтаева З.Н. Қазіргі қазақ тілі синтаксисі заңдылықтарының Қ.Жалайыридың
«Жами ат
-
Тауарих» мәтінтүзіміндегі кӛрінісі.
-

Астана, 2006.


26 б. КДА.

2. Қалиев Ғ. Тіл білімі терминдерінің түсіндірме сӛздігі.
-

Алматы: «Сӛздік
-
Слов
арь», 2005.
-

440 б.


15


дәріс


КҮРДЕЛІ СИНТАКСИСТІК ТҰТАСТЫҚ ШЕГІНДЕГІ ПАРАЛЕЛЛЬДІК
БАЙЛАНЫСТАР. АБЗАЦ, ОНЫҢ МӘТІНГЕ ҚАТЫСЫ


Қарастырылатын мәселелер:


1. Анықтамасы

2. КСТ
-
ның басқа күрделі бірліктермен ұқсастықтары және айырмашылықтары

3. Компоненттері, олардың байланысу жолдары


Мақсаты:
Күрделі синтаксистік тұтастықтың басқа күрделі бірліктермен
ұқсастықтары және айырмашылықтары, компоненттері, олардың байланысу жолдары
туралы түсінік беру.


КСТ (шумақ) деп бір
-
бірімен белгілі бір амал
дар арқылы байланысып тұрған, бір
тақырыпшаға қазықталған, грамматикалық жағынан аяқталған дербес сӛйлемдердің
мәтіндегі тиянақты ойды білдіретін шоғырын айтады.

Зерттелу тарихына шолу. Орыс тіл білімінде зерттелуіне қысқаша тұжырым. Түркі
тіл білімінде з
ерттелу жайы (Н.З.Гаджиева, А.М.Джавадов, М.З.Закиев, К.М.Абдуллаев).
Қазақ тіл білімінде зерттелу деңгейі (А.Байтұрсынов, Қ.Жұбанов, Н.Сауранбаев,
Т.Қордабаев, Р.Сыздық, Б.Шалабай, С.Мұстафина, Ж.Жақыпов, Ж.Қайшығұлова).

Шумақ компоненті дербес сӛйлем бол
ады. Сӛйлемді дербес деп шартты түрде
атаймыз. Графикалық жағынан алғанда бас әріптен нүктеге шейінгі аралықты
қарастырамыз. Шумақ кӛлеміндегі синтаксистік байланыс осы сӛйлемдер арасында, яғни,
сӛйлем сыртында жүзеге асады. Сондықтан да мұндай сӛйлемді кӛ
бінесе айтылыс деп
таниды. Осы тұрғыдан келгенде, мәтін сӛйлеу ӛнімі болып танылады.

Шумақтың семантикалық сипаты оның белгілі бір тақырыпшаға қазықталуынан,
белгілі бір ой жалғастығын тиянақтап тұруынан кӛрінеді. Оны кез келген үлкен мәтінді
алып мазмұнд
ық жоспар жасап
-
ақ байқауға болады. Мектепте тіл ұстарту (мазмұндама,
шығарма жазу) жұмыстарынан біз мұның лингводидактикалық тәжірибелерін кӛреміз.

Шумақтағы синтаксистік байланыс сӛйлемдердің актуалды (коммуникативтік)
мүшеленуінен кӛрінеді. Мұның контес
пен, орамды тілмен, мәтінмен қатысы бар.
Сӛйлемді мұндай жолмен мүшелеуге байланысты контекстік мүшелеу деген термин де
қолданылады. Актуалды мүшелеу бойынша сӛйлем ӛзінің коммуникативтік мәнділігі
жағынан екі бӛлікке бӛлінеді: тема, рема.

Тема


айтылысты
ң ремалық бӛлігі сүйенетін арқау. Ол әрқашан алдыңғы контеске
және ахуалға бағытталып, сонан бастау алып отырады да, осы себептен темалық бӛлікте
айтылатын ақпар белгілі болып тұрады, сондықтан бұл бӛлікке логикалық екпін де
түспейді.

Рема, керісінше, сол
сӛйлемде айтылатын ойдың басты ӛзекті бӛлігі,
коммуникативтік қажетті бӛлік. Ол айтылуда әр түрлі тәсілдермен ерекшеленіп отырады.
Ремалық бӛлік ақпар қабылдаушыға бұрын белгісіз, жаңа мағлұмат жеткізеді.

Тема мен реманың үйлесімді орналасуы сӛйлемнің ком
муникативтік іргетасын
қалайды, сӛйлемді мәтіннің ақпаратын дұрыс жеткізу үшін қызмет еткізеді.

Сӛйлемдегі белгілі бір бӛлікті актуалдандырудың үш жолы белгілі: сӛйлем
мүшелерінің орнын тәртібін ӛзгерту, грамматикалық құралдар кӛмегімен, просодика
арқылы.

Сӛйлесуші адам белгілі бір зат я құбылыс туралы баяндағанда сол зат я
құбылыстың атауына сүйеніп ойын жылжытып отырады, сатылап жаңа мәлімет қосып
отырады, сӛйтіп мәтінге дейін жетеді.

Строфа


объективный фактор; абзац


субъективный фактор.

Классикалық
абзацтың түсінігі. Классикалық абзацтың түрлері: синтетикалық
-
аналитикалық, аналитикалық
-
синтетикалық, негіздемелік, абзац
-
байланыс. Түрлі
мәтіндердегі абзацтың функциялары
-

логикалық
-
мағыналық, экспрессиялық
-
эмоционалдық, бӛліп
-
назар аударушы, бӛліктеуші
.


Әдістемелік

нұсқау.
Дәрістің негізгі мақсаты
-

шумақ синтаксисі деген ұғымды
меңгерту, сӛйлем мен мәтін арасындағы деңгейді белгілеу, шумақ ұғымын түсіндіру.
Дәрістің міндеттері:
-

сӛйлемнің синсемантикалық сипатын еске түсіре отырып,
сӛйлемнен үлкен
мәтіннен кіші синтаксистік бірлік болатынын мәтін мазмұны арқылы
түсіндіру; бұл бірліктің аталымдарына шолу жасау; дербес сӛйлемдердің
тізбекті
байланыс

және
жарыспалы байланыс

деген түрлерімен таныстыру.


Пайдаланылған әдебиет


1.

Қазақ

грамматикасы.


Астана, 2002.


Б. 735


745.

2.

Қордабаев

Т.Р. Қазақ тіліндегі құрмалас сӛйлемдер синтаксисі.


Алматы, 1995.


«Күрделі синтаксистік бірлік» тараушасы.

3.

Шалабаев Б.


Кӛркем әдебиет тілі және оны мектепте оқыту.


Алматы: Мектеп,
1986.


«Күрделі синтаксистік тұтастық» тараушасы.

4.

Современный русский язык.


В 3
-
х частях.


Ч. 3.


Синтаксис и пунктуация.


Гл. «Сложное синтаксическое целое».

5.

Лосева Л.М.


Как строится текст.


Москва: Просвещение, 1980.










Приложенные файлы

  • pdf 17849764
    Размер файла: 1 MB Загрузок: 1

Добавить комментарий