UMKD_Genetika


Чтобы посмотреть этот PDF файл с форматированием и разметкой, скачайте его и откройте на своем компьютере.
Қазақстан Республикасының ғылым және білім министрлігі

Қазақ инновациялық гуманитарлық
-
заң университеті

Ақпараттық
-
техникалық факультет

Қолданбалы

биологи
я кафедрасы











Пәннің оқу
-
әдістемелік кешені


«Жалпы ж
әне молекулалық генетика
»



Мамандық
:

5
В
0701
00
“Биотехнология”








Автор:

биологи
я магистрі
,
аға оқытушы Букабаева Жанылхан
Тусупжановна
















Семей, 201
5




































1.Пәннің мақсаты мен міндеттері, оқу процесіндегі алатын орны

«Жалпы және
молекулалық генетика» пәнінің мақсаты:

Мақсаты:

:

тұқым қуу мен өзгергіштіктің заңдылықтарын ашу, оларды басқару
жолдарын анықтау, организмдердің адамға қажетті жаңа формаларын, түрлерін
өсіріп шығаруды, тұқым арқылы берілетін ауруларды алдын алуды зерттеу.

Міндеттері:
студенттерге гентика туралы ұғым,
оның қазіргі жағдайы мен
мәселелерін, жетістіктерін, сонымен қатар генетикалық ойлау қабілеттерін
арттыру жатады.



Тұқым қуалаушылықтың негізгі заңдылықтары мен принциптерін ажырата
білу;



Тұқым қуалаушылықтың цитологиялық және молекул
ал
ық түсініктерін
жетіл
діру;



Генетикалық процестердің тұқым қуалаудағы гендерді айқындауы;



Генетикалық талдау мен тұқым қуалаушылықтың теориясын дамыту;



Генетикалық процестерді түсіну үшін клеткалардың құрылымы, митоздық
және мейоздық бөлінулер негізінде білімдерін жетіліру.

Қаз
іргі кезде генетика басқа биология ғылымдарының арасында ерекше орын
алып отыр. Сонымен қатар генетика ауыл шаруашылық жануарлары, өсімдіктер
және микроорганизмдер селекциясында алатын орны белгілі. Генетика
ғылымның ары қарай дамуының арқасында, электрон
дық микроскоптың
ашылуымен молекулалық биология, гендік инженерия, биотехнология
ғылымдары дамыды. Олар медицинаның, ауыл шаруашылығының және
өндірістің түрлі салаларының дамуына үлкен мүмкіндіктер туғызып отыр.

Генетиканың өзекті мәселелері пәні қазіргі т
аңда тұқым қуалаушылықтың
молекулярлы

генетикалық негіздері, адам популяциясындағы хромосома
полиморфизмін, сыртқы ортаның ластануымен адам популяциясының
генетикалық мониторингі, тұқым қуалаушылық аурулардың пайда болуын және
алдын алуды, адамның иммунды
қ жүйесінің полиморфизмі, генетикалық
қауіпсіздік мәселелері, генетикалық токсикология мәселелері, өсімдіктер
селекциясында химиялық заттарды және радиацияны қолдану мәселелері
қарастырылады. Осы ататлған генетиканың өзекті мәселелері курсын оқу
барысында
студенттер тірі табиғаттың түрлі құбылыстары мен заңдылықтарын
терерң түсіне алатын болады және оларда материалистік көзқарас қалыптасады.

-

П
ререквизит
тер
:

-
цитология

-
П
остреквизит
тер
:

-

гендік инженерия


2.Пәннің мазмұны

Тақырып
тық

бөлу жоспары



Тақырыптар
дың атауы

С
ағат саны

Дәр.

Тәж

ОЖСӨЖ

СӨЖ

1

Кіріспе. Генетика
пәні.Т
ұқым
қуалаушылық және өзгергіштік туралы
түсінік

2




2

Белгілердің тұқымқуалаушылығының
негізгі заңдылықтары мен
тұқымқуалаушылық принциптері.

2




3

Гендердің өзара әсер
етуі.

2




4

Тіркес тұқым қуалау және
кроссинговер.

2




5

Жыныс генетикасы және жыныспен
тіркесе тұқым қуалау

2




6

Хромосомадан тыс тұқым қуалау.

2




7

Өзгергіштік және оның зерттеу әдістері.

2




8

Генетиканың молекулалық негізі.Даму
генетикасы.

4




9

Популяциялар генетикасының және
эволюцияның генетикалық негізі.

2




10

Адам генетикасы

4




11

Селекцияның генетикалық негізі.

2




12

Генетика және биотехнология

4




13

Жыныссыз көбеюдің цитологиялық
негіздері
. Митоз.


1



14

Жынысты
көбеюдің ци
тологи
ялық
негіздері
. Мейоз.


1



15

ДНҚ
-
ның нуклеотидтік құрамын
анықтау
.


1



16

РНҚ
-
ның нуклеотидтік құрамын
анықтау
.


1



17

Генетикалық код бойынша белоктың
құрылысын анықтау
.


1



18

Дрозофила шыбынының биологиясы
(Drosophila
melanogaster).


2



19

Моногибрид
ті будандастыру.


1



20

Анализ
деуші және кері қайтара
шағылыстыру
.


1



21

Дигибрид
ті будандастыру
.


2



22

Геннің әрекеті
.


1



23

Жыныспен тіркескен белгілердің тұқым
қуалауы
.


1



24

Модификаци
ялық өзгергіштік
.


1



25

Адам шежіресін жасауда қолданылатын
белгілер


1



26

Генетикадағы Мендель ілімінің алатын
орны.



2,5


27

Бактериялар мен вирустардың
рекомбинациясы.



2,5


28

Генетика мен селекцияның дамуына
Қазақстандық ғалымдардың қосқан
үлестері.



2,5


29

Генетикалық инженерияның теориялық
және практикалық мәні.



2,5


30

Өзгергіштік, оның себептері және
зерттеу әдістері.



2,5


31

Генді жасанды жолмен синтездеу.



2,5


32

Тұқым қуалайтын белгілердің бірегей
талдауы.



2,5


33

Генді зерттеудегі
әдістері мен этаптары.



2,5


34

Иммунитет және оның генетикалық
негізі.



2,5


35

Клетканың бөлініуі және өзін
-
өзі
өндіруі




7,5

36

Гаметогенез және ұрықтану процессі




7,5

37

Тұқым қуудың Г.Мендель ашқан
заңдылықтары




7,5

38

Дигибридтік
және
полигибридтік
будандастыру




7,5

39

Тұкым қуудың хромосомалық теориясы




7,5

40

Геннің құрылымы және қызметі




7,5

41

Генетикалық код




7,5

42

Генетикалық материалдың өзгергішітігі




7,5

43

Т
ұқым қуаламайтын

ө
згергіштік




7,5


Барлығы:

30

15

22,5

67,5


2
.1 Дәріс
тер



Дәріс тақырыптары
және мазмұны


Қысқаша мазмұны

Оқу
формасы

Сағат
саны

1

Кіріспе. Генетика
пәні.Тұқым
қуалаушылық және
өзгергіштік туралы
Генетика және оның биология
ғылымындағы орны. Генетика
ғылымының зерттеу әдістері.
Генетика ғылымының негізгі
спецификалық әдісі


Күндізгі


түсінік

гибридологиялық талдау

2

Белгілердің
тұқымқуалаушылығының
негізгі заңдылықтары
мен тұқымқуалаушылық
принциптері.

Генетикалық символика.
Моногибридтік
будандастыру. Мендель
заңдары. Полигибридті
будандастыру.Гендер мен
аллельдер туралы түсінік.

Күндізгі


3

Гендердің өзара әсер
етуі.

Гендердің өзара әсер
етуіндегі негізгі типтері:
комплементарлық, эпистаз,
полимерия,
гендердің
модификациялық әсері.

Күндізгі


4


Тіркес тұқым қуалау
және кроссинговер.

Тіркес тұқым қуалау
құбылысының ашылуы.
Т.Морганның тұқым
қуудың хромосомалық
теориясының негізі.
Тіркесу топтары, оның
санының хромосомалардың
гаплоидты санына сәйкес
келуі.Кроссинговер

Күндізгі


5

Жыныс генетикасы және
жыныспен тіркесе тұқым
қуалау

Жынысты анықтау және
жыныспен тіркескен
белгілердің тұқым қуалауы.
Жынысты анықтаудың
эпигамды, прогамды,
сингамды типтері.
Жынысты анықтаудың
генетикалық әдістері.
Гомо
-

және гетерогаметті
жыныс.

Күндізгі


6

Хромосомадан тыс
тұқым қуалау.

Хромосомадан тыс тұқым
қуалау заңдылықтары,
хромосомалық тұқым
қуалаудың өзгешелігі.
Пластидтік
тұқымқуалаушылық.
Хромосомадан тыс тұқым
қуалауды зерттеу әдістері

Күндізгі


7

Өзгергіштік және оның
зерттеу әдістері.

Тұқым қуалайтын
өзгергіштік


генотиптің
әртүрлі орта жағдайында
іске асуы кезінде гендер
әсерінің өзгеріп, көрінуі.
Организмнің тұқым
Күндізгі


қуалайтын өзгергіштігі
-

эволюцияның негізі.
Мутациялық өзгергіштік.
«Мутация» тур
алы түсінік,
«мутагенз», «мутант».

8

Генетиканың
молекулалық негізі.Даму
генетикасы.

Тұқымқуалаушылықтың
молекулалық негізі.
Нуклеин қышқылдарының
генетикалық ролі.
Трансформация және
трансдукция құбылысы.
Пуриндер жіне
пиримидиндер. Нуклеин
қышқылдарының
химиялық құрылымы: ДНҚ
(бірінші, екінші, үштік
құрылымы). РНҚ (мРНҚ,
рРНҚ, тРНҚ). Репликация.
Репликацияға қатысатын
ферменттер. ДНҚ
-
полимеразаның қасиеті.
Ген. Ген қызметі
(репликациялық,
транскрипциялық
активтілігі).

Күндізгі

4

9

Популяциялар
генетикасының және
эволюцияның
генетикалық негізі.

Популяция және оның
генетикалық құрылмы.
Панмиктік популяция.
Хайди
-
Вайнберг заңы,
оның қолдану мүмкіндігі.
Популяциялардың
генетикалық гетерогендігі.
Табиғи популяциялардағы
зерттеу әдістері.

Популяцияның
генетикалық динамикасы,
факторлары. Мутация,
сұрыптау, дрейф гендер,
миграция. Попуцляциядағы
изоляцияның
инбридингтың ролі

Күндізгі


10

Адам генетикасы

Адам генетикалық
зерттеулердің объектісі ретінде.
Генеалогиялық,
цитогенетикалық.
Күндізгі

4

биохимиялық, егіздік,
онтогенетикалық және
популяциялық әдістер. Адам
кариотипі. Медициналық
генетиканың мәселелері. Тұқым
қуалайтын аурула
р, олардың
адам популяциясында
тар
а
луы.

11

Селекцияның
генетикалық негізі.

Генетика және селекция.
Жануар
лар және өсімдіктер
селекциясы. Зерттеу әдістері
мен объектілері. Мәдени
өсімдіктердің шығу
орталықтары. Штамм, сорт
түсініктері. Комбинативті
өзгергіштік. Мутациялық
өзгергіштік. Индукциялық
мутагенездің өсімдіктер және
микроағзалар селекциясындағы
қолдан
уы

Күндізгі


12

Генетика және
биотехнология

Генетикалық инженерия.
Клетка деңгейіндегі
генетикалық инженерия.
Хромосомаларды немесе
олардың фрагменттерін
енгізгенде гендердің алмасуы.
Гендерді клондау.

Күндізгі

4



2.2

Тәжірибелік сабақтар




Тәжірибелік
сабақтардың
тақырыптары


Қысқаша мазмұны

Оқу
формасы

Сағат
саны

1

Жыныссыз
көбеюдің
цитологиялық
негіздері
. Митоз


Клеткалардың бөлінуінің негізгі әдісі


митоз.
Я
дроның бөлінуі кариогенез
және цитоплазманың
бөлінуіцитокинез.
И
нтерфаза

рофаза,
метафаза,анафаза және телофаза.

Ауызша

1

2

Жынысты
көбеюдің
ци
тологи
ялық
негіздері
. Мейоз


Мейоз. Мейоздың кезеңдері.
Коньюгация. Мейоз бен митоздың
айырмашылығы мен ұқсастығы.
Мейоздың биологиялық маңызы.

Ауызша

1

3

ДНҚ
-
ның
нуклеотидтік
құрамын анықтау

ДНҚ
-
ның нуклеотидтық құрамын
анықтау.ДНҚ құрылымының
е
рекшеліктері
.


Ауызша

1

4

РНҚ
-
ның
РНҚ
-
ның нуклеотидтік құрамын
Ауызша

1


нуклеотидтік
құрамын анықтау

анықтау.
ДНК мен РНК тізбегі

және
комплементарлық ережесі
.

РНК ме
н
ДНК молекуласын
ың
екшелігі.

5

Генетикалық код
бойынша белоктың
құрылысын
анықтау
.

Генетикалық код. Генетикалық
кодтың қасиеттері. Нонсенс кодондар.

Ауызша

1

6

Дрозофила
шыбынының
биологиясы
(Drosophila
melanogaster)

Дрозофиламен жұмыс
-
белгілердің
тұқым қуалауы мен өзгергіштігі
заңдылығын зерттейтін негізгі обьект.
Моно және дигибридті
будандастыруға тәжірибе қою

Ауызша

2

7

Моногибрид
ті
будандастыру

Дрозофила шыбынында бір жұп
белгілердің тұқым ұуалауын бақылау.
Бірінші ұрпақ будандарын талдау.
Екінші ұрпақ алуға шағылыстыру
қою.

Ауызша

1

8

Анализ
деуші және
кері қайтара
шағылыстыру

Анализдеуші және кері шағылыстыру
әдістемесімен танысу.
Бірінші ұрпақ
пен екінші ұрпақты шағылыстырып,
доминантты және рецессивті
белгілерінің нәтижесін анықта
у

Ауызша

1

9

Дигибрид
ті
будандастыру

Екі жұп белгілердің тұқым қуалау
заңдылықтарын талдау. Талдаушы
будандастырудың маңызын түсіндіру

Ауызша

2

10

Геннің әрекеті

Аллельді емес гендердің өзара
әрекеттесуі: комплементарлық,
эпистаз, полимерия, гендердің
көпжақты әсері

Ауызша

1

11

Жыныспен
тіркескен
белгілердің тұқым
қуалауы
.

Жыныспен тіркескен белгілердің
тұқым қуалауының негізгі
заңдылықтарымен танысу. Бірінші
және екінші ұрпақтың
реципрокты
шағылыстыру айырмашылықтары,
крисс
-
кросстық тұқым қуалау

Ауызша

1

12

Модификаци
ялық
өзгергіштік

Өсімдіктердің модификациялы
өзгергіштігімен танысу. Биологияда
математикалық амалдарды қолдана
отырып модификациялық
өзгергіштіктердің заңдылықтарын
көрсету.
Вариациялық қатар

Ауызша

1

13

Адам шежіресін
жасауда
Шежіренің
сызбасы.
Гене
ологиялық
шежірені құрастыру ережесімен
Ауызша

1

қолданылатын
белгілер

танысу. Оз отбасының генеологиялық
шежіресін құрастыру.



2.3 Жалпы және молекулалық генетика пәні бойынша ОЖСӨЖ, СӨЖ
тақырыптары



ОЖСӨЖ
тақырыптары


Қысқаша мазмұны

Сағат
көлемі

Бақылау
формасы

1

Генетикадағы
Мендель ілімінің
алатын орны.

Менделдің

ілімі
. Мендельдің
заңдары.

2,5

Ауызша

2

Бактериялар мен
вирустардың
рекомбинациясы.

Бактериялар мен вирустар
ға
жалпы сипаттама.Олардың
рекомбинациясы

2,5

Ауызша

3

Генетика мен
селекцияның
дамуына
Қазақстандық
ғалымдардың қосқан
үлестері.

Генетика ғылымының даму
кезеңдері. Генетиканың басқа
ғылымдармен тәжірибе үшін
маңызы.

2,5

Ауызша

4

Генетикалық
инженерияның
теориялық және
практикалық мәні.

Клеткаға дейінгі генетикалық
инженерия.
Трансгенді
организмдер.Генді химиялық
синтездеу

2,5

Ауызша

5

Өзгергіштік, оның
себептері және
зерттеу әдістері.

Организмдердің өзгергіштігі
туралы көзқарастың дамуы.
Хьюго де
-
Фризддің
мутациялық теориясының
негізгі қағидалары.

2,5

Ауызша

6

Генді жасанды
жолмен синтездеу.

Ген туралы ұғымның
эволюциясы. Генді синтездеу

2,5

Ауызша

7

Тұқым қуалайтын
белгілердің бірегей
талдауы.

Тұқым қуалайтын
белгіле
р.Белгілердің
талдануы
.

2,5

Ауызша

8

Генді зерттеудегі
әдістері мен
этаптары.

Геннің функциясы. Геннің
активтілігін реттеу. Гендердің
үзілмелілігі.

2,5

Ауызша

9

Иммунитет және
оның генетикалық
негізі.

Иммунология тарихының
дамуы.Лимфоциттердің
пайдалануында
онтогенетикалық
кезеңдері.
Иммунореактивтілік

2,5

Ауызша






СӨЖ
тақырыптары


Қысқаша мазмұны

Сағат

көлемі

Бақылау
формасы

1

Клетканың
бөлініуі және
өзін
-
өзі өндіруі

Митоз.
Х
ромосомалардың
құрылысы.Кариотип.Хромосомалардың
гаплоидты және диплоидты саны

7,5

Ауызша

2

Гаметогенез
және ұрықтану
процессі

Мейоз және гаметалардың түзілуі.
Редукциялық және эквациялық бөлінуі.
Мейоздың генетикалық бақылануы.

7,5

Ауызша

3

Тұқым қуудың
Г.Мендель
ашқан
заңдылықтары

Моногибридтік
будандастыру.
Анализдік
будандастыру.
Аллеломорфтер мен
аллельдер. Көптік аллелизм.

7,5

Конспект

4

Дигибридтік
және
полигибридтік
будандастыру

Ажыраудың статистикалық сипаты.
Генетикалық рекомбинация.
«Гаметалар тазалығы».
Пенетранттылық және экспрессивтілік

7,5

Реферат

5

Тұкым қуудың
хромосомалық
теориясы

Кроссингове
р
. Гендердің
хромосомаларда линиялық орналасуы.
Генетикалық карталар. Т.Морганның
хромосомалық тұқымқуалаушылық
теориясы, оның негізгі қағидалары.

7,5

Рефарат

6

Геннің
құрылымы және
қызметі

Генетикалық процестердің
молекулалық механизмдері.

ДНҚ және РНҚ
-
дың құрылысы.

Генетикалық бақылаулар және
репликацияның молекулалық
механизмдері. ДНҚ транскрипциясы.

7,5

Ауызша

7

Генетикалық
код

Трансляцияның молекулалық
-
генетикалық механизмдері.
Генетикалық супрессия туралы

мағлұтам

7,5

Ауызша

8

Генетикалық
материалдың
өзгергішітігі

Тұқым қуалайтын (комбинативтік және
мутациялық)

ө
згергіштіктер туралы
түсінік

7,5

Ауызша

9

Т
ұқым
қуаламайтын

ө
згергіштік

Т
ұқым қуаламайтын (модифи
кациялық
және онтогенетикалық) ө
згергіштік
туралы түсінік

7,5

Конспект

3. Пайдаланатын
әдебиеттер:

3.1 Негізгі әдебиеттер

1.

Берсімбаев Р.І., Мұқамбетжанов Қ.Қ. «Генетика» Алматы. «Қазақ
университеті», 2002 ж.

2.

Бегімқұл Б.К. «Генетика», Алматы, 2000 ж
.

3.

Стамбеков С.Ж. «Жалпы генетика», Новосібір, 2000 ж.

4.

Айала Ф. Кайгер Д.Ж. «Современная
генетика», Мир, 1987
-
1988 г. Т. 1, 2,
3.

5.

Дубинин Н.П. «Общая генетика», М, 1970, 1976, 1986 г.

6.

Алиханян С.И., Акифиев А.П., Чернил Л.С. «Общая генетика» М, 1985 г.

7.

Лобашев М.Е., Ватти К., Тихомирова М.М. «Генетика с основами
селекции», М. 1970, 1979, 1985
г.

8.

Инге
-
Вечтомов С.Г. «Генетика с основами селекции», М. 1989 г. Т
-

1, 2.

9.

Уотсон, Крик К. «Молекулярная биология гена», М. 1967.

3.2 Қосымша әдебиеттер

1.

Фогель Ф, Мотульский А.»Генетика человека», М. 1989 г. Т
-

1, 2,

2.

Ков Н.П., Захаров А.Д. Медицинская ге
нетика. М., медицина, 1984.

3.

Корочкин Л.И. Взаимодействие генов в развитии. М., наука, 1977.

4. Пәннің материалды
-
техникалық қамтамасыз етілуі




Дәріс,
практикалық/

лабораториялық
сабақтардың
тақырыптары

Мультимедиял
ы
презентациялар

Оқу
фильмдері

Муляж
-
дар

Макро

препаратта
р

Басқалар

1.

Кіріспе.
Генетика
пәні.Тұқым
қуалаушылық
және
өзгергіштік
туралы түсінік

+





2.

Белгілердің
тұқымқуалаушы
лығының негізгі
заңдылықтары
мен
тұқымқуалаушы
лық
принциптері.





+

3.

Гендердің өзара
әсер етуі.

+





4.

Тіркес тұқым
қуалау және
кроссинговер.





+

5.

Жыныс
генетикасы




+

және жыныспен
тіркесе тұқым
қуалау

6.

Хромосомадан
тыс тұқым
қуалау.




+


7.

Өзгергіштік
және оның
зерттеу әдістері.





+

8.

Генетиканың
молекулалық
негізі.Даму
генетикасы.

+





9

Популяциялар
генетикасының
және
эволюцияның
генетикалық
негізі.





+

10

Адам
генетикасы





+
































Пән: Жалпы және молекулалық генетика

1.
О
қытушы

туралы мәлімет
:

-

аға оқытушы
Букабаева Ж.Т.

-

Байланыс телефоны: 56
-
44
-
89

Қолданбалы биология

кафедрасы, №
2

ғимарат, Абай к
-
сі 107, кабинет
312

2.Курс пререквизиты:


-
цитология

3.Курс постреквизиты:

-

гендік инженерия

4.Пәннің қысқаша мазмұны

Мақсаты:
тұқым қуу мен өзгергіштіктің заңдылықтарын ашу, оларды басқару
жолдарын
анықтау, организмдердің адамға қажетті жаңа формаларын, түрлерін
өсіріп шығаруды, тұқым арқылы берілетін ауруларды алдын алуды зерттеу.

Міндеттері:

студенттерге гентика туралы ұғым, оның қазіргі жағдайы мен
мәселелерін, жетістіктерін, сонымен қатар генетик
алық ойлау қабілеттерін
арттыру жатады.



Тұқым қуалаушылықтың негізгі заңдылықтары мен принциптерін ажырата
білу;



Тұқым қуалаушылықтың цитологиялық және молекулярлық түсініктерін
жетілдіру;



Генетикалық процестердің тұқым қуалаудағы гендерді айқындауы;



Генетикалық талдау мен тұқым қуалаушылықтың теориясын дамыту;



Генетикалық процестерді түсіну үшін клеткалардың құрылымы, митоздық
және мейоздық бөлінулер негізінде білімдерін жетіліру.

Қазіргі кезде генетика басқа биология ғылымдарының арасында ерекше орын

алып отыр. Сонымен қатар генетика ауыл шаруашылық жануарлары, өсімдіктер
және микроорганизмдер селекциясында алатын орны белгілі. Генетика
ғылымның ары қарай дамуының арқасында, электрондық микроскоптың
ашылуымен молекулалық биология, гендік инженерия, б
иотехнология
ғылымдары дамыды. Олар медицинаның, ауыл шаруашылығының және
өндірістің түрлі салаларының дамуына үлкен мүмкіндіктер туғызып отыр.

Генетиканың өзекті мәселелері пәні қазіргі таңда тұқым қуалаушылықтың
молекулярлы

генетикалық негіздері, адам п
опуляциясындағы хромосома
полиморфизмін, сыртқы ортаның ластануымен адам популяциясының
генетикалық мониторингі, тұқым қуалаушылық аурулардың пайда болуын және
алдын алуды, адамның иммундық жүйесінің полиморфизмі, генетикалық
қауіпсіздік мәселелері, генети
калық токсикология мәселелері, өсімдіктер
селекциясында химиялық заттарды және радиацияны қолдану мәселелері
қарастырылады. Осы ататлған генетиканың өзекті мәселелері курсын оқу
барысында студенттер тірі табиғаттың түрлі құбылыстары мен заңдылықтарын
терер
ң түсіне алатын болады және оларда материалистік көзқарас қалыптасады.


5.Тақырыптық

бөлу жоспары



Тақырыптар
дың атауы

С
ағат саны

Дәр.

Тәж

ОЖСӨЖ

СӨЖ

1

Кіріспе. Генетика
пәні.Т
ұқым
қуалаушылық және өзгергіштік туралы
түсінік

2




2

Белгілердің
тұқымқуалаушылығының
негізгі заңдылықтары мен
тұқымқуалаушылық принциптері.

2




3

Гендердің өзара әсер етуі.

2




4

Тіркес тұқым қуалау және
кроссинговер.

2




5

Жыныс генетикасы және жыныспен
тіркесе тұқым қуалау

2




6

Хромосомадан тыс тұқым қуалау.

2




7

Өзгергіштік және оның зерттеу әдістері.

2




8

Генетиканың молекулалық негізі.Даму
генетикасы.

4




9

Популяциялар генетикасының және
эволюцияның генетикалық негізі.

2




10

Адам генетикасы

4




11

Селекцияның генетикалық негізі.

2




12

Генетика және биотехнология

4




13

Жыныссыз көбеюдің цитологиялық
негіздері
. Митоз.


1



14

Жынысты көбеюдің ци
тологи
ялық
негіздері
. Мейоз.


1



15

ДНҚ
-
ның нуклеотидтік құрамын
анықтау
.


1



16

РНҚ
-
ның нуклеотидтік құрамын
анықтау
.


1



17

Генетикалық код бойынша белоктың
құрылысын анықтау
.


1



18

Дрозофила шыбынының биологиясы
(Drosophila melanogaster).


2



19

Моногибрид
ті будандастыру.


1



20

Анализ
деуші және кері қайтара
шағылыстыру
.


1



21

Дигибрид
ті будандастыру
.


2



22

Геннің әрекеті
.


1



23

Жыныспен тіркескен белгілердің тұқым
қуалауы
.


1



24

Модификаци
ялық өзгергіштік
.


1



25

Адам шежіресін жасауда қолданылатын
белгілер


1



26

Генетикадағы Мендель ілімінің алатын
орны.



2,5


27

Бактериялар мен вирустардың
рекомбинациясы.



2,5


28

Генетика мен селекцияның дамуына
Қазақстандық ғалымдардың қосқан
үлестері.



2,5


29

Генетикалық инженерияның теориялық
және практикалық мәні.



2,5


30

Өзгергіштік, оның себептері және
зерттеу әдістері.



2,5


31

Генді
жасанды жолмен синтездеу.



2,5


32

Тұқым қуалайтын белгілердің бірегей
талдауы.



2,5


33

Генді зерттеудегі әдістері мен этаптары.



2,5


34

Иммунитет және оның генетикалық
негізі.



2,5


35

Клетканың бөлініуі және өзін
-
өзі
өндіруі




7,5

36

Гаметогенез және ұрықтану процессі




7,5

37

Тұқым қуудың Г.Мендель ашқан
заңдылықтары




7,5

38

Дигибридтік
және полигибридтік
будандастыру




7,5

39

Тұкым қуудың хромосомалық теориясы




7,5

40

Геннің құрылымы және қызметі




7,5

41

Генетикалық код




7,5

42

Генетикалық материалдың өзгергішітігі




7,5

43

Т
ұқым қуаламайтын

ө
згергіштік




7,5


Барлығы:

30

15

22,5

67,5



6.Пән мазмұны

1. Тақырып:

Кіріспе. Генетика пәні.Тұқым қуалаушылық және өзгергіштік
туралы түсінік


Қысқаша мазмұны:
Генетика
және оның биология ғылымындағы орны.
Генетика ғылымының зерттеу әдістері. Генетика ғылымының негізгі
спецификалық әдісі


гибридологиялық талдау

2. Тақырып:
Белгілердің тұқымқуалаушылығының негізгі заңдылықтары мен
тұқымқуалаушылық принциптері.

Қысқаша мазм
ұны:
Генетикалық символика. Моногибридтік будандастыру.
Мендель заңдары. Полигибридті будандастыру.Гендер мен аллельдер туралы
түсінік.

3.Тақырып:
Гендердің өзара әсер етуі

Қысқаша мазмұны:
Гендердің өзара әсер етуіндегі негізгі типтері:
комплементарлық,
эпистаз, полимерия, гендердің модификациялық әсері.

4.Тақырып:
Тіркес тұқым қуалау және кроссинговер

Қысқаша мазмұны:
Тіркес тұқым қуалау құбылысының ашылуы. Т.Морганның
тұқым қуудың хромосомалық теориясының негізі. Тіркесу топтары, оның
санының
хромосомалардың гаплоидты санына сәйкес келуі.Кроссинговер

5 Тақырып:
Жыныс генетикасы және жыныспен тіркесе тұқым қуалау

Қысқаша мазмұны:
Жынысты анықтау және жыныспен тіркескен белгілердің
тұқым қуалауы. Жынысты анықтаудың эпигамды, прогамды, сингамды типт
ері.
Жынысты анықтаудың генетикалық әдістері. Гомо
-

және гетерогаметті жыныс.

6. Тақырып:
Хромосомадан тыс тұқым қуалау.

Қысқаша мазмұны:
Хромосомадан тыс тұқым қуалау заңдылықтары,
хромосомалық тұқым қуалаудың өзгешелігі. Пластидтік тұқымқуалаушылық.
Хромосомадан тыс тұқым қуалауды зерттеу әдістері

7. Тақырып:
Өзгергіштік және оның зерттеу әдістері.

Қысқаша мазмұны:
Тұқым қуалайтын өзгергіштік


генотиптің әртүрлі орта
жағдайында іске асуы кезінде гендер әсерінің өзгеріп, көрінуі. Организмнің
тұқым қуала
йтын өзгергіштігі
-

эволюцияның негізі. Мутациялық өзгергіштік.
«Мутация» туралы түсінік, «мутагенз», «мутант».

8. Тақырып:
Генетиканың молекулалық негізі.Даму генетикасы.

Қысқаша мазмұны:
Тұқымқуалаушылықтың молекулалық негізі. Нуклеин
қышқылдарының генетика
лық ролі. Трансформация және трансдукция
құбылысы. Пуриндер жіне пиримидиндер. Нуклеин қышқылдарының химиялық
құрылымы: ДНҚ (бірінші, екінші, үштік құрылымы). РНҚ (мРНҚ, рРНҚ, тРНҚ).
Репликация. Репликацияға қатысатын ферменттер. ДНҚ
-
полимеразаның қасиеті.

Ген. Ген қызметі (репликациялық, транскрипциялық активтілігі).

9.Тақырып:
Популяциялар генетикасының және эволюцияның генетикалық
негізі.

Қысқаша мазмұны:
Популяция және оның генетикалық құрылмы. Панмиктік
популяция. Хайди
-
Вайнберг заңы, оның қолдану мүмкін
дігі. Популяциялардың
генетикалық гетерогендігі. Табиғи популяциялардағы зерттеу әдістері.
Популяцияның генетикалық динамикасы, факторлары. Мутация, сұрыптау,
дрейф гендер, миграция. Попуцляциядағы изоляцияның инбридингтың ролі

10.
Тақырып:
Адам генетикасы

Қ
ысқаша мазмұны:

Адам генетикалық зерттеулердің объектісі ретінде. Генеалогиялық,
цитогенетикалық. биохимиялық, егіздік, онтогенетикалық және популяциялық әдістер. Адам
кариотипі. Медициналық генетиканың мәселелері. Тұқым қуалайтын аурулар, олардың адам
поп
уляциясында таралуы.

11.Тақырып:
Селекцияның генетикалық негізі.

Қысқаша мазмұны:
Генетика және селекция. Жануарлар және өсімдіктер селекциясы.
Зерттеу әдістері мен объектілері. Мәдени өсімдіктердің шығу орталықтары. Штамм, сорт
түсініктері. Комбинативті өзг
ергіштік. Мутациялық өзгергіштік. Индукциялық мутагенездің
өсімдіктер және микроағзалар селекциясындағы қолдануы

12. Тақырып:
Генетика және биотехнология

Қысқаша мазмұны:
Генетикалық инженерия. Клетка деңгейіндегі генетикалық
инженерия. Хромосомаларды немесе

олардың фрагменттерін енгізгенде гендердің алмасуы.
Гендерді клондау.

7.Тәжірибелік сабақ

8.ОЖСӨЖ тапсырмаларын орындау графигі



ОЖСӨЖ
тақырыптары


Қысқаша мазмұны

Сағат
көлемі

Бақылау
формасы

1

Генетикадағы
Мендель ілімінің
алатын орны.

Менделдің

ілімі
. Мендельдің
заңдары.

2,5

Ауызша

2

Бактериялар мен
вирустардың
рекомбинациясы.


2,5

Ауызша

3

Генетика мен
селекцияның
дамуына
Қазақстандық
ғалымдардың қосқан
үлестері.

Генетика ғылымының даму
кезеңдері. Генетиканың басқа
ғылымдармен тәжірибе үшін
маңызы.

2,5

Ауызша

4

Генетикалық
инженерияның
теориялық және
практикалық мәні.

Клеткаға дейінгі генетикалық
инженерия. Трансгенді
организмдер.Генді химиялық
синтездеу

2,5

Ауызша

5

Өзгергіштік, оның
себептері және
зерттеу әдістері.

Организмдердің
өзгергіштігі
туралы көзқарастың дамуы.
Хьюго де
-
Фризддің
мутациялық теориясының
негізгі қағидалары.

2,5

Ауызша

6

Генді жасанды
жолмен синтездеу.

Ген туралы ұғымның
эволюциясы. Генді синтездеу

2,5

Ауызша

7

Тұқым қуалайтын
белгілердің бірегей
талдауы.

Тұқым қуалайтын
белгіле
р.Белгілердің
талдануы
.

2,5

Ауызша

8

Генді зерттеудегі
әдістері мен
этаптары.

Геннің функциясы. Геннің
активтілігін реттеу. Гендердің
үзілмелілігі.

2,5

Ауызша

9

Иммунитет және
оның генетикалық
негізі.

Иммунология тарихының
дамуы.Лимфоциттердің
пайдалануында
онтогенетикалық
кезеңдері.
Иммунореактивтілік

2,5

Ауызша


9. СӨЖ тапсырмаларын орындау графигі




СӨЖ
тақырыптары


Қысқаша мазмұны

Сағат
көлемі

Бақылау
формасы

1

Клетканың
бөлініуі және
өзін
-
өзі өндіруі

Митоз.
Х
ромосомалардың
құрылысы.Кариотип.Хромосомалардың
гаплоидты және диплоидты саны

7,5

Ауызша

2

Гаметогенез
және ұрықтану
процессі

Мейоз және гаметалардың түзілуі.
Редукциялық және эквациялық бөлінуі.
Мейоздың генетикалық бақылануы.

7,5

Ауызша

3

Тұқым
қуудың
Г.Мендель
ашқан
заңдылықтары

Моногибридтік
будандастыру.
Анализдік
будандастыру.
Аллеломорфтер мен
аллельдер. Көптік аллелизм.

7,5

Конспект

4

Дигибридтік
және
полигибридтік
будандастыру

Ажыраудың статистикалық сипаты.
Генетикалық рекомбинация.
«Гаметалар тазалығы».
Пенетранттылық және экспрессивтілік

7,5

Реферат

5

Тұкым қуудың
хромосомалық
теориясы

Кроссингове
р
. Гендердің
хромосомаларда линиялық орналасуы.
Генетикалық карталар. Т.Морганның
хромосомалық тұқымқуалаушылық
теориясы, оның негізгі
қағидалары.

7,5

Рефарат

6

Геннің
құрылымы және
қызметі

Генетикалық процестердің
молекулалық механизмдері.

ДНҚ және РНҚ
-
дың құрылысы.
Генетикалық бақылаулар және
репликацияның молекулалық
механизмдері. ДНҚ транскрипциясы.

7,5

Ауызша

7

Генетикалық
код

Трансляцияның молекулалық
-
генетикалық механизмдері.
Генетикалық супрессия туралы

мағлұтам

7,5

Ауызша

8

Генетикалық
материалдың
өзгергішітігі

Тұқым қуалайтын (комбинативтік және
мутациялық)

ө
згергіштіктер туралы
түсінік

7,5

Ауызша

9

Т
ұқым
Т
ұқым қуаламайтын (модифи
кациялық
7,5

Конспект

қуаламайтын

ө
згергіштік

және онтогенетикалық) ө
згергіштік
туралы түсінік

Қорытынды бағалау саясаты

«Жалпы және молекулалық генетика» пәні бойынша қорытынды баға
мыналардың қосындысынан тұрады:

-

практикалық сабақ
тапсырмаларын дұрыс толығымен орындау және
оны қорғау;

-

жоғарыда көрсетілген студенттің оқытушының басшылығымен
орындайтын өздік жұмысының тапсырмаларды жазбаша орындап,ауызша жауап
беру;

-


студенттің өздік жұмыстарының тапсырмаларын толық орындау;

-

сабақ
барысында жинаған бағасы бойынша рейтингтік баға қойылады;

-

емтихан бағасы емтихандық тест нәтижесімен шығарылады.


Студенттің оқу процесіндегі әрекетін бағалау



Көрсеткіштер

Балл

1

Сабаққа қатысу

1

2

Практикалық сабақ тапсырмаларын толық, дұрыс,
уақытылы орындалуы

4

3

СОӨЖ тапсырмалары толық, жүйелі түрде уақытылы
орындалуы

4

4

СӨЖ тапсырмаларын шығармашылы түрде, толық
сипатталып орындалуы

4

5

Аралық бақылау

4



«Жалпы және молекулалық генетика» пәні бойынша келесі бағалау жүйесі
қолданылады:


Әріптік жүйе
бойынша
бағалау

Ұпай

Процентік
мазмұны

Дәстүрлі жүйе
бойынша бағалау

А

4,0

95
-
100

өте жақсы

А
-

3,67

90
-
94

В+

3,33

85
-
89

Жақсы

В

3,0

80
-
84

В
-

2,67

75
-
79

С+

2,33

70
-
74

Қанағаттанарлық

С

2,0

65
-
69

С
-

1,67

60
-
64

D+

1,33

55
-
59

D

1,0

50
-
54

F

0

0
-
49

Қанағаттанарлықсыз


Қорытынды баға есептеу:


Р1 + Р2

ҚБ =
----------------------

× 0,6 + Е × 0,4,

2

Мұнда:

Р
1


бірінші рейтингтің сандық эквиваленті;

Р
2


екінші рейтингтің сандық эквиваленті;

Э


емтихан бағасы

Курстың саясаты мен реті:

1.

Сабаққа кешікпей келу.

2.

Босатылған дәрісті келесі сабаққа дейін өздігінен оқу.

3.


Тапсырманы уақытында орындап отыру керек.

4.

Семинар сабағын босатқан жағдайда келесі сабаққа дейін тапсыру қажет.

5.

Емтиханға кешікпей келу керек.

































Жалпы және молекулалық генетика пәнінен глоссарий


Глоссарий

Аберрация
(хромосомалық)


мутагендік факторлардың әсерінен немесе
спонтанды түрде пайда болатын әртүрлі хромосомалық өзгерістер.

Автогамия



бір ғана гүлден түзілген гаметалардың қосылуы негізінде болатын
өздігінен тозаңдану. Бұл инбридингке өте ұқсас.

Автогенез


эволюцияны сыртқы орта жағдайларынан тыс организмнің ішкі
күштері әсерінің нәтижесі деп қарастыратын эволюциялық теорияның бір
б
ағыты.

Автомутагендер


организмде зат алмасу процесінде түзілетін мутагендік
факторлар. Олар гендік және хромосомдық мутациялар тудыра алады.

Автополиплоидия



хромосомалардың гаплоидты жиынтығының еселеніп
артуы.

Аденин


ДНК мен РНҚ нуклеотидтерінің құрамына енетін, пурин туындысы
болып есептелетін азотты негіз.

Аллель



хромосоманың белгілі бір бөлігінде орналасқан жұп геннің немесе
оның альтернативті формаларының бір сыңары.

Аллополиплоидия


түр аралық будандастыруда

зигота немесе гибрид
организмнің дене клеткаларында геном санының еселеніп артуы.

Альбинизм



организмде меланин пигментінің синтезі бұзылады. Сол себепті
адамдар мен жануарлар терісі мен жүнінде, көздің нұрлы қабықшасында тиісті
пигменттілік болмайды. О
ндай особьты альбинос деп атайды. Альбиностардың
жарыққа сезімталдығы өте жоғары болады. Альбинизм аутосомды
-
рецессивті
тұқым қуалау типі бойынша беріледі.

Алькаптонурия



организмде гомогентизин қышқылы несеп пен бірге сыртқа
шығарылады. Құрамында осында
й зат болғандықтан несеп ауамен жанасқанда
тез қараяды. Ауру адамның шеміршек ұлпаларының болмайтындығы байқалады.
Ересек адамдарда артритке себепші болады. Тұқым қуалау типі


аутосомды
-
рецессивті.

Амитоз



интерфазалық ядроның қарапайым жолмен тікелей е
кіге бөлінуі.
Көбінесе арнайы (эндосперм, нуцеллус, паренхима т.б.) ұлпалар клеткаларында
және кейбір палотогиялық өзгеріске ұшыраған клеткалардың, мысалы, рак
клеткаларының бөлінуі кезінде байқалады.

Амфидиплоидтар



екі түрге жататын организмдердің хром
осома
жиынтықтарының екі еселенуі нәтижесінде пайда болатын полиплоидия
(ААВВ). Мысалы, бидай мен қарабидайдың, шалқан мен қырыққабаттың т.б.
амфидиплоидтары алынған.

Андрогенез



ұрықтың жұмыртқа клеткасы ядросының қатысуынсыз тек аталық
ядродан ғана да
муы.

Анемия


қан аздық. Эритроциттер мөлшерінің, оның гломогобиннің немесе
жалпы қан мөлшерінің азаюына пайда болатын аурулар тобы. Оның бірнеше
түрі бар: Кули анемиясы немесе талассемия, орақ тәрізді клеткалы анемия,
примахиндік анемия.

Анеуплоидия



хромосома санының оның гаплоидты жиынтығына еселенбей
өзгеруі (артуы немесе кемуі). Мысалы, жүгеріде болатын 20 хромосоманың 21
немес 19 болып өзгеруі.


Аниридия



көзде сыртқы мөлдір қабықтың болмауы (екі көзде бірдей), соның
салдарынан қасаң қабықтың
, көз бұршағының бұлдырлануы, көрудің
нашарлауы, катарактаның пайда болуы, жарыққа қарай алмау байқалады.
Аутосомды
-
доминатты тип бойынша тұқым қуалайды.

Анофтальмия



көз алмасының мүлде болмауы (рецесивті белгі). Толымсыз
доминаттылық жағдайда гетерозиг
оталы дарақтардың көз алмасы кішірейген
күйде болады.

Антигендер



организм үшін бөгде болып есептелетін белокты заттар. Олар
организмге енгенде қорғағыш заттар түзіледі.

Антидене



организмге бөгде бөлшектер енгенде түзіліп, оның зиянды әсерін
жоятын бе
локты зат.

Антикодон
-
белок

биосинтезі кезінде матрициялық РНК
-
ға сәйкес келетін
транспорттық РНК молекуласының бөлігі.

Антимутагендер


мутагендердің әсерін кемітетін немесе жоятын заттар.

Аутбридинг
-

туыс емес дарақтарды будандастыру.

Аутосомды хромос
омалар



аталық жыныс пен аналық жыныстардағы
құрылыстары біркелкі хромосомалар. Мысалы, адам клеткасының диплоидты
жиынтығында 22 жұпты аутосомалар және 1 жұп жыныс хромосомалар бар.

Ахондрипиазия


эмбриондық дамудың алғашқы кезеңінен бастап
-
ақ
сүйектер
інің өсуі баяулайды. Соның салдарынан тұлға бітімі дұрыс болмай
балалардың қол
-
аяқтары қысқа, танауы жалпақ, ергежейлі болып туады.
Көпшілік жағдайда бала іште жатып өледі. Аутосомдық доминантты белгі
ретінде тұқым қуалайды.

Ахроматин


хроматинмен салыст
ырғанда әлсіз реңге боялатын ядролық зат.

Бактериофаг



бактерия клеткасында паразиттік тіршілік ететін және оны ертіп
жіберетін вирус. Ол сыртын белокты қабықша қаптаған ДНК
-
дан тұрады.
Мөлшері 200
-
500 мкм шамасында.

Бекрос


будан ұрпақты бастапқы ата
-
аналық формалардың біреуімен қайыра
будандастыру.

Бивалент



мейоздың 1
-
профазасының пахитена кезеңінде бір
-
бірімен
жақындасып, конъюгацияланатын екі гомологты хромосома.

Биогенетикалық заң


онтогенездік даму кезеңдерінің филогенез кезеңдерін
қайталайты
ндығын көрсететін заң.

Биотип



генотиптері біркелкі, барлық белгі
-
қасиеттері, яғни фенотипі ұқсас
популяциялар құрамына енетін организмдер.

Биоценоз



тіршілік жағдайлары азды
-
көпті біркелкі болып келетін жерлерді
мекендейтін жануарлар, өсімдіктер мен ми
кроорганизмдер бірлестігі.

Бисексуальдық



биологиялық түрде екі, яғни аталық және аналық жыныстың
болуы.


Бластула



көп клеткалы жануарлар ұрығының бір қабатты, іші өуыс тәрізді
болып даму сатысы.

Вариация



организмдердің белгілі бір жиынтығын құрайтын бірліктердің
арасындағы модификациялық немесе фенотиптік айырмашылық.

Вегатативтік көбею



өсімдік организмінің жеке бір мүшесінен жаңа өсімдік
түзілуі.

Вирустар



өсімдіктер мен жануарларда жұқпалы ауру туд
ыратын, тек тірі
клеткаларда ғана тіршілік ететін қоздырғыштар.

Гамета



жыныс клеткасы, аталық жыныс клеткасы


сперматозоид, аналық
жыныс клеткасы жұмыртқа деп аталады. Кәдімгі сомалық клеткалардан
айырмасы хромосомалар жиынтығы


гаплоидты болады. Мысал
ы, адамның
жыныс клеткаларында 23 хромосома бар.

Гаметогенез



жануарлар мен өсімдіктердің жыныс клеткаларының түзілу
процесі.

Гаметоцит



гаметогенез процесінде гаметалар түзетін клетка.

Гаплоид


жануар және өсімдік клеткасы ядросындағы сыңар хромосомал
ар
жиынтығы. Оын басқаша геном деп атайды.

Гаплонт



хромосомалар санының жартысы ғана бар спорадан дамитын ұрпақ.

Гемофит



гүлді өсімдіктердің жынысты ұрпағы.

Гексаплоид


клеткасында алты хромосома бар организм.

Гемофилия



қанның ұйымауы. Қанда ерек
ше белокты зат болмағандықтан ол
ұйығыштық қасиетінен айырылады. Бұл


жыныс пен тіркесіп тұқым қуалайтын
рецессивті белгі. Сондай
-
ақ гемофилияның аутосомдық
-
доминантты және
аутосомдық
-
рецесивті тұқым қуалайтын түрлері де бар. қазіргі кезде медицинада
гемо
филияның 4 түрі белгілі.

Ген



хромосоманың белгілі бір бөлігіне орналасқан тұқым қуалағыштың негізгі
материалдық бірлігі.

Генезис



шығу тегі немесе пайда болу процесі.

Геном



организмнің ата
-
аналарынан қабылдаған тұқым қуалау бастамаларының
немесе ге
ндердің жиынтығы. Генотипі бойынша организм не гомозиготалы не
гетерозиготалы болып келеді.

Генеалогия



қандай болмасын бір организмнің шығу тегін зерттеу.

Генетика


организмдердің тұқым қуалағыштығы мен өзгергіштігі туралы
ғылым.

Генетикалық талдау



организмнің тұқым қуалаушылығы мен өзгергіштігін
зерттеу.

Гетерозигота


клеткаларында белгілі бір генның түрлі алельдері бар дарақтар.
Ондай дарақтар «А» және «а»
-

алельдері бар гаметалар түзеді. Гетерозиготалы
организмдерді өзара будандастырғанда геноти
пі мен фенотипі бойынша
Мендель заңдылықтарына сәйкес ажырау жүреді. Кез
-
келген дарақ бір жұп
алельге байланысты гетерозиготалы болуы мүмкін.

Гетерозис



бірінші будан ұрпақтың тіршілік қабілетінің ата
-
аналарына
қарағанда күшті болуы.

Гибрид



генетикалы
қ тұрғыдан бір
-
бірінен өзгеше формаларды будандастыру
арқылы алынған ұрпақ.

Гипертрихоз



құлақ қалқанының жиегіне жүн өсу. У хромосомамен тіркес
тұқым қуалайтын белгі. Әдетте бұл ауру тек ер адамдарда болады.

Гипоплазия



тіс эмалі өте жұқарып, соның салдарынан тістің түсі бұзылады.
Жыныспен тіркес тұқым қуалайтын доминатты белгі.

Гистондар



жануарлар мен өсімдіктер клеткаларының көпшілігінің ядросында
болатын қарапайым белоктар немесе протеиндер тобы.

Глаукома



көз
алмасындағы сұйықтықтың сыртқа бөлінуі бұзылады. Соның
салдарынан түрлі патологиялық өзгерістер қалыптасып, ең соңында адам
көруден қалады. Глаукоманың түрлері көп. Олардың біразы аутосомдық


доминантты, ал кейбіреулері аутосомдық рецессивті тип бойынша т
ұқым
қуалайды. Сондай
-
ақ тұқым қуаламайтын фенокопиялық формалары да
кездеседі.

Гомозигота



деп клеткаларында белгілі бір аллель жұбының біркелкі не
доминантты (АА), не рецессивті гендері (аа) бар дарақты айтады. Ондай
дарақтардың гаметалары бір сортты б
олады және ешуақытта ажырамайды.

Дальтонизм



түрлі
-
түсті ажырата алмау. Жыныспен тіркесіп тұқым қуалайтын
рецессивті белгі.

Диплоид



сомалық клеткадағы хромосомалардың толық жиынтығы.

ДНК



дезоксирибонуклеин қышқылы, тұқым қуалаушылықтың материалдық
негізі болып есептеледі. Шиыршық тәрізді болып орналасқан екі полинуклеотид
тізбегінен тұрады.

Дигибридті будандастыру


белгілерінде екі түрлі айырмашылығы бар
формаларды будандастыру. Мысал
ы, тұқымы сары, тегіс бұршақ пен жасыл
бұдырлы бұршақ өсімдігін будандастыру.

Доминанттылық



аллельдер жұбындағы бір геннің басымдылық әрекетіне
байланысты 1


ұрпақтан көрініс беріп, екінші рецессивті генді басып тастауы.
Доминанттылықтың немесе рецесси
втіліктің көріну дәрежесі сыртқы ортаның
әсеріне, сондай
-
ақ басқа гендердің модификаторлық әрекетіне байланысты
өзгеруі мүмкін. Сондықтан толық доминанттылық кей жағдайда толымсыз
доминанттылыққа ауысып, аралық сипаттағы формалар жарыққа шығады.

Дупликаци
я



хромосоманың қайсібір бөлігінің екі еселенуі.

Евгеника



генетикалық жолмен адамның биологиялық табиғатын жақсарту
туралы ілім.

Зигота



аталық және аналық клеткалардың қосылып ұрықтануы нәтижесінде
түзілетін диплоидты клетка.

Зигонема



гомологты хр
омосомалар уақытша бір
-
біріне жақындаса бастайтын
мейоз профазасындағы сатылардың бірі.

Идиотип



организмнің барлық тұқым қуалайтын факторларының жиынтығы.

Изоляция



организмдердің белгілі бір тобының генетикалық тұрғыда
бөлектеніп, соның салдарынан буда
ндаса алмай, оқшауланып қалуы.

Изохромосома



бір
-
біріне дәл сәйкес келетін, генетикалық тұрғыдан өте ұқсас
екі нақты хромосома.

Инбридинг



жақын туыс организмдерді бір
-
бірімен будандастыру өсімдік
шаруашылығында бұл термин инцухт деп аталады.

Инверсия



хромосоманың екі немесе бірнеше жерден үзіліп, оның бір бөлігінің
180 градусқа бұрылып қалпын өзгертуінің нәтижесінде пайда болатын
хромосома ішіндік мутация.

Индукция



белок биосинтезін реттейтін механизмдердің бірі, ол клеткаға
белгілі заттың енуі ар
қылы қандай да бір ферменттің түзілу жылдамдығын
арттырады.

Интеркинез



мейоздың редукциялық және эквациондық бөлінулерінің
арасындағы аралық кезең.

Интерсексуалдық



дара жынысты организмнің бойында екі жыныстық
белгінің болуы.

Интерфаза



клетка бір
бөлініп болған соң келесе бөлінуге дейінгі аралық фаза.

Интерференция



хромосоманың бір бөлігінде болған кроссинговердің оның
екінші бір бөлігіндегі кроссинговерге басымдылық көрсету құбылысы.

Интродукция



жергілікті жерде бұрын өспеген өсімдіктредің е
кпе тұрлері мен
сорттарын өсіру. Жануарлардың табиғи мекенінен басқа жерлерге апарып
жерсіндіру.

Иондаушы сәулелер



тір организм клеткасындағы су молекуласымен басқа
химиялық қосылыстарды иондайтын әрі күшті мутагендік қасиеті бар
радиоактивті сәулелер.

Кариогамия



ұрықтану процесінің негізі болып табылатын жыныс клеткалары
ядросының зигота ядросында тоғысуы.

Кариограмма



кариотип құрамындағы барлық хромосомаларды сызып
бейнелеу.

Кариотип



жануарлар мен өсімдіктердің белгілі бір түріне тән болып
есеп
телетін, олардың сомалық клеткасындағы хромосомалардың жиынтығы.

Катаракта



көз бұршағының буалдырлануы. Оның көптеген формасы бар. Туа
біткен катаракта аутосомдық доминатты және аутосомдық рецессивті жолмен де
тұқым қуалайды. Журе пайда болған катаракта

тек аутосомдық доминатты
тұқым қуалау жолымен беріледі.

Клетка



эволюциялық даму нәтижесінде пайда болған, морфологиялық,
физиологиялық және биохимиялық тұрғыда жіктеліп қалыптасқан организмге
тіршілік қасиетін беретін оның негізгі құрамдас бөлігі.

Клон



жыныссыз жолмен көбейетін өсімдіктер мен жануарлардың генетикалық
тұрғыдағы бір типті ұрпағы.

Комбинация



организм формаларын будандастырғанда алынатын будан
ұрпақтағы гендердің жаңа үйлесімі. Бұл да


мутация сияқты тұқым қуалайтын
өзгергіштікке жата
ды.

Комплементтену



бір геннің немесе әр түрлі гендер аллельдерінің бір
-
біріне
қосымша әсері.

Комплементаралық


аллельді емес гендердің өзара әрекеттесуінің бір түрі.
Генотиптегі әртүрлі аллельді жұптардың екі доминатты гені өзара әрекеттесе
отырып жаңа белгіні жарыққа шығарады

Конгрессия


хромосомалардың метафазалық пластинкаға орналасуы.

Көптік аллельдер



хром
осоманың бір локусына орналасқан, арнайы бір белгіні
ғана жарыққа шығаратын үш, төрт немесе бірнеше аллельдер бар гендер. Адамда
көптік аллельдер типі бойынша қан топтары тұқым қуалайды.

Кроссинговер


бірінші мейоздық бөлінудің профазасы кезінде болатын
процесс. Гомологтық хромосомалардың конъюгациясы кезінде олар үзіліп
сәйкес бөлімшелерімен алмасады. Кроссинговердің нәтижесінде жаңа
комбинациялардың түзілуі комбинативтік өзгергіштікке себеп болады.
Кроссинговерге байланысты бір хромосоманың бойында орна
ласқан гендер
арақашықтығын анықтауға мүмкіндік туады.

Лептонема



мейоздың бірінші профазасының бастапқы кезеңі. Бұл кезде
хромосомалар жіңішке жіпшелер күйінде болады.

Летальдылық


қандай болмасын бір қауіпті генетикалық факторлардың
әсерінен организм
нің жыныстық жағынан жетілмей тұрып
-
ақ тіршілігін жою.

Летальды ген



организмді өлімге душар ететін ген.

Локус



хромосоманың белгілі бір гендер шоғырланатын бөлігі.

Макрогаметогенез



макроспорадан аналық гаметафит және аналық жыныс
клеткасының түзілу п
роцесі.

Макроспора


макроспорагенез процесінде түзілетін төрт гаплоидты клетканың
бірі.

Мейоз



клетканың хромосома санының екі есе азайып бөлінуі. Ол болашақ
жыныс клеткаларының түзілуіне негіз болады.

Менделизм


Словакия жаратылыс зерттеушісі Грегор

Мендель негізін салған
тұқым қуалаушылық заңдылықтары туралы ғылым.

Метаболизм



ассимиляция және диссимиляция процестерінің жиынтығы
немесе зат алмасу.

Метаболиттер



организмде зат алмасу кезінде түзілетін заттар.

Метахроматин



саңырауқұлақтар және бактериялар клеткасынан алынатын зат,
ол нуклеин қышқылынан, метофосфат және белоктан құралады.

Микроспорогенез



аталық гаметафиттен аталық жыныс клеткаларының түзілу
процессі.

Микроспора



гүлді өсімдіктердің аталық тозаңы.

Миоп
легия



қайталанып отыратын тырысқақ ауруы. Мұның себебі


бұлшықеттер клеткаларында калий мөлшері азаяды. Миоплегияның бірнеше түрі
бар. 20
-
40 жас аралығында пайда болатын миоплегия аутосомдық доминантты
және аутосомдық рецессивті тип бойынша тұқым қуалай
ды. Жас балаларда
кездесетін миоплегия көбінесе аутосомдық доминатты тұқым қуалау типі
бойынша беріледі.

Митоз



клетканың дұрыс жолмен бөлінуі. Ол кезде хромосомалар теңдей екіге
бөлінеді де, соның негізінде жаңадан екі клетка түзіледі. Митоз төрт фазада
н
тұрады: профаза, метафаза, анафаза және телофаза. Генетикалық тұрғыдан
алғанда митоз тұқым қуалау тұрақтылығын қамтамасыз ететін процесс.

Митоздықиндекс



ұлпаның митоздық активтілігін сипаттайтын көрсеткіш.

Митоздықцикл



нәтижесінде бір клеткадан жаңа

екі клетка түзілетін
процестердің жиынтығы.

Модификация



генотиптердің өзгеруіне байланыссыз, тек фенотипті ғана
қамтитын тұқым қуаламайтын өзгергіштік.

Моногенді



бір ген арқылы анықталатын тұқым қуалайтын белгі.

Моногибрид



бір жұп аллель (Аа) бойын
ша гетерозиготалы организм.

Моносома



сыңар хромосома.

Морган заңдары



Америка оқымыстысы Томас Морган мен оның шәкірттері
негізін салған (1911
-
1915) тұқым қуалаушылықтың хромосомдық теориясы.

Морганида



гендер арақашықтығының өлшем бірлігі.

Морфогене
з



онтогенез процесінде организм мүшелері мен белгі қасиеттерінің
дамып, қалыптасуы.

Морфоз



белгілі бір түрдің дарақтары қалыпты жағдайда сирек ұшырайтын,
химиялық заттардың, радияцияның әсерінен пайда болатын тұқым қуаламайтын
өзгеріс.

Мутагенез



табиғи және жасанды факторлардың әсерінен тұқым қуалайтын
өзгерістердің пайда болу процесі.

Мутант



мутацияның нәтижесінде қайсыбір белгісі немесе қасиеті өзгерген
организм.

Мутация



геннің хромосоманың немесе генетикалық аппараттың басқа бір
элемент
інің өзгеруіне байланысты болатын тұқым қуалайтын өзгергіштік.

Мутациялық қысым



популяцияда альтернативті аллельдердің біреуінің
концентрациясының артуы.

Мутон



егер өзгерсе организмнің мутантты формасының пайда болуына
себепкер болатын геннің шағын бөл
ігі.

Нуклеин қышқылдары



тұқым қуалайтын ақпаратың сақталуын және
берілуін қамтамасыз ететін жоғары молдекулалы биологиялық полимер.

Нуклеотидтер



пентоза қантының пуринді немесе пириминді негіздермен
қосылысы.

Нуклеопротеидтер


белокпен нуклеинқышқы
лдары ДНК мен РНҚ
-
ның
қосылысынан тұратын ядро мен цитоплазманың күрделі химиялық
компонеттері.

Нуклеотид



құрамына азотты негіздердің біреуі пентоза қанты және фосфор
қышқылының қалдығы енетін күрделі органикалық қосылыс.

Нуллисомик



диплоидты жиынтығ
ында бір жұп хромосомасы жетіспейтін
организм.

Онтогенез



жұмыртқа клеткасының ұрықтануынан бастап, қартайып өлгенге
дейінгі организмнің жеке жамуы.

Оперон



ДНК молекуласының бір ізді болып бір
-
бірімен тығыз орналасқан
құрылымдық, оператор және реттеуші

гендер тобы. Олар қандай болмасын бір
заттың синтезделуінің тиісті этаптарын қамтамасыз етеді.

Органоидтар



морфологиялық және функционалдық жағынан жекеленіп
жіктелген цитоплазманың құрылымдық элементтері. Оларға рибосомалар,
лизосомалар, митохондрияла
р, эндоплазмалық тор, Гольджи жиынтығы,
пластидтер жатады.

Орақ тәрізді клеткалы анемия


қалыпты гемоглобин генінің мутацияға
ұшырауына байланысты қалыптасады. Мұндай гемоглобині бар эритроциттер
орақ тәрізді немесе жарты ай тәрізді пішінге ие болады.

П
анмиксия


популяция құрайтын даралардың еркін түрде будандасуы.

Пенетранттылық



белгілі бір геннің фенотиптік көрінісі байқалатын
популяция құрамындағы дарақтардың сан мөлшері.

Плазмидтер


клеткадағы хромосомадан жеке репликацияланатын нуклеин
қышқылы
ның шиыршықталған немесе түзу сызық тәрізді молекуласы.

Пластидтер

-

өсімдік клеткаларында болатын цитоплазмалық органоид.

Плейцотропия



бір геннің қатарынан бірнеше белгіге тигізетін әсері.

Полимерия



аллельді емес гендердің өзара әрекеттесуі. Мұнда алл
ельді емес
бірнеше ген әрекеттесе отырып бір белгіні өте айқын түрде жарыққа шығарады.
Мұндай белгіні полигенді белгі деп атайды. Полигенді белгілерге варияциялық
қатарлар түзе алатын сандық белгілер жатады. Адам бойының биіктігі, дене
салмағы, терінің түс
і полигенді белгілер болып табылады. Олардың фенотиптік
көрінісі сыртқы орта жағдайларына да байланысты болады.

Полиморфизм


популяциядағы генетикалық тұрғыдан әртүрлі болып келетін
екі немесе бірнеше форманың үйлесімді арақатынасы.

Полиплоидия


хромосо
ма санының оның гаплоидты жиынтығына еселеніп
артуы. Бұл геномдық мутацияға жатады.

Полирибосома


ақпараттық РНК молекуласының бойында орналасқан
рибосомалар тізбегі.

Полигибрид


үш немесе одан да көп белгілерінде айырмашылығы бар
дарақтарды будандасты
рудың нәтижесінде алынған будан.

Полисомия



негізгі диплоидты жиынтықтан тыс екі немесе бірнеше қосымша
хромосомалардың болуы.

Полиспермия



ұрық қапшығының ішіне бір мезгілде екі немесе одан да көп
спермилердің енуі.

Политения



алып хромосомалардың пайда болуы.

Популяция



бір түр ареалының белгілі бір бөлігінің ұзақ уақыт оқшаулана
мекен етіп, өзара еркін будандасатын, сөйтіп өсімтал ұрпақ қалдыра алатын түр
ішіндегі дарақтар жиынтығы.

Прокариоттар



генетикалық материалы тікелей цитоплазманың өзінде болатын
вирустар, бактериялар және көк жасыл балдырлар.

Промотор



транскрипция ферментті


РНК


полимераза келіп жалғасатын
оперонның реттеуші бөлігі.

Протопласт



клетка қабырғасынан айырылған өсім
дік немесе микроб клеткасы.

Псевдогендер



белгілі бір генге өте ұқсас, хромосомада болатын, бірақ
қайсыбір есептермен функционалдық активтілігінен айырылған нуклеотидтік
тізбектер.

Пуффтар



функционалдық жағынан белсенді белгілі бір ұлпаларға тән
полит
енді хромосомаларда болатын гендер.

Радиопротекторлар



радиоактивті сәулелердің генетикалық әсерлерін
төмендететін заттар.

Радиосенсибилизаторлар



организмнің радиоактивті сәулелердің мутагендік
әсерлеріне сезімталдығын күшейтетін қосылыстар.

Риверсия



геннің бұрынғы жабайы типін қайта қалпына келтіретін мутация.

Редукция



мейоз процесі кезінде диплоидты хромосома санының екі есе кесуі.

Редупликация



хромосоманың екі еселенуі.

Резус фактор



қанның көптеген антигендік қасиеттерінің бірі, қанда бұл ф
актор
болса, доминанттылық қасиет көрсетеді, бомаса, рецессивтік белгі деген сөз.

Репликация


бастапқы матрицалық ДНК молекуласының негізінде жаңа ДНК
жіпшелерінің синтезделуі.

Рекомбинация



мейоз процесі кезінде гендердің жаңа комбинацияларының
пайда б
олуы.

Репарация



физикалық және химиялық мутагендердің әсерінен өзгерген ДНК
құрылымының өздігінен қайта қалпына келуі.

Репрессия



транскрипциясына тосқауыл жасау арқылы геннің активтілігін
жою.

Рецессивтілік



доминанттылыққа қарама
-
қарсы ген аллельде
рінің біреуінің
басыңқы болуы.

РНК



рибонуклеотидтерден тұратын поллимер.

Рибоза


РНК нуклеотидтерінің құрамына енетін моносахарид немесе пентоза
қанты.

Рибосома



белок биосинтезі жүретін цитоплазмалық органоид.

Сайт



кроссинговер және мутагенез кезі
нде біртұтас қызмет атқаратын ДНК
молекуласының бір бөлігі.

Селекциялық материал



селекциялық жұмыс барысында сұрыптап алынатын
формалар.

Сибстер



адам генетикасында ағалы
-
қарындасты деген мағынада қолданылады.

Синапсис



мейоздың 1 профазасындағы гомо
логты хромосомалардың
конъюгациялануы.

Синдром

-

өзара байланысты бірнеше патологиялық белгілердің жиынтығы. Бұл
жағдай көбінесе гендердің плейотропиялық әрекетіне сай қалыптасады.

Сомалық


клеткалар


көп клеткалы организмдер ұлпасының клеткалары.

Сор
т


морфологиялық, физиологиялық және шаруашылық қасиеттері жағынан
ұқсас, шығу тегі бір белгілі бір аймақта өсірілетін екпелі өсімдіктердің тобы.

Спермий

-

өсімдіктердің аталық жыныс клеткасы.

Сперматозоид



жануардың аталық жыныс клеткасы.

Стерильділік



особьтың (дарақтың) белгілі бір орта жағдайларында тіршілікке
қабілетті гаметалар түзе алмауы. Стерильділік хзромосомалар санының,
құрылысының өзгеруіне, сол сияқты гендік мутацияларға байланысты
қалыптасады.

Теломерлер



бір пуриннің екінші біреуімен,
сол сияқты пиримидиннің де бір
-
бірімен орын алмасуының негізінде пайда болатын мутация.

Трансверсия



пуриннің пиримидин мен немесе керісінше орын алмастыруына
байланысты болатын мутация.

Трансдукция



бактерияның генетикалық материалының бактериофагтың
к
өмегімен тасымалдануы.

Транкрипция



ДНК матрицасының негізінде РНК
-
ның синтездалуі.

Трансляция



иРНК (ақпараттық РНК) матрицасының негізінде белоктың
синтезделуі.

Транформация



генетикалық ақпарат (информация) тасымалдануының бір
жолы. Бұл жағдайда бір

клеткадан бөлініп алынған ДНК басқа клеткаға өтіп,
оның геномына барып жалғасады.

Трисомия



хромосоманың диплоидты жиынтығының өзі үш дана болып
келетін кариотиптік өзгеріс.

Фенотип



генотип пен сыртқы орта факторларының әрекеттесуі негізінде
қалыптас
атын белгі


қасиеттердің жиынтығы.

Фенилкетонурия



фенелаланинді терозинге айналдыратын ферменттердің
түзілмеуіне байланысты пайда болады. Соның салдарынан фенелалалиннің
қандағы мөлшері шамадан тыс артып кетеді. Артық фенелалалиннің фенилпиро
-
жүзім қышқ
ылына айналып, несеппен бірге сыртқа шығарылады. Нерв жүйесінің
бұзылуына байланысты есуастық белгісі қалыптасады. Аутосомдық


рецесивті
белгі ретінде тұқым қуалайды.

Хиазма



кроссинговердің салдарынан пайда болатын Х тәрізді фигура.

Хроматин



клетка яд
росындағы ДНК мен белок комплексінен тұратын зат.

Хромомерлер



хромосоманың анық көрінетін, қанығып боялатын бөлігі.

Хромосомалар



клетка ядросындағы нуклеопротеидтік жіпшелерден тұратын
құрылым.

Хромоцентрлер



телофаза кезінде диспиральданбайтын, соған байланысты
интерфазалық ядрода метафазалық қалпын сақтайтын хромосоманың
гетрохроматинді бөлігі.

Центромера



хромосоманың ұршық тәрізді (ахроматин) жіпшелер бекінетін
жері.

Цистрон



белок молекуласының толық

құрылымы туралы хабарламасы бар
бөлігі.

Циптокинез



клетка цитоплазмасының бөлінуі.

Цитоплазмалық аталық стерильдік (ЦАС)



цитоплазмадағы генетикалық
факторлармен ядролық гендер бірігіп бақылайтын аталық жыныс клеткасының
ұрықтандыру қабілетінің болмау
ы.

Цитоплазмалық тұқым қуалау



негізінен цитоплазма оргоноидтарында
(митохондрия, пластидтер т.б.) орналасқан гендер арқылы анықталатын тұқым
қуалаушылық.

Чаргаф ережесі



Америка Чаргаф негізін салған молекулалық генетикадағы
іргелі мәселенің бірі. Ол бо
йынша кез келген ДНК молекуласындағы пурин
негіздерінің жиынтығы пиримидинін негздерінің жиынтығында кем болып
келеді.

Экзондар



құрылымдық гендердегі кодтар тізбегі.

Экспрессивтілік



белгінің генотиптік көрініс деңгейімен сипатталатын ген
әсерінің күші.

Бұл құбылыс сол геннің сыртқы жағдайлары мен генотиптік
ортаның арақатынасына байланысты болады.

Эллиптоцитоз



эритроциттредің пішіні өзгеріп, сопақша, яғни элипс
тәрізденеді, гомозиготалы жағдайда анемияның ауыр формасы байқалады.

Эпистаз



аллельді еме
с гендердің өзара әрекеттесу түрі. Мұнда бір доминантты
ген (супрессор) екінші доминантт генді басып тастайды (А > В). Кейде
эпистаздың рецессивті ген арқылы да болуы мүмкін (а>в) мұны рецесивті
эпистаз дейді.










































ДӘРІС КОНСПЕКТІЛЕРІ

1Тақырып:Кіріспе. Генетика


тұқым қуалаушылық және өзгергіштік
заңдылықтары туралы ғылымы.

Генетика және оның биология ғылымындағы орны. Генетика ғылымының
зерттеу әдістері. Генетика ғылымының негізгі спецификалық әдісі


гибридологиялық талдау. Генетикалық мәселелерді шешуде биохимиялық,
математикалық, цитологиялық, эмбриологиялық және т.б. әді

стерді қолдану.
Генетиканың тарихы. Қазіргі генетиканың негізгі бөлімдері
-

цитогенетика,
молекулярлық генетика, популяциялық және эволюциялық генетика,
физиологиялық генетика, өсімдіктер генетикасы, адам және жануарлар
генетикасы.

Тұқымқуалаушылықтың ци
тологиялық негіздері. Жыныспен көбеюдің
цитологиялық негіздері. Мейоз процесі жыныс жасушаларының пайда
болуындағы және дамуындағы цитологиялық негіз ретінде. Мейоз процесіндегі
биосинтез ерекшеліктері. Жануарлар гаметогенезі: сперматогенез және оогенез.
Ө
сімдіктер сперматогенезі, гаметогенезі


2.Тақырып:Белгілердің тұқымқуалаушылығының негізгі заңдылықтары
мен тұқымқуалаушылық принциптері.

Гибридологиялық әдіс генетикалық әдістің негізі: объектіні таңдау,
шағылыстырулар үшін «таза» материалды сұрыптау, жек
еленген белгілердің
талдануы, бірнеше ұрпақты зерттеу, статистикалық әдісті іқолдану. Генетикалық
символика. Будандасудың жазылу ережесі. Моногибриті будандастырудағы
тұқымқуалаушылық. Кері қайтара және анализдік будандастыру. Реципрокті
будандастыру тура
лы түсінік. Г.Менделдің негізгі генетикалық заңдылықтары.
Ген және аллелдер жөнінде түсінік. Гомозигота және гетерозигота. Ажыраудың
цитологиялық механизмі. Гендердің тәуелсіз жинақталуының цитологиялық
негіздері. Комбинативті өзгергіштік, оның эволюцияда
және селекцияда маңызы.
Ди және полигибридті будандастыру. Менделдің үшінші заңы (тәуелсіз
тұқымқуалау заңы




3.Тақырып:Гендердің өзара әсер етуі.

Негізгі сұрақтар:
Гендердің өзара әсер етуіндегі негізгі типтері:
комплементарлық, эпистаз, полимерия,
гендердің модификациялық әсері.
Кумулятивті және кумулятивті емес полимерия. Генотиптің іске асырылуындағы
сыртқы орта факторларының әсері. Гибридологиялық, онтогенетикалық және
биохимиялық әдістердің қосылысы генетикалық талдаудағы гендердің өзара әсер
ет
уіндегі басты шарт. Генотиптің дискреттілігі және біртұтастығы туралы
түсінік. Летальды гендердің әсері. Ген көрінуінің сыртқы орта жағдайына
тәуелділігі. Модификаторлы гендер. Геннің пенетранттылығы, экспрессивтілігі.
Гендердің плейотроптық әсері. Генотип

аллельді және аллельді емес өзара
әрекеттесулердің күрделі жүйесі екендігі туралы түсінік.


4. Тақырып:Тіркес тұқым қуалау және кроссинговер

Тіркес тұқым қуалау құбылысының ашылуы. Т.Морганның тұқым қуудың
хромосомалық теориясының негізі. Тіркесу топтары,

оның санының
хромосомалардың гаплоидты санына сәйкес келуі. Тіркес тұқым қуалаудың
цитологиялық негіздері. Кроссинговер цитологиялық дәлелдері. Кроссинговер
механизмі және ол жөніндегі гипотезалар. Хромосоманың айқасуына әсер ететін
факторлар. Тең емес к
россинговер. Интерференция және коинциденция.
Гендердің хромосомаларда бір түзу сызық бойында орналасуы. Гендердің
шоғырлануы (локализациясы). Генетикалық карталар, эукариоттарда олардың
жасалу принциптері. Кроссинговерге әсер етуші факторлар. Т.Морганның
хромосомалық тұқымқуалаушылық теориясы, оның негізгі
қағидалары.Кроссинговердің молекулалық механизмі

5.Тақырып:Тіркес тұқым қуалау және кроссинговер.

Тіркес тұқым қуалау құбылысының ашылуы. Т.Морганның тұқым қуудың
хромосомалық теориясының негізі. Тіркесу

топтары, оның санының
хромосомалардың гаплоидты санына сәйкес келуі. Тіркес тұқым қуалаудың
цитологиялық негіздері. Кроссинговер цитологиялық дәлелдері. Кроссинговер
механизмі және ол жөніндегі гипотезалар. Хромосоманың айқасуына әсер ететін
факторлар. Т
ең емес кроссинговер. Интерференция және коинциденция.
Гендердің хромосомаларда бір түзу сызық бойында орналасуы. Гендердің
шоғырлануы (локализациясы). Генетикалық карталар, эукариоттарда олардың
жасалу принциптері. Кроссинговерге әсер етуші факторлар. Т.М
органның
хромосомалық тұқымқуалаушылық теориясы, оның негізгі
қағидалары.Кроссинговердің молекулалық механизмі

6.Тақырып:Хромосомадан тыс тұқым қуалау.

Хромосомадан тыс тұқым қуалау заңдылықтары, хромосомалық тұқым
қуалаудың өзгешелігі. Пластидтік тұқымқуа
лаушылық. Хромосомадан тыс
тұқым қуалауды зерттеу әдістері. Пластидтік тұқымқуалаушылық.
Хромосомалар генетикасы. Өсімдіктердегі шұбар жапырақтылықтың тұқым
қуалауы. Митохондриялық тұқымқуалаушылық. Митохондриялар генетикасы.
Митохондриялар геномының ұй
ымдасуы. Модификациялық өзгергіштік.
Белгілердің қалыптасуы. Генотип және орта факторлардың өзара әсерінің
нәтижесі ретінде. Реакция нормасы. Модификацияның адаптивті сипаты.
Морфоздар.


7.Тақырып: Өзгергіштік және оның зерттеу әдістері.
Тұқым қуалайтын
өзгергіштік


генотиптің әртүрлі орта жағдайында іске асуы кезінде гендер
әсерінің өзгеріп, көрінуі. Организмнің тұқым қуалайтын өзгергіштігі
-

эволюцияның негізі. Мутациялық өзгергіштік. «Мутация» туралы түсінік,
«мутагенз», «мутант». Орган
измдердің өзгергіштігі туралы көзқарастың дамуы.
Хьюго де
-
Фриздің мутациялық теориясының негізгі қағидалары. Мутацияның
жіктелу принциптері. Генеративті және соматикалық мутациялар. Мутацияның
генетикалық жіктелуі. Өздігінен және қолдан алынатын мутациялар
. Гендік
мутациялар. Гендік мутациялардың жіктелуі. (негіздердің ауысуы, негіздердің
түсіп қалуы немесе қосылуы, нонсенс, миссенс және фреймшифт типі).
Хромосомалық қайта құрылулар. Хромосома ішілік және хромосома аралық
қайта құрылулар: делециялар, дуплик
ациялар, дефишенсиялар, инверсиялар,
транслокациялар, транспозициялар. Геномдық мутация. Полиплоидия.
Автополиплоидтар, ондағы генетикалық талдау. Аллополиплоидия.
Полиплоидтық қатарлар. Анеуплоидия: нуллисомиктер, моносомиктер,
полисомиктер, оларды генет
икалық талдауда пайдалану. Мутацияларды зерттеу
әдістері. Индукциялық мутациялық процесс. Мутагенездің физикалық
факторлары (радиациялық, ультракүлгін, химиялық мутагенез).


8. Тақырып:Генетиканың молекулалық негізі. Даму генетикасы.

Тұқымқуалаушылықтың мо
лекулалық негізі. Нуклеин қышқылдарының
генетикалық ролі. Трансформация және трансдукция құбылысы. Пуриндер жіне
пиримидиндер. Нуклеин қышқылдарының химиялық құрылымы: ДНҚ (бірінші,
екінші, үштік құрылымы). РНҚ (мРНҚ, рРНҚ, тРНҚ). Репликация. Репликацияға
қатысатын ферменттер. ДНҚ
-
полимеразаның қасиеті. Ген. Ген қызметі
(репликациялық, транскрипциялық активтілігі). Промотордың құрылысы.
Гендердің үзілмелігі. Экзон
-
интрондық құрылым. Прокариоттық және
эукариоттық организмдердің гендерінің айырмашылығ. Гентик
алық код.
Генетикалық кодтың негізгі қасиеттері. Транскрипция механизмі, қатысатын
ферменттер. Рибосоманың құрылысы. Трансляцияға қатысатын факторлары.
Трансляцияның этаптары. ДНҚ репарациясының механизмі. Репликацияға
дейінгі репарация. Қараңғылық, эксци
зиондық репарация. Индуцияланатын
репарация (SOS
-
репарация және адаптивті жауап). Гендердің рекомбинациясы.
Жалпы және сайт
-
спецификалық рекомбинация. Холлидей бойынша
рекомбинацияның молекулалық механизмі. Даму генетикасы. Онтогенез


сыртқы және ішкі орт
аның белгілі жағдайларында даму программасының іске
асырылуы. Гендердің дифференциалды белсенділігі. Онтогенезде белгілердің
қалыптасуын анықтайтын факторлар: гендердің плейотропты әсері, гендер мен
клеткалардың өзара әсері, детерминация. Морфогенезде клет
калардың өзара
қатынастары. Мінез
-
құлық генетикасы. Сигналды тұқымқуалаушылық, оның
адам қоғамындағы оқу және тәрбие процесінде маңызы.


9. Тақырып:Популяциялар генетикасының және эволюцияның
генетикалық негізі.

Популяция және оның генетикалық құрылмы. Па
нмиктік популяция. Хайди
-
Вайнберг заңы, оның қолдану мүмкіндігі. Популяциялардың генетикалық
гетерогендігі. Табиғи популяциялардағы зерттеу әдістері. Популяцияның
генетикалық динамикасы, факторлары. Мутация, сұрыптау, дрейф гендер,
миграция. Попуцляциядағы

изоляцияның инбридингтың ролі.Эволюцияның
генетикалық негіздері. Генетикалық гомеостаз және оның механизмі.
Эволюциялық теорияның дамуындағы генетика ғылымының маңызы.
Популяциялар генетикасының экология және биогеоценология салаларына
маңызы. Табиғатты қ
орғау мәселелеріндегі популяциялар генетикасының
маңызы. Жер шарындағы генофондты сақтап қалу шаралары.

10. Тақырып:Адам генетикасы.

Адам генетикалық зерттеулердің объектісі ретінде. Генеалогиялық,
цитогенетикалық. биохимиялық, егіздік, онтогенетикалық жән
е популяциялық
әдістер. Адам кариотипі. Медициналық генетиканың мәселелері. Тұқым
қуалайтын аурулар, олардың адам популяциясында таралуы.
Хромосомалық
және гендік аурулар. Тұқым қуалайтын және туа пайда болған аурулардың шығу
себептері. Радиациялық және хи
миялық заттардың генетикалық қауіптілігі.
Медициналық
-
генетикалық кеңес беру. Генетикалық токсикология.
Антропогендік мутагендер


11.Тақырып:Селекцияның генетикалық негізі.

Генетика және селекция. Жануарлар және өсімдіктер селекциясы. Зерттеу
әдістері мен
объектілері. Мәдени өсімдіктердің шығу орталықтары. Штамм, сорт
түсініктері. Комбинативті өзгергіштік. Мутациялық өзгергіштік. Индукциялық
мутагенездің өсімдіктер және микроағзалар селекциясындағы қолдануы.
Жануарлар, өсімдіктер және микроағзалар селекцияс
ындағы негізгі жетістіктер.
Молекулярлық генетиканың және цитогенетиканың жетістіктері селекция
саласының дамуының перспективасы. Өздігінен және айқас тозаңданатын
сонымен қатар, өсімдіктердің вегетативті көбею жұмыстарында қолданылатын
сұрптау тәсілдері.
Өздігінен тозаңданатын өсімдіктермен жұмыс істеу. «Таза
линия» туралы ұғым. Генетикалық және клеткалық инженерия әдістерінің
селекциядағы және биотехнологиядағы келешегі.


12.Тақырып: Генетика және биотехнология.

Генетикалық инженерия. Клетка деңгейіндегі
генетикалық инженерия.
Хромосомаларды немесе олардың фрагменттерін енгізгенде гендердің алмасуы.
Гендерді клондау. Полимеразалық тізбек реакциясы және олардың
мүмкіншіліктері. Рекомбинатты плазмидтер. Жануарлар генетикалық
инженериясы. Жоғарғы сатыдғаы өсі
мдіктер генетикалқ инженериясы.
Трансгенді

















Практикалық сабақ №1

Тақырыбы.
жыныссыз көбеюдің цитологиялық негіздері. Митоз.

Мақсаты.
Әртүрлі организмдердің клеткаларының бөлінуі


митоз процесімен
және кариотиптерімен танысу.

Құрал
-
жабдықтар. П

Пияз

пен бұрыштың көлденен кесіндісінін цитологиялық препараты, микроскоп.

Теориялық бөлімі

Жыныссыз және вегетативті көбеюдің негізгі клеткалардың бөлінуі.
Клеткалардың бөлінуінің негізгі универсаль әдісі


митоз. Ол ядроның бөлінуі
к
ариогенез және цитоплазманың бөлінуі


цитокинезден тұрады.

Бөліну аралығында клетка интерфаза сатысында тұрады. Осы интерфаза мен
митоз клеткалар циклін құрайды. Митоз барысын клеткалардың бірнеше рет
өзгереді. Бұл өзгерістер бірнеше фазаға бөледі: профа
за, метафаза, анафаза және
телофаза.

Тәжірбиелік бөлім

Сарымсақтың қабығының көлденен кесіндісі микроскоппен қарап препараттың
митоз фазаларын көруге болады. Ол үшін микроскоп үстелшесін көріну аймағы
пайда болғанша препаратпен бірге қозғайды. Нәтижесінд
е ядроның түсі ашық
көрінеді. Бұл интерфаза сатысындағы клеткалар.

Кейбір клеткаларда анық боялған хромосомалар көрінеді. Бұлар митоздың
сатыларындағы хромосомалар. Егер клетка орталығында шиыршықталған
хромосомалар болса, ал ядро қабықшасы және де ядрошы
қ көрінбейтін болса
онда бұл клеткалар профаза сатысында.

Метофаза көріністері келесідей болады: егер хромосомалар клеткалар
полюстарыны ажырайтын болса және хромосомалар анық көрінетін болса.

Хроматиттердің екі жаққа созылу нәтижесінде хромосомалар бірі
гіп полюстарға
ажырайды. Бұл анафаза сатысы.

Телофаза сатысында клеткалар ішінде екі полюсте жаңа пайда болған ядролар
анық көрінеді. Препараттан клетка кабықшасы көрінеді, яғни ядроның түзіліп
қабықшасы қалпына келеді. Осы жерде кариокинез аяқталады.

Тапс
ырма
митоздың барлық сатыларын суретке салу.


Практикалық сабақ № 3.

Тақырыбы: ДНҚ
-
ның нуклеотидтық құрамын анықтау.

Мақсаты: ДНҚ құрылымының ерекшеліктерімен танысу.

Құралдар: ДНҚ құрылысының , нуклеотидтің иллюстрациясы, плакаттар.


Теорилық
бөлім.

Нуклеин қышқылдары


тізбекті гетерополимерлер. Олардың мономерлері
мононуклеотидтер. Мононуклеотид 3 бөліктен қүралады: азотты негізден;
пентоза қантынан; фофор қышқылының қалдығынан.

1953 жылы Д. Уотсон мен Ф.Крик алғаш рет ДНҚ құрылы
мын анықтады.
Олар ДНҚ
-
ның екі полинуклеотидті тізбектен тұратынын көрсетті. Әр тізбек
спираль бойынша оң жаққа иреленген. Екі тізбек екі спиралды түзеді.
Спиралдердің арақатынасы 3,4 нм құрайды., ал диаметры 2нм. Фосфатты
топтар сп
иралдың сыртында, ал азотты негіз ішінде болады. ДНҚ
-

өте нәзік
молекула. Оның ерітіндісін қарапайым түрде араластырғанда тізбек үзіліп,
ұсақ бөлшектерге ажырайды.

Аденинды негіздер саны кез келген ДНҚ
-
да тиминді негіздерге сәйкес
келед
і, ал гуанинды негіздер цитозинге сәйкес. Осы тізбекте ешқандай
кедергілер болмайды. Бұл реттілік толығымен нуклеотидтердің қатарын
анықтайды. Жұптар сутекті байланыстармен бірігеді. Осылайша, екі тізбек
спиралы бір

біріне комплементар
лы. Аденин тиминге, цитозин гуанинге
комплементарлы.

Тәжірибелік бөлім.

ДНҚ құрылымын зерттеп, тапсырмаларды орындаңдар.

1.

ДНҚ молекуласының бір тізбегі келесідей:

А) АГТАЦЦГАТАЦТЦГАТТТАЦГ

Б) ТЦАТГГЦТАТГААТТТАЦГАГТ

Екінші тізбектің реті қандай?

2.

ДНҚ тізбегіндегі нуклеотидтер ретін көрсетіңдер:

ЦАЦЦГТАЦАГААТЦГЦТГАТ

3.

Лабораторияда ДНҚ
-
ның бір тізбегінің участогы зерттелген. Оның 20
мономерден тұратын келесідеу қатары анықталған:

ГТГТААЦГАЦЦГАТАЦТГТА

Екінші ДНҚ
-
лыққ тізбек бойынша не
айтуға болады?

4.

Келесілер бойынша ДНҚ нуклеотидтерінің ретін жаз:

АГГЦЦТАГГЦТААТАГЦЦГТ

5.

ДНҚ молекуласы келесідей құрылымды :

ТАГАЦТГГТАЦАЦГТГГТГА

Көрсетілген тізбек толық
екі тізбекке өткенде

молекула қандай құрылымды
болады

Практикалық сабақ
№4

Тақырыбы.
и
-
РНК нуклеотидтік құрамын анықтау.

Мақсаты.
РНК тізбектік құрамымен танысу, и
-

РНК мен молекулалық ДНК
нуклеотидтік құрамын анықтау.

Құрал
-
жабдықтар. Нуклеин қышқылының тізбектік құрамы, нуклеотид, плакат.

Теориялық жұмыс:

Нуклеин қышқылы (ДНК мен РНК)
-

сызықты (сирек ауысым) гетерополимерлі,
олардың мономері мононуклеотидтер.

Нуклеин қышқылының құрамдас бөлігіне нуклеотидтер кіреді. Молекулалық
нулеотидтің құрамына пентоза, азотты негіздер және фосфор қышқылынан
тұрады.

Қанттын құрамына қарай Рибонуклеин қышқылы (РНК; оның құрамына
рибоза кіреді) және дезоксирибоза қышқылы (ДНК; оның құрамына бір атомға
төмен қышқыл оның құрамына дезоксирибоза қанты кіреді) бөледі. Нуклеинді
қышқылдың екеуіде 4 топ кездеседі: аденин (А)
, гуанин (Г), цитозин(Ц),
тимин(Т; РНК құрамына урацил(У)кездеседі). Бастапқы екі құрамы пуринин
классына, қалғаны


пиримидин класына кіреді. Фосфор қышқылын анықтағанда
нуклеин қышқылын қолданады.

Биосинтездік ақуыз барлық тірі клеткада жүреді, ДНК мол
екуласында тұқым
қуалаушылық ақпарат сақталады, ал цитоплазмалық РНК информацияны, бір
тізбекті ДНК комплементарлы жібі арқылы жібереді.

Клеткадағы биосинтездік ақуыздың 3 сатысы бар: транскрипция, процессинга
және трансляция. Транскрипция кезінде гене
тикалық ақпаратты санау,
белгіленген ДНК молекуласын және де а
-
РНК молекуласының
информациясының сақталуы жүреді.

Аденин ДНК молекуласы комплементарлы урацил РНК молекуласына (тимин
(ДНК)


аденин (РНК)), цитозин (ДНК)


гуанин (РНК) (гуанин (ДНК)


цит
озин
(РНК)).

Практикалық бөлімі

1.

ДНК мен РНК тізбегін және комплементарлық ережесін оқып, мына
сұрақтарға жауап беріңіз?

1. РНК молекуласы ДНК молекуласынан немен ерекшеленеді?

2. Комплементарлы принциптің мағынасы неде?

3. Жасушаның қандай бөлігінде а
-
РНК

синтезделеді?

4. А
-

РНК құрылысы қандай принцип бойынша жүреді?


2. Есепті шығарыңыз:


1. Ген учаскісінде түзілген нуклеотидтер тізбегі ДНК келесіде орналасқан:


А) А А Т Ц А Ц Г А Т Ц Ц Т Т Ц Т А Г ГА Г Г;


Б) А Т Ц А Т Т Ц Ц Г Г А Т Т Ц Г Г Ц Ц

А А Г;


В) Т Ц Г Ц Г Т А А Г Ц Т Г Г Ц Т Т А Г Ц Ц Г;


Г) Г Ц Ц Т А Г Ц Т Г Ц Ц Г Ц Т Т А Г Т Ц Т Т;


Д) Т Ц Т Г А Т Г Ц Т А Г Ц Ц Т А Г Г А Ц Т Г.


2. Химиялық зерттеу ережесі бойынша нуклеотидтердің ақпараттық РНК мен
берілген жалпы саны 30% урацилге, 26% цитозин, 24% аденинге сәйкес келеді.
Екі тізбекті ДНК кесіндісіне сәйкес келетін нуклеотидтік құрам бойынша не
айтуға болады.


3.Ақпараттық РНК

молекуласының аймағы келесі тізбекті көрсетеді:


А) Ц Ц Ц Г Ц Ц А Ц Ц У Г Ц Г Г Г А У Ц Ц А Ц


Б) А Г Ц А Ц У А Г А У У Ц У У У Ц У У Г А Ц


В) Г Ц Ц У Ц Ц А Ц Ц Г Г Г Ц Г Ц А Г А А Г У.


Қандай тізбек ДНК
-

лы екі шынжырлы?


4.ДНК
-

лы ген аймағы ке
лесі тізбекті көрсетеді:


Ц Г Г Ц Г Ц Т Ц А А А А Т Ц Г .....


А
-
РНК
-
ның тізбегін көрсет.

Практикалық сабақ

№ 5


Тақырыбы:

Генетикалық код бойынша ақуыз құрылымын анықтау.

Мақсаты:

Генетикалық код бойынша ақуыз биоси
нтезінің жүру ерекшелігімен
танысу.

Құралдар: биосинтез процесінің иллюстрациясы, генетикалық кодтың кестесі.



Теориялық бөлім.


Биоосинтез әрбір тірі жасушада жүретін міндетті процесс. Тұқым
қуалаушылық ақпараты ДНҚ молекуласында сақталады жән
е ақпараттық РНҚ
арқылы цитоплазмаға беріледі.


Тірі жасушадағы ақуыз биосинтезі 3 этап бойынша өтеді: транскрипция,
трансляция және процессинг.


Транскрипция кезінде ДНҚ молекуласымен анықталатын генетикалық
ақпаратты бағдарлау өтеді.


ДНҚ
-
ның адени
н молекуласының орнына РНҚ
-
да урацил. Аденинге


тимин, цитозинге


гуанин сәйкес келеді.


Генетикалық код


барлық тірі организмдерде жүретін ақуыздың
аминқышқылды қатарын нуклеотидтер қатарымен кодтау.


Ақуыздың құрылымдық мономеры


20 түрлі амин қышқы
лы. Әрбір ақуыз
қатаң тәртіпте реттелген аминқышқылдарының тізбекшелерінен құралады. Осы
аминқышқылдық реттілік ақуыз қаңқасын, оның биологиялық қасиеттерін
түзеді. Бұл аминқышқылдардың тізбегінің жиынтығы тірі организмдерге
универсалды.


Триплет (лат. ү
штік)


нуклейн қышқылы молекуласында ретпен
орналасқан нуклеотидтік үштік комбинациясы. Ақпараттық РНҚ
-
да триплет
кодондар түзеді.


Анықталған 64 триплет бойынша 61
-
і аминқышқылын кодтайды.


Трансляция процесіндегі барлық синтезделетін ақуыздар 20
аминқыш
қылынан тұрады. Генетикалық код кестесінен А, Г, У, Ц негіздерін
көруге болады, ал қысқартылған үш әріпті сөздер


ақуыз атаулары.


Нонсенс
-
кодондар


аминқышқылын кодтай алмайтын мақсатсыз
үштіктер. Олар полипептидтік тізбектің тоқтатылуының белгісі.

Генетикалық код кестесі.

Тәжірибелік бөлім.

Ақуыз синтезінің механизмін зерттеп, генетикалық код кестесін пайдалана
отырып, тапсырманы орындаңдар:

1.

Инсулин ақуызының 2 тізбегінің үлкені келесі аминқышқылынан
басталады: фенилаланин
-
валин
-
аспарагин
-
глутамин қышқылы
-
гистидин
-
лейцин.
Нуклеотидтер ретін ДНҚ молекуласының бастапқы учаскесі бойынша қойыңдар.

2.

Глюкагон ақуызы молекуласының бөлшегін кодтайтын
ДНҚ молекуласы
учаскесінің мономерлерінің реттілігін көрсетіңдер: треонин
-
серин
-
аспарагин
-
тирозин
-
серин
-
лизин
-
тирозин.

3.

Рибонуклеаза ақуызының аминқышқылдары келесідей: лизин
-
глутамин
-
треозин
-
аланин
-
аланин
-
аланин
-
лизин ... ДНҚ гені нуклеотидтердің қандай
қа
тары бойынша басталады?

4.

ДНҚ нуклеотидтердің қандай реті бойынша ақуыз учаскесі кодталады:
пролин
-
валин
-
аргинин
-
пролин
-
лейцин
-
валин
-
аргинин?

5.

Инсулин молекуласындағы мономерлердің ең аз тізбегі мына
аминқышқылдарымен аяқталады: лейцин
-
тирозин
-
аспарагин
-
тиро
зин
-
цистеин
-
аспарагин.

6.

Егер ақуыз мына нуклеотидтер қатарымен кодталған болса, онда ақуыз
қандай ретімен басталады?

АЦГЦЦЦАТГГЦЦГГТ ...

7.

Ген кесіндісі келесідей құрылымды: ЦГГЦГЦТЦААААТЦГ

Осы генде анықталатын ақпараты бар ақуыз учаскесін көрсетіңдер. Төр
тінші
нуклеотид геннен алынып тасталса ақуыз құрылымына қалай әсер етеді?

8.

Мына тізбек бойынша кодталатын ақуыз молекуласының
аминқышқылдарының ретін анықтаңдар:

ТГАТГЦГТТТАТГЦГЦ...


Егер химиялық жолмен ДНҚ молекуласынан тоғызыншы және он екінші
нук
леотидті жойған жағдайда қандай өзгеріс болады?

9.

Ақуыз молекуласы учаскесінің мономерддерінің орналасу ретін
көрсетіңдер:

ТЦТЦЦЦАААААГАТА...

Бесінші нуклеотид геннен алынып тасталса ақуыз құрылымына қалай әсер етеді?


10.

Аминқышқылдарының қандай реті мына нукл
еотидтер реті бойынша
кодталады?

ЦЦТАГТГТГАААЦЦАГ...

Алты мен жетінші нуклеотид арасына тиминді қойса ақуыз құрылымына қалай
әсер етеді?

11.

Ақпараттық РНҚ нуклеотидтерінің қандай реті бойынша
аминқышқылдары кодталады?

А) фенилаланин
-
пролин
-
пролин
-
серин;

Б) т
реонин
-
триптофан
-
тирозин
-
валин;

В) треонин
-
триптофан
-
тирозин
-
серин;

Г) аланин
-
аспарагин
-
глутамин қышқылы
-
гистидин;

Д) лейцин
-
пролин
-
гистидин
-
фенилаланин.




Практикалық сабақ №6


Тақырыбы:
Дрозофиланың дамуы және оның биологиясы мен морфологиясы

(Drosophila melanogaster)


Дрозофиланың дамуы және оның биологиясы мен морфологиясы


Дрозофиланың әлде қайда маңызды төрт ерекшеліктері бар:

1.

Жұмыртқадан ересек ағзаның пайда болуына дейін өте аз уақыт


жұмсалатындығы;

2.

Ерекше жоғарғы өнімділігі;

3.

З
ертханалық жағдайдағы түрлерден көптеген мутацияларды анықтау


мүмкіндігі;

4.

Хромосома санының аздығы, оны тек генетиканың арнайы сұрақтарын

зерттеуге ғана қолайлы етіп қоймай, сонымен қатар генетика курсын өтуде
қолдануға тиімді етеді.



Drosophila melanogaster, басқаша жеміс немесе сірке шыбыны, Diptera


отряды Drosophilidae тұқымдасына жатады. Үлкендігі 3 мм шамасында,


қою қызыл көзді және сұр денелі өте кішкене шіркей.


Drosophila melanogaster
-
дің отаны Индо
-
Ма
лай облысын есептеуге болады


Қазіргі кезде космополит тәрізді кең таралған, Солтүстік пен Оңтүстік

Американы, Африканы, Австралияны, Жапонияны, Оңтүстік Европаны
(Солтүстік Францияға дейін) қоныстанған. ТМД елдерінде Кавказ бен Украинада
жиі таралған.
Жазғы уақытта оңтүстік аудандардан келген жемістер мен
көкеністер ағынымен Солтүстіктің түпкір жерлеріне де енеді.

Дрозофила ферменттелінген жемістер, көкеністер, ағаштар шырындарын қорек
етеді. Лабараторияда шыбындарды қоректік ортада өсіреді.


Тарихи құ
жаттама

Өткен ғасырдың басында биологияның кейбір сұрақтарына жауаптар табу
мақсатында дрозофиланы алғаш зертханалық тәжірибеде Карпентер қолданған.
1910 жылы Морган алғашқы болып дрозофиланың мутациялық тұқым қуалаушы
тәсілдерін (расса) тапты. Ол ақ көзді

(white) мутация, ал кейіннен көптеген басқа
түрлерін де тапты, қазір оларда мутационды немесе жай ғана мутант деп атайды.
Осы кезден бастап дрозофиланы көптеген зерттеушілер мен Морган және оның
қол астындағы қызметкерлері


Стертевант, Меллер, Бриджестер

терең зерттей
бастады.

Дрозофиланың генетикалық анализімен қатар олар хромасоманың цитологиялық
анализінде жүргізді. Зерттеудің қосарлы әдіспен жүргізуінің нәтижесінде бұл
авторларға тұқымқуалаушылық туралы толығымен жан
-
жақты заңдар
шығаруына мүмкіндік б
ерді. Мутацияны қолдан алу, геннің табиғаты,
жыныстың анықталуы, популяцияның генетикасы, жаңа мәдениеттердің пайда
болу механизмі және тағы басқа генетиканың теориялық сұрақтары дрозофилада
терең зерттеліп, генетикада ғана емес, жалпы биология мен түрлерд
ің
эволюциясындағы сұрақтарды шешуде маңызды қорытындылар берді.



Температура және дрозофила шыбынының өмір ұзақтығы

Зертханалық жағдайда температураны 31С сәл асырса, дрозофила толықтай
немесе жартылай бедеу болып қалады. Дегенмен, тропикалық климатты
ме
кендеуші бола тұра, ол табиғи жағдайда әлде қайда жоғары температураны
көтере алады. Бұл жердің үстіңгі қабатындағы ылғалдың жоғары дәрежеде
булануына және дрозофила мекендейтін ауаның төменгі қабаттарындағы
температураның түсуіне байланысты.

Зертханада др
озофила үшін қалыпты температура болып 24
-
25С саналады.
Осындай температурада оның жұмыртқадан ересек шыбынға айналу циклы 10
тәулікке тең. Жұмыртқаның дамуы 20 сағатқа созылады, ал дернәсіл мен
қуыршақтың дамуы 8 күн, соның ішінде 4 тәулік бойы дернәсіл к
езеңі болса
және сонша қуыршақ кезеңі жалғасады. Осылайша, жылына дрозофиланың 40
ұрпағын алуға болады.

Температураны төмендеткен сайын дрозофиланың дамуы қатты тежеледі. 10С
болған кезде дернәсіл кезеңі 57 күнге дейін созылса, ал қуыршақ кезеңі 13
-
14
күнг
е дейін, 20С болғанда 8 және 6,3 күнге тең болады.

Ересек шыбынның тіршілік ұзақтығы, әрине, қуыршақтан шыққаннан бастап
зертханалық жағдайда 3
-
4 жұмаға тең болады және бұл уақыт күту
жағдайларына (температура, ылғал, қорек, түр тығыздығы, қоректік ортада
бактериялардың мөлшері) тікелей байланысты.арнайы тәжірибеде дрозофила
153 күнге дейін тіршілік еткен.



Жыныстық белгілері

Дрозофиланың аталығы мен аналығы мөлшері және басқа да морфологиялық
белгілері бойынша ерекшеленеді. Дрозофиланың аналығы аталығынан

ірірек
болады, бірақ та екеуінің де мөлшері қоректену жағдайына байланысты болады.


Дрозофиланың даму циклы

Дрозофиланың жұмыртқалары сопақтау, 0,5 мм ұзындықта, жаңа түрлерде
оларды ылғалы аздау стақанның қабырғаларына жақын қоректік ортада байқауға
бола
ды. Дрозофиланың жұмыртқасы басқа бунақденелілердікі тәрізді сыртынан
тегі жағынан әртүрлі 2 қабықшамен қапталған. Олардың бірі


ішкі,
жұмыртқаның өзінен пайда болған алғашқы қабықшалар қатарына жатады және
сары уыздық деп аталады. Сыртқы қабықша жұмыртқа
ның фолликулалы
эпителиден түзілген және хорион деп аталады. Дрозофила жұмыртқасы болашақ
ұрықтың алдыңғы, артқы, құрсақ (вентральды), арқа (дорзальды) жақтарын
айыруға мүмкіндік береді. Жұмыртқаның алдыңғы жағында жұмыртқа ішіне
апаратын және оған сперма
тазоидтың енуін қамтамасыз ететін саңылау


микропиле бар.

Жұмыртқаның ұрықтануы қынаптың жоғарғы бөлігінен өткен кезде жүреді. Егер
ұрықтанған жұмыртқаның салынуы қандай да бір жағымсыз әсерлерден кешіксе,
ол алғашқы даму стадиясын аналықтың жыныс жолынд
а өткереді және оны
қоректік ортаға салған кезде дамыған дернәсіл болады. Дегенмен, қалыпты
жағдайларда эмбрионды даму аналық ағзада өтпейді және 27 С температурада 20
сағатқа созылады.

Жұмыртқадан дернәсілдің шығуымен, постэмбриональды дамудың басталуы
ас
ыра қоректендіру мен өсуге байланысты. Бұл стадияда қоректің артық мөлшері
аса маңызды роль атқарады: ол тек шыбынның мөлшерін анықтап қана қоймай,
оның тіршілік қабілетін де анықтайды.

Алғашқы кезде дернәсілдер қоректік ортаның үстінде болып, кейін оның т
үбіне
өтіп, қуыршақтағанша сонда қалады.

Ішкі өзгерістерге қатысты дернәсілдің қуыршақтануы одан шыбынның дамуы
метаморфозамен, яғни оның мүшелерінің қайтадан қалыптасуы жаңа стадияның
басталғандығын көрсетеді. Қуыршақты даму кезеңі бір жағынан дернәсіл
мү
шелері және ұлпаларының бұзылуымен сипатталса ( гистоллиз ), екінші
жағынан имогинальді дисктардан ересек шыбынның деффенифті мүшелерінің
пайда болу ( гистогиннез ) арқылы сипатталады. Шыбынның шығуы және оның
қуыршақ жамылғысынан ( пуппариум ) босау суықт
ықтың
лобный пузырьға

айдамалау арқылы жүреді. Нәтижесінде қуыршақтың қабығы алдыңғы жағынан
жыртылып, шыбын пупариумнан босайды. Жас жаңа ғана босап шыбындардың
тұлғасы әлдеқайда ұзын дақ және түгелдей пигменттен арылған сарғыш денелі
болып келеді. Жас
шыбындардың әлі жазылмаған, қысқа қанаттары болады.
Міне осындай белгілері бойынша оларды ересек шыбындардан айыруға болады.


Дрозофиламен жұмыс үшін арналған құралдармен инвентарь.

Дрозофиламен жүмыс істеу үшін келесі қарапайым және қымбат емес құралдар
қ
ажет:

1) Стақандар және пробиркалар мен мақта.

Ең ынғайлысы кәдімгі, сыйымдылығы 100 см 3 ( диаметрі 4 см, биіктігі 10 см )
стақандар. Егер стақан болмаса, жалпақ пробиркаларды қолдануға болады.

2) Эфир мен моррилка

Моррилка ретінде шыбындарды ұстайтын
стақандыда алуға болады. Стақанды
үстінен жұқа металды ұабырғасы бар қақпақпен жабылады.

3) Шыбындарды бөлуге арналған жіңішке пинсет.

4) 5+10 см болатын сүтті


ақшыл түсті шыны

5) Әлсін және орташа үлкейткіші бар бинокулярлы ұлғайтқыш.

6) Қоректік ортан
ы дайындау үшін ет тартқыш пен кез келген жылытқыш құрал.

7) Қоректік ортаның құрамына кіретін заттарды өлшеу үшін тарзы мен менсурка.

8) Шынының үстінен жазуға қажет қарандагш пен этикетка.

9) Термостат


Қоректік орта

Дрозофиланы зертханада ұстайтын ортағ
а ең бастысы қант пен дрожжи кіреді.
Қоректік ортаның құрамына сонымен қатар агар


агар кіреді, ол ортаға
қоймалжығ күй береді. Американың зерханаларында дрозофиланы банан мен
агар


агар және суды келесі қатынаста қосады ( г ).



Су..........100


Банан............100


Агар


агар.........2 ( 1 )

Өз еліміздің зертханаларында дрозофиланы келесі түрде жасайды ( г ):



Су..........100


Мейіз.........50


Агар


агар ..........2 ( 2 )

Осы рецептпен жасалған орта өте сенімді болады.

Мейзді және агар


агарды

үнемдеу мақсатында келесі құрамдағы ортаны алуға
болады ( граммен ) :


Су............200


Картоп............100


Мейіз..
.........75


Агар


агар.............2 ( 3 )

3


ші рецепт бойынша дайындалған ортадағы шыбындар таза мейізден жасалған
ортамен салыстырғандағылардан ірірек болады.

3


ші ортадағы мейіздің мөлшерін о
згертіп отыруға болады немесе мүлдем
мейізсіз дайындауға болады.


Су.............100


Картоп.............100


Агар


агар.............1

Дегенмен , картоптан жасалған ортада өсірілген шыбындар біраз уақыттан кейін
оліп қалады. Сондықтан картоптан жасалған ортаны аз уаққытқат ғана қажет
түрлерге қолданылған жөн.

Келесі ортаны ұзаққа қажет түрлер үшін қолдануға болад. Бұл құрамды ортада
ендігі түрлерді ауыстыру интервалын 2


айға дейін ұзартуға болады.


Су..............200


Патока..............20


Жүгері ұны.............15


Агар


агар...........1,5

5


ші рецептті 5
-
15 г мейіз қосып оданда жа
қсартуға болады.

Еғ ақырғы орта түрінде патокамен жүгері ұнының қатынасын озгертіп отыруға
болады.


Су.............75


Жүгері ұны............10



Патока.............14


Агар


агар............1,5



Қоректік ортаны дайындау.

Мейізді богда заттардан тазартып, суда жуып 2 рет тартқаштан өткізіп
майдалайды. Оған керек бол
са пысырылған және аршылған картопты қажет
мөлшерде солайша ет тарқыштан өткізіп, қосады. Сосын агар


агарды алдынала
мөлшерлеп алған суға ерітеді. Агар


агар әбден еріген соң, оған мейізбен
картопты қосады. Қоспаны тағы 10
-
20 минут араластыра отырып қай
нату керек.
Сосын оны ыстық күйінде стақандар немесе пробиркалаға құйады. 100 мл
сыйымдылықты стақанға 25 мл қоректік орта алынады.

30
-
40 минуттан оның үстін қылқаламның көмегімен дрожжи жағады да ( 2
-
3 г
кәдімгі дрожжиды 50 мл суға араластырады ), орта қо
лдан дайындалады. Ортаны
көп мөлшерде дайындағанда дрожжиды пульвелизатор арқылы себеді.

Масайған шыбындар жаңа ғана дайындалған ортаныңдымқыл үстіне
ауыстырылғанда жабысып қалмауы үшін оларды эфирен оянғанша қағаздан
жасалған сүзгішілерге ( “фунтиктер” де
п аталады ) орнааластырады.

Дәстүрлі “ фунтиктерді” конфеттилермен алмастыруға болады.

Қоректік ортаны стақан немесе пробиркаладың қабырғаларына тимейтіндей етіп
құю қажет. Егер олай етпесе, қабырғаға тиген қоректік ортаға салынған
жғмыртқалар жұқа қабықша

болып кепкен кезде өліп қалады. Ондай келеңсіз
жағдайларды болдырмау үшін қоректік ортаны сүзгіш арқылы құйған дұрыс.
Сүзгіштің мойнына жұмсақ резиналы түтікті кигізеді.


Тәжірбие жүргізуде сәтсіздіктер мен олардың болуына мүмкіндіктерінің
себептері

Қорыт
ындылай келе тәжірбиенің алғашқы кезінде болуы мүүмкін сәтсіздіктерді
айта кету қажет.

А. Генетикалық сипаттағы сәтсіздіктер, яғни күтілген нәтиженің толықтай
сәтсііздігі. Кең таралған себептері:

1. шағылыстыруда не бұрын аналық алынбаған, не шатасып, алуғ
а болмайтын
өзге топтан алынған.

2. жазулары дұрыс емес немесе этикетканы стақандарға жабыстырғанда
шатастырған.

Б. Шыбындарды күту жағдайларына байланысты сәтсіздікткер нәтижесінде сол
немесе басқа мәдениеттердің нашар, не болмаса мүлдем дамымау
себептері:

1. ортада дрожжимен себілмеген ( түрде зең саңырауқұлағы дамып кеткен ).

2. қоректік орта тым қатты болып дайындалған (агар


агар артық мөлшерде
алынған ): жас дернәсілділер қоректік ортаның түбіне қте алмай, өлген.

3. қоректік орта тым сұйық (

агар


агар аз мөлшерде алынған ); ылғал мөлшері
көп және салынған жұмыртқалар өліп, турасы батып кеткен.

4. дрожжи артық мөлшерде ( қоректік ортаның үстінгі жағында қалың ақ дрожжи
қыртысы түзілген ). Себептері


аналықтың тазалығы немесе түрлер ескі орт
аға
салынған.

5. шыбынды өлі күйінде “ фунтикалы ” жатыр. Шыбындар тым артық наркоз
мөлшерінен естерін жимаған. Бұндай жағдайларда шыбындарды қайта жаңа
ортаға көшіру немесе шағылыстыруды қайта жүргізу.


Практикалық сабақ №7

Тақырыбы:

Моногибридті буданд
астыру

Мақсаты:

Генетикалық тапсырмалардың орындалу методикасымен танысу.

Теориялық бөлім


Моногибридті будандастыру


екі организмнің бір


бірінен
айырмашылығы бар организмдерді шағылыстыруда алынған өнімдер.


Ата


аналары белгілерінің ұрпақтан ұрпаққа берілуі
тұқымқуалаушылық

деп аталынады.

Г.Мендель белгілердің тұқым қуалау заңдылықтарын тексеруде ғылыми әдіс
қолданды. Бұл әдіс күні бүгінге дейін
-

генетикалық зерттеудің негізі болып
табылады. Бір түрге жатат
ын белгілердің өкілдерін ажырату үшін, оларды
сұрыптап алу және олардың санын саралайды. Ол заңдылықты білмей сұрыптап
алу және жұп таңдау немесе будандастыру үшін қажет тұқымдарды таңдап алу
өте қиын.


Будандастыруда жазба үшін арнаулы символдарды пайдал
анылады.


Генетикалық символдар

Символдар

Символдар мазмұны

Р

Ата
-

аналар

Ғ1

жынысы

Ғ2

Нешінші будан екенін көрсететін
цифрлы көрсеткіш



Аналық
(
венера айнасы
)



Аталық
(
марстың қалқаны мен
найзасы
)

Х

будандастыру

Г

гамета


Будан схемасын жазғанда, алдымен аналықты, содан соң аталықты жазу
қалыптасқан. Будан генотипінің әртүрлі организмдердің генетикалық
материалын біріктіру гибрид болып табылады.


Будандастыру үлгісі

Будандастыру схемасы

Автордың заңы

І. Бір белгілері
бойынша
моногибридті
будандастыру







1.


Толық
доминантты белгі
көрсетіледі.


2.

Будандарды
қолдан

тозаңдандырғанда
будандардың 2


ші
ұрпағында доминант
белгісімен қатар, 2
-
ші
рецесивті белгі анық
байқалған.

Р АА х аа



Г А а



Ғ 1

Аа

Толық доминанттылық


Р1 Аа х Аа




Г Аа Аа


Ғ 2 АА: 2Аа :
аа



3 : 1

Толық доминанттылық


Ғ 2 АА : 2Аа : аа



1 : 2 : 1

Жартылай доминантты

І. Бірінші ұрпақтың
біркелкілік заңы








Будандардың екі
маңызды типтерінде
белгілердің 1
-

ші
ұрпағында ата


аналарына ұқсауы


ІІ. Белгілердің ажырау
заңы.

Моногибридті
будандастыру ол 3:1


ге тең, 3 доминантты, 1
рецесивті белгілер.




Алгоритмді тапсырма шешімдері



Генотиппен гаметадағы рецесивті маңызды белгілерді жазыңыз.



Ғ

ұрпақтағы гибридтің генотипін жазыңыз.



2
-
ші будандастырудағы схеманы көрсетіңіз. Ғ ұрпақтағы гаметалар мен
гибридтердің Панеттада горизонтал
ь немесе вертикаль орналасуы.



Генотиптерге гаметалардың жынысын жазыңыз, Ғ фенотиптің ара
қатынасын

анықтаңыз.


Тапсырмалық схема

Әріптік белгі:

А. Доминантты белгі__________________________

Б. Рецесивті белгі
_____________________________


Доминантты белгілердің маңызды
генотиптері

Рецесивті белгілердің маңызды
генотиптері


Р ?


Х ?


Гаметалар

Ғ1 (генотиптің бірінші тұқымы
)

гаметалар





?


?


Панетта ауа тартқышы

гаметалар


?


?


?




?




Фенотип арақатынасы:Ғ2
____________________

Жауап
________________


Практикалық бөлім

Келесі қарастырылатын
тапсырмалар:

1.

Мендель өсімдіктерді будандастыру кезінде бұршақтың домалақ және
бұдыр түрін алды. Ғ2 ұрпақта 7324 горошины болды, оның 5474 домалақ, ал
1850 бұдырлы. Генотиптермен гаметаларды будандастыру кезіндегі схемаларды
жазыңыз.

2.

Сұр және ақ тышқандарды

будандастыру. Ғ1 ұрпақтар сұр тышқандар
басыңқы, Ғ2 ұрпақта 198 сұр тышұан, және 72 ақ тышқан. Қандай белгілерді
еншіленді. Дәлелдеңіз.

3.

Қоңыр

және сұр құндыздарды будандастыру. Ғ2 ұрпақта 47 қоңыр, және 15
сұр түсті қанша гомозигота болады. Бұны қалай аны
қтайды
.

4.

Жүнінің түсі жирен, бұдырлы және тегіс қояндарды будандастыру. Ғ2
ұрпақта

23 жирен және 8 тегіс жүнді көжектер. Қандай белгі доминантты. 23
көжектің белглерінің қаншасы гомозиготалы.

5.

Тегіс және бұдырлы қызанақ. Бірінші сорт тегіс, қалғандары бұдыр
лы. Ғ1
ұрпақта бірыңғай тегіс, Ғ2 ұрпақта өсімдіктердің 174 бұдырлы, 520 тегіс болды.
Белгілерді қалай анықтайды.

6.

Иттің жүні қайратты
-

доминантты, жұмсақ


рецесивті. Екі қатты жүнді
ата

аналардан, қатты жүнді күшік алынады. Аллельді гендердің жұмсақтығы
қай

белгіде берілген.

7.

Мүйізді ірі қараның доминантты N генін анықтау, желіннің ауытқуындағы
рецесивті ген а, сиырдың сырт пішіні кейбіреулерінің желінінің
ауытқуларындағы бар. Қай ұрпақта белгілер тез ауытқулардан алынады.

8.

Қандай

кезде тауықтардың аяқтары рецесивті еспелі, және мықты
доминантты.

9.

Аттардағы жұтқыншақ тұқымқуалаушылық ауруы. Ауру ата аналардан
туған сау құлында доминантты және рецесивті белгілер қандай.

10.


Қояндардың

терісінің жүні ұзын доминантты, және қысқа ре
цесивті.
Көжектердің ата

аналарынан 7 көжек туады, оның 4
-
нің жүні қысқа, 3 орташа,
әкелерінің генотипі мен фенотипін анықтаңыз.

11.


Тауықтың қызғылтым гені R, сарғыш түсті r. Әтештің гені қызғылт.
Бірінші тауықтан 14 балапан алынады, барлығы қызғылтым. Екі
нші ұрпақта 9
балапан, оның 7 қызғылтым, 2 сарғыш.барлыұ 3 ата аналардың генотипі қандай.

12.


Тауықтың пародасы виандот. Түсі қызғылт.барлық белгілері біркелкі,
бірақ кейбір тауықтарда басыңқы белғілер бар. Ең тиімді эффективті белгілер
сарғыш түстілер.

13.


Зерт
теу фермасында тауықтардың 2 түрі бар. Оның легронд,(доминантты
белгі
-

ақ), ал екіншісі ньюгемприш (рецесивті белгі қызыл). Осыдан балапанның
таза тұқымын қалай алуға болады. Әтеш пен тауықты қалай орналастыруға
болады.

14.


Отбасында әйел адамның қан тобы І
топ, ал ер адамдікі ІVтоп, оларда ұлы
ІІІ қан тобындағы дальтоник, ата аналары түстерді қалыпты ажырата алады.
Туылған дені сау ұлдың қан тобының мүмкіндігін анықтаңыз? Анықталғандай,
дальтонизм рецесивті тұқым қуалайды, х


хромосомасымен тізбектелген.

1
5. Аталған белгілердің аутосомды доминантты ұрпақтары қандай.

А. Ауруға шалдығу еркек пен әйелде бірдей кездеседі.

Б. Ауруға шалдығудың белгілері ата


анадан балаларына беріледі.

В. Ауру әкенің барлық қыздары ауру болып туады.

Г. Әкесінің ауруы ұлына ешқ
ашан берілмейді.

Д. Ата аналары аурудан сау бала тууы мүмкін

16. Ерлі зайыптылардың көру қабілеттілігі жақсы 4 балалары бар: 2 қыз және 2
ұл. Бірінші қызының көру қабілеті қалыпты; оның 3 ұлы бар, оның екеуі
дальтоник. Ерлі зайыптылардың бірінші ұлы до
льтонизм аураымен ауырады, ал
2 қыз, 2 ұлының көру қабілеті қалыпты. Екі ұлы және төрт ұлдарының көру
қабілеті қалыпты, екінші қызнда және бесінші ұлдарының көру қабілеті
қалыпты. Әжесі, атасы, балалары, немерелерінің генотиптері қандай? Осы
отбасының шежі
ресін құрастырыңыз.

Практикалық сабақ №8

Тақырыбы:

Кері қайтара және анализдік будандастыру

Жұмыстың мақсаты:

Кері қайтара және анализдік будандастырудың
методикасымен танысу.

Теориялық бөлім

Будандастыру және оның нәтижелерінің негізгі символдары 1
-

кестеде
көрсетілген



Генетикалық символдар


Символ

Символдың мазмұны

Р

Аналық будан

F

Ұрпақ

F
F
2

1,2
-
ші гибридтік ұрпақ



Аналық ағза ( Венера айнасы)



Аталық ағза (Марстың қалқаны мен найзасы)

X

шағылыстыру

Г

гамета

Будандастыру кезінде бірінші орынға аналық жынысты ♀ , ал екінші орында


аталық жынысы ♂ болады. Ата
-

анасынан қалған ұрпақтың белгісі
-

гибрид
болып табылады.

Анализдік будандастыру дегеніміз
-

генотипі белгісіз доминантты
организмдерді фе
нотип бойынша рецессивті организммен шағылыстыру.

І
-

нұсқа


Егер шағылысу кезінде доминанттылық белгі мен рецессивті
гомозиготадан алынған ұрпақ біркелкі болса, онда анализдік особьтің
доминанттылық белгісі гомозиготалы болады.

(АА)





Р А? х аа


Г А? а


F



Біркелкілік


А? = АА


ІІ


нұсқа


Егер шағылысу кезінде доминанттылық белгі мен рецессивті
гомозиготадан алынған ұрпақ 1:1 қатынасында болса, онда анализдік особьтің
доминанттылық белгісі гетерозиготалы болады.( Аа)


А? х аа


Г



Аа? А

F


қатынасы


А?=Аа

Аталық және аналықтың шағылысуы кезіндегі белгілер әр түрлі берілсе,
мысалы ( ақ әйел х қара еркек және қара әйел х ақ ер
кек) онда реципрокты
деп аталады.

Анализ нәтижесінде бірінші ұрпақтың белгілері мен гомозиготалы ата
-

анасының белгісін шағылыстыру


кері қайтара шағылыстыру деп аталады.


Тапсырманың шешу алгоритмі




Бірінші ұрпақ пен
екінші ұрпақты шағылыстырып, доминантты және
рецессивті белгілерінің нәтижесін анықта. Әріппен белгіле: А
-

доминантты, а
-

рецессивті белгі.



Рецессивті белгінің генотипін жаз



Бірінші ұрпақтың генотипін жаз



Пеннет торшасына бірінші ұрпақтың гамет
асын вертикаль және
горизонталь бөлікте жаз



Бірінші ұрпақтың фенотипін анықта



Тапсырманың сызбасы

Әріптік

көрсеткіштер:

а) доминантты белгі

б) рецессивті белгі

Генотипт
ің
доминанттылық
белгілері

--------

Генотиптің
рецессивті
белгілері

---------

Р ( ата


анасының
генотипі )


?


Х (
шағылыстырудың
белгісі)


?


Гамета

F


гамета





?

?

Пеннет торшасы

F2

гамета

?

?

?



?




Фенотип пен
екінші ұрпақтың байланысы:

Жауап:

Тәжірибелік бөлім:

Келесі тапсырмаларды шешу:

Қызанақтың

сырты тегіс немесе бұдыр болады. Бірінші сорт


тегіс, екінші
сорт


бұдырлы. Шағылыстыру кезінде бірінші ұрпақтан алынған будан тегіс
болған, екінші

ұрпақта 174
-

бұдырлы және 520 тегіс будан алынған. Екеуіндегі
Fb
қалай

болады?

Қара



ала малдардың ішінде жаңа бұқа. Одан 26 бұзау алынды. оның 5
-

еуі
қызыл


ала болып шыққан.Бұған бұқа кінәлі ме, әлде сиырма ? Бұны қалай
түсіндіруге
болады?

Иттердің жүнінің қаттылығы доминантты, ал жұмсақ бөлігі рецессивті. Қатты
жүнді ата
-

анадан туылған күшіктің жүні қатты болды. Бұлардың
генотипіндегі аллель жұмсақ жүнді болу үшін, не істеу керек?

Зерттеу фермасында тауықтың екі т
ұқымы

бар. Оның біреуі


леггорн (
доминантты белгі
-

ақ ) , ал екіншісі


ньюгемпшир ( рецессивті белгі
-

қызыл).
Осыдан балапанның таза тұқымын қалай алуға болады? Әтеш пен тауықты
қалай орналастыруға болады?

Қиярдың

ашылмайтын гүлі та
былған, бірақ оны ашуға болады. Ата
-

анасының шағылысуына мысал келтіріңіз ?

-

тың гүлдерінің барлығы ашық;


б) F1 х F1

F 2

тан

145 тұқым ашық гүлді болған, 59
-
ы жабық;


в) жабық гілдер х F1

Fb 81тұқымы ашық гүлді , 77
-

сі жабық.



6. Түлкінің генотипіндегі Рр
-

платиновый, ал рр


қара


күміс.


Нәтижесінде , 2 платиновый


1 қара күміс болған. Кейде баласы


ақ болып ту
ылған, бірақ ұзаққа шыдамай өледі екен. Олардың


генотипі қалай болады?


7.Тышқанның генотипі уу


сұр түсті , Уу


сары түсті. Ата




анасының ұрпағы қалай болады: сары х сұр , сары х сары ?



Қандай шағылыстырудан көп ұрпақ алуға болады?


Практикалық сабақ
№9


Тақырыбы
. Дигибридті будандастыру.

Мақсаты.

Дигибридті будандастыру мен танысу және генетикалық
тарсырмалады шешу.

Теориялық бөлім.

Будандастырудағы нақты нәтижелерді , негізгі символдарды жазу.

Генетикалық символдар.

Символ

Символдың мазмұны

Р

Ата


аналар ұрпағы

Ғ

Ұрпақ

Ғ1,Ғ2

1
-
2 ұрпақ

Ǫ

Аналық ағза

ơ


Аталық ағза

х

шағылыстыру

Г

Гамета


Будандастыруда бірінші орында аналық , 2
-

ші орында аталық . Ата
-

анасынан
қалған ұрпақтын белгісі


гибрид деп аталады. Анализдік шағылыстыру
-

генотипі белгісіз дминантты организмдерді фенотиппі бойынша рецессивті
организмен шағылыстыру.

Бірнеше белгі
лері бойынша ағзалар бір бірінен ажырайды. Яғни, мұндай
будандастыруды полигибридті деп атайды.

Дигибридті будандастыруда ата


аналық ағзаларды алельді жұп белгілері
бойынша ажыратады. Мысалы: бұршақ жасыл, тегіс тұқымды , ал екінші сары,
бұдырлы болып
келеді.

Бірінші будан нәтижесінде сары түсті және тегісі тұқымды формалар алынады,
яғни Мендель заңы бойынша Ғ1 ұрпақтары доминантты және біркелкі болады.

Бірнеше белгілерден кейін бұдырлы формалы тұқым Ғ1

де көрінбейді, ол
рецессивті белгі, ал тегіс форма
-

доминантты. Генетикада әр түрлі алельді
гендерді әріптермен белгілейді. Тегіс формаларды В әріпімен белгілейміз,
бұдырлы форманы


в. Енді Ғ1


ден шық
қан генотиптер мен сорттарды
жазуымызға болады. Жасыл түсті, тегіс формалы генотипті ааВВ, ал сары түсті,
бұдырлы форманы Аавв , бір жұпты алельді гаметаны, моногетерозиготалы деп
атайды, ал үш жұп белгісі барларды


үшгетерозиготалы және т.б.

Ғ1 дегі
гибридтердін өсуін қанша түрлі гаметалардын құралуын анықтауда ,
Мендельдін ережелерін қолдануға болады. Гаметалардын сұрып саны , ағзаның
генотипінен қалыптасқан тура 2, гетерозиготалы және моногетерозигаталарда
гаметалардын саны 2
-

ші деңгейде болады 1=2
, дигетерозиготалы үшін 2
-

ші
деңгей 2= 4, үшгетерозиготалыларда 2
-

ші деңгей 3 =8 т.с.с.

Әр түрлі алельді гендерді гомолгты емес хромосомаларда табылады (А және а
-
в)
бір гомолгты жұпта , Вжәне в
-
+ b әртүрліде), гомолгты емес хромосомалар
мейозда бір

бір
інен тәуелсіз ажырайды.

Дигибридті будандастыру. Екі жұп қарама


қарсы белгілері бар аталық


аналықтардан алыған жұптардың дигибридті будандастыру .


Р ААВВ х аавв



г АВ ав



Ғ1 АаВв



І ұрпақ біркелкілік заңы бойынша.


Гибридтерді шағылыстыру


АаВв х АаВв


г АВ,Ав,Ав,ав АВ,Ав,Ав,ав


-

В
-
: 3А
-

вв : 3 ааВ
-

:1аавв

Ғ2 АВ Ав Ав ав

АВ ААВВ ААВв АаВВ АаВв

Ав ААВв Аавв АаВв Аавв

ав АаВВ АаВв ааВВ ааВв

ав АаВв Аавв ааВв аавв



Тәуелсіз тұқым қуалау заңы (Г. Мендель).

Дигибридтк будандастыру кезінде аллельді гендердің екі жұбы да бір

бірінен
тәуелсіз тұқым қуалайды. Дигибридтік будандастырудан фенотипі бойынша
ажырау 9:9:3:1 .

Алгоритмді тапсырмаларды шешу.




Ғ
1 және Ғ2 ұрпақтарын будандастырудағы доминантты және
рецес
сивті белгілерді қорытынды бойынша анықтау . Әріптік белгімен жазыңыз
А
-

доминантты, а
-

рецессивті, В
-

доминантты, в
-

рецессивті.



1




Ғ
1 гибридінің генотипін жаз.




2
-

ші будандастырудын схемасын құрыңыз .Ғ1 гибридтерінің
гометаларын панет торына горизант
альды және вертикальды бағытта салыңыз.




Генотипті ұрпақтармен гаметалардын қиылысуын жазыңыз. Ғ1
фенотипінің байланысын анықтаңыз.













Практикалық сабақ
№ 11

Тақырыбы:

жыныспен тіркескен тұқым қуалаушылық белгілер .

Мақсаты :

жыныспен тіркескен белгілердің тапсырмаларын шешу әдістерімен
танысу.

Теориялық бөлім : айқастыруды жазу үшін , арнайы кесте пайдаланылады.

Генетикалық символдар :

Белгілер

Белгілер мағынасы

Р

Ата

анасы

F

Ұрпақтары


F
1;

F
2

Гибридтік ұрпақ номері ( бірінші ,
екінші)



Аналық ағзасы



Әкелік

ағза

х

Айқастыру

Г

Гаметалар

Х
А

Жыныстық Х
-

хромасома,
доминантты ген тасушы, А гені
Ххромасомамен тіркескен.

Х
а

Жыныстық Х
-
хромасома,
рецессивті
ген тасушы, а гені Х хромасомамен
тіркескен .

У
А

Жыныстық У
-
хромасома ,
доминантты ген тасушы, А гені У
-
хромасомамен тіркескен.

У
а

Жыныстық у
-

хромасома , рецессивті
ген тасушы, а гені у
-

хромасомамен
тіркескен .


Айқастыруды жазу барысында бірінші ретке аналықты , екінше ретке аталықты
қояды. Ата
-
анасынан түрлі тұқымқуалаушылықты иеленген ұрпақты


гибрид
деп атайды.

Жыныс генетикасы .

Жыныс


жыныс хромасомалық жұпқа байланысты айқындалады. Қалған
кариотиптегі хр
омасомалар жұбы аутосомдар деп аталады.

Ағза жынысы жыныстық хромасомалардың үйлесімділігімен анықталады.

І вариант

♀ ХУ х ХХ ♂


↓ ↓

Г Х,У Х

F

ХХ : ХУ


Жыныстық 1:1 ара
-
қатынасы


ІІ вариант

♀ ХУ х ХХ




↓ ↓

Г Х,У Х

F

ХХ : ХУ

Жыныстық 1:1 ара қатынасы


ІІІ вариант

♀ ХУ х ХО♂


↓ ↓

Г Х Х, О

F

ХХ :

ХО

Жыныстық 1:1 ара қатынасы

Екі бірдей жыныс хромасомаларынан тұрса (ХХ)


гомогаметалық, түрлі болса (
ХУ)


гетерогаметалық.

Гетерогаметалық даралар екі типті гаметалар құрайды. Көптеген ағзаларда әйел
жынысты


гомогаметалық , аталық жынысты


гетер
огаметалық.

Құстарда, кейбір балық түрлерінде , көбелектерде


гетерогаметалық ұрғашылар,
ал гомогаметалық


аталықтары . ІІ вариант .

Өрмекшілер мен қоңыздардың ұрғашыларында У хромасома жоқ. ХО типі.


Жыныспен тіркескен тұқымқуалаушылық белгілер.

Жыныс хромасомаларында локализденген гендердің белгілерін жыныспен
тіркескен деп атайды.

І.

♀ ХУ х ХХ ♂


↓ ↓

Г Х;Х* Х;У

F ХХ , : ХХ*
-

тасымалдаушы


ХУ, Х*У


белгінің
көрінуі.

ІІ.

♀ ХУ х Х*У ♂






Г Х Х*,У

F ХХ*
-

тасымалдаушы


ХУ


қалыпты


Егер анамольді белгіні тасушы ген Х хромасомасында болса, белгі тасушы


әйел адам , ал белгі еркек
адамдарда көрініс береді.

Ана ағзасының рецессивті белгі ұлдарына берілсе, қыздарға әкелерінен беріледі.

Жыныспен тіркескен белгілердің мысалына дальтонизм мен гемофилия ауруын
жатқызуға болады.

Тапсырмаларды жазу схемасы

Әріптік белгіленімдер:

А) домина
нтты белгі

Б) рецессивті белгі.

Доминатты белгісі бар дара генотипі

Рецессивті белгісі бар дара генотипі

Р ( ата


анасының
генотипі)

?

Х ( айқастыру
белгісі)

?


Гаметалар

F
1 ( бірінші ұрпақ генотипі )

Гамета






?

?



Пеннет кестесі

F
2

Гамета

?

?


?

?


?

?


F2 фенотиптік ара


қатынас :

Жауабы :

Практикалық бөлім :

Келесі тапсырмаларды орындау :

1.

Түстік көрмеушілігі ( дальтонизм) бар адамның рецессивті гені (с) Х
-
хромасомада локализденген.;

А) көруі жақсы болғанымен, әкесі дальтонизммен
ауырған қыздың гамета
түрлері қандай.

Б) көруі жақсы ер баланың , әкесі дальтонизммен ауырған, ер балада қандай
гамета түрлері ?

2. Сандық түрде популяцияда дальтонизм гені бар ер адамдар 0,08 ( рецессивті,
Х
-
хромасомамен тіркескен) . Доминантты гомозигот
тардың, гетерозиготтардың,
рецессивті гетерозиготтардың (әйелдерде ) генотипінің кездесу жиілігін
анықтау.

3. Гемофилияның рецессивті гені Х
-
хромасомада . қыздың әкесі гемофилиямен
ауырады, ал анасы сау, анасының жанұясында гемофилия генін тасушылар жоқ.

Олардың болашақ балалары туралы, және екі жынысты немерелері жайлы не
айтуға болады, егер олар гемофилия генін тасушылармен неке құрмаған
жағдайда?

4. Гипертрихоз У
-
хромасома арқылы беріледі, ал полидактилия


аутосомды
дооминантты ген ретінде . Әкесі гип
ертрихозбен науқастанған, анасы


полидактилиямен науқастанған жанұяда сау қыз дүниеге келген. Келесі бала
ешбір аномалиясыз туады деген мүмкіншілік қандай ?

5. Жанұяда әйелінді І топтағы қан, күйеуінде ІV топты қан тобы , ұл бала ІІІ
топты қан тобымен
түс айыра алмаушылық науқасымен дүниеге келді. Ата
-
анасы түстерді айыра алады. Сау ер баланың дүниеге келу мүмкіншілігін және
мүмкін болатын қан тобын анықта. Дальтонизм рецессивті ген, Х
-
хромасомамен
тіркескен екені белгілі.

6. Жіңішке жапырағы бар , ана
лық дрема өсімдігін, қалыпты жапырағы бар
аталық өсімдіктің ұрығымен ұрықтандырады. F1 аналық өсімдіктің жапырағы
қалыпты, ал аталық жапырағы


жіңішке. Егер F1
-
дегі аналық өсімдік ті , әкелік
ұрықтардың аналогымен ұрықтандырса ұандай ұрпақ пайда болмақ.



Лабораториялы
қ жұмыс № 12



Тақыбып:

Модификациялық өзгергіштік.


Мақсаты:

Өсімдіктердің модификациялы өзгергіштігімен танысу. Биологияда
математикалық амалдарды қолдана отырып модификациялық өзгергіштіктердің
заңдылықтарын көрсету.


Құрал
-
жабдықтар:
Қарапайым тоғайдың тұқымы, сызғыш, қара қарындаш.

Теориялық бөлім

Модификациялық өзгергіштік.
Әрбір особь модификациясы оның генотипі мен
қоршаған орта жағдайында өсу барысында әрекеттенеді. Түрлі қоректік
ортадағы бірдей генотиптер әр түрлі болуы мүмкін
. Мұндай өзгергіштік
модификациялық деп аталады. Мұның шегі, өзгергіштігінің сатысы қоректік
ортаға байланысты себептің
нормалы реакциясы

деп аталады. Бір ағзаның әр
түрлі себептері бірдей емес нормалы реакцияға ие.



Вариациялы қатар



себептердің өзгерг
іштіктігін себептері былай
құралады: бидайдың 100 өсімдігіндегі қауыздан қауашақтарды санап алады да


20, 19, 22, 18, 21 және т.б. Оларды санының өсу реті бойынша қатарлайды да,
бұдан вариациялы өзгергіштік қатарын алады.



Орташа арифметикалық формула б
ойынша есептейді:
, мұндағы
М
-

орташа биіктік,
v


нұсқалар,
р


нұсқаның кездесу жиілігі, n


вариациялы
қатардың жалпы саны,

-

сумма белгісі.



Кесте. Вариациялы қисық


Вариациялық қатардың анағұрлым типтік көрсеткіші


орташа арифметикалық
вариациялық қатар
. Оны анықтау үшін келтірілген мысалда 17 қауыздағы
қауашақтар санын санау керек, 18 ден бастап ары қарай және кесте құру керек.


Бұл көрсеткіштер себептердің өзгергіштігін көрсетеді.


Қауашақтағы қауыз саны

(u)

17

18

19

20

21

22

23

кауашақтарға қауыздардың саны сәйкел келуі


(р)

6

12

18

30

20

14

4

Қауыздардың жалпы саны

(n) =100





Өзгергіштіктің сатысы вариациялы қисықпен сипатталады. Бұл үшін
кестелі сызық құрады (68), бұған абцисса осьі (қиғашынан) бойынша нұсқаларды
вариациялы қатар бойынша орналастырады (у); осьтегі ординат
-

әрбір нұсқаның
кездесу жиілігі
(р);

олардың қиылысу н
үктесі бойынша сызық жүргізіледі.
Қауыздар мен қауышақтардың өзгергіштік санының қисықты алады. Мұндай
қисық


вариациялы қисық деп аталады.


Практикалық бөлім


Жұмыс барысы:


Қарапайым тоғайдың және үйіңкінің тұқымының ұзындығының варияциялық
өзгергіштігінің қатарының құрылуы


1.

Қарапайым үйіңкінің санын санаңыздар

2.

Оларды өсі реті бойынша реттеп қойыңыздар, жиі кездесетін

ұзындықтарды санмен белгілеңіздер, вариациялы қатар алыңы
здар.

3.


Алынған мәліметтерді кестеге толытыңыздар:


п/п

Үйіңкі тұқымының ұзындығы

(V)

Тұқым
ұзындықтарының
сандарынысәйкес
келетіндер
(P)

Тұқымның
жалпы саны

(
N
)

1




2










4.


Графикалық сызық құрастырыныз (вариациялы қисық)


қарапайым
үйіңкінің өзгергіштігі.

Мақсаты:

-

абцисса осьі бойынша бірдей қашықтықта жеке нұсқаларды рет
-
ретімен қойып
шығыңыз;

-

ординат осьі бойынша сандық мағыналары барларын сәйкес келетіндерді рет
-
реті
мен қойңыз;

-

осьтің қиғаш бойымен әрбір нұсқаның кездесу жиілігі бойынша
перпендикулярға толтырыңыз;

-

перпендикулярлардың қиылысу нүктесімен жиілік нүктелерін қосамыз (сызық
эүргіземіз).


5.

Көрсетілген тұқымының орташа ұзындығын мына формула бойынша
көрсетіңіз
:




M = (Е*(V*Р)) / N,


Мұндағы, N


вариациялы қатардың жалпы саны;


V


нұсқа;


P


нұсқаның кездесу жиілігі;


E


сумма белгісі;


M


орташа ұзындығы.


6.

Вариациялық қисыққа шолу жасап, ұзындығының кездесу жиілігіне
қорыиынды жасаңыз.


Сұрақтарға жауап беріңіз:

1.

Біз алған сызық қалай аталады?

2.

тұқымдар қандай ұзындықта жиі кездеседі?


Қорытынды:

1.

вариациялы қатардың ұзындығы ... көрсетеді.

2.

модификациялық өзгергіштіктің графикалық нұсқаулары ... болып
табылады.

3.

Вариациялы өзгергіштіктің
шектеулері бар.


Қорытынды:


1.

Вариациялық қисықтың ұзындығы қоректік ортаның әр түрлілігі оның
модификациялық қисықтың кең болыуна байланысты.

2.

Модификациялық өзгергіштіктің мазмұны вариациялық қисық болып
табылады.

3.

Вриациялы өзгергіштіктің себептерінің генотип шегі және ол ұрпақтан
ұрпаққа беріліп отырады.


Практикалы
қ сабақ

13

Тақырыбы:

Шежіренің құрылыс сызбасы.

Мақсаты:

Гене
ологиялық шежірені құрастыру ережесімен танысу. Оз
отбасының генеологиялық шежіресін
құрастыру.

Құрал


жабдықтар: сызғыш, карандаш.

Теориялық бөлімі

Арнаулы математикалық әдістер шешуге мүмкіндік береді: теориялық күтілген
нәтижелер заңдылықтан ауып кетті ме немесе кез


келген нәтиже болатынын.


Әр түрлі шағылыстырулар жүйесін қ
олдана отырып белгілердің тұқым қуу
сипатын талдау гибридологиялық талдау деп аталады. Бірақта бұл адамға
негізсіз болып табылады.Сондықтан да генетикада адамдарға спецификалық әдіс


шежіре талдауды қолданады. Оны құруда арнайы символдарды қолданылады.



Суретте Адам шежіресінің құрастыруда қабылданған символдар қолданған.


Шежіре құрастыруды пробандтан бастайды. Шежіре құрастыруға себепші

адамды пробанд деп атайды. Гене
ологиялық әдісте ең ыңғайлысы гениология,
бұл жағдайда барлық ұрпақ бір некелескен ж
ұптан болады. Шежірені талдау
кезінде қызықтыратын белгі тұқым қуалайма немесе қуаламай ма екенін
анықтауға болады, яғни доминантты немесе рецессивті белгі бойынша.
Пробандтың неғұрлым көп туыстары зертелініп, олар туралы шынайы деректер
жинақталса, соғұрл
ым ауру диагнозын анықтау жеңіл болады.


Суретте гениология көрсетілген, яғни бірнеше туысқандық некелескен
некеден пайда болған балалардағы рецессивті белгі(миоклоникалық эпилепсия)
.


Практикалық бөлімі

Гениологиялық әдістің ережесімен таныс
у.

1. Гениологи
я
ны құрастырудың негізгі ережесімен таныса отырып, өз
отбасының генеологиялық шежіресін құрастыру. Құрастырмастан бұрын
белгілерін анықтап алу керек, яғни ұрпақтан


ұрпаққа берілетін белгі, (көзінің
түсі (көк немесе қоңыр), бұйра немесе ті
к шаш, көздің пішіні, терінің түсі, қан
тобы т.б )

2. Қорытынды шығарып, сұраққа жауап беріңіз.

Зерттелетін белгі ұрпақтан


ұрпаққа қалай тұқым қуалайды?




















Қазақ инновациялық гуманитарлық заң университеті









«
Жалпы және
молекулалық генетика
» пәнінен оқытушы жәрдемімен
орындалатын студенттердің өздік жұмысын орындауға араналған
әдістемелік нұсқаулық































Семей 2015

ОЖСӨЖ орындауға арналған әдістемелік нұсқаулық
5В070100 «Биотехнология»
мамандығы студенттеріне арналған


Құрастырған:

Қоданбалы биология кафедрасының аға оқытушысы Букабаева Ж.Т.








































Оқытушы жәрдемімен орындалатын студенттің өздік жұмысының
(ОЖСӨЖ)
мақсаты мен міндеттері

ОЖСӨЖ сабақтарының мақсаты әр студенттің өздік жұмысына жеке
назар аударып, студент жұмысын бақылап қадағалау. ОЖСӨЖ тапсырмалары
аудиторияда дәріс барысында қамтылмай қалған сурақтарды қарастыруға
бағытталған.

Оқытушымен бірге сту
денттің өздік жұмысы кредиттік жүйе
дегі
аудиторлық сабақ түріндегі.
Аудиторлық сабақ түріндегі жүргізілетін білім
берудің бір түрі. ОЖСӨЖ кеңес беру және бақылаушылық қызметтерін
атқарады. ОЖСӨЖ бұл оқытушымен студенттер бірігіп диалог режимінде
жүргізілеті
н оқу сабағы, мысалы тренинг, пікірсайыс, іскерлік және
дидактикалық ойындар, жеке, топтық жобаларды өңдеу.

Әрбір ОЖСӨЖ
-
ге әртүрлі материалдар дайындалуы қажет. Олар қандай да
бір сұрақтарды шешуге, оларды кеңейтуге, әртүрлі жағдайларды,
тапсырмаларды жән
е тағы басқаларды шешуге, талдауға негізделеді.

ОЖСӨЖ келесі қызметтерді атқарады: кеңес беру және бақылаушылық.

Кеңес беру қызметтері:

-

әрбір пән бойынша студенттердің өздік жұмысына көмек беру;

-

материалдарды меңгеруге қандай әдісті қолдану керектігін таңд
ауға
студентке көмек беру;

-

студенттерге қиындық тудыратын тақырыптарға түсінік беру;

-

оқу материалдарын тереңдетіп оқытуға меңгерту;

ОЖСӨЖ бақылаушылық қызметі білім алуда студенттің ынтасын
жоғарылату үшін ағымдағы межелік және қорытындылау мен
студенттердің білімін бағалау барысында жүзеге асырылады. ОЖСӨЖ
барысында студент тютерден кеңес алып, бақылау, семестрлік және
курстық жұмыстарды орындауға тапсырма алады (ағымдағы және
рейтингтік бақылау).

Экология және тұрақты даму пәні бойынша ОЖСӨЖ тү
ріне баяндамалар,
конспект және әртүрлі құжат үлгілерін жазып өткізуді жатқызуға болады.

Оларға дайындалу барысында студенттің ізденуі, керекті материалдарды
жинауы, өзіндік көзқарасын білдіре білуі, оларды орындаудағы жоспар
жасауы студенттің өз бетімен ж
ұмыс жасай білуіне көмегі зор.

Жұмыс түрлері студенттердің ойлау қабілетін дамытады және оқыған
материалдарына талдау жасай білуіне көмектеседі.

Тақырыптар бойынша конспект жасау

Конспект материалды толық оқып шығуынан кейін жасалатын жазба
жұмыс. Ол мәт
іннен қысқаша түсінік алып, керекті жерлерін алу.
Автордың негізгі ойлары конспект жасауда сөзбе
-
сөз көшіріліп
алынбайды, өзіндік оймен қорытынды жасалып жазылады. Бұл мәтіннің
мазмұнын тиімді қамти алуын көздейді. Конспект жасағанда мәтіннің
беттері көрс
етілуі тиіс.Конспекте жұмыстың авторының аты
-
жөні толық
жазылады, жұмыс атауы, шыққан баспасы, жылы көрсетілуі қажет,
конспект жасалған беттерін көрсетуі,нақты, таза жазылуы тиіс.

Тақырып бойынша әдебиеттермен жұмыс жүргізуде, олардың тізімін беруде
авторд
ың аты
-
жөнін немесе оқулық атын алфа
виттік тәртіпте қадағалау қажет





ОЖСӨЖ
тақырыптары


Қысқаша мазмұны

Сағат
көлемі

Бақылау
формасы

1

Генетикадағы
Мендель ілімінің
алатын орны.

Менделдің

ілімі
. Мендельдің
заңдары.

2,5

Ауызша

2

Бактериялар мен
вирустардың
рекомбинациясы.

Бактериялар мен вирустар
ға
жалпы сипаттама.Олардың
рекомбинациясы

2,5

Ауызша

3

Генетика мен
селекцияның
дамуына
Қазақстандық
ғалымдардың қосқан
үлестері.

Генетика ғылымының даму
кезеңдері. Генетиканың басқа
ғылымдармен тәжірибе

үшін
маңызы.

2,5

Ауызша

4

Генетикалық
инженерияның
теориялық және
практикалық мәні.

Клеткаға дейінгі генетикалық
инженерия. Трансгенді
организмдер.Генді химиялық
синтездеу

2,5

Ауызша

5

Өзгергіштік, оның
себептері және
зерттеу әдістері.

Организмдердің
өзгергіштігі
туралы көзқарастың дамуы.
Хьюго де
-
Фризддің
мутациялық теориясының
негізгі қағидалары.

2,5

Ауызша

6

Генді жасанды
жолмен синтездеу.

Ген туралы ұғымның
эволюциясы. Генді синтездеу

2,5

Ауызша

7

Тұқым қуалайтын
белгілердің бірегей
талдауы.

Тұқым қуалайтын
белгіле
р.Белгілердің
талдануы
.

2,5

Ауызша

8

Генді зерттеудегі
әдістері мен
этаптары.

Геннің функциясы. Геннің
активтілігін реттеу. Гендердің
үзілмелілігі.

2,5

Ауызша

9

Иммунитет және
оның генетикалық
негізі.

Иммунология тарихының
дамуы.Лимфоциттердің
пайдалануында
онтогенетикалық
кезеңдері.
Иммунореактивтілік

2,5

Ауызша






Қазақ инновациялық гуманитарлық заң университеті














«
Жалпы және молекулалық гентика
» пәнінен студенттердің

ө
здік жұмысын орындауға арналған
әдістемелік нұсқаулық



























Семей 2015

СӨЖ орындауға арналған әдістемелік нұсқаулық
5В070100 «Биотехнология»
мамандығы студенттеріне арналған


Құрастырған
:


Қолданбалыбиология кафедрасының
Букабаева Ж.Т.

аға оқытушысы






































1.

СӨЖ


ді жоспарлау әр пән бойынша барлық тапсырмалар түрлерін орындау
уақытына сәйкес жүргізіледі.

2.

СӨЖ графигіне міндетті түрде орындалатын өздік жұмыстар енгізіледі.

3.

Аудиториядан тыс
жоспарланған сағат көлемі уақыттың жалпы лимит есебі
негізінде анықталады, бірақ оқу аптасының аудиториялық және аудиториядан
тыс оқу жұмыстарын қосқандағы 54 сағатынан аспау керек.

4.

СӨЖ графигін оқытушы бақылайды.

Реферат

(referee
-
латын тілінен аударғанда,

баяндау, хабарлау )
-

ауқымды
әдебиеттер мен қайнар көздер негізінде қарастырылған, өзіндік ғылыми түрде
зерттелген , белгілі
-
бір мәселе қорытындысының жазбаша жазылған қысқаша
мазмұны. Тыңдаушының өзіндік зерттеуі барлық арнайы тақырыпқа қатысы бар
моногр
афиялық әдебиеттер, ғылыми периодиканы танып білуде талап етіледі.
Тек қана осындай дайындықтардан кейін реферат толық мәтінді болады. Реферат
қарастырылған мәселе бойынша ғылыми ізденістермен автордың өзіндік
көзқарасын қамту қажет. Нақты қарастырылған де
рекпен алынған
қорытындылар жасалған жұмыстың құндылығын арттырады.

Реферат


10
-
18 бет көлеміндегі шығармашылық жұмыс, бірнеше уақыт
арлығындағы студентпен орындалатын жұмыс. Реферат


қандайда бір сұрактын
нақты қысқа мағынасын ашу. Реферат құрамында негізгі фактілік мәліметерді
және қарастырлған сұрақтарды шығару керек
. Реферат тақырыбын оқытушының
өзі немесе студентөзі таңдауына болады, соңғы жағдайда ол оқытушының
келісімінсіз болуы керек.

Реферат функциясы: Информациялық (танысу); іздеу, мәліметтік,
индикативтік, сигналдық адрестік коммуникативтік.

Бұл функцияларды
ң орындалу деңгейі мазмұнынан рефераттың
формальдық сапасын тексеру.

1.

тиулдық беттен кейін жеке бетте оның мазмұны жазылады.

2.

мазмұнынан кейін кіріпе болады. Кіріспенің көлемі 1,5
-

2 бет болуы тиіс.

3.

рефераттың негізгі бөлігі бір немесе бірнеше бастамадан тұ
руы мүмкін, ол 2
-

3 параграфтан құрылады.

4.

соңғы бөлімі негізгі шығаруды құрайды.

5.

қосымшаның графигі кестесі.

Реферат пен жұмыс кезеңдері

Рефератпен жұмыс жасауды үш кезенге бөлеміз:

1.

дайындау кезеңі

2.

нәтижені мәтін түрінде шығару

3.

реферат тақырыбын ауызша
айту.

Рефератты бейнелеуде қолданылатын талаптар.

Рефераттың көлемін 10
-
18 беттен тұрады. Жұмыс стандартты формат бетінде
орындалады.








СӨЖ
тақырыптары


Қысқаша мазмұны

Сағат
көлемі

Бақылау
формасы

1

Клетканың
бөлініуі және
өзін
-
өзі өндіруі

Митоз.
Х
ромосомалардың
құрылысы.Кариотип.Хромосомалардың
гаплоидты және диплоидты саны

7,5

Ауызша

2

Гаметогенез
және ұрықтану
процессі

Мейоз және гаметалардың түзілуі.
Редукциялық және эквациялық бөлінуі.
Мейоздың генетикалық бақылануы.

7,5

Ауызша

3

Тұқым
қуудың
Г.Мендель
ашқан
заңдылықтары

Моногибридтік
будандастыру.
Анализдік
будандастыру.
Аллеломорфтер мен
аллельдер. Көптік аллелизм.

7,5

Конспект

4

Дигибридтік
және
полигибридтік
будандастыру

Ажыраудың статистикалық сипаты.
Генетикалық рекомбинация.
«Гаметалар тазалығы».
Пенетранттылық және экспрессивтілік

7,5

Реферат

5

Тұкым қуудың
хромосомалық
теориясы

Кроссингове
р
. Гендердің
хромосомаларда линиялық орналасуы.
Генетикалық карталар. Т.Морганның
хромосомалық тұқымқуалаушылық
теориясы, оның негізгі
қағидалары.

7,5

Рефарат

6

Геннің
құрылымы және
қызметі

Генетикалық процестердің
молекулалық механизмдері.

ДНҚ және РНҚ
-
дың құрылысы.
Генетикалық бақылаулар және
репликацияның молекулалық
механизмдері. ДНҚ транскрипциясы.

7,5

Ауызша

7

Генетикалық
код

Трансляцияның молекулалық
-
генетикалық механизмдері.
Генетикалық супрессия туралы

мағлұтам

7,5

Ауызша

8

Генетикалық
материалдың
өзгергішітігі

Тұқым қуалайтын (комбинативтік және
мутациялық)

ө
згергіштіктер туралы
түсінік

7,5

Ауызша

9

Т
ұқым
қуаламайтын

ө
згергіштік

Т
ұқым қуаламайтын (модифи
кациялық
және онтогенетикалық) ө
згергіштік
туралы түсінік

7,5

Конспект







Қазақ инновациялық гуманитарлық заң университеті

















«
Жалпы және молекулалық генетика
» пәнінен студенттердің білімін
бақылау
және бағалау саясаты



























Білімді бақылау және бағалау саясаты


Емтиханға жіберу үшін бағдарламада қарастырылған барлық тапсырмалар міндетті түрде
орындалу керек.

Рейтингтік бақылау (ағымдық)


60%;

Емтихан (қорытынды)


40%


Емтиханда студенттер білімін бағалау критерийлері


Әріптік жүйе
бойынша бағалау

Баллдардың
цифрлік
эквиваленті

Процент
тік
мазмұны

Дәстүрлік жүйе
бойынша бағалау

А

4.0

95
-
100

Өте жақсы

А
-

3.67

90
-
94

B
+

3.33

85
-
89

Жақсы

B

3.0

80
-
84

B
-

2.67

75
-
79

C
+

2.33

70
-
74

Қанағаттанарлық

C

2.0

65
-
69

C
-

1.67

60
-
64

D
+

1.33

55
-
59

D
-

1.0

50
-
54

F

0

0
-
49

Қанағаттанарлық
емес


Қорытынды баға мына формула бойынша есептеледі:


ҚБ=Р2*0,6+Е*0,4


мұндағы:

Р2
-
екінші рейтинг бағаларының сандық эквиваленті
(қорытынды);

Е


емтихандағы бағалардың сандық эквиваленті;














Қазақ
инновациялық гуманитарлық заң университеті


Пәннің оқу
-
әдістемелік қаматылу картасы



«
Жалпы және молекулалық генетика
» пәні бойынша оқу процессінің оқу
-
әдістемелік құралдармен

қамтылу картасы




Пән





Жалпы және
молекулалық
генетика

Студ.
саны

Автор, атауы, шығу мәліметтері
(негізгі, қосымша)

1





27

Берсімбаев Р.І., Мұқамбетжанов
Қ.Қ. «Генетика» Алматы. «Қазақ
университеті», 2002 ж.


2

Стамбеков С.Ж. «Жалпы
генетика», Новосібір, 2000 ж.


3

Алиханян С.И., Акифиев А.П.,
Чернил Л.С. «Общая генетика» М,
1985

4

Инге
-
Вечтомов С.Г. «Генетика с
основами селекции», М. 1989 г. Т
-

1

5

Фогель Ф, Мотульский
А.»Генетика человека», М. 1989 г.
Т
-

1, 2,


6

Лобашев М.Е., Ватти К.,
Тихомирова М.М. «Генетика с
основами селекции», М. 1970,
1979, 1985 г.






Оқытушы


Букабаева Ж.Т.


Кітапханашы Дубаева
З.Г.



Приложенные файлы

  • pdf 17849176
    Размер файла: 7 MB Загрузок: 0

Добавить комментарий