slovarik_po_etnologii


жанчыны хавалі валасы пад каптур, апранаючы зверху галаўны ўбор рушніковага тыпу, напрыклад, намітку або хустку, таксама вядомыя рагацістыя — галовачка ці каптуровыя — каптур, чапец, падвічка — галаўныя ўборы
завіванне барады
Тлумачэньне: 
Старадаўні ўсходнеславянскі абрад, які спраўлялі ў канцы жніва. Жнеі пакідалі некалі не зжатых каласоў, выполвалі ў гэтым месцы траву, клалі туды кавалачак хлеба с соллю, надломлівалі нязжатыя сцябліны, скручвалі іх з хлебам і прыціскалі да зямлі. Паводле павер’я, у жытнёвым полі жылі зерневыя духі, якія нібыта давалі жыццё сцяблінам, напаўнялі каласы зернем. Пасля жніва яны, у т. л. і жыцень, быццам бы аставаліся зімаваць у нязжатых каласках.
У далёкім мінулым зерневага духа ўяўлялі ў вобразе казла, таму нязжатыя сцябліны называлі “барадой казла” (адсюль і назва абраду). Лічылася, што сіла, якая асталася ў “барадзе”, перадасца зямлі і забяспечыць добры ўраджай у наступным годзе. Абрад суправаджаўся прымаўкамі і дажынкавымі песнямі, якія вызначаліся радасным, мажорным гучаннем.
Засценак — тып сельскага паселішча на Беларусі ў XVI—XX стст.
Звы́чай — гістарычна ўсталяваны і агульнапрыняты ў пэўным грамадстве або сацыяльна- HYPERLINK "http://be.wikipedia.org/wiki/%D0%AD%D1%82%D0%BD%D0%B0%D1%81" \o "Этнас" этнічнай групе спосабпаводзін. Як норма паводзін узнік у глыбокай старажытнасці. Першапачаткова звычай меў выгляд табу - розныя забароны і абмежаванні, якія выхоўваліся з дзяцінства і ўзнаўляліся ў новых пакаленнях без абмеркавання і абгрунтавання.
Іміграцыя (ад лац.: immigrare - усяляцца) — уезд іншаземцаў у якую-небудзь краіну на пастаяннае або працяглае жыхарства. У залежнасці ад прычын іміграцыю падзяляюць на палітычную і эканамічную, або працоўную.
 Інтэграцыя-в книге
Кабат-Безрукаўка (камізэлька, шнуроўка, кабат, гарсэт, кітлік) рабілася з тонкага палатна, пакупнога атласу, аксаміту, парчы, багата аздаблялася вышыўкай, аплікацыяй, рознакаляровымі тасеткамі. Яна зашпільвалася на гузікі ці шнуравалася па ворату, шчыльна аблягаючы жаночы стан.
КАБАТ, кабацік – 1) верхняе мужчынскае і жаночае адзенне. Шылі з цёмнага валенага сукна або футра. У Беларусі вядомы з XVI ст. Кароткі кабат кроілі з адразной або суцэльнай баскай, з рукавамі або без іх. Аздаблялі нашыўкамі тасьмы, шнура, аблямоўкай розных тканінаў. Вылучаліся цёмна-карычневыя і чорныя кабаты дамачаўскага строю, аздобленыя цёмна-сінім маляўніча выкладзеным шнурам, дэкаратыўным штапам, з баскай, у выглядзе клінкоў ці спаднічкі;2) састаўная частка народнага касцюма беларускіх жанчынаў – апратка ў выглядзе безрукаўкі. Тое самае, што гарсэт.

Каляды-Тлумачэньне: 
Народнае зімовае свята дахрэсціянскага паходжання. У гадавым крузе нар. Аграрных абрадаў і святкаванняў храналагічна займала першае месца. Царква прымеркавала да стараж. К. рэлігійныя святы нараджэння Хрыста і вадохрышча, таму за К. замацаваўся час з 24 снежня па 6 студзеня (с. ст.) уключна. Для абраднасці К. харктэрны тры абрадавыя вячэры (куцці): посная (вялікая) спраўляецца перад першым днём свята, багатая (тоўстая, шчодрая, мясная) перад Новым годам і посная (галодная, вадзяная) перад вадохрышчам. Абавязковай стравай была ўласна куцця – ячная каша. У час К. наладжвалі калядаванне, варажбу, шматлікія забавы, гульні, спявалі калядныя песні, у якіх віншавалі гаспадароў хаты, жадалі ім дабра і заможнасці, услаўлялі іх працавітасць і шчодрасць, дабрадушна кпілі з малалеткаў, дзеда ці старой.
Каля́ды (састарэлае дыялектнае роздвяны́е свята́[1], калядныя святкі, калядныя нядзелі[2]) — дванаццаць дзён з Каляды да Вадохрышча, народнае зімовае свята дахрысціянскага паходжання.
КАЛЯДАВАННЕ — народны традыцыйны звычай хаджэння каляднікаў па хатах на каляды з выкананнем велічальных калядных песень, тэатралізаваных сцэнак, пераапрананнем у «казу», «мядзведзя», «кабылу», «жорава». За гэта каляднікам давалі дарункі (сала, каўбасы). У аснове калядавання — старажытная аграрная абраднасць, агульным прызначэннем якой было паскарэнне надыходу цяпла (паводле народнага выразу «ад каляд сонца паварочвала на лета») і забеспячэнне добрага ўраджаю ў новым гаспадарчым годзе пры дапамозе магічных дзеянняў.
КАЛЯНДАРНА-АБРАДАВАЯ ПАЭЗІЯ – від фальклору, які суправаджаў аграрныя святы і працу земляроба на працягу гаспадарчага года. Яе вытокі ў родавым грамадстве.
Канвергенцыя — (лац.: convergo — набліжаю) — працэс сыходжання, набліжэння падабенства між рознымі грамадствамі, якія знаходзяцца на адной стадыі гісторыі, адхілення знешняй пазаэканамічнай няроўнасці, логіка згладжвання сацыяльных канфліктаў, ліберальна-дэмакратычных пераўтварэнняў.
Каптур (укр.: Очипок, руск.: Повойник, подубрусник) — традыцыйны галаўны ўбор замужніх жанчынаў ва Усходняй Еўропе: на Беларусі, Украіне, у Расіі.
Уяўляў сабой шапачку з плоскім ці паўшарападобным верхам і з вушкамі, да якіх прышывалі матузкі для завазвання пад падбародкам. Шылі яго з аксаміту,шоўку, атласу, паркалю звычайна чырвонай гамы; вушкі і перад аздаблялі вышыўкай, залатой і срэбнай тасьмой, нашыўкамі рознакаляровых стужак, бісерам[1][2].

КАРАВАЙНІЦЫ – удзельніцы абраду прыгатавання каравая ў хаце маладой і ў хаце маладога. Выбіраліся паважаныя замужнія жанчыны, якія былі ў першым шлюбе і жылі ў сямейнай згодзе (не бяздзетныя). Звычайна колькасць няцотная, а ў некаторых мясцовасцях – толькі цотная.
Амбар таксама клець ці сві́ран — неацяпляльны, халодны сельскагаспадарчы будынак для захоўвання сялянскага набытку: збожжа,адзення і іншых рэчаў
КЛЕЦЬ — традыцыйная сялянская гаспадарчая пабудова для захоўвання збожжа, прадуктаў,адзення і іншых рэчаў. Аднакамерны зруб з падлогай і столлю, блізкі ў плане да квадрата (памеры 4 х 5, 5 х 6 м). Першы вянок клалі на дубовыя штандары або камяні вышынёю да 0,7 м. Бярвёны двух першых вянкоў з боку фасада выпускалі да 1 м вонкі, канцы іх злучалі бервяном і засцілалі дошкамі. Такі ганак разам са страхой і некалькімі апорнымі слупамі ўтваралі перадклець (прыклетнік, галерэя, падценне). Тарцовыя сцены рубілі закотам, страху накрывалі часцей саломай «пад шчотку», «пад грэбень». Падлогу насцілалі з тонкіх бярвёнаў або плашак і абмазвалі глінай, да якой для трываласці дадавалі каланіцу (адыходы дзёгцю). У сярэдзіне будынка адгароджваліся засекі з бярвён або дошак, часаныя канцы якіх закладалі ў вырубленыя ў сценах пазы.
Купа́лле (Іван Купала, Ян Купальны, Ян, Янаў дзень) — старажытнае народнае земляробчае свята, звязаны з летнім сонцастаяннем. Адзначаецца ў ноч з 23 чэрвеня (6 ліпеня) на 24 чэрвеня (7 ліпеня) .КУПАЛЛЕ — старадаўняя абрадавая ўрачыстасць. Пад рознымі назвамі вядома ўсім індаеўрапейскім народам. У старажытнасці было прымеркавана да летняга сонцастаяння, святкавалася ў гонар сонца, якое ў гэты час дасягала свайго апагею. Адзначалася як свята найвышэйшага росквіту жыватворных сіл зямлі, у першую чаргу расліннасці, збажыны. Характарызавалася комплексам абрадаў, павер'яў, любоўнай і аграрнай варажбой. Святкавалася купалле ў ноч з 6 на 7 ліпеня. Яшчэ днём дзяўчаты ішлі на луг, у поле збіраць купальскія (святаянскія) зёлкі — багаткі, руту, браткі, папараць, васількі, купену і інш. Лічылася, што зёлкі, сабраныя на купалле, маюць асаблівую лекавую моц. Частку іх пакідалі ў хаце на лекі, на ўжытак у ежу, некаторыя (ім надавалася ахоўнае значэнне) утыркалі ў сцены будынка, частку выкарыстоўвалі на вянкі для купальскага гадання. Цэнтральнае месца сярод абрадаў і гульняў купалля займала купальскае вогнішча. Купальскія і падобныя ім агні, на думку А.Патабні, увасабляюць сонца, таму маюць сілу даваць ураджай і праганяюць смерць. Хлопцы загадзя рыхтаваліся раскладваць купальскі агонь. Для гэтага па ўсёй вёсцы, мястэчку збіралі старыя рэчы (паношаную вопратку, атопкі, старыя колы, клёпкі ад бочак, леташнюю кудзелю) і вывозілі на абранае для ўрачыстасці месца: узлесак, паляну, высокі рачны бераг, выган, узмежак пры жыце.
КУШНЕ́РСТВА, від рамяства, якое займаецца вырабам шкур і футра свойскіх жывёл і дзікіх звяроў. Асноўныя разнавіднасці: выраб аўчын і звярковых шкурак.
КУШНЕРСТВА — промысел па апрацоўцы аўчын і шкурак пушных звяроў. У народным кушнерстве галоўнае месца займаў выраб аўчын для пашыву зімовага адзення — кажухоў, паўкажухоў, шапак. Апрацоўка шкурак упаляваных пушных звяроў (зайца, вавёркі, лісы, куніцы, тхара і інш.) мела другараднае значэнне. Футры выкарыстоўваліся для шапак, каўняроў. Тэхналагічны працэс традыцыйнага кушнерства ўключае некалькі паслядоўных аперацый (адмочванне, мяздрэнне, квашанне, мякчэнне, дубленне). Адмочаную ў вадзе авечую шкуру ачышчалі ад мяздры (мяздравалі) на нахіленай паўкруглай дошцы на дзвюх ножках (калодзе) звычайнай касой, выкарыстоўвалі і скоблю (струг). Пасля прасушвання шкуру заквашвалі (каб яе размякчыць і засцерагчы ад гніення) у «квасе» — кіслым растворы жытняй ці аўсянай мукі з соллю. Вядомы два спосабы квашання: акуначны («акун»; акуналі ў чан з хлебным растворам) і намазны («намазь»), калі бахтарму намазвалі кіслым цестам — рошчынай. Шкуры мякчылі драўляным або жалезным крукам (ключом).
МАГЕРКА – старадаўні мужчынскі галаўны ўбор. Вядомы ў 16 – 19 ст. па ўсёй Беларусі. Паводле спосабу вырабу бываюць лямцавыя (валеныя з воўны) і шытыя з чатырох кавалкаў тоўстага валенага сукна. Лямцавыя магеркі мелі выгляд каўпака або ўсечанага конуса, завернуты да палавіны вышыні аколыш шчыльна прылягаў да верху (паўдвайная магерка) або даходзіў да самага донца (двайная магерка).

МАГІЯ (лац. magia ад грэч. mageia) — абрады, таямнічыя дзеянні або слоўныя формы-заклінанні, што выкарыстоўваліся чалавекам з мэтай звышнатуральным спосабам уплываць на істоты, прадметы і з'явы навакольнага свету. Узнікла ў першабытным грамадстве і захавалася ў рэлігійных вераваннях да нашага часу. Шырока былі распаўсюджаныя магічныя абрады пры першым выхадзе ў поле, уборцы ўраджаю, абрады выклікання дажджу і інш. З узнікненнем класавага грамадства і з'яўленнем складаных формаў ралігіі элементы яе ўвайшлі складнікам культавых дзеянняў (напрыклад, асвячэнне стравы, хрэсныя хады да святых месцаў і інш.). У сярэднія вякі адрознівалі магію белую — чараўніцтва пры дапамозе нябесных сілаў (маленні са зваротамі да Бога, Божай Маді і інш.) і магію чорную — чараўніцтва пры дапамозе пякельных сілаў.
МІКСАЦЫЯ ( ад англ. mix змешваць) у этнаграфіі, фарміраванне новай этнічнай супольнасці ў выніку зліцця некалькіх генетычна няроднасных этнічных утварэнняў аднолькавай расавай прыналежнасці; від аб'яднальных этнічных працэсаў.
МЯСТЭЧКА (агульнаслав. места — горад), своеасаблівая форма паселішча, прамежкавая паміж горадам і вялікім сялом, вёскай. Сфарміравалася ў 15 — 16 ст. у Вялікім Княстве Літоўскім.
Нагавіцы, штаны, порткі — адна з асноўных частак традыцыйнага адзеньняНамі́тка  — елемент традиційного вбрання українських заміжніх жінок. Різновид головного убору для виходу в люди у вигляді полотняного або тонкого прозорого видовженого відрізу тканини, довжиною до 5 м, шириною близько 50 см, який зав'язували навколо голови поверх очіпкаабо кибалки. Виготовлялася переважно з льону, рідше — з бавовни,конопель або шовку[1]. Часто зав'язувалася на пишний бант ззаду. Малаоберегове значення. Інші назви — наме́тка, пере́мітка, намитець,серпанок, рантух, склендячка.

Народность — историческая общность людей, возникающая из отдельных племён при распаде родоплеменныхотношений, на ранней стадии феодализма, основанного на натуральном хозяйстве, до возникновения прочныхэкономических связей и единой экономики. Характеризуется единством языка, территории, обычаев и культуры. Более высокой ступенью развития общества является народ.
+см в книге
??Строй — назва традыцыйнага комплексу беларускага народнага адзеньняна тэрыторыі Беларусі і прылеглых краін: Польшчы, Украіны і Расеі. Строі былі сфармаваныя й існавалі ў канцы XIX — сярэдзіне XX стагодзьдзяў.
Беларускі нацыянальны касьцюм пачаў сваё фармаваньне ў часы Сярэднявечча, да XIV-XVI стагодзьдзяў займеў свае адрозныя рысы, а да XIX стагодзьдзя цалкам сфармаваўся[1][2].
На тэрыторыі Беларусі вылучаюць зоны лякальных асаблівасьцяў традыцыйнага адзеньня ў тэхніцы выкананьня, у спосабе нашэньня дэталяў вопраткі, у характары арнаманту і да т. п. Такія мясцовыя адмены касьцюму і вызначаюцца тэрмінам «строй»[3]. Пры вылучэньні асобнага строю ўлічваюць супольнасьць паўсядзённае і сьвяточнае вопраткі, верхняй адзежы, абутку, галаўных убораў і ўпрыгажэньняў. Унутры строю адрозьніваюць мужчынскі і жаночы касьцюмы.Дасьледнікі вылучаюць болей за 30 строяў[3]. Асноўныя зь іх[4]:
Амсьціслаўска-Клімавіцкі строй[2]Брагінскі строй[5] — тэрыторыя Ўсходняга Палесься, пераважна паўднёва-ўсходнія раёны Гомельскай вобласьці;
Буда-Кашалёўскі строй[6] — Падняпроўе, пераважна Буда-Кашалёўскі, Гомельскі, Рэчыцкі раёныБыхаўскі строй[2]Ваўкавыска-Камянецкі строй[7] — Панямоньне: Ваўкавыскі, Пружанскі і Камянецкі раёны;
Вялейскі строй — Цэнтральная Беларусь: паўднёвы захад Менскай і паўночны ўсход Гарадзенскай абласьцей;
Давыд-Гарадоцка-Тураўскі строй — усход Заходняга Палесься: Тураў, Давыд-Гарадок і Столін;
Дамачаўскі строй[8] — Заходняе Палесьсе: Дамачава, паўднёвы захад Берасьцейскага і Маларыцкага раёнаў (уздоўж ракі Буг), на тэрыторыі Польшчы (ваколіца г. Владава) і ў паўднёва-заходніх раёнах Валынскай вобласьці;
Дзісенскі строй[2]Дубровенскі строй[9] — Падзьвіньне (Віцебская вобласьць), часткова Смаленшчына;
Калінкавіцкі строй[10] — Усходняе Палесьсе: Калінкавіцкі, Сьветлагорскі, Жлобінскі раёны;
Капыльска-Клецкі строй[11] — Цэнтральная Беларусь: Капыльскі, Клецкі, Узьдзенскі, Нясьвіскі;
Кобрынскі строй[12] — Жабінкаўскі і Кобрынскі раёны;
Краснапольскі строй[13] — Падняпроўе: Краснапольскі, Касьцюковіцкі, Клімавіцкі, Хоцімскі, Чачэрскі, Чэрыкаўскі раёны;
Лепельскі строй — Падзьвіньне: Лепельскі, Ушацкі, Чашніцкі раёны;
Лунінецкі строй[14][15]Ляхавіцкі строй — Цэнтральная Беларусь: Ляхавіцкі, Нясьвіскі, Клецкі раёны;
Магілёўскі строй — Падняпроўе: Магілёўскі, Быхаўскі, Шклоўскі, Слаўгарадзкі, Рагачоўскі раёны;
Маларыцкі строй — Заходняе Палесьсе: Маларыцкі і поўдзень Кобрынскага раёну;
Мастоўскі строй — Панямоньне: Мастоўскі, Шчучынскі, Зэльвенскі раёны;
Мотальскі строй[16] — Заходняе Палесьсе: невялікая тэрыторыя Іванаўскага раёну (в. Моталь, в. Цішкавічы, в. Асаўніца);
Наваградзкі строй — Панямоньне: Наваградзкі, Карэліцкі, Слонімскі, Лідзкі раёны;
Неглюбскі строй — Падняпроўе: Веткаўскі, поўдзень Краснагорскага і паўднёвы захад Новазыбкаўскага раёнаў Бранскай вобласьці Расеі;
Пінска-Івацэвіцкі строй[17] — Заходняе Палесьсе: Бярозаўскі, Ганцавіцкі, Драгічынскі, Івацэвіцкі і Пінскі раёны;
Пухавіцкі строй — Цэнтральная Беларусь між Слуцкам і Асіповічамі па берагох ракі Пціч;
Расонскі строй[2]Слуцкі строй — Цэнтральная Беларусь: г. Слуцак і вакольныя вёскі.
Смаленскі строй[2][18][19]Турава-Мазырскі строй[2]Беларускі нацыянальны строй — комплекс адзеньня, абутку і аксэсуараў, які склаўся на працягу стагодзьдзяў і выкарыстоўваўсябеларусамі ў штодзённым і сьвяточным ўжытку.
Беларускі касьцюм, маючы агульныя карані з украінскім і рускім нацыянальнымі касьцюмамі, хоць і фарміраваўся на аснове ўзаемаўплыву літоўскай, польскай, рускай і ўкраінскай традыцый, тым ня менш адрозьніваецца самабытнасьцю і зьяўляецца самастойнай зьявай[1][2]. Акрамя гэтага, ён ўбіраў у сябе тэндэнцыі інтэрнацыянальнага гарадзкога касьцюма і такім чынам ўпісваўся ў агульнаэўрапейскі кантэкст[1].
Пры вырабе касьцюма выкарыстоўваліся такія віды дэкаратыўна-прыкладнога творчасьці, як ткацтва, пляценьне, ювелірнае мастацтва, апрацоўка скуры і іншыя[3].
На́цыя (па-лацінску: natio — племя, народ) — полісэмантычнае паняцьце, якое застасоўваецца для характарыстыкі вялікіх сацыякультурных супольнасьцяў індустрыяльнай эпохі. Існуе два асноўных значэньні тэрміну:
Палітычная супольнасьць грамадзян пэўнай дзяржавы — палітычная нацыя. Часта ўжываецца як сынонім тэрміну дзяржава, калі маецца на ўвазе яе насельніцтва, напрыклад для спасыланьня на «нацыянальныя» ўнівэрсытэты, банкі ды іншыя ўстановы.
Этнічная супольнасьць (этнас) з адзінай мовай і самасьвядомасьцю (як асабістым пачуцьцем «нацыянальнай ідэнтычнасьці» так і калектыўным усьведамленьнем сваёй еднасьці і адменнасьці ад іншых). У гэтым значэньні фактычна ёсьць сынонімам тэрміну народ.
Нация (от лат. natio — племя, народ) – социально-экономическая, культурно-политическая и духовная общность индустриальной эпохи, сложившаяся в результате становления государства, частью историков воспринимается как высшая фаза развития этноса, в которой данный этнос обретает суверенитет и создает собственную полноценную государственность. Другие видят в нации вариант суперэтноса. Может рассматриваться как форма этнической жизни индустриальной эпохи. Нация не обязательно объединена языком (бельгийская нация говорит на 2 языках, а швейцарская на 4), нация может быть мультикультурной или мультиконфессиональной (американцы, австралийцы), нация может делить язык с другой нацией (немцы (дойч) – и австрийцы). Однако нация, как правило соответствует государственному образованию. Таким образом, это в большей степени политологическое, правовое, историческое, но не этнологическое понятие.
+ в книге
Понёва (панёва, понява, поня, понька — вероятно от «понять» в значении «обнять») — элемент русского народного костюма, женская шерстяная юбка замужних женщин из нескольких кусков ткани (как правило, темно-синей клетчатой) с богато украшенным подолом[1]. Ещё в конце 19 — начале 20 вв. была распространена в южно-великорусских и белорусских областях[2].
Существовал обряд — одевание поневы, который говорил о том, что девушка уже могла быть просватанной.
Пасаг (приданное) – тое, што даюць бацькі маладой
Сямейнае звычаёвае права — няпісаныя нормы і правілы, якія рэгулявалі асабістыя і маёмасныя адносіны, што ўзнікалі са шлюбу і прыналежнасці да сям’і. Паводле сямейнага звычаёвага права ў беларусаў шлюб бралі ў некалькі этапаў: сватанне, аглядзіны, заручыны (змовіны), вянчанне івяселле. Сватанне і аглядзіны, як падрыхтоўчыя дзеянні, ніякіх прававых вынікаў не мелі, апошнія наступалі толькі пасля заручын. Той, хто адмаўляўся ад шлюбу, павінен быў вярнуць панесеныя выдаткі. Асноўныя правамоцтвы пры заручынах належалі бацькам, блізкім сваякам ці апекунам маладых. Калі ў сям’і было некалькі дачок, аддавалі раней старэйшую, потым маладзейшую. Узрост, з якога маглі ўступаць у шлюб, у сямейным звычаёвым праве не быў дакладна ўстаноўлены. Паводле царкоўных правілаў у шлюб маглі ўступаць дзяўчаты з 12 — 14, хлопцы з 14 — 15 гадоў (паводле Статутаў 1529 і 1566 паўналетнімі лічыліся дзяўчаты з 15, хлопцы з 18 гадоў, паводле Статута 1588 шлюбны ўзрост для дзяўчыны — 13 гадоў). Шлюб адбываўся са згоды маладых і іх бацькоў (ці блізкіх сваякоў). Згода на шлюб жаніха і нявесты мела значэнне, калі яны былі матэрыяльна незалежныя і ў сталым узросце. Часцей яна была фармальнасцю. Вяселле праходзіла ўрачыста, суправаджалася народнымі абрадамі. На вяселле запрашалі вельмі многа гасцей. Пасля вяселля, незалежна ад таго, адбылося царкоўнае вянчанне ці не, шлюб лічыўся агульнапрызнаным і грамадска замацаваным. Узаемаадносіны мужа і жонкі ў сям’і залежалі ад іх характару, паходжання і маёмаснага становішча (маёмасць, якую яны ўнеслі пры шлюбе). Прызнанне па сямейнаму звычаёваму праву маёмасных правоў жанчыны забяспечвала ёй пэўную свабоду як гаспадыні ў доме, а не служанкі мужа. Пасаг жонкі, хоць і пераходзіў у агульную ўласнасць сям’і, забяспечваўся нерухомай маёмасцю мужа. Калі муж быў бяднейшы за жонку і прыходзіў да яе ў дом, жонка абмяжоўвала яго правы па распараджэнню маёмасцю. Але і ў гэтым выпадку ён лічыўся галавой сям'і. Доля дзяцей у агульнай маёмасці не была дакладна вызначана, хоць іх права і не адмаўлялася.
Паса́д — гарадзкое гандлёва-рамеснае паселішча за межамі ўмацаваньняў дзядзінца або вакольнага горада. Наяўнасьць гандлёва-рамеснага пасада галоўнае адрозьненьне сярэднявечных гарадоў, у т.л. Літвы і Русі, ад вёсак і фэадальных сядзіб – замкаў. Ад вёсак пры замках пасады адрозьніваліся больш высокай занятасьцю насельніцтва ў гандле і рамястве. З часам, але не абавязкова, пасады ўмацоўваліся і пераўтвараліся ў вакольныя гарады, але маглі захоўваць назву пасада, як напрыклад Вялікі пасад ў Полацку ўжо з 1030-х гг. у рэчаіснасьці быў вакольным горадам. На пасадзе звычайна пражывала асноўная частка насельніцтва гораду і знаходзіўся торг. Пры нападзе на горад неўмацаваны пасад зьнішчаўся, часта самімі абаронцамі, а насельніцтва хавалася ў дзядзінцу або вакольным горадзе.
Покуць (чырвоны кут) — своеасаблівае сакральнае месца ў сялянскай хаце, дзе стаяў стол, а зьверху вісеў абраз.
Покуць меў найбольшае значэнне ў рытуальнай сiстэме жыцця сялянскай хаты, з’яўляючыся найбольш каштоўнай уабрадавым сэнсе часткай хаты. У гэтым куце знаходзiлiся абразы, малельныя кнiгi, свянцоныя свечкi. Тут на скрыжаваннi лаваў у многiх хатах ставiлi хлебную дзяжу як сiмвал дастатку i дабрабыту. У час абраду зажынак iдажынак першы i апошнi снапы ставiлi на пачэснае месца ў чырвоны кут.
Білінгві́зм або двухмо́ўе (ад лац. bi «двойчы» і лац. lingua «мова») — папераменнае карыстаньне дзьвюма мовамі. Калі ва ўжытку знаходзяцца тры й больш моваў, прынята гаварыць пра шматмоўе або полілінгвізм[1].
Пярэзвы
 
Тлумачэньне: 
1) звычай запрашэння і частавання ўдзельнікаў  вяселля ў хатах сваякоў маладых і іншых вясельнікаў у час вяселля і ў хатах бацькоў пасля яго. Называлі таксама перазоў, гасціна, падвясёлкі, перазовіны, пераводзіны. Наладжваліся з мэтай аказання матэрыяльнай дапамогі бацькам маладых ў правядзенні вяселля. Пасля застолля ў хаце маладой хто – небудзь з яе сваякоў (дзядзька-дружко, хросная маці або старшая дружка) запрашаў (перазываў) усю бяседу разам з музыкамі да сябе ў хату. У гэтым выпадку ў бацькоў маладых бралі толькі гарэлку, а частаванне выстаўлялі сваё. П. суправаджаліся наступным рытуалам: узяўшы з вясельнага стала лустачку хлеба (пірог), старшы дружка пераводзіў бяседу да сябе ў хату. Пачаставаўшыся, з той жа лустачкай хлеба бяседа пераходзіла да другога, трэцяга і г. д. і нарэшце вярталася ў хату яе бацькі (з той жа лустачкай хлеба). Такі ж рытуал адбываўся і ў хаце маладога і яго блізкіх сваякоў. Гасцяванне ў сваякоў маладой называлася сваскія або дзявоцкія П., а ў сваякоў маладога – прыданскія або хлапецкія П. У канцы вяселля малады запрашаў на апошнюю вясельную бяседу найбольш паважаных і сталых родзічаў: хросных бацькоў, дзядзькоў, цётак і інш., якія прыносілі з сабой пірагі, мачаныя ў мёд з цёртым макам, аладкі ў смятане, смажаніну. Маці дзяліла ўсё гэта паміж сваімі роднымі і частавала іх. У першую суботу пасля вяселля адбывалася т. зв. гасціна (пірагі) – бацькі маладога і іх бліжэйшыя родзічы разам з маладым і маладой прыязджалі  (з пірагамі) да яе бацькоў. У некаторых мясцовасцях бацька маладой праз тыдзень са сваім пірагом прыязджаў да  да бацькоў маладога, мяняў свой пірог на іхні і забіраў маладых да сябе дадому, дзе яны і начавалі (да гэтага дня маладая не мела права бываць у сваіх бацькоў нават у выпадку патрэбы). На наступны дзень раніцой прыязджалі родзічы маладога, бацькі маладой склікалі сваіх сваякоў, знаёмых і разам з імі частавалі гасцей. За сталом старэйшыя вялі размовы пра ўзаемаадносіны бацькоў і дзяцей, пра ўладкаванне дабрабыту маладых, спявалі песні пра жаночую долю ў чужым доме. Пасля застолля маладыя вярталіся дадому разам з гасцямі. Звычай П. захаваўся і да нашага часу, праз тыдзень пасля вяселля бацькі маладога запрашаюць да сябе бацькоў маладой паглядзець, як жыве іх дачка ў доме мужа. 2) Вясельнікі, якіх запрашалі і частавалі ў хатах бацькоў, сваякоў маладых у час вяселля і пасля яго (называлі таксама перазвяне, перазыўшчыкі ).
Гарбарства, рымарства, кушнерства – старажытныя традыцыі на тэрыторыі Гродзеншчыны, якія ўжо больш за 200 гадоў працягвае Гродзенскае скураное вытворчае аб'яднанне. Гарбарства – рамяство па вырабу скур для пашыву абутку і іншых рэчаў для штодзённага ўжытку.Сыравінай служылі скуры рагатай жывёлы (быкоў, цялят, кароў-ялавак, авечак, коз), зрэдку коней, свіней. Традыцыйная тэхніка вырабу скур уключала падрыхтоўчыя аперацыі (мачэнне, заленне, мяздрэнне, ачыстку ад шэрсці, абяззольванне, квашанне), дубленне і апрацоўку. Усе аперацыі праводзіліся ўручную. Мачылі скуры ў рацэ або ў чанах (драўляных бочках), потым апрацоўвалі водным растворам попелу і вапны. Са скур ачышчалі шэрсць і мяздру.  Атрыманы паўфабрыкат – галлё – абяззольвалі, каб скура не была ломкай, цвёрдай. Апрацоўка скур уключала фарбаванне, пакрыццё тлушчам ("жыроўка"), глянцаванне (лашчэнне), струганне, мяцце.
РЫМАРСТВА
См. также на другом языке: ШОРНИЧЕСТВОРемесло шорника
Шорник — ремесленник по изготовлению шор, то есть боковых наглазников, которые надеваются на лошадей, для ограничения ее поля зрения. В более широком смысле шорник — это специалист по конской упряжи. Шорник, как и многие другие ремесленные формы труда, относится к группе «вымирающих»[1] профессий.
саян
Спадніцу (саян, дрыліх, андарак, шарак) шылі з 3 — 4, у заможных сялян з 7 полак пярэстых або аднаколерных даматканых тканін у блакітна-белым, сіне-фіялетавым, вохрыста-чырвоным каларыце, фартух з 1 — 3 полак кужэльнага палатна, аздаблялі ўзорыстым ткацтвам (пераборы), вышыўкай (мярэжка), карункамі. 
Свіран (паўклець, клець, імбар, шпіхлер, лямус) – пабудова, блізкая да клеці па сваім функцыянальным прызначэнні. Свіран служыў для захавання адборнага збожжа і будаваўся, як правіла, асобна. Небагатыя гаспадаркі абыходзіліся адным памяшканнем – свірнам ці клеццю, якія часта фігуруюць як ідэнтычныя паняцці. У больш заможных сялян мы знаходзім адначасова клець (адну або некалькі) і свіран. Апошні прыкметна адрозніваўся ў Беларусі знешняй формай і канструкцыйнымі асаблівасцямі. Як і клець, ен будаваўся на высокіх штандарах ці палях (да 1 м над зямлей), меў, як і клець, грунтоўна ўладкаваную страху, а нярэдка і гарбатую столь, і шчыльную падлогу з засекамі для збожжа.
скiндачка
Традыцыйная прычоска дзяўчат - адна ці дзве касы з уплеценымі каснікамі, а галаўныя ўборы - перавязкі накшталт вузкіх ручнічкоў (скіндачка, шлячок), вянкі.
Галаўны ўбор — хустачка, скіндачка па-мясцоваму. Дзяўчаты насілі яе да шлюбу.
Стэльмах — рамесьнік, які вырабляе кузавы для вазоў і брычак, а таксама колы.
ДЗЯВОЧНІК, суборная субота, дзявочы вечар – старадаўні звычай усходніх славян наладжваць вечарынку ў маладой напярэдадні вяселля. Асноўны сэнс дзявочніка – развітанне нявесты з дзявочай свабодай.
Очень важной традицией являлась традиция прощания невесты со своими незамужними подругами – «суборная субота». Чаще всего этот обряд совершался в субботу накануне свадьбы. Подружки готовили свадебный головной убор невесты – венок, также плели украшения из цветов для себя и друзей молодого. Перед тем, как приступить к работе, девушки обязательно просили благословления у родителей невесты. 
Cямейна-абрадавая паэзiя была непасрэдна звязана з важнейшымi падзеямi ў жыццi чалавека — нараджэннем, уступленнем у шлюб i смерцю. Яна вызначаецца надзвычай багатым iдэйна-тэматычным зместам i дасканалай мастацкай формай.
АБРАДАВАЯ ПАЭЗІЯ — фальклорныя творы, што суправаджалі сямейныя і каляндарна-земляробчыя абрады неад'емная частка духоўнай культуры народа. Паводле тэматыкі і прызначэння падзяляецца на сямейна-абрадавую паэзію і каляндарна-абрадавую паэзію. Характарызуецца багаццем зместу, разнастайнасцю і дасканаласцю формы. Акрамя песень уключае прыказкі, прымаўкі, рацэі-прыгаворы, віншаванні-зычэнні і інш. У значнай меры прадвызначае адметнасць беларускага фальклору, яго агульнакультурную эстэтычную каштоўнасць. Узнікла ў першабытным грамадстве і захавала элементы язычніцкай рэлігіі (анімістычныя, татэмістычныя, антрапамарфічныя ўяўленні). Адыгрывала значную ролю ў арганізацыі сямейнага і працоўнага жыцця чалавека.
Талака — сумесная праца, добраахвотная ў сваёй аснове, узаемадапамога.
Талака зьяўляецца адным з спосабаў арганізацыі працы ў беларусаў: талакой беларусы будавалі хаты, талакой жалі і касілі.
Таксама Талакой звалі апякунку жніва і ўрадлівасьці ў беларускай міталёгіі. Талака была вядомая па ўсёй Беларусі. Сьвята ў гонар Талакі адбывалася ў розны час у залежнасьці ад мясьціны. Сьвяткаваньне бывае вельмі ўрачыстае.
Урбанізацыя (ад лац.: urbanus - гарадскі) - працэс павышэння ролі гарадоў у развіцці грамадства, які ахоплівае змены ў размяшчэнні вытворчых сіл, перш за ўсё ў рассяленні насельніцтва, яго сацыяльна-прафесійнай, дэмаграфічнай структуры, спосабе жыцця, культуры і інш.
У вузкім сэнсе урбанізацыя - рост гарадоў, асабліва вялікіх, павышэнне ўдзельнай вагі гарадскога насельніцтва ў краіне, рэгіёне, усім свеце. Перадумовы ўрбанізацыі - рост у гарадах прамысловасці, развіццё іх культурных і палітычных функцый, паглыбленне тэрытарыяльнага падзелу працы. Для ўрбанізацыі характэрны прыток у гарады сельскага насельніцтва і нарастальны маятнікавай рух насельніцтва з сельскага асяроддзя і бліжэйшых малых гарадоў у буйныя гарады (на працу, па культурна-бытавых патрэбах і інш.) Працэс, зваротны урбанізацыі, завеццаруралізацыяй.
Беларускі фальклор-Вусная народная творчасць
КазкаАнекдотЛегендыПрымхліцаПаданнеБываліцаЗамовыПесніПрыказкі і прыслоўіЗагадкiДэфініцыя тэрміна "фальклор" (англійскае слова {folklore - народная мудрасць) у славянскай фалькларыстыцы атаясамліваецца з
тэрмінам "вусна-паэтычная народная творчасць".
Хутар — від сельскага населенага пункта невялікага памеру, звычайна складаецца з не больш як дзесятка пабудоў; асобная сялянская сядзіба па-за межамі сёлаў і вёсак.
чырвоны кут
Покуць (чырвоны кут) — своеасаблівае сакральнае месца ў сялянскай хаце, дзе стаяў стол, а зверху вісеў абраз.
У процілеглым ад печы куце быў «чырвоны кут» — ганаровае месца хаты, дзе стаяў стол з пераноснымі ўслонамі.
Покуць ("Чырвоны кут") - найбольш шаноўнае месца у хаце. На покуці развешвалі абразы, убраныя ўзорнымі ручнікамі, пучкі асвечаных у царкве жытнёвых каласоў i траў. Людзі, якія заходзілі ў хату, адразу ж хрысціліся i кланяліся у чырвоны кут, дзе вісела ікона. Восенню тут ставіўся самы першы сноп. А на iм каравай хлеба, пакрыты ручніком. Хлеб нельга было класщ дагары, толькі, калі гэта памінальны стол. (Як напамін пра той свет, пра адваротны бок сусвету).Чырвоны кутЧырвоны кут – самае пачэснае месца ў хаце, якое звычайна было звернута на поўдзень цi ўсход, размяшчалася на супрацьлеглым баку ад печы. Чырвоны кут здавён быў звязаны з культам продкаў. У дахрысцiянскiя часы ў чырвоным куце ставiлiся iдалы хатнiх багоў, з надыходам хрысцiянства там пачалi змяшчаць абразы, пакрытыя ручнiком, i iншыя асвечаныя рэчы (напрыклад, галiнкi вярбы пасля Вербнiцы, велiкодныя яйкi i г.д). Такiм чынам, чырвоны кут набыў сiмвал царкоўнага прастолу ў хаце, прысутнасцi ў ёй хрысцiянскага Бога.Месца за сталом у чырвоным куце лiчылася самым пачэсным, яго звычайна займаў гаспадар хаты. Але ён павiнен быў сядзець на невялiкай адлегласцi ад яго, як бы пакiдаючы месца для Бога.У чырвоным куце ставiлi рытуальныя рэчы, напрыклад, гаршчок з «Бабiнай кашай», першы i апошнi сноп пасля жнiва, якi зваўся Дзедам. Яго падпярэзвалi чырвоным рушнiком i захоўвалi да наступнага жнiва.Пры ўваходзе ў хату чалавек павiнен быў абавязкова перахрысцiцца перад iконай у чырвоным куце, i толькi пасля гэтага пачынаць размову з гаспадарамi хаты.Пасля смерцi памерлага чалавека клалi спачатку на лаву, а потым у труну, галавой да чырвонага кута i нагамi да выхаду. Кiруючыся законам перавернутасцi ў народнай культуры славян, жывыя павiнны спаць галавой да выхаду. У той жа час забаранялася спаць пад абаразамi, г.зн. у непасрэднай блiзкасцi да чырвонага кута.Падчас жалобнага стала (вячэры) на стале непасрэдна ў чырвоным куце ставiлi талерку i чарку з гарэлкай, клалi на яго лусту хлеба, што сiмвалiзавала прысутнасць душы памерлага чалавека.У час вяселля ў чырвоным куце саджалi маладых, побач з якiмi размяшчалiся пары шафераў i хросных бацькоў.У чырвоны кут за стол сядалi хросныя бацькi ў час хрэсьбiн.Перад тым, як пачыналi будаваць хату, на месца меркаванага чырвонага кута абавязкова ставiлi стол.Падчас будаўнiцтва хаты гаспадары вельмi пiльна сачылi за закладкай чырвонага кута, таму што ведалi: у тым выпадку, калi ў яго пакласцi трэску альбо спецыяльна змайстраваную ляльку, хату апануюць беды i нястачы. Гэта маглi зрабiць цесляры, якiх не задавальняў заробак, цi хтосьцi iншы з нядобразычлiўцаў.Прымаўка «займець свой кут» азначала набыццё сваёй уласнай хаты.
Шапава́льства — шэрстабітны і валяльны промыслы, традыцыйнае мастацтва вырабу з воўны (валеньне, качаньне) галаўных убораў,валёнак, лямцу. На Беларусі да сёньняшняга часу захавалася ўДрыбінскім раёне Магілёўскай вобласьці. У кастрычніку 2009 году шапавальства ўключанае ў Дзяржаўны сьпіс гісторыка-культурных каштоўнасьцяў Рэспублікі Беларусь.
Эндагамія (ад грэч. энда — унутры + шлюб) — звычай, які дазваляў шлюб толькі паміж членамі адной грамадскай групы (племя, часам роду). Эндагамія племя найчасцей спалучалася з экзагаміяй родаў, што ўваходзілі ў яго. Каставай эндагаміі называлі забароны шлюбаў паміж людзьмі розных саслоўяў (напрыклад, У Старажытным Егіпце, кастах ІндыіЭндога́мия (от греч. endon — внутри и gamos — брак) — норма, предписывающая заключение брака в пределах определённой социальной или этнической группы[1]. Эндогамной группой в родоплеменном обществе обычно былоплемя. Эндогамия племени, как правило, сочеталась с экзогамией входивших в него родов и фратрий[2][3]. Распространена у некоторых народов, в частности, у парсов.
Экзагамія
Экзога́мия — запрет брачных отношений между членами родственного (род, фратрия) или локального (например,община) коллектива, существовавший как в эпоху первобытнообщинного строя, так и в более позднее время. Многочисленные теории происхождения экзогамии объединяются в основном в 3 основные группы, которые предполагают, что переход к экзогамии обусловлен:
необходимостью избежать вредных последствий от браков между кровными родственниками (Л. Г. Морган и др.);
стремлением расширить социальные контакты и завязать отношения с другими коллективами (Э. Тайлор,А. М. Золотарёв, К. Леви-Стросс);
необходимостью установления социального мира в коллективе, поскольку половые отношения и сопровождающие их конфликты выносились за его пределы (С. П. Толстов, Ю. И. Семёнов).
Э̀тногене́з (от греч. ἔθνος, «племя, народ» и γένεσις, «происхождение») — процесс сложения этнической общности (этноса) на базе различных этнических компонентов.
Этногенез представляет собой начальный этап этнической истории. По его завершении может происходить включение в сложившийся этнос других ассимилируемых им групп, дробление и выделение новых этнических групп.
ИСТОРИКО-ЭТНОГРАФИЧЕСКИЕ РЕГИОНЫ БЕЛАРУСИ
В соответствии с историческими, этнокультурными и лингвистическими критериями на территории Белоруссии выделяется шесть историко-этнографических регионов: Северный (Поозерье), Восточный (Поднепровье), Центральный, Северо-Западный (Понеманье), Восточное Полесье и Западное Полесье. Большую роль в формировании историко-этнографических регионов Белоруссии сыграли социально-экономические факторы. Границы историко-этнографических ареалов близко соотносятся с границами основных диалектов белорусского языка. С современным административным делением исторически сложившиеся этнографические регионы соотносятся следующим образом:
Северный (Поозерье) - территория Витебской области (кроме Дубровенского, Оршанского и Толочинского районов), а также часть северных районов Минской области.
Восточный (Поднепровье) - Дубровенский, Оршанский и Толочинский районы Витебской области, основная часть Могилевской области (без Глусского, Бобруйского и Осиповичского районов) и восточная (до Днепра) часть Гомельской области.
Центральный - территория в центре республики. В основном это Минская область, три района (Глусский, Бобруйский и Осиповичский) Могилевской области и Барановичский и Ляховичский районы Брестской области.
Северо-Западный (Понеманье) - в основном территория Гродненской области.
Восточное Полесье - остальная часть Гомельской области, западная окраина Брестской области и юго-западная окраина Минской области.
Западное Полесье - основная часть Брестской области (без Барановичского и Ляховичского районов).
этнокультурные процессы - Этническими процессами называют процессы, при которых происходит изменение различных компонентов этноса: элементов духовной и материальной культуры, языка, социальной структуры, самосознания и др. Этнические процессы многообразны, поэтому их необходимо классифицировать. Прежде всего, следует выделить этноэволюционные и этнотрансформационные процессы.
Этнические процессы- процессы, приводящие к изменению этнических общностей. Различаются процессы этноэволюционные, которые обусловлены социально-экономическим развитием этнических общностей и контактами их с другими народами и приводят главным образом к изменению элементов культуры и быта, и этнотрансформационные, обусловленные взаимодействием этнических общностей или отдельных их частей и приводящие к изменению этнического самосознания, включению групп людей в другие этнические общности, а нередко — к прекращению существования одних и появлению других этнических общностей.Э́тнос (греч. ἔθνος — народ) или народ — группа людей, объединённых общими признаками: объективными либосубъективными. Различные направления в этнологии (этнографии) включают в эти признаки происхождение, язык,культуру, территорию проживания, самосознание и др. В советской и российской этнографии считается основным типом этнической общности[1][2].
Этни́ческая гру́ппа — многозначный термин, обозначающий различные типы этнических общностей, более низкого таксонометрического уровня, чем этнос. Наиболее распространённые значения термина — это субэтническая группа (субэтнос, то есть группа, группа какого-либо этноса, имеющая собственное субэтническое самосознание и самоназвание, наряду с этническим) или территориально-обособленная группа какого-либо этноса, отделившаяся от основного массива в результате миграционных процессов или других событий, но сохраняющая своё первичноеэтническое самосознание[1][2][3]. В редких случаях термин «этническая группа» применялся в значении «группа этносов», родственных по происхождению или каким-либо параметрам культуры[4], но в последнее время в этом смысле более широко употребляется понятие «метаэтническая общность»[1][3]. Также редко встречается понимание термина в значении этнос[5].
Этнічная самасвядомасць — неад'емны кампанент этнасу, адзін з найважнейшых этнічных вызначальнікаў, які дазваляе меркаваць пра наяўнасць этнасу як асобнай супольнасці.
Этнические признаки - Слово «этнос»  переводится с греческого языка как «народ» и означает группу людей, которые объединены субъективными или объективными признаками. К ним относятся культура, язык, территория проживания и самосознание.
Основные признаки этноса, по мнению одних ученых, это язык и культура. Другие прибавляют сюда этническое самосознание и общую территорию проживания. Третьи присоединяют к этим признакам общую психологическую сущность людей. Иначе говоря, этнос может состоять из биологических и социально-экономических особенностей определенного народа или нации. Он начал формироваться 100 000 лет назад. До его возникновения существовали такие понятия, как семья, затем род и клан.
Этно́нимы (от греч. έθνος — племя, народ и όνυμα — имя, название) — названия наций, народов, народностей, племён, племенных союзов, родов и тому подобное.
Этногра́фия (от др.-греч. ἔθνος — «этнос» (народ) и γράφω — «пишу») — часть исторической науки, изучающая народы-этносы и другие этнические образования, их происхождение (этногенез), состав, расселение, культурно-бытовые особенности, а также их материальную и духовную культуру.
Этноло́гия (греч. ἔθνος, народ + -логос — учение, наука) — наука, изучающая этнические процессы, под которыми понимаются разнообразные аспекты жизнедеятельности этносов, а также других этнических общностей. В современной российской науке термин употребляется лишь с начала 1990-х годов, наряду с более традиционным названием дисциплины этнография[1]. В западной науке зачастую этнография представляется как описательная, региональная дисциплина, а этнология — как теоретическая, обобщающая наука[2].

Приложенные файлы

  • docx 17834235
    Размер файла: 244 kB Загрузок: 0

Добавить комментарий