Bibliotechno-bibliograficheskoe_kraevedenie_I_M_Strizhenok_V_I_Saitova








СТРЫЖОНАК ІРЫНА МІХАЙЛАѕНА, кафедра тэорыі і гісторыі інфармацыйна-дакументных камунікацый, дацэнт, рабочы тэлефон 2228307
САІТАВА ВАЛЯНЦІНА ІВАНАѕНА, кафедра тэорыі і гісторыі інфармацыйна-дакументных камунікацый, дацэнт, кандыдат педагагічных навук, дацэнт, рабочы тэлефон 2228307








БІБЛІЯТЭЧНА-БІБЛІЯГРАФІЧНАЕ КРАЯЗНАѕСТВА
Тэксты лекцый для студэнта V курса ФІДК і III – ІV курса ФЗН





















Мінск, 2007
ЗМЕСТ


Лекцыя 1. СУТНАСЦЬ І СТРУКТУРА КРАЯЗНАѕЧАЙ
ДЗЕЙНАСЦІ БІБЛІЯТЭК, 2 гадз. 3
Лекцыя 2. АРГАНІЗАЦЫЯ КРАЯЗНАѕЧАЙ ДЗЕЙНАСЦІ 12
БІБЛІЯТЭК, 1,5 гадз.
Лекцыя 3. СПЕЦЫФІКА КРАЯЗНАѕЧАГА ФОНДУ
БІБЛІЯТЭК, 1гадз. 20
Лекцыя 4. АСАБЛІВАСЦІ ФАРМІРАВАННЯ
КРАЯЗНАѕЧАГА ФОНДУ, 2гадз. 28
Лекцыя 5. КАРЫСТАЛЬНІКІ БІБЛІЯТЭКІ ЯК АБ’ЕКТ І
СУБ’ЕКТ КРАЯЗНАѕЧАЙ ДЗЕЙНАСЦІ, 2 гадз. 38

Лекцыя 6. АРГАНІЗАЦЫЯ АБСЛУГОѕВАННЯ
КАРЫСТАЛЬНІКАѕ БІБЛІЯТЭКІ ПА КРАЯЗНАѕСТВЕ, 2 гадз. 46
Лекцыя 7. КРАЯЗНАѕЧЫ ДАВЕДАЧНА-БІБЛІЯГРАФІЧНЫ
АПАРАТ БІБЛІЯТЭКІ , 4 гадз. 52
Лекцыя 8. СІСТЭМА КРАЯЗНАѕЧЫХ
БІБЛІЯГРАФІЧНЫХ ДАПАМОЖНІКАѕ, 4 гадз. 68
Лекцыя 9. АСАБЛІВАСЦІ ТЭХНАЛАГІЧНЫХ ЭТАПАѕ
ПАДРЫХТОѕКІ КРАЯЗНАѕЧЫХ БІБЛІЯГРАФІЧНЫХ ДАПАМОЖНІКАѕ, 2 гадз. 76

Лекцыя 10. МЕТАДЫЧНЫЯ АСАБЛІВАСЦІ
ПАДРЫХТОѕКІ КРАЯЗНАѕЧЫХ БІБЛІЯГРАФІЧНЫХ ДАПАМОЖНІКАѕ, 4 гадз. 84



Лекцыя 1. СУТНАСЦЬ І СТРУКТУРА КРАЯЗНАѕЧАЙ ДЗЕЙНАСЦІ БІБЛІЯТЭК
Пытанні:
1. Краязнаства. Аб’ект, прадмет, формы арганізацыі.
2. Бібліятэчнае краязнаства самастойная галіна бібліятэчнай дзейнасці і комплексная тэарэтыка-прыкладная дысцыпліна.
3. Краязначае бібліятэказнаства і бібліяграфазнаства тэарэтычнае ядро бібліятэчнага краязнаства.
4. Краязначая дзейнасць бібліятэкі як базавая падсістэма бібліятэчнага кразнаства.

Мэта: вывучэнне студэнтамі тэарэтыка-метадалагічных пытання бібліятэчна-бібліяграфічнага краязнаства.
Пытанне 1. Краязнаства. Аб’ект, прадмет, формы арганізацыі
Сёння краязнаства знаходзіцца на здыме, які абумолены адраджэннем беларускай гісторыі, культуры, мовы, узрастаннем цікавасці да мінулага, сваіх каранё, да пазнання "малой Радзімы". Уздым нацыянальнай самастойнасці, узнікненне шматлікіх краязначых таварыства, стварэнне новых этнаграфічных, краязначых, мемарыяльных музея і актывізацыя тых, што жо існуюць, пашырэнне кола клуба, гасцёня, гуртко усе гэта стварае мовы для актывізацыі краязнаства на Беларусі. Грамадскія патрэбы  краязначай інфармацыі задавальняюць не толькі архівы і музеі, але і бібліятэкі найбольш даступныя сацыяльныя інстытуты. Дзейнасць бібліятэкі цесна звязана з усімі формамі і кірункамі краязнаства, а весь комплекс работ бібліятэк у галіне краязнаства паранальна нядана атрыма у прафесійнай лексіцы такі тэрмін як бібліятэчнае краязнаства.
У тэорыі і практыцы краязначай сферы бібліятэчнай дзейнасці прыярытэтнае развіццё атрымалі бібліяграфічныя аспекты. Расійскія бібліяграфазнацы Н.В. Здобна, А.В. Маманта, Н.Н. Шчэрба, А.І. Коган, А.М.Маслава, І.І.Міхліна і іншыя вывучалі відавыя і метадычныя асаблівасці краязначай бібліяграфічнай прадукцыі, краязначага даведачна-бібліяграфічнага апарату (КДБА) бібліятэк, бібліяграфічнага абслуговання па краязнастве і інш. Але пытанні тэорыі, методыкі і арганізацыі бібліятэчнага краязнаства, вызначэнне яго сутнасна-функцыянальнай структуры на сённяшні дзень з’яляюцца найбольш слаба тэарэтычна і метадычна распрацаванымі. Пытанні бібліятэчнага краязнаства разглядаюцца  працах такіх атарытэтных спецыяліста як Н.В. Здобна, О.І. Талалакіна, А.В. Маманта, Н.Н. Шчэрба, Н.Н. Кушнарэнка, Н.Ф. Гарбачэская, А.І. Коган, Т.М. Сомавай, С.М. Крывароценка, Т.А. Няверавай і іншых. Але гэта, у асноным, аналіз асобных з’я, праблем, кірунка бібліятэчнага краязнаства. Канцэптуальна абгрунтаваных работ па гісторыі, тэорыі, методыцы або арганізацыі бібліятэчнага краязнаства пакуль што няма. У лекцыі разглядаецца шэраг пытання бібліятэчнага краязнаства як часткі агульнага краязнаства і як сістэмнага тварэння, структура якога складаецца з базавай (практычнай) падсістэмы і вытворных ад яе інфраструктурных віда дзейнасці.
Краязнаства гэта вывучэнне насельніцтвам на навуковай аснове гістарычных, палітычных, сацыяльна-эканамічных, геаграфічных, культурных, прыродных і шэрагу іншых фактара, якія характарызуюць у комплексе фарміраванне і развіццё якой-небудзь пэнай тэрыторыі краіны (сяла, горада, раёна, вобласці). Тэрмін "краязнаства" разглядаецца як комплекс навуковых дысцыплін і себаковае вывучэнне краю мясцовымі жыхарамі, а таксама і як грамадскі рух, які аб’ядновае мясцовае насельніцтва. Прадметам пазнання  краязнастве з’яляецца тэрыторыя, мясцовасць, што вызначаецца паняццем "родны край". Памеры паняцця "край" залежаць ад тыпа, віда, задач, профіля бібліятэкі, краязначых запыта яе карыстальніка, штату бібліятэчных супрацоніка, матэрыяльна-тэхнічнай базы, магчымасцей каардынаванага фарміравання і заемавыкарыстання краязначых рэсурса бібліятэк края. Кожная бібліятэка акрэслівае тэрытарыяльныя межы свайго краю. Для абласной бібліятэкі краем з’яляецца тэрыторыя вобласці, для раённай – раёна, для гарадской – свой горад, для сельскай – сяло, у межах якіх ажыццяляецца іх дзейнасць. Але пры неабходнасці тэрытарыяльныя рамкі (межы края) краязначай дзейнасці бібліятэк могуць быць пашыраны з улікам прыродных, экалагічных, гістарычных і іншых асаблівасцей. Такім чынам, край – канкрэтная частка дзяржавы, якая звычайна супадае з адзінкай сучаснага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага дзялення (вобласць, раён, горад) і вызначаецца з улікам змянення гістарычных межа, а таксама фізіка-геаграфічных, прыродна-кліматычных, геалагічных, эканамічных і іншых крытэрыя раяніравання. У практыцы бібліятэкі дакладняюць межы края для бібліятэчнага краязначага фонда, каталога, бібліяграфічнага дапаможніка, выставы і г.д. – з лікам мэт кожнага віда і формы дзейнасці. І  кожным выпадку, вызначаючы межы края, бібліятэка фіксуе прынятае рашэнне  картатэку метадычных рашэння або  іншых дакументах, каб пазбегнуць памылак і забяспечыць пераемнасць рашэння.
Краязнаства набыло выразны сацыяльны характар; традыцыйна выконвае выхавачыя, рекрэацыйныя, асветніцкія функцыі і актына садзейнічае навуковай і вытворчай дзейнасці.
Аб’ектам вывучэння краязнаства з’яляецца прырода, насельніцтва, гаспадарка, гістарычнае мінулае, мастацтва, культура і інш. Усе гэтыя аб’екты вывучаюцца рознымі навукамі, пры гэтым выкарыстоваюцца розныя метады даследавання. Ва сіх напрамках краязначай дзейнасці мае месца агульны прадмет вывучэння – край. Напрамкі вывучэння края:
Усебаковае вывучэнне прыроды і прыродных каштонасцей (зямныя, недры, рэльеф, глеба, клімат, расліны), экалагічных умо.
Вывучэнне народнай гаспадаркі, выяленне новых крыніц сыравіны і дадатковых рэсурса для эканомікі той або іншай мясцовасці.
Вывучэнне гістарычнага мінулага края (мясцовых радавода, ваенных падзей і інш.)
Вывучэнне нацыянальных, этнаграфічных асаблівасцей, а таксама антрапалагічнага, этнічнага, канфесійнага складу мясцовага насельніцтва.
Улік і абарона помніка архітэктуры і культуры, вывучэнне вуснай народнай творчасці, дыялекта, мастацкіх промысла края.
Існуюць наступныя формы арганізацыі краязнаства: дзяржаная, грамадская, школьная, кааператына-камерцыйная, асобна-ініцыятыная.
Дзяржанае краязнаства гэта: вывучэнне края мясцовымі гаспадарнымі органамі (яны маюць дакументальныя і статыстычныя матэрыялы па эканоміцы і культуры вобласці, раёна, горада); вывучэнне края дзяржанымі становамі: навукова-даследчыя інстытуты, адзяленне і філіялы АН РБ, вопытныя сельскагаспадарчыя станцыі; дзейнасць краязначых музея ("Рэчавая энцыклапедыя края"). Іх функцыі: збіраць, вывучаць і папулярызаваць гістарычныя помнікі, творы мастацтва; ствараць экспазіцыі, якія прысвечаны прыродным каштонасцям і эканоміцы края; ствараць каталогі, даведнікі, пуцевадзіцелі, тэматычныя зборнікі навуковых прац. Мясцовыя выдавецтвы, абласныя кнігагандлі і кніжныя магазіны спрыяюць распасюджванню і папулярызацыі краязначай літаратуры.
Грамадскае краязнаства развіваецца па ініцыятыве аматара краязнаства. На сучасным этапе ствараецца многа краязначых грамадскіх арганізацый, якія зарэгістраваны  розных установах (музеях, бібліятэках, дамах культуры і інш.)
У межах школьнага краязнаства вучні розных класа вывучаюць свой край у час вучэбных занятка, у гуртках і школьных музеях, на экскурсіях, у турысцкіх паходах. Сустракаюцца з мясцовымі краязнацамі, удзельнічаюць у вечарынах, конкурсах, алімпіядах па краязнастве. Акрамя таго, краязначы матэрыял займае асаблівае месца  выкладанні шэрагу дысцыплін: гісторыі, геаграфіі, літаратуры.
2. Бібліятэчнае краязнаства самастойная галіна бібліятэчнай дзейнасці і комплексная тэарэтыка-прыкладная дысцыпліна
Калі краязнаства разглядаць як "метасістэму", то яе важнай часткай з’яляецца бібліятэчнае краязнаства, якое знікла на падставе бібліятэчнай і краязначай дзейнасці  межах бібліятэчнага сацыяльнага інстытута. Бібліятэчна-бібліяграфічнае краязнаства – адносна самастойная вобласць бібліятэчнай дзейнасці, накіраваная на задавальненне краязначых патрэб грамадства сродкамі бібліятэк. "Бібліятэчнае краязнаства" выкарыстоваецца як абагульняючы тэрмін: для азначэння сёй краязначай сферы бібліятэчнай дзейнасці (у гэтым сэнсе бібліятэчнае краязнаства гэта вобласць бібліятэчнай дзейнасці, накіраваная на задавальненне краязначых патрэб сродкамі бібліятэк); для назвы яе навуковай падсістэмы (бібліятэчнае краязнаства гэта комплексная тэарэтыка-прыкладная дысцыпліна, якая вывучае краязначую бібліятэчную дзейнасць як сістэму). Бібліятэчнае краязнаства знікла, калі з’явілася патрэба грамадства, сацыяльных груп, асоб у ведах, інфармацыі, дакументах аб вызначаным краі (або мясцовасці). Яго станаленне і развіццё ажыццяляецца  межах бібліятэчнага сацыяльнага інстытута і адлюстровае нутраную структуру бібліятэчнай справы як базавай галіны і ключае сферу практыкі, навукі, адукацыі, кіравання і друку. Такім чынам, бібліятэчнае краязнаства яляе сабой сістэмнае тварэнне, якое мае сваю сутнасна-функцыянальную структуру, у якую ваходзяць базавая (практычная) падсістэма – краязначая дзейнасць бібліятэкі і вытворныя ад яе інфраструктурныя віды дзейнасці: навукова-даследчая, вучэбна-выхавачая і арганізацыйна-кіруючая. Вось гэтыя інфраструктурныя падсістэмы "выходзяць" за межы бібліятэк, аснонага звяна, цэнтра бібліятэчнага краязнаства і лакалізуюцца, акрамя бібліятэк, у вышэйшых навучальных установах, вучылішчах, міністэрствах, упраленнях культуры і г.д. На бібліятэчнае краязнаства, як комплексную сферу бібліятэчнай справы, уплывае зровень развіцця яе тэорыі, гісторыі, методыкі і арганізацыі, бібліятэчнае краязнаства выкарыстовае яе найбольш аптымальныя сродкі і формы дзейнасці. У межах бібліятэчнага інстытута сфарміраваліся аб’ект і суб’ект бібліятэчна-бібліяграфічнага краязнаства. Аб’ект бібліятэчна-бібліяграфічнага краязнаства бібліятэка, яе дакументныя і бібліяграфічныя краязначыя рэсурсы, кадры, матэрыяльна-тэхнічная база, органы кіравання. Суб’ектам бібліятэчна-бібліяграфічнага краязнаства выступае мясцовая публічная бібліятэка (абласная, раённая, гарадская, сельская), якая знаходзіцца на тэрыторыі вызначанага края і выконвае адносна яго краязначую функцыю.
Такая публічная бібліятэка выконвае краязначую функцыю з улікам асаблівасцей гісторыі, эканомікі, прыроды, навукі, эканомікі, культуры, сацыяльнага жыцця края; ажыццяляе збор, захаванне і шырокі доступ насельніцтва да краязначых дакумента і інфармацыі аб іх.
Краязначая дзейнасць уваходзіць ва се напрамкі і віды дзейнасці мясцовай публічнай бібліятэкі незалежна ад яе арганізацыйнай структуры. Публічная бібліятэка можа быць і аб’ектам краязначай дзейнасці, краязнаства вывучае сю сістэму бібліятэк края, а таксама асобную бібліятэку як духоны і матэрыяльны аб’ект мясцовай культуры. Бібліятэчнае краязнаства ваходзіць у метасістэму "краязнаства" як яе частка, таму краязнаства "дэлегіруе" бібліятэчнаму краязнаству свой краязначы змест, структуру галіны, фарміруе краязначыя патрэбнасці грамадства, якія бібліятэка дакументальна і інфармацыйна забяспечвае, фарміруе краязначыя фонды, стварае бібліяграфічныя і фактаграфічныя базы даных аб краі, ажыццяляе бібліятэчна-бібліяграфічныя і небібліятэчныя паслугі па краязнастве.
На бібліятэчнае краязнаства плываюць наступныя асаблівасці краязнаства:
1. Краязначая дзейнасць уваходзіць у розныя галіны веда, прафесіі, установы, арганізацыі, у дзейнасць спецыяліста розных профіля усё гэта плывае на комплексны характар бібліятэчнага краязнаства.
2. Узаемазвязаныя прыметы краязнаства (прасторавы і змястоны) патрабуюць дакладнага азначэння змястона-тэрытарыяльных меж "свайго" краю  краязначай сферы бібліятэчнай дзейнасці.
3. Краязнаства мае няпоную сутнасна-функцыянальную структуру, у якой лепш сфарміраваліся падсістэмы навукі і практыкі, падструктуры адукацыі і кіравання яшчэ дакладна не вызначаны. Усё гэта плывае на бібліятэчнае краязнаства, з аднаго боку, гэта выклікае незапатрабаванасць асобных напрамка бібліятэчнага краязнаства; з другога боку вядзе да пашырэння "поля" краязначага здзеяння бібліятэк у дзяржаным і грамадскім сектары краязнаства, на тэрыторыі края наогул.
4. Ідзе працэс фарміравання патока краязначых дакумента не толькі  краі, але і за яго межамі, што складняе дзейнасць бібліятэкі па выяленні, набыцці і фарміраванні краязначага фонда. Пры адсутнасці гэтых дакумента ці бібліяграфічных звестак аб іх зніжаецца якасць бібліятэчнага абслуговання і прэстыж мясцовай публічнай бібліятэкі як цэнтра бібліятэчнага краязнаства.
5. Краязначыя патрабаванні канцэнтруюцца  гэтым краі, а не  іншых рэгіёнах краіны, што прымушае мясцовыя публічныя бібліятэкі з асобай адказнасцю адносіцца да забеспячэння панаты збора і якасці адбора, захавання і прадсталення краязначых дакумента, а таксама інфармацыі аб іх.
Асноныя задачы бібліятэчна-бібліяграфічнага краязнаства:
1. Стварэнне банка даных краязначых і мясцовых дакумента. Выяленне, устаналенне месцазнаходжання, набыццё і забеспячэнне бібліяграфічнага апісання дакумента, стварэнне базы даных бібліяграфічнай і фактаграфічнай краязначай інфармацыі.
2. Бібліяграфічнае раскрыццё зместу краязначых дакумента незалежна ад месца іх заховання: арганізацыя даведачна-бібліяграфічнага апарату, стварэнне крыніц бібліяграфічнай інфармацыі.
3. Давядзенне да карыстальніка краязначых і мясцовых дакумента і інфармацыі аб іх з дапамогай бібліятэчна-бібліяграфічных сродка.
4. Распасюджванне інфармацыі аб краязначых і мясцовых дакументах і краязначых веда сярод насельніцтва, а таксама рэкламіраванне краязначых збора і інфармацыйных магчымасця сваіх бібліятэк.
Пералічаныя задачы даюць падставы для вызначэння краязначай функцыі мясцовых публічных бібліятэк (абласной, раённай, гарадской, сельскай), якія  агульнадзяржанай бібліятэчнай сістэме маюць асаблівавую сферу адказнасці, краязначую дзейнасць.
Краязначая работа ажыццяляецца бібліятэкай і  бібліятэцы, што вызначае два кірункі  бібліятэчным краязнастве:
І. Дзейнасць бібліятэк па такіх напрамках: выяленне, набыццё  фонд дакумента, якія па зместу звязаны з краем, іх захаванне і папулярызацыя; стварэнне сістэмы каталога, картатэк, бібліяграфічных паказальніка на краязначы фонд; краязначае бібліятэчна-бібліяграфічнае абслугованне; метадычнае забеспячэнне іншых бібліятэк і інш. У межах гэтага кірунку бібліятэка се свае намаганні накіровае на тое, каб знайсці і прадставіць чытачу краязначы матэрыял, стварыць яму камфортныя мовы.
ІІ. Вывучэнне роднага краю, пошук новых матэрыяла аб’яднаннямі краязнаца, якія існуюць пры бібліятэцы. Бібліятэка  гэтым выпадку з’яляецца спонсарам, які прапанава сваё памяшканне і ажыццяляе інфармацыйнае, бібліяграфічнае, метадычнае забеспячэнне пытання, якія распрацоваюцца асабіста або калектына. Разам з тым усё больш бібліятэкара вядуць даследчую работу па краязнастве, вынікам якой з'яляюцца публікацыі, выступленні на навуковых канферэнцыях і інш. Гэты кірунак бібліятэчнага краязнаства арыентаваны на атрыманне новых веда, першасных дакумента, артыкула, тэзіса, даклада і г.д.
Пытанне 3. Краязначае бібліятэказнаства тэарэтычнае ядро бібліятэчнага краязнаства
Зараз ідзе працэс актынага назапашвання навуковых веда аб краязначай сферы бібліятэчнай дзейнасці, якія фарміруюцца  комплексную тэарэтыка-прыкладную дысцыпліну бібліятэчна-бібліяграфічнае краязнаства.
Прадметам гэтай навуковай дысцыпліны выступае краязначая бібліятэчна-інфармацыйная дзейнасць як спецыфічная сістэма.
Структура бібліятэчна-бібліяграфічнага краязнаства складаецца з такіх навуковых дысцыплін: тэорыя, гісторыя, методыка і арганізацыя бібліятэчна-бібліяграфічнага краязнаства; галіновае бібліятэчна-бібліяграфічнае краязнаства (экалагічнае, літаратурнае, эканамічнае і інш.) Але структура гэтая прыкладная, ідзе працэс фарміравання нутранай структуры і знешніх контура бібліятэчна-бібліяграфічага краязнаства. Друкаваныя матэрыялы выніка даследавання бібліятэчна-бібліяграфічнага краязнаства можна знайсці на старонках часопіса базісных дысцыплін.
Яшчэ толькі пачася працэс назапашвання спецыяльных веда па бібліятэчным краязнастве; рыхтуюцца кадры для новай навукі. Тэарэтычным ядром бібліятэчнага краязнаства вызначаны: краязначае бібліятэказнаства і краязначае бібліяграфазнаства. Яны ствараюць сістэматызаваныя веды аб законах і заканамернасцях шматграннай практычнай дзейнасці бібліятэк з першаснымі і другаснымі краязначымі і мясцовымі дакументамі.
Краязначае бібліятэказнаства, як тэарэтычнае ядро бібліятэчнага краязнаства, прадсталяе сабой сістэму веда аб мясцовай публічнай бібліятэцы, аб прынцыпах, законах і законамернасцях практычнай краязначай дзейнасці бібліятэк, накіраванай на збор, захаванне і прадсталенне  грамадскае карыстанне краязначых дакумента, а таксама інфармацыі аб іх. Прадмет краязначага бібліятэказнаства – бібліятэка як суб’ект і аб’ект краязначай дзейнасці.
Краязначае бібліяграфазнаства адна са складаючых бібліятэчна-бібліяграфічнага краязнаства. Прадметам гэтай навукі з'яляецца краязначая бібліяграфія як від, яе функцыянальныя, тэарэтычныя, арганізацыйныя і метадычныя асаблівасці. У межах бібліятэчнага сацыяльнага інстытута краязначая бібліяграфічная дзейнасць непарына звязана з задачамі, функцыямі, кірункамі дзейнасці бібліятэк і спрыяе іх эфектынай рэалізацыі. Бібліяграфічнымі сродкамі  бібліятэках ствараюцца інфармацыйна-пошукавыя сістэмы па краязнастве, якія забяспечваюць карыстальнікам зручны доступ да краязначых дакумента і веда. Краязначыя бібліяграфічныя рэсурсы бібліятэкі і метады, са свайго боку, актына плываюць на бібліятэчныя формы краязначай работы і спажыцо інфармацыі.
Бібліятэчнае краязнаства як навуковая дысцыпліна цесна звязана з такімі навукамі як бібліяграфія, бібліятэчная педагогіка, бібліятэчная статыстыка.
Бібліятэчнае краязнаства паступова пачынае распрацоваць уласныя прынцыпы і правілы і становіцца прыярытэтнай вобласцю дзейнасці бібліятэк рэгіянальнага зроню.
Узнікае патрэбнасць у абагульненні практычнага вопыту, распрацоцы яго тэарэтычных асно, гісторыі, методыкі, арганізацыі, падрыхтоцы кадра для сферы краязнаства, арганізацыі кіравання, развіцця прафесійнага друку. Бібліятэчнае краязнаства яшчэ не стала цэласнай сістэмай, канчаткова не сфарміравалася яго сутнасна-функцыянальная структура, у якой найбольшае развіццё атрымала практычная падсістэма – краязначая дзейнасць бібліятэк (КДБ), а падструктуры навукі, адукацыі, кіравання і друку яшчэ знаходзяцца  стадыі самавызначэння.
4. Краязначая дзейнасць бібліятэкі як базавая падсістэма бібліятэчнага кразнаства
Краязначая дзейнасць – гэта базавая (практычная) падсістэма бібліятэчнага краязнаства.
Краязначая бібліятэчная практыка валодае якасцямі даследчай працы, таму яе можна кваліфіцыраваць як вобласць не толькі практычнай, а і навукова-практычнай дзейнасці. У гэтым выпадку краязначая дзейнасць бібліятэкі вызначаецца як вобласць навукова-практычнай дзейнасці бібліятэкі па збору, захаванню і прадсталенню  грамадскае карыстанне краязначых дакумента, а таксама інфармацыі аб іх. Краязначую дзейнасць ажыццяляюць практычна се бібліятэкі рэгіянальнага зроню, але зровень і кірункі гэтай дзейнасці розныя.
Галоная звяном бібліятэчнага краязнаства з’яляюцца мясцовыя публічныя бібліятэкі (МПБ) – агульнадаступныя дзяржаныя універсальныя навуковыя і масавыя бібліятэкі (абласныя, раённыя, гарадскія, сельскія).
Тыпалагічным прыметам мясцовай публічнай бібліятэкі лічыцца тое, што яна збірае, заховае і выдае краязначыя і мясцовыя дакументы і інфармуе аб іх. Краязначая функцыя рэалізуецца  тым, што МПБ надаюць прыярытэтнае значэнне фондастварэнню, бібліяграфічнаму інфармаванню і абслугованню абанента краязначымі і мясцовымі дакументамі.
Праз краязначую функцыю, з дапамогай разнастайных віда і напрамка краязначай дзейнасці МПБ рэалізуе сваё краязначае прызначэнне па задавальненні краязначых патрэбнасцей насельніцтва, абслугованню краязнаства як вобласці навуковай і практычнай дзейнасці, стварэнню дакументнага і інфармацыйнага банка даных аб вызначаным краі – "рэгіянальнай памяці", забеспячэнню гарантаванага доступа да іх карыстальніка.
Як сацыяльныя інстытуты, якія задавальняюць краязначыя патрэбнасці грамадства, бібліятэкі маюць перавагу перад архівамі і музеямі, якія таксама ваходзяць у сістэму дакументных камунікацый краязнаства.
Асноныя пераважаючыя моманты:
Паната краязначага фонда, універсальнасць яго складу і разнастайнасць тыпа і віда камплектуемых краязначых дакумента.
Прапанова насельніцтву разнастайнай бібліяграфічнай інфармацыі і паслуг па краязнастве.
Агульнадаступнасць мясцовых публічных бібліятэк.
Бібліятэка прапануе краязначыя дакументы праз адкрыты доступ да фонда, шляхам выдачы дакумента на дом, стварэння краязначага даведачна-бібліяграфічнага апарата і бібліяграфічных дапаможніка і інш.
Эфектынасць "краязначай дзейнасці" бібліятэкі вызначаецца яе структурай. Краязначая дзейнасць бібліятэк – гэта сукупнасць наступных віда дзейнасці:
Фарміраванне краязначага фонда.
Вядзенне краязначых каталога і картатэк.
Стварэнне сістэмы краязначых бібліяграфічных дапаможніка і баз даных.
Абслугованне карыстальніка краязначымі і мясцовымі дакументамі.
Даведачна-бібліяграфічнае абслугованне і бібліяграфічнае інфармаванне.
Папулярызацыя краязначых дакумента.
Навукова-метадычная і навукова-даследчая работа  галіне бібліятэчнага краязнаства.
Арганізацыя і кіраванне гэтай дзейнасцю як у самой бібліятэцы, так у межах края і па-за яго межамі.
Сукупнасць гэтых віда дзейнасці дазваляе разглядаць краязначую дзейнасць як сістэму.
На сучасным этапе бібліятэкі выходзяць за межы самой бібліятэчнай дзейнасці і ключаюцца  сферу дзейнасці краязначых суполак, аб’яднання, архіва, музея, выдавецтва і пачынаюць займацца краязначай даследчай дзейнасцю.
Разнастайныя віды і формы дзейнасці бібліятэкі  галіне краязнаства можна выкарыстоваць, калі яны садзейнічаюць выкананню бібліятэкай галонага бібліятэчнага віда дзейнасці, які мы класіфіцыравалі як збор, захаванне і выдача  грамадскае карыстанне краязначых дакумента шырокага сацыяльнага прызначэння, забеспячэнне інфармацыйна-бібліяграфічнага доступа да іх.
Такім чынам, краязначая дзейнасць бібліятэкі (КДБ) мае комплексны характар, валодае дакладна вызначаным наборам віда дзейнасці, мае нутранаю структуру і сувязь асноных кампанента і падсістэм.
Краязнаства як самастойная галіна бібліятэчнай дзейнасці патрабуе глыбокіх тэарэтычных, арганізацыйных і метадычных даследавання. Краязначая арыентацыя  дзейнасці публічных бібліятэк стала прыярытэтнай, што абумолена ростам грамадскай цікавасці да мясцовых праблем, працэсам гуманізацыі і гуманітарызацыі бібліятэчнай сферы, агульнанацыянальным значэннем дзейнасці бібліятэк рэгіянальнага зроню па стварэнні дакументальных і інфармацыйных банка даных аб краі.

Вывады:
1. Краязнаства мае выразны сацыяльны характар, выконвае шэраг функцый, мае аб’ект і прадмет вывучэння. Формы арганізацыі краязнаства: дзяржаная, грамадская, школьная, кааператына-камерцыйная, асобна-ініцыятыная.
2. Бібліятэчнае краязнаства знікла на падставе бібліятэчнай і краязначай дзейнасці  межах бібліятэчнага сацыяльнага інстытута і з’яляецца адносна самастойнай вобласцю бібліятэчнай дзейнасці, мае сваю сутнасна-функцыянальную структуру; аб’ект, суб’ект, задачы.
3. Тэарэтычным ядром бібліятэчнага краязнаства з’яляецца краязначае бібліятэказнаства і бібліяграфазнаства, якія прадсталяюць сабой сістэму веда аб мясцовай публічнай бібліятэцы, аб прынцыпах, законах і заканамернасцях практычнай краязначай дзейнасці бібліятэк; мае свой прадмет вывучэння, звязана з шэрагам навуковых дысцыплін.
4. Краязначая дзейнасць бібліятэк мае комплексны характар, валодае дакладна вызначаным наборам віда дзейнасці, мае нутраную структуру і сувязь асноных кампанента і падсістэм.

Ключавыя паняцці: бібліятэчнае краязнаства, бібліяграфічнае краязнаства, краязначае бібліятэказнаства, краязначае бібліяграфазнаства, бібліятэчна-бібліяграфічнае краязнаства, мясцовая публічная бібліятэка, краязначая дзейнасць бібліятэкі.
Заданне для СПС – прааналізаваць тэарэтычныя аспекты – становішча распрацаванасці зместа і структуры бібліятэчна-бібліяграфічнага краязнаства па прапанаваных крыніцах:
1. Библиотечное краеведение: терминолог. словарь / сост. В.С. Крейденко, А.В. Мамонтов. – СПб., 1998. – 85 с.
2. Коган, Е.И. Назревшие вопросы библиотечного краеведения: теоретико-методические, организационные проблемы / Е.И. Коган // Сов. библиотековедение. – 1982. – №1. – С. 78 – 83.
3. Кушнаренко, Н.Н. Библиотечное краеведение: теоретико-методологоческий аспект: автореф. дис. д-ра пед. наук / Н.Н. Кушнаренко; МГИК. – 1993. – 16 с.
4. Щерба, Н.Н. Библиотечное краеведение: сущность, внутренняя структура и внешняя среда / Н.Н. Щерба // Сов. библиотековедение. – 1992. – №5 – 6. – С.67 –76.

ЛІТАРАТУРА:
Асноная
1. Библиотечное краеведение: терминолог. словарь / сост. В.С. Крейденко, А.В. Мамонтов. – СПб., 1998. – 85 с.
2. Краязначая дзейнасць бібліятэк: метад. рэкамендацыі / НБ Беларусі; склад. Р.М.Чыгірова, М.У.Сокал. – Мн., 1994. – 102 с.
3. Мамонтов, А.В. Библиотечное краеведение: учеб. пособие. Вып. 1. Основы краеведения. – СПб., 1996. – 37 с.
Дадатковая
1. Щерба, Н.Н. Библиотечное краеведение: сущность, внутренняя структура и внешняя среда / Н.Н. Щерба // Сов. библиотековедение. – 1992. – №5 – 6. – С.67 –76.
2. Коган, Е.И. Библиотечное краеведение: пути возрождения / Е.И. Коган // Сов. библиотековедение. – 1990. - №1. – С. 49 – 55.
3. Коган, Е.И. Назревшие вопросы библиотечного краеведения: теоретико-методические, организационные проблемы / Е.И. Коган, Б.Т. Уткин // Сов. библиотековедение. – 1982. – №1. – С. 78 – 83.
4. Краеведческая работа современных библиотек: сб. науч. тр. / РНБ. – СПб., 1997. – 247 с.
5. Кушнаренко, Н.Н. Библиотечное краеведение: теоретико-методологоческий аспект: автореф. дис. д-ра пед. наук / Н.Н. Кушнаренко; МГИК. – 1993. – 16 с.
6. Пракаповіч, І.М. Мадэль сістэмы краязнаства  школе і характарыстыка яе элемента / І.М.Пракаповіч // Веснік адукацыі. – 2003. – № 1 – 2. – С.22 – 29.
Лекцыя 2. АРГАНІЗАЦЫЯ КРАЯЗНАѕЧАЙ ДЗЕЙНАСЦІ БІБЛІЯТЭК

Пытанні:
1. Арганізацыя краязначай дзейнасці бібліятэк паводле "Палажэння аб краязначай рабоце бібліятэк Рэспублікі Беларусь" (1993г.).
2. Арганізацыя краязначай работы універсальных абласных бібліятэк і ЦБС. Штат краязначага аддзела, функцыянальныя абавязкі супрацоніка аддзела.
3.Асаблівасці дзейнасці асноных структурных падраздзялення універсальных абласных бібліятэк і ЦБС у галіне краязнаства.

Мэта: вывучэнне асаблівасцей арганізацыі кразначай дзейнасці ніверсальных абласных бібліятэк і ЦБС.

Пытанне 1. Арганізацыя краязначай дзейнасці бібліятэк паводле "Палажэння аб краязначай рабоце бібліятэк Рэспублікі Беларусь" (1993г.)
Для эффектынага выканання краязначай дзейнасці бібліятэк (КДБ) неабходна забяспечыць яе аптымальную арганізацыйную структуру, бо на яе падставе ажыццяляецца: аб’яднанне рознах віда кразначай дзейнасці; размеркаванне абавязка паміж супрацонікамі і структурнымі адзінкамі бібліятэкі; распрацоваюцца сувязі з іншымі бібліятэкамі края і становамі, якія ажыццяляюць краязначую дзейнасць; ствараецца надзейная сістэма кіравання КДБ на нутрыбібліятэчным, абласным, регіянальным і рэспубліканскім узронях. Упарадкаванню краязначай дзейнасці бібліятэк розных тыпа і віда спрыяе "Палажэнне аб краязначай дзейнасці бібліятэк", якое павінны распрацоваць метадычныя цэнтры бібліятэчнага краязнаства.
За шматгадовую практыку КДБ у СССР, а потым у Расіі былі распрацаваны два такіх дакумента:
"Положение о краеведческой работе областных краевых, республиканских (АССР) библиотек" (1959г.);
праект "Положение о краеведческой деятельности краевых и областных универсальных научных библиотек" (1991г.).
У Беларусі  1993 г. Міністэрствам культуры РБ было зацверджана "Палажэнне аб краязначай рабоце бібліятэк Рэспублікі Беларусь". Складаецца яно з пяці раздзела. У першым "Агульныя палажэнні" вызначаны мэты КДБ і шляхі іх дасягнення. Другі раздзел "Арганізацыя краязнайчай дзейнасці" раскрывае асаблівасці краязначай работы Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі, універсальных абласных бібліятэк, цэнтральных бібліятэк ЦБС, бібліятэк асобных арганізацый, устано і прадпрыемства. Трэці раздзел “Палажэння” прысвечан асаблівасцям фарміравання  бібліятэках падфонда краязначых і мясцовых дакумента, а таксама дэпазітарнага фонда універсальных абласных бібліятэк. Чацвёрты і пяты раздзелы “Палажэння” – арганізацыі абслуговання краязначымі дакументамі і краязначай бібліяграфічнай дзейнасці бібліятэк.
Такім чынам, гэты дакумент вызначы мэты, задачы, асноныя напрамкі КДБ, яе арганізацыную структуру, ствары нарматыную базу для стварэння  рэспубліцы сістэмы краязначай дзейнасці бібліятэк.
На падставе гэтага дакумента распрацоваюцца аналагічныя "Палажэнні" у рэгіёнах, абласцях Беларусі, у якіх удакладняецца КДБ з улікам існуючых традыцый, умо, магчымасцей бібліятэк. Кожная бібліятэка УНАБ, ЦГБ, ЦРБ, гарадская або сельская павінны мець свае "Палажэнне аб краязначай рабоце", якое лічвае спецыфіку бібліятэчнай сеткі гэтай тэрыторыі, наянасць архіва, музея і іншых устано і арганізацый, якія вядуць краязначую дзейнасць.
Структурна такое "Палажэнне аб краязначай рабоце" складаецца з наступных асноных раздзела:
Агульныя палажэнні.
Арганізацыя краязначай работы.
Фарміраванне краязначага фонда.
Абслугованне абанента краязначымі дакументамі.
Краязначая бібліяграфічная работа.
Папулярызацыя краязначых веда.
Метадычная і навукова-даследчая дзейнасць у галіне бібліятэчнага краязнаства.
Унутранае напаненне раздзела ажыццяляецца  суадносінах са спецыфікай кожнага кірунку дзейнасці з улікам комплекснага развіцця краязначай дзейнасці бібліятэк.
Акрамя агульнага Палажэння  бібліятэках распрацоваюцца іншыя дакументы, у якіх адлюстроваюцца кразначыя абавязкі:
уставы і палажэнні аб бібліятэках;
палажэнні аб аддзеле, або сектары ці групе краязнаства;
палажэнні аб сектары краязначых бібліяграфічных рэсурса пры інфармацыйна-бібліяграфічным аддзеле;
палажэнні аб сектары дэпазітарнага захавання краязначых дакумента і мясцовых выдання;
палажэнне аб фондзе краязначага аддзела і г.д.
Пытанне 2. Арганізацыя краязначай работы універсальных абласных бібліятэк і ЦБС. Штат краязначага аддзела, функцыянальныя абавязкі супрацоніка аддзела
Універсальныя абласныя бібліятэкі распрацоваюць “Палажэнні аб аддзеле краязнаства” з улікам мясцовых умо і практыкі сваёй краязначай работы, або іншых бібліятэк. Структурна Палажэнне складаецца з трох частак:
І. Агульныя палажэнні (дзе вызначаецца месца аддзела  арганізацыйнай структуры бібліятэкі; задачы, кірункі заемадзеяння з іншымі бібліятэкамі і становамі, якія займаюцца краязначай дзейнасцю).
ІІ. Функцыі аддзела (выдзяляюцца асноныя напрамкі дзейнасці):
стварэнне падсобнага краязначага фонда аддзела;
абслуговання абанента краязначымі дакументамі са свайго падсобнага фонда і фонда аснонага захавання бібліятэкі;
папулярызацыя краязначых дакумента, правядзенне масавых краязначых мерапрыемства;
арганізацыя і вядзенне зводнага краязначага каталога і зводнага каталога мясцовых выдання, картатэк;
падрыхтока краязначых бібліяграфічных дапаможніка, баз даных;
бібліяграфічнае абслугованне па краязнастве;
навукова-метадычнае забеспячэнне і навукова-даследчая дзейнасць у галіне бібліятэчнага краязнаства;
складанне плана і справаздач аб рабоце і г.д.
ІІІ. Упраленне аддзелам (звесткі аб структуры аддзела, наянасці сектаро, груп, штата, абавязкі супрацоніка аддзела суадносна са службовымі інструкцыямі). Палажэнне зацвярджаецца Саветам пры дырэктары абласной бібліятэкі.
Распрацоваюцца службовыя інструкцыі з мэтай рацыянальнага раздзялення працы і спецыялізацыі.
У гэтых інструкцыях фіксуюцца абавязкі супрацоніка краязначага аддзела ніверсальнай абласной бібліятэкі, які налічвае ад трох да пяці чалавек.
Пры штаце  5 чалавек вылучаюцца пасады: загадчыка аддзела, вядучага (галонага) бібліятэкара, метадыста, бібліёграфа, бібліятэкара.
У суадносінах са службовымі абавязкамі, загадчык аддзела, як правіла, выконвае наступныя абавязкі:
ажыццяляе арганізацыйнае і навуковае кіраніцтва аддзелам;
кіруе работай па арганізацыі краязначай дзейнасці  самой абласной бібліятэцы і  межах вобласці;
стварае планы і справаздачы аб КДБ;
прымае непасрэдны удзел у фарміраванні краязначага фонда і забяспечвае паступленне мясцовага абавязковага экземпляра твора друку;
каардынуе краязначую работу іншых аддзела бібліятэкі;
налажвае сувязі аддзела з іншымі бібліятэкамі вобласці, а таксама становамі і арганізацыямі, якія працуюць у галіне краязнаства;
арганізуе навукова-даследчую работу па пытаннях бібліятэчнага краязнаства;
прымае дзел у падрыхтоцы і рэдагаванні краязначых бібліяграфічных дапаможніка;
забяспечвае рэкламу дзейнасці аддзела, удзельнічае ва сіх накірунках дзейнасці аддзела.
Вядучы (галоны) бібліятэкар у суадносінах са сваімі службовымі абавязкамі:
арганізуе выкананне планавых задання аддзела, дыференцыраванае абслугованне абанента і правядзенне інфармацыйных мерапрыемства;
фарміруе краязначы фонд, стварае краязначы ДБА;
ажыццяляе прагляд мясцовых перыядычных выдання з мэтай вядзення краязначых каталога, картатэк і БД;
прымае дзел у падрыхтоцы краязначых бібліяграфічных дапаможніка;
арганізуе пастаянна дзейнічаючыя выставы;
прымае дзел у правядзенні масавых мерапрыемства, ажыццяляе бібліяграфічнае абслугованне па краязнаству;
вывучае вопыт краязначай работы бібліятэк вобласці і аказвае ім неабходную метадычную дапамогу.
Метадыст краязначага аддзела абласной бібліятэкі:
аказвае себаковую метадычную і практычную дапамогу супрацонікам абласной бібліятэкі;
забяспечвае караненне  практыку работы бібліятэк вобласці перадавога вопыту;
распрацовае метадычныя матэрыялы і дае кансультацыі па асноных напрамках КДБ;
аналізуе краязначую работу ЦБС і іншых бібліятэк вобласці;
вывучае краязначыя патрэбнасці і запыты карыстальніка;
вядзе картатэку метадычных матэрыяла па бібліятэчным краязнастве і інш.
Бібліёграф адказвае за бібліяграфічны кірунак краязначай дзейнасці абласной бібліятэкі і бібліятэк края; складае бібліяграфічныя дапаможнікі; вядзе зводны краязначы каталог, ажыццяляе даведачна-бібліяграфічнае абслугованне па краязнастве; вядзе работу па бібліяграфічнаму інфармаванню, у т.л. у рэжыме выбарачнага распасюджання інфармацыі і інш.
Бібліятэкар краязначага аддзела  суадносінах са сваімі службовымі абавязкамі непасрэдна дзельнічае  абслугованні абанента краязначымі дакументамі; вядзе даведачна-бібліяграфічнае абслугованне; прымае дзел у арганізацыі краязначага ДБА; арганізуе адкрыты доступ да краязначага фонду; адказвае за яго расстаноку і захаванасць; праводзіць масавыя мерапрыемства па краязнаству і інш.
Для забеспячэння паслядонасці і пераемнасці выканання краязначай работы распрацоваюцца тэхналагічныя і і ншыя палажэнні і інструкцыі: зводны профіль краязначых фонда бібліятэк края; інструкцыя аб парадку адбора і перадачы краязначых і мясцовых выдання на дэпазітарнае захованне; шлях краязначага дакумента  працэсе фарміравання краязначых фонда; палажэнне аб зводным краязначым каталозе і інш.
Краязначая работа ажыццяляецца практычна сімі структурнымі падраздзяленнямі мясцовай публічнай бібліятэкі, таму паказчыкі КДБ адлюстроваюцца  комплексных планах работы: перспектыных, унутрыбібліятэчных, рэгіянальных аддзела, сектаро, асобных супрацоніка.
Самастойнае планаванне і справаздача КДБ вядуцца тады, калі  бібліятэцы створана спецыяльнае краязначае падраздзяленне (аддзел, сектар, група), або калі бібліятэка дзельнічае  рэалізацыі дзяржанай або рэгіянальнай краязначай праграмы.
Усе аддзелы мясцовай публічнай бібліятэкі займаюцца краязначай работай, але кожны па свайму профілю, кожны супрацонік бібліятэкі дзельнічае  КДБ незалежна ад пасады і частка работы.
Сістэмная цэласнасць КДБ не столькі арганізацыйна-аформленага, колькі сутнасна-функцыянальнага парадку. Стварэнне ва сіх цэнтрах бібліятэчнага краязнаства цэласнай сістэмы КДБ не павінна звязвацца толькі са стварэннем структурнага подраздзялення па краязнастве.
У той жа час краязначая сфера не выключае наянасці асобнага краязначага падраздзялення і паглыбленную спецыялізацыю супрацоніка публічных бібліятэк па краязнастве. У абласных бібліятэках Беларусі, дзе створаны комплексныя краязначыя аддзелы, або  ЦГБ, ЦРБ дзе  структуры маюцца сектары, групы па краязнаству КДБ развіваецца комплексна, а яе узровень і маштабы значна вышэй, чым у бібліятэках, дзе не выдзелены спецыяльныя структурныя адзінкі па краязнаству.
Некаторыя спецыялісты лічаць, што наянасць краязначага аддзела вядзе да "самаізаляцыі" і адасобленнасці КДБ. Але гэта не падцвярджаецца ні гісторыкамі, ні сучаснай практыкай КДБ. Напрыклад: шматгадовая практыка публічных бібліятэк Вялікабрытаніі, Астрыі, Італіі і іншых краін, якія маюць багатыя краязначыя традыцыі і асобныя краязначыя аддзелы, сведчыць, што гэтыя аддзелы рэалізуюць дакладныя задачы і кірункі дзейнасці, што дазваляе сфакусіраваць намаганні і забяспечыць найлепшыя мовы для комплекснага і якаснага ажыццялення КДБ пры удзеле сіх астатніх структурных падраздзялення бібліятэкі.
Шматгадовы вопыт арганізацыйнага выдзялення КДБ у бібліятэках Беларусі характаразуецца шматлікімі арганізацыйнымі формамі: кабінет краязнаства, краязначы аддзел, сектар, група, сектар краязначай бібліяграфіі, сектар дэпазітарнага захавання краязначых і мясцовых выдання, чытальная зала краязначай літаратуры.
Арганізацыю краязначай работы і яе каардынацыю ажыццяляе: у ЦБС сектар або група краязнаства, які значальвае бібліёграф-краязнавец; у абласных бібліятэках можа існаваць адна з чатырох арганізацыйных форма КДБ: комплексны аддзел краязнаства; сектар краязначай бібліяграфіі пры інфармацыйна-бібліяграфічным аддзеле; сектар краязнаства, які арганізуецца  структуры гэтага ж аддзела (але ён вядзе краязначую работу па сіх напрамках); супрацонік, які адказвае за краязначую дзейнасць. Аптымальны варыянт выдзяленне комплекснага аддзела краязнаства, што дазваляе забяспечыць работу па сіх напрамках КДБ, а таксама дазваляе кіраваць і каардынаваць работу па краязнастве  регіёнах. У абласных бібліятэках Беларусі функцыянуюць комплексныя аддзелы і сектары краязначай літаратуры і гэта сведчыць аб аптымальнай арганізацыі краязначай дзейнасці. Сектары краязнаства дзейнічаюць і  шэрагу ЦБ буйных сістэм публічных (масавых) бібліятэк.
Пытанне 3.Асаблівасці дзейнасці асноных структурных падраздзялення універсальных абласных бібліятэк і ЦБС у галіне краязнаства
Астатнія структурныя адзінкі не маюць магчымасці забяспечыць сістэмнае тварэнне КДБ, аб’яднаць намаганні сіх структурных падраздзялення бібліятэкі і бібліятэк края  сферы краязнаства.
У практычнай краязначай дзейнасці існуе наступнае размеркаванне абавязка у ЦБС і УНАБ:
1. Аддзел камплектавання па дамоленнасці з іншымі аддзеламі бібліатэкі і, незалежна ад таго, ёсць ці не аддзел краязнаства займаецца мадэліраваннем, камплектаваннем і размеркаваннем краязначых і мясцовых дакумента па структурных падраздзяленнях бібліатэкі.
2. Аддзел апрацокі ажыццяляе першасную аналітэка-сінтэтычную апрацоку дакумента; супрацонікі аддзела адлюстроваюць звесткі аб краязначых і мясцовых дакументах у агульнай сістэме каталога і картатэк (службовых і чытацкіх); прадсталяе неабходную колькасць картак у краязначы аддзел для адлюстравання іх у краязначых каталогах і картатэках. Аддзел апрацокі, як правіла, займаецца апрацокай і арганізацыяй каталога айчынных краязначых кніг. Іншыя віды краязначых мясцовых дакумента нотныя, выяленчыя выданні, кінафота-фонадакументы, спецвіды тэхнічнай літаратуры і дакументацыі, рэдкія і рукапісныя выданні, а таксама дакументы на замежных мовах апрацоваюцца  аддзеле апрацокі, або  адпаведных аддзелах абласной бібліятэкі згодна іх профілю.
3. Аддзел арганізацыі і выкарыстання фонда ЦБС; аддзел захавання аснонага фонда УНАБ маюць асноную частку краязначых і мясцовых дакумента (ажыццяляюць гарантаванае захованне дакумента); даюць на пастаяннае або часовае захаванне гэтыя дакументы  падсобныя фонды аддзела бібліятэкі, або часовае карыстанне абанентам непасрэдна; даюць  часовае карыстанне абанентам бібліятэкі праз МБА і іншым бібліятэкам; вывучаюць выкарыстанне краязначых і мясцовых дакумента і перадаюць  аддзел камплектавання прапановы па дакамплектаванні фонда і інш. У структуры аснонага фонда (фондасховішча), як правіла, вылучаецца дэпазітарны фонд.
4. Аддзел абслуговання:
абслуговае абанемента дакументамі з падсобнага фонду;
арганізуе часовыя або пастаянныя выставы гэтых дакумента, праводзіць масавыя мерапрыемствы, арганізуе адкрыты доступ да фонда і г.д.
5. Інфармацыйна-бібліяграфічны аддзел ЦБС (калі адсутнічае краязначы сектар) стварае сістэму краязначых бібліяграфічных дапаможніка, падсобны даведачна-бібліяграфічны фонд; вядзе сістэму краязначых каталога і картатэк; ажыццяляе даведачна-бібліяграфічнае абслугованне абанента па краязнастве; каардынуе краязначую бібліяграфічную дзейнасць у бібліятэцы і за яе межамі.
6. Навукова метадычны аддзел гэта цэнтр метадычнай і навуковай работы у галіне краязнаства; арганізуе краязначую дзейнасць па сіх напрамках; аказвае метадычную дапамогу супрацонікам бібліятэкі края па сіх напрамках акрамя бібліяграфічнага; распрацовае метадычныя матэрыялы у дапамогу КДБ; ажыццяляе навукова-даследчую работу  галіне бібліятэчнага краязнаства; арганізуе вывучэнне і абагульненне перадавога візіта; робіць штогод абзоры КДБ края; ажыццяляе перападрыхтоку бібліятэчных спецыяліста у галіне бібліятэчнага краязнаства, праводзіць семінары, канферэнцыі і г.д.
7. Аддзелы бібліятэчнага маркетынгу. Іх супрацонікі вызначаюць кірункі інавацыйных працэса па краязнастве, ствараюць інавацыйныя прадукты (краязначыя бібліяграфічныя дапаможнікі, зборнікі матэрыяла краязначых даследавання, сабраных бібліятэкарамі ЦБС, зборніка твора мясцовых паэта, сцэнарыя краязначых мерапрыемства.)
8. Спецыялізаваныя аддзелы (аддзел абслуговання працоніка сельскай гаспадаркі; аддзел тэхнічнай літаратуры, літаратуры па мастацтву, па замежных мовах) працуюць з краязначымі і мясцовымі дакументамі па свайму профілю (абслуговаюць абанента, шукаюць прабелы "лакуны" у фондзе, удзельнічаюць у аналітычным роспісу краязначых мясцовых дакумента па сваёй тэматыцы і г.д.).
Гэта ідэальны варыянт арганізацыі КДБ ва універсальных абласных бібліятэках. Такім чынам, пры наянасці асобнага комплекснага краязначага аддзела, іншыя структурныя падраздзяленні бібліятэкі удзельнічаюць у краязначай рабоце суадносна свайму профілю, у цесным узаемадзеянні друг з другам, а таксама з іншымі бібліятэкамі края згодна свайму профілю.
У некаторых ЦБС ствараюць спецыяльныя групы краязнаства, куды уваходзяць прадстанікі розных аддзела для правядзення КДБ пастаяннай аснове або часова. Можна выдзеліць і пасаду менеджера па краязнаству, які павінен вывучаць краязначы “рынак”, каардзініраваць краязначую дзейнасць як у самой бібліятэцы, так і за яе межамі.
Мноства арганізацыйных форм забяспечвае гібкасць, прыярытэтнасць і сістэмнае развіццё сіх напрамка КДБ. Характар КДБ абумові лакалізацыю аснонага кіруючага звяна  універсальных абласных бібліятэках рэспублікі, арганізуючая і каардзініруючая роля якіх будзе  перспектыве зрастаць.
Спецыфіка КДБ у тым, што выбар арганізацыйнага рашэння залежыць ад статута і асаблівасцей дзейнасці бібліятэкі у гэтым крае. Краязначая дзейнасць дазваляе набыць мясцовым публічным бібліятэкам самабытнасць, рэгіянальную спецыфіку і мясцовы каларыт. Комплексны характар КДБ прадугледжвае шматварыянтнасць яе арганізацыі з улікам рэальных умо канкрэтнай бібліятэкі.
Вывады:
1. Упарадкаванню краязначай дзейнасці бібліятэк спрыяе шэраг дакумента: палажэнні аб краязначай рабоце бібліятэк, палажэнні аб аддзеле, сектары, групе краязнаства, тэхналагічныя інструкцыі і г.д.
2. У штат краязначых аддзела уваходзяць 3 – 5 чалавек (загадчык аддзела, вядучы бібліятэкар, метадыст, бібліёграф, бібліятэкар), якія выконваюць суадносныя службовыя абавязкі.
3. У ЦБС і ніверсальных абласных бібліятэках існуюць разнастайныя арганізацыйныя формы КДБ.
4. Краязначая работа ажыццяляецца практычна сімі структурнымі падраздзяленнямі бібліятэкі і паміж імі існуе дакладнае размеркаванне абавязка у галіне краязнаства.

Ключавыя паняцці: “арганізацыя краязначай дзейнасці бібліятэк”, “краязначы аддзел, сектар, група”, ”менеджер па краязнастве”.

ЛІТАРАТУРА:
Асноная
1. Библиотечное краеведение: терминолог. словарь / сост. В.С. Крейденко, А.В. Мамонтов. – СПб., 1998. – 85 с.
2. Краязначая дзейнасць бібліятэк: метад. рэкамендацыі / НБ Беларусі; склад. Р.М.Чыгірова, М.У.Сокал. – Мн., 1994. – 102 с.
3. Мамонтов, А.В. Библиотечное краеведение: учеб. пособие. Вып. 1. Основы краеведения / А.В.Мамонтов. – СПб., 1996. – 37 с.

Дадатковая
1. Зыгмантовіч, С.В. Краязначыя рэсурсы бібліятэк: камплектаванне і выкарыстанне/ С.В.Зыгмантовіч, В.І.Саітава // Інфармацыйныя рэсурсы бібліятэк і іх кадравае забеспячэнне: матэрыялы Міжнарод. навук.-практ. канф. (23 – 26 мая 2000 г., Мінск). – Мн., 2000. – С.91 – 94.
2. Краеведческая работа современных библиотек: сб. науч. тр. / РНБ. – СПб., 1997. – 247 с.
3. Проблемы краеведческой деятельности библиотек: материалы Всерос. науч.- практич. семинара (Великий Новгород, сентябрь 2002г.). – СПб., 2003. – 258 с.
Заданне для СПС: Самастойна пазнаёміцца з арганізацыяй краязначай работы Мінскай абласной бібліятэкі імя А.С.Пушкіна, прааналізаваць шэраг афіцыйных дакумента:
Палажэнне аб аддзеле беларускай і краязначай літаратуры Мінскай абласной бібліятэкі імя А.С.Пушкіна;
службовыя інструкцыі загадчыка аддзела, вядучага бібліятэкара і бібліятэкара І ктэгорыі аддзела;
справаздачы аддзела беларускай і краязначай літаратуры Мінскай абласной бібліятэкі імя А.С.Пушкіна.

Лекцыя 3. СПЕЦЫФІКА КРАЯЗНАѕЧАГА ФОНДА БІБЛІЯТЭК
Пытанні:
Вызначэнне паняцця "краязначы дакумент", "мясцовы дакумент", "краязначы фонд", "фонд мясцовых дакумента", "падфонд краязначых дакумента".
Структура, асаблівасці, уласцівасці краязначага фонда бібліятэкі.
Спецыфіка краязначых фонда бібліятэк розных тыпа і віда.
Сукупны краязначы фонд. Умовы фарміравання.

Мэта: знаёмства з элементамі тэрмінасістэмы бібліятэчнага краязнаства; вывучэнне спецыфікі краязначых фонда бібліятэк розных тыпа і віда.

Пытанне 1. Вызначэнне паняцця "краязначы дакумент", "мясцовы дакумент", "краязначы фонд", "фонд мясцовых дакумента", "падфонд краязначых дакумента".
Фарміраванне краязначага фонда (КФ) з’яляецца галоным сродкам рэалізацыі краязначага прызначэння бібліятэкі, бо краязначы фонд выступае асновай усёй краязначай дзейнасці бібліятэкі (КДБ), дакументнай базай "рэгіянальнай памяці".
Складаецца краязначы фонд у асноным з краязначых і мясцовых дакумента.
У "Палажэнні аб краязначай рабоце бібліятэк РБ" (1993) даны наступныя азначэнні гэтых паняцця:
Паняцце "краязначы дакумент" аб’ядновае се выданні, неапублікаваныя і адыёвізуальныя матэрыялы, машыначытальныя носьбіты інфармацыі, якія прысвечаны краю, незалежна ад тыражу, мовы і месца выдання.
Паняцце "мясцовы дакумент" аб’ядновае се выданні, неапублікаваныя і адыёвізуальныя матэрыялы, машыначытальныя носбіты інфармацыі, створаныя на тэрыторыі края.
Неабходна дакладніць аб’ём і змест паняцця "краязначы дакумент", бо яно выкарыстоваецца  бібліятэчным краязнастве  якасці зборнага і раздзяляльнага тэрміна.
Як зборнае паняцце "краязначы дакумент" гэта дакумент, які зместам або формай звязаны з краем. Пры гэтым пад зместам краязначага дакумента разумеецца адлюстраваная  ім інфармацыя аб краі, а пад формай – інфармацыя аб месцы выдання, атарскай прыналежнасці і прыналежнасці да краю іншых асоб, якія дзельнічалі  стварэнні дакумента. Такое азначэнне паняцця дае магчымасць з вычарпальнай панатой аб’яднаць усе дакументы, якія нейкім чынам звязаны з краем, усе крыніцы краязнаства, якія з’яляюцца аб’ектамі краязначай дзейнасці.
Як раздзяляльнае паняцце "краязначы дакумент" гэта дакумент, звязаны з краем сваім зместам і які разглядаецца  якасці аснонага аб’екта краязначай дзейнасці бібліятэкі.
У сістэме краязначай дзейнасці бібліятэкі работа з дакументамі, звязанымі з краем зместам (краязначымі дакументамі), і работа з дакументамі, звязанымі з краем паходжаннем (мясцовыя дакументы) ажыццяляецца  межах двух асноных узаемазвязаных кірунка, але прыярытэтнасць надаецца рабоце з краязначымі дакументамі.
Такім чынам, паняцце "краязначы дакумент" у практычнай сферы дыферэнцыруецца  залежнасці ад тыпа, віда, профіля бібліятэкі, яе традыцый і мясцовых умо; яно дакладняецца  залежнасці ад мэт, віда і форма краязначай дзейнасці.
Пры вядомай агульнасці прымет, паняцце "краязначы дакумент" можа мяняцца пры фарміраванні краязначага фонда, арганізацыі краязначага даведачна-бібліяграфічнага апарата, стварэнні сістэмы краязначых бібліяграфічных дапаможніка. Гэта звязана з тым, што ніводная, нават самая буйная бібліятэка, не мае магчымасці набыць у свой фонд усе без выключэння дакументы, якія фармальнымі прыметамі звязаны з краем. Мэтазгодна мець даныя аб наянасці і месцазнаходжанні гэтых дакумента у мэтах міжбібліятэчнага выкарыстання.
Часцей за сё бібліятэкі працуюць з краязначымі і мясцовымі дакументамі наступных віда:
1. кнігі і брашуры;
2. выяленчыя матэрыялы (рэпрадукцыі, эстампы, альбомы, плакаты, лістокі, праспекты, каталогі музея);
3. кінафотафонадакументы (дыапазітывы, грампласцінкі, магнітныя ленты, кампактдыскі, кінафільмы);
4. нотныя выданні;
5. картаграфічныя выданні;
6. неапублікаваныя дакументы (рукапісы, машынапісныя);
7. прамысловыя каталогі на мясцовую прадукцыю;
8. апісанне вынаходніцтва мясцовых вынаходніка;
9. афішы, тэатральныя праграммы, рэцэнзіі на спектаклі;
10. дакументы на замежных мовах, якія цалкам прысвечаны вызначанаму краю, або маюць значныя (па аб’ему і каштонасці) звесткі аб гэтым краі;
11. дакументы, надрукаваныя (створаныя) на тэрыторыі гэтага края.
Аснонымі тыпамі выдання з’яляюцца:
а) па зместу: універсальныя, комплексныя, галіновыя, тэматычныя, біяграфічныя выданні;
б) па мэтавым і чытацкім прызначэнні: афіцыйныя, навуковыя, вучэбныя, вытворчыя, навукова-папулярныя, даведачныя, інфармацыйныя, літаратурна-мастацкія, выданні для дзяцей і юнацтва, для службовага карыстання і інш.
Існуюць розныя тэрміны, якія жываюцца пры азначэнні фонда літаратуры аб краі. Каб упарадкаваць ужыванне гэтых тэрміна падзелім выкарыстоваемыя паняцці на збіральныя, абагульняючыя і раздзяляльныя:
Тэрмін "краязначы фонд" (збіральны тэрмін) гэта сукупнасць дакумента, якія зместам або формай звязаны з краем. Гэта дазваляе аб’яднаць у адзіную сістэму:
фонд краязначых дакумента;
калекцыю мясцовых дакумента;
дакументы па тэарэтычных, метадычных, арганізацыйных пытаннях краязнаства.
Паняцце КФ можа аб’яднаць і сукупнасць краязначых дакумента асобнай бібліятэкі, бібліятэк края, краіны цалкам.
Тэрмін "фонд краязначых дакумента" (абагульняючае паняцце) аб’ядновае сукупнасць розных тыпа і віда краязначых дакумента (кнігі, карты, кінафотафонадакументы, мікрафільмы, рукапісы і г.д.).
Такім чынам, фонд краязначых дакумента гэта парадкаванае мноства краязначых дакумента, якія па зместу звязаны з краем.
Раздзяляльныя паняцці:
"фонд краязначых выдання";
"фонд кінафотафонадакумента краязначага зместа";
"фонд краязначых рукапіса";
"фонд мясцовых дакумента" (гэта сукупнасць дакумента, звязаных з краем паходжаннем).
Гэтыя паняцці дазваляюць размежаваць, аддзяліць адзін ад аднаго сукупнасці краязначых дакумента розных тыпа і віда.
Тэрмін "краязначы фонд бібліятэкі" мэтазгодна жываць, калі фонд выдзелен з аснонага дакументнага збору бібліятэкі і яму забяспечваецца адасобленае захаванне, а тэрмін "падфонд краязначых дакумента" (гэта частка фонда асобнай бібліятэкі, бібліятэк края, або краіны) выкарыстоваць калі КФ заховаецца разам з іншымі дакументамі.
Але практыкі і тэарэтыкі бібліятэчнага краязнаства жываюць у асноным тэрмін "краязначы фонд бібліятэкі" і калі фонд выдзелен фізічна, і калі ён арганізаван і функцыянуе  структуры агульнага фонда бібліятэкі.
Пытанне 2. Структура, асаблівасці, уласцівасці
краязначага фонда бібліятэкі
Краязначыя дакументы заховаюцца  розных установах дакументных камунікацый краязнаства: бібліятэках, архівах, музеях, органах НТІ, кніжных магазінах і г.д. Асаблівасці КФ бібліятэк у тым, што:
у іх збіраюцца краязначыя дакументы рознай тэматыкі, тыпа, віда, храналагічнай глыбіні, якія карыстаюцца шырокім грамадскім попытам;
фарміраванне складу КФ бібліятэк ажыццяляецца з улікам гістарычных, эканамічных, прыродных, культурных і сацыяльных асаблівасцей края, тыпа, віда і задач бібліятэкі па задавальненню краязначых патрэбнасцей карыстальніка;
саста і структура КФ бібліятэк розных тыпа і віда адрозніваюцца. Гэта мова каардынаванага фарміравання сукупнага КФ бібліятэк края і яго заемавыкарыстання.
Улік гэтых агульнафондавых палажэння дазваляе кожнай бібліятэкі рэгіянальнага зроня сфарміраваць у структуры свайго фонда профільную, або мясцовую частку фонда.
Спецыфічныя адрозненні  саставе і структуры краязначых фонда бібліятэк розных тыпа і віда ствараюць умовы для задавальнення разнастайных краязначых патрэбнасцей карыстальніка, забяспечваюць умовы для каардынаванага фарміравання сукупнага КФ бібліятэк края і яго заемавыкарыстання. КФ асобнай бібліятэкі прадсталяе сабой самастойную сістэму, у тый жа час КФ з’яляецца падсістэмай агульнага бібліятэчнага фонда бібліятэкі, кампанентам КФ бібліятэк района, вобласці, рэспублікі.
У краязначым фондзе, як цэласным утварэнні, умона выдзяляюцца 4 асноныя групы дакумента, якія абумоліваюць яго спецыфіку:
1. Падфонд краязначых дакумента, якія па зместу звязаны з краем.
2. Падфонд мясцовых дакумента, якія звязаны з краем сваім паходжаннем.
3. Падфонд дакумента, прысвечаных вядомым дзеячам края і раджэнцам.
4. Падфонд дакумента, якія прысвечаны тэорыі, методыцы і арганізацыі краязнаства, як вобласці навуковай і практычнай дзейнасці.
Спецыфікай краязначага фонда (або яго ласцівасцямі) з’яляецца тое, што:
тэматычны, тыпалагічны, відавы, храналагічны і моны саста КФ супадае з гэтымі параметрамі бібліятэчнага фонда наогул;
краязначыя дакументы маюць пастаянную высокую каштонасць інтарэс да іх стабільны;
абналенне КФ адбываецца больш павольна, чым усяго фонда, бо краязначых дакумента выдаецца не вельмі многа, заховаюцца яны пастаянна (іх не спісваюць як састарэлыя па зместу!);
для КФ характэрна стабільнасць складу;
галонай характарыстыкай КФ з’яляецца яго паната, а не велічыня;
велічыня КФ залежыць ад аб’ема выходзячых дакумента; ад абанента залежыць экземплярнасць набываемых выдання;
у самастойны КФ не ваходзяць матэрыялы аб краі, якія змешчаны  выглядзе асобных гла, абзаца і г.д., акрамя тых выпадка, калі гэтыя выпіскі (у відзе тэматычных папак, копій артыкула) афармляюцца  самастойныя адзінкі захавання.
Пералічаныя ласцівасці сведчаць аб тым, што краязначы фонд мае се прыметы ядзернай часткі бібліятэчнага фонда, адначасова  ім можна выдзеліць ядро гэта найбольш каштоныя краязначыя дакументы.
Па складу КФ дзеляцца на:
а) універсальныя КФ (універсальныя абласныя бібліятэкі; публічныя (масавыя) бібліятэкі для дарослых і дзяцей; бібліятэкі краязначых музея);
б) шматгаліновыя (бібліятэкі універсітэта; сістэмы Нацыянальнай акадэміі навук РБ);
в) галіновыя (НТБ прадпрыемства; медыцынскія, сельскагаспадарчыя бібліятэкі і інш.)
Па тэматыцы  КФ збіраюцца дакументы, якія комплексна характэрызуюць край або асвятляюць асобныя праблемы яго развіцця. Шырокі відавы, тыпалагічны, моны, храналагічны склад КФ бібліятэк.
Пытанне 3. Спецыфіка краязначых фонда бібліятэк
розных тыпа і віда.
Спецыфіка краязначых фонда бібліятэк розных віда. Найбольш шырокія па саставу і глыбокія па панаце краязначыя фонды збіраюць універсальныя навуковыя абласныя бібліятэкі (УНАБ) Беларусі, якія з’яляюцца цэнтрамі бібліятэчна-бібліяграфічнага краязнаства  рэгіёнах рэспублікі. Аб’ём КФ абласных бібліятэк РБ 15-20 тысяч экземпляра, пры гэтым краязначыя дакументы  іх аб’ёме складаюць да 20%, астатнія 80% мясцовыя дакументы. УНАБ атрымліваюць мясцовы абавязковы экземпляр твора друку, што дазваляе ім выконваць функцыю дэпазітарыя краязначых і мясцовых дакумента. КФ абласных бібліятэк фарміруюцца з улікам сукупнага профіля вобласці і разлічаны на задавальненне запыта карыстальніка на краязначыя дакументы навуковага, міжгаліновага і комплекснага характара.
Універсальныя абласныя бібліятэкі прыкладаюць шмат намагання па збору краязначых дакумента у максімальна поным аб’ёме, арганізуюць іх гарантаванае захаванне і агульнадаступнае выкарыстанне.
Універсальнымі па складу краязначымі фондамі валодаюць публічныя (масавыя) бібліятэкі рэспублікі – цэнтры бібліятэчна-бібліяграфічнага краязнаства нізавога рэгіянальнага зроня. Яны вырашаюць задачу якаснага адбора краязначых дакумента і прадсталенне іх для актынага выкарыстання абанентамі. КФ публічных бібліятэк не носяць дэпазітарнага характара, але выключэнне краязначых дакумента з фонда абмежавана. Саста КФ арыентаваны на профіль абслуговаемай тэрыторыі і на задавальненне агульнакультурных краязначых патрэбнасцей абанента.
У абласных цэнтрах рэспублікі вузкапрафесійныя краязначыя патрэбы абанента задавальняюцца фондамі ніверсальных абласных бібліятэк, а ЦБС гэтых гарадо, як правіла, спецыяліста і вучоных не абслуговаюць, бо фонды бібліятэк ЦБС арыентаваны на набыцце масавых краязначых выдання.
Спецыфіка камплектавання КФ ЦБС сярэдніх і малых гарадо іншая: публічныя бібліятэкі набываюць у фонд масавыя і спецыяльныя краязначыя выданні. Мэтазгодна наступная каардынацыя: у фонде ЦБ ЦБС канцэнтруюцца спецыяльныя краязначыя выданні, а масавыя краязначыя выданні як у філіялах, так і  ЦБ ЦБС. Улічваючы спецыфіку мясцовых умо, краязначыя фонды ЦБС арыентаваны на задавальненне не толькі агульнакультурных, пазнавальных, але і навуковых, вучэбных, вузкапрофільных патрэб абанента у галіне краязнаства.
Дзіцячыя і школьныя бібліятэкі арыентуюцца на далучэнне юных грамадзян да пазнання роднага края, на фарміраванне патрэбнасцей абанента у краязначых дакументах. Краязначыя фонды гэтых бібліятэк, універсальныя па зместу, фарміруюцца з улікам узросту абанента і разлічаны на задавальненне агульнакультурных і вучэбных краязначых патрэб карыстальніка. У КФ значную частку займае мастацкая літаратура, творы мясцовых пісьменніка, паэта, даведнікі.
Спецыфіка КФ універсітэцкіх бібліятэк і бібліятэк ВНУ у тым, што яны разлічаны на задавальненне навукова-даследчых, вучэбных краязначых патрэбнасцей. Па свайму саставу КФ гэтых бібліятэк з’яляюцца шматгаліновымі або галіновымі. Саста фонда вызначаецца профілем ВНУ. Акрамя уласна краязначых дакумента (апублікаваных і неапублікаваных) збіраюцца се выданні, надрукаваныя  тыпаграфіі або выдавецтве ВНУ, работы студэнта, выкладчыка, супрацоніка, а таксама дакументы, якія маюць звесткі аб гэтым ВНУ, жыцці і творчасці яго супрацоніка.
Спецыфічнай рысай КФ спецыяльных бібліятэк з’яляецца зровень яго панаты па профілю бібліятэкі, абслуговаемай галіны, прадпрыемства, установы, накіраванасць на задавальненне навукова-даследчых, вытворчых, прафесійных краязначых патрэбнасцей карыстальніка. Спецыяльныя бібліятэкі павінны збіраць дакументы, прысвечаныя станове, прадпрыемству, яго супрацонікам, а таксама іх публікацыі. Асаблівасцю КФ спецыяльных бібліятэк з’яляецца наянасць у іх саставе спецвіда краязначых дакумента: прамысловых каталога на мясцовую прадукцыю, апісанне вынаходства мясцовых рацыяналізатара, справаздачы аб НДР і інш.
Пытанне 4. Сукупны краязначы фонд краю. Умовы фарміравання.
Сёння перспектыным і рацыянальным з’яляецца варыянт фарміравання сукупнага краязначага фонда края.
Для дасягнення гэтай мэты бібліятэкам края неабходна наладзіць:
каардынаванае камплектаванне;
сістэму дэпазітарнага захавання;
узаемную інфармацыю аб складзе, месцазнаходжанні і новых паступленнях краязначых дакумента;
іх узаемавыкарыстанне на тэрыторыі края;
сістэму мясцовага абавязковага экземпляра твора друку;
стварыць зводны краязначы каталог (друкаваны або электронны);
распрацаваць зводны профіль фарміравання сукупнага КФ, што садзейнічае рацыянальнаму размеркаванню паміж бібліятэкамі сіх ведамства краязначых дакумента.
Камплектаванне сукупнага КФ прадугледжвае размеркаванне сіх наяных і паступаючых краязначых дакумента на 3 групы:
краязначыя дакументы, якія патрэбны сім без выключэння бібліятэкам;
краязначыя дакументы, неабходныя асобным катэгорыям бібліятэк;
краязначыя дакументы, неабходныя некаторым або асобным, канкрэтным бібліятэкам.
Такім чынам, існуе пэная спецыфіка фарміравання краязначых фонда бібліятэк розных тыпа і віда, што з’яляецца мовай стварэння сукупнага краязначага фонду рэгіёна.

Вывады:
1. Паняцці "краязначы дакумент", "мясцовы дакумент" выкарыстоваюцца  бібліятэчным краязнастве  якасці зборнага і раздзяляльнага тэрміна.
2. Тэрміны, якія жываюцца пры азначэнні фонда літаратуры аб краі дзеляцца на збіральныя, абагульняючыя і раздзяляльныя.
3. Краязначы фонд бібліятэкі мае сваю структуру, асаблівасці і ласцівасці.
4. Існуе пэная спецыфіка фарміравання краязначых фонда універсальных абласных бібліятэк, публічных (масавых), дзіцячых, школьных бібліятэк, бібліятэк ВНУ і спецыяльных бібліятэк.
5. Адным з шляхо удасканалення фарміравання і выкарыстання краязначых рэсурса з’яляецца стварэнне сукупнага краязначага фонда края.

Ключавыя паняцці: "краязначы дакумент", "мясцовы дакумент", "краязначы фонд", "падфонды краязначых, мясцовых дакумента", "сукупны краязначы фонд края".

Заданне для СПС: пазнаёміцца з прапанаванымі крыніцамі і зрабіць паранальны аналіз меркавання розных спецыяліста аб сутнасці паняцця: "краязначы дакумент" і "краязначы фонд".
1. Акулич, С.Н. О существовании понятия "краеведческий документ" / С.Н. Акулич // Сов. библиотековедение. – 1990. – №4. – С. 53 – 59.
2. Криворотенко, С.Н. Краеведческий фонд библиотек: учебн. пособие / С.Н. Криворотенко. – М.: Либерия-Бибинформ, 2002. – С. 5 – 16.
3. Кушнаренко Н.Н. Краеведение конспект эпохи / Н.Н. Кушнаренко // Библиотекарь. – 1991. - №12. – С. 23 – 25.
4. Лукашов, И.В. Определение краеведческого качества документа / И.В. Лукашов // Библиотековедение. – 1996. - №3. – С. 67 – 75.
5. Библиотечное краеведение: терминолог. словарь / сост. В.С. Крейденко, А.В. Мамонтов. – СПб., 1998. – С. 35.

ЛІТАРАТУРА
Асноная
1. Криворотенко, С.Н. Краеведческий фонд библиотек: учеб. пособие / С.Н. Криворотенко. – М.: Либерия-Бибинформ, 2002. – С. 5 – 16.
2. Мамонтов, А.В. Библиотечное краеведение: учеб. пособие. Вып. 2. Краеведческий библиотечный фонд / А.В. Мамонтов. – СПб.: Акад. культуры, 1998. – 38 с.
Дадатковая
1. Библиотечное краеведение: терминолог. словарь / сост. В.С. Крейденко, А.В. Мамонтов. – СПб., 1998. – 85 с.
2. Кушнаренко, Н.Н. Региональные центры по обеспечению краеведения / Н.Н. Кушнаренко // Сов. библиотековедение. – 1990. – №4. – С. 46 – 53.
3. Лукашов, И.Б. Определение краеведческого качества документа / И.Б. Лукашов // Библиотековедение. – 1993. – №3. – С. 67 – 75.
4. Шаталова, Н. Информационные ресурсы краеведения: определение понятия / Н. Шаталова // Библиотечно-библиографическая деятельность: межвуз. сб. науч. тр. / Тамбов. гос. ун-т им. Г.Р. Державина; отв. ред. Соболева А.А. – 2003. – Вып. 2. – С. 85 – 90.

Лекцыя 4. АСАБЛІВАСЦІ АСНОѕНЫХ ЭТАПАѕ ФАРМІРАВАННЯ КРАЯЗНАѕЧАГА ФОНДА

Пытанні:
1. Мадэліраванне краязначага фонда. Віды мадэля.
2. Віды камплектавання краязначага фонда.
3. Агульныя і дапаможныя прыметы вызначэння краязначай каштонасці дакумента. Крыніцы напанення фонда краязначых і мясцовых дакумента.
4. Улік і апрацока краязначых дакумента.
5. Размяшчэнне і захаванне краязначага фонда.

Мэта: вывучэнне студэнтамі асаблівасцей тэхналагічных этапа фарміравання краязначага фонда: мадэліравання, камплектавання, арганізацыі.
Пытанне 1. Мадэліраванне краязначага фонда. Віды мадэля
Краязначы фонд з’яляецца структурнай адзінкай агульнага фонда бібліятэкі. Таму фарміраванне КФ ажыццяляецца на аснове агульнафондавых прынцыпа і агульнапрынятай тэхналогіі.
Фарміруючы краязначы фонд, камплектатар павінен вывучыць асаблівасці сацыяльна-эканамічнага, гістарычнага, культурнага, гаспадарчага профіля рэгіёна; краязначых патрэбнасцей, інтарэса і запыта абанента. Разам з тым, фарміраванне краязначых фонда мае свае асаблівасці, якія абумолены рассейваннем краязначай інфармацыі па дакументах некраязначага зместу; асаблівай каштонасцю краязначых дакумента сёння і  будучым; задачамі гарантаванага захавання і эфектынага выкарыстання абанентамі.
Фарміраванне бібліятэчнага фонда сукупнасць працэса і аперацый, звязаных з яго камплектаваннем і арганізацыяй, а таксама з кіраваннем фондам. Фарміраванне бібліятэчнага фонда складаецца з 4 асноных этапа:
1. Мадэліраванне фонда (гэта вызначэнне з дапамогай мадэля якасцей і іншых характарыстык бібліятэчнага фонда для іх даследавання і прагназавання развіцця).
2. Камплектаванне фонда ключае:
першасны адбор (адбор і планамернае набыццё бібліятэчных дакумента для стварэння і папанення фонда);
другасны адбор (аналіз выкарыстання бібліятэчнага фонда, выключэнне невыкарыстоваемай літаратуры, якая не карыстаецца запытам чытачо, не суадносіцца з тыпам (відам) бібліятэкі).
3. Арганізацыя бібліятэчнага фонда ключае:
а) улік бібліятэчнага фонда;
б) бібліятэчную апрацоку (навуковую і тэхналагічную);
в) размяшчэнне і расстаноку бібліятэчнага фонда;
г) захаванне бібліятэчнага фонда;
д) праверку бібліятэчнага фонда.
4. Кіраванне бібліятэчным фондам.
Фарміраванне краязначага фонда як часткі агульнага бібліятэчнага фонда ажыццяляецца па такой жа тэхналогіі як і сяго фонда, але мае свае асаблівасці.
Мадэліраванне краязначага фонда.
Якія мадэлі краязначага фонда (КФ) будуць распрацовацца, залежыць ад тыпа бібліятэкі, склада і аб’ёма КФ.
Віды мадэля:
Апісальная (вербальная) мадэль КФ. Як самастойны дакумент яна складаецца, калі КФ выдзяляецца для адасобленага захавання  краязначым аддзеле або сектары дэпазітарнага захавання, калі КФ не выдзяляецца. Апісальная мадэль уваходзіць састаной часткай у агульную мадэль фонда. Але і  адным і  другім выпадку яна дае агульныя напрамкі фарміравання КФ. У апісальную мадэль уваходзяць: кароткая гісторыя стварэння КФ; склад, структура, аб’ём, крыніцы і спосабы набыцця дакумента; прынятая схема расстанокі і размяшчэння фонду; рэжым захавання і выкарыстання КФ; магчымасці каардынацыі камплектавання і выкарыстовання  межах края; фіксуецца прынятае рашэнне па абмежаванні "свайго" края, змястона-тэрытарыяльных меж КФ, прыарытэтныя краязначыя тэмы, храналагічная глыбіня фонда; прынцыпы адлюстравання  краязначым даведачна-бібліяграфічным апараце і г.д.
У матэматычнай мадэлі КФ фіксуюцца асноныя паказчыкі па КФ: аб’ём, склад КФ, кнігавыдача, абарачальнасць фонда, чытальнасць, дакументазабяспечанасць, аб’ём паступлення і выбыцця краязначых дакумента. Пры разліку асноных паказчыка матэматычнай мадэлі КФ выкарыстоваюць як агульныя, так і прыватныя метады: каэфіцыент укамплектаванасці галіновага падфонда; каэфіцыент выкарыстання гэтага падфонда, каэфіцыент адпаведнасці; вызначэнне аптымальнага аб’ёму краязначага фонда і г.д.
Найбольш распасюджана  практыцы КДБ структурная (тэматыка-тыпалагічная) мадэль КФ. Яна рэгламентуе тэматычныя, тыпалагічныя, відавыя, моныя параметры КФ; экземплярнасць набываемых дакумента; размеркаванне па структурнымх адзінках бібліятэкі. У публічных масавых бібліятэках краязначая частка бібліятэчнага фонда ваходзіць састаной часткай у агульную структурную мадэль фонда, у якой выдзяляецца спецыяльная рубрыка “Краязнаства”. Яна звязана сістэмай адсылак да іншых рубрык мадэлі, якая адлюстровае звесткі краязначых дакумента комплекснага характара. Ва універсальных абласных бібліятэках, калі КФ адасоблен ад агульнага фонда, ствараецца самастойная структурная мадэль краязначага падфонда. Ствараюцца і зводныя профілі камплектавання краязначага фонда. Для дэталізацыі краязначых тэм выкарыстоваюць табліцы ББК для краязначых каталога. У структурнай мадэлі фіксуюцца краязначыя дакументы, якія цалкам прысвечаны краю або дакументы, комплексныя па зместу.
Дакументы, якія адносяцца да края па фармальных прыметах, (атарства, месца выдання і г.д.) у структурнай мадэлі не фіксуюцца. Вырашаецца гэта праблема 2 шляхамі: рашэнне адлюстроваецца  тлумачальнай запісцы, або  картатэцы метадычных рашэння.
Ствараюцца дадаткі да структурнай мадэлі: картатэка мясцовых перыядычных выдання і выдання, якія прадажаюцца; картатэка мясцовых дзеячо і раджэнца края з кароткімі біяграфічнымі звесткамі і пералікам асноных работ; паказальнік назва тэрыторый, якія ваходзяць у склад азначанага края; спіс юрыдычных асоб края; пералік асноных бібліяграфічных дапаможніка для камплектавання краязначага фонда; картатэка крыніц папанення КФ; картатэка бібліятэк – удзельніц стварэння сукупнага КФ края, зводнага краязначага каталога і інш.
Ствараецца і бібліяграфічная мадэль КФ, якая ключае пералік найбольш каштоных і рэдкіх краязначых дакумента. Мадэль реалізуецца  форме: бібліяграфічнага паказальніка, спіса ядра КФ, паказальніка мясцовых перыядычных выдання і інш. Так, рэальнай бібліяграфічнай мадэлью КФ, якая набліжана да яго існуючай структуры, з’яляецца зводны краязначы каталог.
У сукупнасці пералічаныя мадэлі садзейнічаюць аб’яднанню асобных краязначых дакумента у сістэму “Краязначы фонд”, бо яны зналяюць рэальную і прагнозную структуру фонда.
Пытанне 2. Віды камплектавання краязначага фонда
Камплектаванне краязначага фонда ажыццяляецца  суадносінах з агульнай методыкай аналіза патока дакумента, выялення, адбора і заказа краязначых дакумента з улікам крытэрыя краязначай каштонасці дакумента. Калі лічваць мэты камплектавання трэба выдзеліць 4 віда камплектавання:
пачатковае камплектаванне (калі ствараецца новая бібліятэка, а адпаведна і пачатковы фонд бібліятэкі. Пачынаюць з фарміравання ядра фонда);
бягучае камплектаванне (гэта папаненне фонда дакументамі, якія былі выдадзены на працягу двух апошніх гадо). Разнавіднасцю бягучага камплектавання з’яляецца дакамплектаванне (гэта папаненне фонда дакументамі, якіх не хапае чытачам мала экземпляра, або наогул не набылі  фонд);
рэтраспектынае камплектаванне (папаненне фонда выданнямі, якія адсутнічаюць, або іх нехапае колькасна, і якія былі выдадзены тры і больш гадо таму назад);
рэкамплектаванне (калі з фонда выключаюцца выданні, якія згубілі сваю каштонасць для фонда гэтай бібліятэкі і невыкарыстоваюцца абанентамі).
Камплектаванне краязначага фонда ажыццяляецца  суадносінах з агульнай методыкай камплектавання фонда бібліятэкі. Бягучае камплектаванне краязначымі дакументамі ажыццяляецца праз бібліятэчны калектар і мясцовы абавязковы экземпляр твора друку. Супрацонік, які адказвае за краязначую работы, знаёміцца з інфармацыйнымі матэрыяламі: планамі мясцовых і цэнтральных рэспубліканскіх (дзяржаных і камерцыйных) выдаведства, кнігагандлёвых арганізацый, паліграфічных прадпрыемства, іншых арганізацый, навучальных устано, музея, якія выдаюць краязначыя дакументы. Для кантроля за бягучым камплектаваннем трэба знаёміцца:
з дапаможнікамі дзяржанай бібліяграфіі, якія забяспечваюць рэгістрацыю выдання: “Кніжны летапіс”, “Картаграфічны летапіс”, “Летапіс перыядычных выдання і выдання, якія прадажаюцца”, “Летапіс нот”, “Летапіс выяленчых выдання”, “Беларусь у сусветным друку”;
штогоднікамі: "Кнігі Беларусі", "Паказальнік бібліяграфічных дапаможніка Беларусі";
з бібліяграфічнай інфармацыяй на старонках газет, часопіса, з рэкламнымі плакатамі, лістокамі, закладкамі.
Мэтазгодна выкарыстоваць паказальнікі бягучай літаратуры, якія складаюцца рэспубліканскімі і абласнымі бібліятэкамі. Рассейванне інфармацыі аб выданні краязначых дакумента робіць дзейнасць камплектатара па выяленні краязначых дакумента даволі складанай.
Дакамплектаванне КФ ажыцяляецца шляхамі выкарыстання: абменна-рэзервовых фонда бібліятэк; букіністычных магазіна; аукцыёна; знаёмства з прыватнымі зборамі краязнаца і кнігалюба; архівамі навуковых і навукова-даследчых устано і арганізацый, навучальных устано, прадпрыемства і г.д.
Краязначыя фонды дапаняюцца копіямі краязначых дакумента на розных носьбітах: ксеракопіі, мікрафільмы. Рэтраспектынага камплектавання патрабуюць фонды мясцовых перыядычных выдання (асноны сродак рэпрадуцыраванне).
Кантроль за паступленнем краязначых дакумента у фонд бібліятэкі ажыццяляецца з дапамогай: картатэкі бягучага камплектавання, картатэкі рэтраспектынага камплектавання.
Асобныя картатэкі па КФ не ствараюць, а  агульных картатэках (на весь фонд бібліятэкі) выдзяляюць раздзел “Краязнаства”. КФ універсальных абласных бібліятэк фарміруецца па прынцыпу максімальна магчымай панаты  разліку на шматгадовае (вечнае) захаванне. Акрамя таго, УНАБ выконваюць функцыю дэпазітарнага захавання краязначых і мясцовых дакумента і таму атрымліваюць ад іншых бібліятэк края краязначыя і мясцовыя дакументы. Мясцовыя публічныя бібліятэкі максімальна пона камплектуюцца і садейнічаюць выкарыстанню краязначага фонда сваёй зоны абслуговання, але яна абмежавана, таму бібліятэкі, пры неабходнасці выключаюць краязначыя дакументы і передаюць іх у дэпазітарны фонд УНАБ.

Пытанне 3. Агульныя і дапаможныя прыметы вызначэння краязначай каштонасці дакумента. Крыніцы папанення фонда краязначых і мясцовых дакумента
Каб набыць краязначыя дакументы  фонд, трэба зрабіць экспертызу краязначай каштонасці дакумента.
Краязначая каштонасць дакумента сукупнасць зместавых і фармальных характарыстык, якія дазваляюць бібліятэкару аддаць перавагу таму або іншаму краязначаму дакументу, ажыццявіць яго асэнсаваны выбар як аб’екта фарміравання краязначага фонда. Камплектатар пры аналізе каштонасці краязначага дакумента (КД) грунтуецца на агульныя прыметы (або крытэрыі) і дапаможныя прыметы (або крытэрыі). Агульныя прыметы дазваляюць вызначыць каштонасць КД для яго захавання:
змястоная сувязь з азначаным краем;
узровень суадносін задачам, тыпу або віду, профілю бібліятэкі;
наколькі КД адпавядае краязначым патрэбнасцям абанента бібліятэкі;
актуальнасць, навізна;
навуковая або мастацкая каштонасць.
Каб вызначыць прыярытэт аднаго КД перад іншым у мэтах яго набыцця  краязначы фонд бібліятэкі, каб была магчымасць адрозніць каштоны КД ад малакаштонага (у краязначым сэнсе), трэба лічваць дапаможныя прыметы (крытэрыі) краязначай каштонасці дакумента:
шырокае сацыяльнае прызначэнне дакумента;
функцыянальнае прызначэнне для пазнання края;
мясцовае паходжанне і выданне дакумента;
комплексны характар яго зместа;
гуманітарны сэнс інфармацыі, якая прысутнічае  дакуменце;
аб’ём краязначай інфармацыі;
атарства;
мова дакумента;
час стварэння і выдання дакумента.
Такім чынам, ідэальны (эталонна) каштоны краязначы дакумент валодае сукупнасцю краязначых якасцей: ён звязаны зместам з краем; шырокага сацыяльнага прызначэння; функцыянальна прызначан для вывучэння края; створан і выдадзен у краі; напісаны мясцовым атарам; комплекснага характару; гуманітарнага зместу; цалкам прысвечан краю; выдадзены на дзяржанай мове або мове карэннага насельніцтва; супадае па часу стварэння, выдання і апісання мясцовых падзей. Камплектатар грунтуецца на прыметы ідэяльна каштонага КД, парановае з ім новы КД і толькі тады прымае рашэнне аб набыцці яго  фонд бібліятэкі, вызначае колькасць экземпляра, месца захавання, спосаб выкарыстання, вырашае і пытанне аб адлюстраванні КД у краязначым даведачна-бібліяграфічным апараце, у бібліяграфічным дапаможніку, на выставе і інш. Краязначая каштонасць дакумента гэта інтэгральны крытэрый, які дазваляе адрозніць больш каштоны  краязначым сэнсе дакумент ад менш каштонага.
Найбольш каштоныя краязначыя дакументы складаюць ядро КФ. Спецыяліст улічвае се характарыстыкі дакумента і прымае рашэнне:
набыць КД у: фонд дэпазітарнага захавання, фонд аператынага абслуговання  краязначым аддзеле, для іншых структурных падраздзялення бібліятэкі;
выдаваць на: дом, па МБА, кнігаабмену;
адлюстраваць: у краязначым даведачна-бібліяграфічным апараце, у бібліяграфічных паказальніках, на выставе;
вызначаецца экземплярнасць КД УНАБ: мінімальная экземплярнасць КД – 2-3 экземпляры, мясцовых выдання – 1-2 экземпляры; максімальная экземплярнасць – кожная бібліятэка вызначае сама. Пры гэтым улічвае абставіны: час стварэння КД, цяжкасці набыцця страчаных экземпляра, кошт дакамплектавання фонда КД, улік мясцовых умо, структуры бібліятэкі, неабходнасць забеспячэння КД іншых бібліятэк края і г.д.
Асноныя крыніцы папанення фонда краязначымі і мясцовымі дакументамі:
бібліятэчныя калектары;
кніжныя магазіны;
органы па распасюджванні перыядычных выдання;
бібліятэкі, якія маюць абменныя фонды;
аукцыёны;
установы, арганізацыі, НДІ, вучэбныя становы, якія ствараюць і распасюджваюць КД;
прыватныя асобы, якія перадаюць КД у бібліятэкі за плату або бясплатна і г.д.
Асноныя спосабы папанення КФ краязначымі і мясцовымі дакументамі:
пакупка;
атрыманне абавязковага экземпляра;
падпіска;
атрыманне дакумента у дар;
па дагаварам з мясцовымі становамі, якія выдаюць КД;
кнігаабмен;
адналенне выдання, якіх нехапае або яны наогул адсутнічаюць у КФ сродкамі капіравальна-множнай тэхнікі.
Пытанне 4. Улік і апрацока краязначых дакумента
Улік і апрацока падфонда краязначых дакумента. Як і з усімі дакументамі, якія паступаюць або выбываюць з фонда бібліятэкі, з краязначымі дакументамі ажыццяляюць: інтэграваны або сумарны лік – партыі кніг; дыферанцыраваны або індывідуальны лік. Тэхнічная і навуковая апрацока ажыццяляецца  тым парадку, які станаві аддзел камплектавання і апрацокі бібліятэкі.
Сумарны лік. У большасці бібліятэк сумарны лік КД не ажыццяляецца: гэтыя бібліятэкі не маюць магчымасцей улічваць велічыню фонда, яго саста, паступленне і выбыццё КД, а гэта значыць, у гэтых бібліятэках немагчыма навукова кіраваць фарміраваннем і выкарыстаннем фонда. Іншыя бібліятэкі (УНАБ і ЦБС) у кнізе сумарнага ліку у свабодных графах выдзяляюць КД, што дазваляе ведаць агульны аб’ём КФ, колькасць паступлення і выбыццё КД. У аддзелах (сектарах) краязнаства або сектары дэпазітарнага заховання вядуцца спецыяльныя кнігі сумарнага ліка краязначых і мясцовых выдання, дзе адбываецца рэгістрацыя дакумента па прыметах: зместу, віда, мове выдання, крыніцы паступлення, месцазнаходжання  бібліятэцы. Адасобленым сумарным улікам ахоплена толькі нейкая частка КФ (якая  аддзеле, або сектары).
Індывідуальны лік КД ажыццяляецца  агульных для сяго фонда бібліятэкі формах індывідуальнага (дэферэнцыраванага) уліка, але гэта не выключае вядзенне аддзеламі краязнаства асабістых улікавых форм. Парадак тэхнічнай апрацокі КД той жа, што і іншых дакумента, якія складаюць агульны фонд бібліятэкі.
Навуковая апрацока КД. У адных універсальных бібліятэках аналітыка-сінтэтычную апрацоку КД ажыццяляюць толькі  аддзеле апрацокі; у іншых УНАБ, аддзелы краязнаства робяць аналітыка-сінтэтычную "даапрацоку". Гэта робіцца, каб у розных аспектах адлюстраваць змест КД у краязначым даведачна-бібліяграфічным апараце бібліятэкі.
Зараз у УНАБ выкарыстоваюць 3 асноных спосабы выдзялення КД:
1. Да індэксу аддзела далучаецца тэрытарыяльнае тыпавое дзяленне  суадносінах з табліцамі ББК для краязначага каталога бібліятэк.
2. На дакументах, якія нельга камплексіраваць па тэрытарыяльнай прыкмеце, перад індэксам аддзела ставіцца монае азначэнне "К", якім вызначаецца КД.
3. Дакументы, якія толькі часткова прысвечаны краю (бо звесткі аб краі прысутнічаюць у відзе гла, або абзаца) замест "К" перад індэксам ставяць "ДП" (дэпазітарнае захованне), а прыналежнасць да краязнаства вызначаецца праз "плюс" на тытульным лісце выдання.
Для нагляднага выдзялення КД выкарыстоваюць каляровыя ярлыкі.
Пытанне 5. Размяшчэнне і захаванне краязначага фонда
Размяшчэнне і захаванне краязначага фонда. Вынікам рацыянальнага размяшчэння КФ з’яляецца зровень яго выкарыстання і захавання. Праблема размяшчэння КФ, у тэарэтычным плане, не выражана, не распрацавана, бо адсутнічаюць абгрунтаваныя метадычныя рэкамендацыі і арганізацыйна-тэхналагічныя прыёмы. У практыцы назіраецца: шматварыянтнасць арганізацыйнай структуры КФ; мноства спосаба размяшчэння і расстанокі КД; працэс драблення КФ.
Бібліятэкі па рознаму вырашаюць пытанне структуравання КФ:
а) кніжны збор (краязначы) асобна заховаецца  краязначым аддзеле;
б) КФ не выдзяляецца, але  інфармацыйна-бібліяграфічным аддзеле збіраецца падсобны КФ і даведачны апарат;
в) КФ не выдзяляецца з агульнага фонда, большая яго частка (да 70%) размяшчаецца  фондасховішчы, у структуры якога арганізуецца дэпазітарны фонд КФ і калекцыя мясцовых выдання.
Іншыя дакументы размярковаюцца па аддзелах абслуговання фонда па іх профілю.
Такім чынам, пад арганізацыйнай структурай КФ разумеюць фонд: аддзела (сектара) краязнаства, сектара або групы дэпазітарнага заховання, групу выдзеленых па сцелажах краязначых дакумента.
Вызначыць аптымальную структуру КФ вельмі складана, бо фізічна немагчыма сканцэнтраваць у адным месцы се КД (у кожным аддзеле ёсць па свайму профілю КД). Таму неабходна мець комплекс прыёма і сродка забеспячэння заемасувязі розных частак КФ, якія змешчаны  розных аддзелах бібліятэкі.
КФ па функцыянальным прызначэнні дзеліцца на дейнічаючы фонд і запасны, чытацкі і службовы, аператыны і дэпазітарны, асноны і дапаможны.
Універсальныя навуковыя абласныя бібліятэкі.
1. КФ аддзела краязнаства абласных бібліятэк дзейнічаючы фонд, які выкарыстоваюць абаненты.
Каб захаваць унікальную, рэдкую частку дзейнічаючага фонда, ствараюць запасны фонд (рэзервовы, страхавы).
Дзейнічаючыя фонды дзеляцца на: чытацкія фонды (фонд аддзела краязнаства, аддзела абслуговання), службовыя – бібліятэкары кожны дзень звяртаюцца да іх (падсобны фонд сектара краязначай бібліяграфіі).
Чытацкі КФ дзеліцца на: аператыны (фонд аддзела краязнаства), дэпазітарны (дэпазітарны фонд КД у структуры фонда аснонага захавання).
Аператыныя фонды дзеляцца: асноныя фонды, яны прызначаны для забеспячэння пастаяннага (догага па часу) заховання КД. Аператынасць дасягаецца шляхам фарміравання падсобных фонда чытальных зала краязначай літаратуры. Дапаможныя фонды ствараюць для аператынага фізічнага і інтэлектуальнага доступа да дакументнай інфармацыі, якая прысутнічае  асноных фондах (інтэлектуальны доступ шляхам стварэння даведачна-бібліяграфічнага фонда  сектары краязначай бібліяграфіі).
Такім чынам, КФ уяляе сабой складаную структурную з’яву, якая дазваляе заховаць і выкарыстоваць КД.
2. У падсобным фондзе сектара краязначай бібліяграфіі інфармацыйна-бібліяграфічнага аддзела абласной бібліятэкі збіраюць: статыстычныя даведнікі; штогоднікі, бібліяграфічныя дапаможнікі; манаграфічныя выданні (аб’ём 100-300 экземпляра). Карыстаюцца супрацонікі і часткова абаненты бібліятэкі.
3. Дэпазітарны фонд (ДФ) УНАБ заховае КД і мясцовыя выданні, якія паступілі незалежна з якіх крыніц. У ДФ КД пастаянна заховаюцца  2-4 экземплярах, мясцовыя выданні 1-2 экземплярах. ДФ з’яляецца састаной часткай фонда аснонага заховання і выдзяляецца на асобных сцелажах. КД, якія ключаюцца  фонды і іншых аддзела бібліятэкі, згодна іх профіля, з’яляюцца, у асноным, дублетнымі і прызначаны для выкарыстання абанентамі  гэтых аддзелах.
4. Спецвіды тэхнічнай дакументацыі, нотныя выданні, выяленчыя выданні, кінафотафонадакументы, выданні на замежных мовах, неапублікаваныя дакументы, рэдкія, рукапісныя матэрыялы размяшчаюцца  фондах суадносных аддзела УНАБ.
5. Мясцовыя перыядычныя выданні заховаюцца па-рознаму: у аддзеле краязнаства (апошніх год выдання); у аддзеле аснонага заховання (за мінулыя гады); а можна незалежна ад года выдання  адным з гэтых аддзела сканцэнтраваць падфонд перыядычных выдання.
КФ знаходзіцца  розных аддзелах бібліятэкі, таму для яго выкарыстання і папулярызацыі трэба стварыць краязначы даведачна-бібліяграфічны апарат, і перш за сё, зводны краязначы каталог: ён аб’ядновае КД; забяспечвае прадметную сувязь краязначых выдання, указвае месцазнаходжанне КД.
Цэнтральныя бібліятэчныя сістэмы публічных бібліятэк.
У ЦБС КФ у найбольш поным складзе фарміруецца  ЦБ: у чытальнай зале збіраюцца каштоныя КД, якія карыстаюцца попытам; у галіновыя і спецыялізаваныя аддзелы ідуць дублетныя экземпляры краязначых галіновых выдання; на абанеменце збіраюцца КД, якіх у бібліятэцы  дастатковай колькасці. КД размяшчаюцца на асобных паліцах, выставах "Наш горад (сяло)".
Бібліятэкі-філіялы збіраюць агульныя выданні аб вобласці, горадзе, раёне; выданні, прысвечаныя сваёй зоне абслуговання (сяло, мікрарайон горада). У ЦБС ствараюць тэматычныя альбомы, папкі выразак з газет, летапісы краю. З мэтай выдзялення КД бібліятэкі выкарыстоваюць "малыя" лакальныя формы арганізацыі КФ: кніжныя выставы; тэматычныя папкі газетных выразак; калекцыі КД, якія былі падараны мясцовым краязнацам; падборкі краязначых дакумента па вызначанай тэме; набор фатаграфій мясцовых славутасцей; камплекты слайда, створаных карыстальнікамі бібліятэкі і інш.
Размеркаванне КФ на адносна самастойныя структурныя часткі дае магчымасць свабодна манерыраваць зборамі КД для прадсталення іх абанентам і гарантаванага захавання.
КД рассталяюцца па паліцах згодна спосабу расстанокі сяго фонда бібліятэкі: сістэматычная расстанока, тэматычная, прадметная, у прыватнасці, па табліцах ББК. У памяшканнях, дзе заховаецца КФ, падтрымліваецца аптымальная тэмпература, вільготнасць паветра, суадносны санітарна-гігіенічны рэжым, забяспечваюцца проціпажарныя і сацыяльныя мерапрыемствы аховы КД. Краязначыя матэрыялы рэдка перавыдаюцца і лепшыя з іх хутка фізічна зношваюцца, таму  бібліятэках пераводзяць краязначыя дакументы з бумажных на іншыя формы носьбіта, ствараюць і страхавы КФ на мікра і электронных носьбітах.
Аптымальнае фарміраванне краязначага фонда дазволіць арганізаваць навукова абгрунтаванае кіраванне гэтым фондам і забяспечыць максімальна понае задавальненне рэальных і патэнцыяльных запыта карыстальніка.

Вывады:
1. Узровень стварэння розных віда мадэля на краязначы фонд (вербальнай, структурнай, матэматычнай, бібліяграфічнай) залежыць ад тыпа і віда бібліятэкі, складу і аб’ёму краязначага фонда.
2. Свае асаблівасці маюць этапы і віды камплектавання краязначага фонда, адпрацавана і сістэма дакументазабеспячэння краязначых фонда універсальных абласных бібліятэк і ЦБС.
3. Для правядзення экспертызы краязначай каштонасці дакумента, неабходна лічваць агульныя і дапаможныя прыметы вызначэння краязначай каштонасці, што дазваляе аптымізаваць камплектаванне КФ.
4. Пэныя асаблівасці мае лік, апрацока краязначых дакумента, а таксама размяшчэнне і захаванасць КФ.

Ключавыя паняцці: “фарміраванне краязначага фонду”, “мадэліраванне краязначага фонду”, “камплектаванне краязначага фонду”, “сістэма дакументазабеспячэння краязначага фонду”, “экспертыза краязначай каштонасці дакумента”, “арганізацыя краязначага фонду”.

Заданне для СПС: па прапанаванай літаратуры вызначыць асаблівасці фарміравання і выкарыстання краязначых дакументных рэсурса у бібліятэках Беларусі.
ЛІТАРАТУРА
1. Краязначая дзейнасць бібліятэк: метад. рэкамендацыі / НБ Беларусі; склад. Р.М.Чыгірова, М.У.Сокал. – Мн., 1994. – С. 38 – 42.
2. Вольберг, Г.М. Краеведческая работа библиотек как основа возрождения национальной памяти / Г.М.Вольберг // Бібліятэка і нацыянальная праграма "Спадчына". – Мн., 1992. – С.14 – 23.
3. Зыгмантовіч, С.В. Краязначыя рэсурсы бібліятэк: камплектаванне і выкарыстанне / С.В. Зыгмантовіч, В.І. Саітава // Інфармацыйныя рэсурсы бібліятэк і іх кадравае забеспячэнне: матэрыялы Міжнарод. навук.-практ. канф. (23-26 мая 2000г., Мінск). – Мн., 2000. – С. 91-94.
4. Стрыжонак, І.М. Краязначыя інфармацыйныя рэсурсы ніверсальных абласных бібліятэк Беларусі ва мовах новых інфармацыйных тэхналогій / І.М. Стрыжонак // Роль библиотек и информации в устойчивом развитии общества: материалы Междунар. научно-практ. конф. (Минск, 2005). – Мн.: Красико-Принт, 2006. – С. 123 – 127.

ЛІТАРАТУРА
Асноная
1. Библиотечное краеведение: терминолог. словарь / сост. В.С. Крейденко, А.В. Мамонтов. – СПб., 1998. – 85 с.
2. Краязначая дзейнасць бібліятэк: метад. рэкамендацыі / НБ Беларусі; склад. Р.М.Чыгірова, М.У.Сокал. – Мн., 1994. – 102 с.
3. Мамонтов, А.В. Библиотечное краеведение: учеб. пособие. Вып. 2. Краеведческий библиотечный фонд. – СПб.: Акад. культуры, 1998. – 38 с.
4. Шаталова, Н. Информационные ресурсы краеведения: определение понятия / Н. Шаталова // Библиотечно-библиографическая деятельность: межвуз. сб. науч. тр. / Тамбов. гос. ун-т им. Г.Р. Державина; отв. ред. Соболева А.А. – 2003. – Вып. 2. – С. 85 – 90.
Дадатковая
1. Гридчина, Ю. Комплексное решение проблем обеспечения сохранности и доступности краеведческих изданий в ОУНБ / Ю. Гридчина // Инф. бюл. РБА. – 2003. - №24. – С. 175-176.
2. Коган, Е.И. Назревшие вопросы библиотечного краеведения: теоретико-методические, организационные проблемы / Е.И. Коган, Б.Т. Уткин // Сов. библиотековедение. – 1982. – №1. – С. 78 – 83.
3. Краеведческая работа современных библиотек: сб. науч. тр. / РНБ. – СПб., 1997. – 247 с.
4. Милоста, Н.Н. Бібліятэчнае краязнаства – дзейнасны сродак дакументнага і бібліяграфічнага забеспячэння краязначага руху Гродзеншчыны / Н.Н. Милоста, Л.І. Турмасава // 60-летие образования Гродненской области: материалы междунар. науч. конф. – Гродно, 2004. – С. 227 – 234.

Лекцыя 5. КАРЫСТАЛЬНІКІ БІБЛІЯТЭКІ ЯК АБ’ЕКТ І СУБ’ЕКТ КРАЯЗНАѕЧАЙ ДЗЕЙНАСЦІ

Пытанні:
1. Індывідуальныя, групавыя і калектыныя карыстальнікі краязначых фонда і паслуг бібліятэк па краязнастве.
2. Віды краязначых патрэбнасцей абанента.
3. Формы дзела мясцовага насельніцтва  рэалізацыі мэт краязначай дзейнасці бібліятэк.

Мэта: вывучэнне тыпалогіі абанента-карыстальніка краязначых фонда і паслуг бібліятэк па краязнастве, структуры іх патрэбнасцей, а таксама форм удзелу масцовага насельніцтва  рэалізацыі мэт краязначай дзейнасці бібліятэк.
Пытанне 1. Індывідуальныя, групавыя і калектыныя карыстальнікі краязначых фонда і паслуг бібліятэк па краязнастве
Кантынгент публічных бібліятэк рознага рэгіянальнага зроня (ад універсальных абласных да сельскіх бібліятэк-філіяла) з’яляецца аб’ектам іх краязначай дзейнасці. Бібліятэкі рэалізуюць краязначую функцыю  мэтах фарміравання, задавальнення і развіцця краязначых патрэбнасцей, інтарэса і запыта сваіх карыстальніка. Краязначыя патрэбы прымушаюць бібліятэкі наладзіць краязначую работу, стварыць краязначыя дакументныя, бібліяграфічныя і фактаграфічныя рэсурсы, арганізаваць абслугованне  галіне краязнаства.
Карыстальнік бібліятэкі з’яляецца актыным суб’ектам краязначай дзейнасці: ён выкарыстовае вынікі гэтай дзейнасці, непасрэдна дзельнічае  правядзенні краязначых мерапрыемства, у папулярызацыі выніка краязначай дзейнасці бібліятэк (КДБ), у фінансавым і матэрыяльна-тэхнічным забеспячэнні КДБ.
Асаблівасць КДБ у тым, што яна разлічана на весь кантынгент абанента, на сё мясцовае насельніцтва, а таксама і на даленых карыстальніка (даследчыка края, ураджэнца, якія пражываюць за яго межамі). Разам з тым, бібліятэка павінна ажыццяляць дыферэнцыраваны падыход да абслуговання абанента, а для гэтага трэба вывучаць патрэбнасці абанента.
На краязначыя патрэбнасці карыстальніка уплывае шэраг параметра асобы:
1. сацыяльна-дэмаграфічныя характэрыстыкі;
2. сацыяльны статут;
3. псіхалагічныя асаблівасці;
4. сістэма каштонасных арыентацый;
5. жыццёвы вопыт;
6. як дога карыстальнік пражывае  гэтай мясцовасці;
7. прыналежнасць да зроставай, нацыянальнай, прафесіянальнай і адукацыйнай групы;
8. мэты, матывы, узровень начытанасці, накіраванасці краязначых інтарэса;
9. узровень бібліятэчнай арыентацыі.
Кожны з параметра уплывае на выбар карыстальнікам краязначых дакумента (КД), віда і форм КДБ, паслуг бібліятэкі па краязнастве.
Яшчэ не распрацаваны прынцыповыя падыходы да класіфікацыі катэгорый карыстальніка краязначых дакумента, што перашкаджае практычнай рэалізацыі дыференцыраваннага абслуговання карыстальніка. Але вопыт бібліятэк сведчыць, што карыстальнікі краязначых фонда (КФ) і паслуг бібліятэк па краязнастве па зроні сацыяльнай арганізацыі выступаюць як:
індывідуальныя;
групавыя;
калектыныя.
Мясцовая публічная бібліятэка, перш за сё арыентавана на задавальненне краязначых патрэб індывідуальных карыстальніка.
Дыференцыраваць бібліятэчнае абслугованне па краязнастве можна, калі  аснову тыпалогіі абанента – карыстальніка КФ і паслуг бібліятэкі пакласці віды дзейнасці абанента, звязаныя з краем:
дзейнасць чалавека  краі (кіруючая, навуковая, вучэбная, грамадская, папулярызатарская);
краязначая дзейнасць чалавека па даследаванні края;
дзейнасць асоб па арганічнаму “ключэнню”  прыроднае, сацыяльнае, культурнае, гістарычнае асяродзе края.
Зыходзячы з такога падыходу, у структуры краязначых патрэбнасцей карыстальніка выдзяляюць:
дзелавыя патрэбнасці;
аматарскія патрэбнасці;
сацыякультурныя патрэбнасці.
Адсюль выдзяляюць і віды чытання краязначай літаратуры:
спецыяльнае (дзелавое) чытанне краязначай літаратуры;
свабоднае (агульнаадукацыйнае) чытанне краязначай літаратуры.
Катэгорыі абанента – карыстальніка КФ і паслуг бібліятэк па краязнастве (індывідуальныя абаненты):
1. Карыстальнікі, якія маюць дзелавыя (прафесіянальныя) краязначыя патрэбнасці, змест якіх звязан з іх прафесіянальнай дзейнасцю:
супрацонікі мясцовых органа дзяржанай улады;
дэпутаты мясцовых Савета народных дэпутата;
спецыялісты профільных для края галін і сфер дзейнасці;
педагагічныя работнікі (настанікі сярэдніх школ, выкладчыкі гуманітарных вучылішч, каледжа, інстытута, універсітэта);
супрацонікі архіва, музея, бібліятэк, органа НТІ;
работнікі экскурсійна-турыстскіх бюро;
супрацонікі мясцовых выдавецтва, рэдакцый мясцовых газет і часопіса, мясцовага радыё і тэлебачання, кніжных магазіна;
творчая інтэлігенцыя (мастакі, кампазітары, музыканты, пісьменнікі, паэты, драматургі);
студэнты і вучні (яны звяртаюцца да КД і паслуг бібліятэк з вучэбнымі мэтамі).
Гэтыя абаненты павінны валодаць даволі понымі ведамі аб краі, што патрабуе іх прафесіянальная (або вучэбная) дзейнаць.
2. Самастойную катэгорыю абанента – карыстальніка КФ і паслуг бібліятэк па краязнастве складаюць краязнацы-даследчыкі, члены мясцовых таварыства краязнаца.
Краязнавец гэта спецыяліст па краязнастве. Краязнацы вывучаюць свой край па сваёй ініцыятыве, самастойна і сё жыццё, хаця гэта можа і не быць звязана з іх прафесійнай дзейнасцю. Яны маюць глыбокія веды аб гісторыі, прыродзе, культуры края, пры гэтым дзелавое чытанне спалучаецца  іх з самаадукацыйным. Такім абанентам біліятэка павінна спрыяць у атрыманні новых краязначых веда, прадсталяць інфармацыю аб новых КД па тэмах, якія цікавяць краяведа.
3. Самую вялікую групу складаюць карыстальнікі – носьбіты сацыякультурнай краязначайпатрэбнасці, звязанай з неабходнасцю пазнання края з мэтай свабоднай арыентацыі  ім, з мэтай адаптацыі новага пакалення, мігранта, перасяленца у гэты край.
Задавальняючы агульнакультурныя краязначыя патрэбнасці, бібліятэка лічвае зрост абанента, як дога жыве  гэтым крае і зровень пазнання ім края.
Выдзяляюцца наступныя зроні пазнання края карыстальнікамі:
1. нулявы зровень (напрыклад мігранты – не маюць ні эмпірычных, ні тэарэтычных веда аб краі);
2. эмпірычны зровень (напрыклад, дзеці – маюць рэальнае, эмпірычнае веданне края);
3. тэарэтычны зровень (вучоныя, які ствараюць новыя тэарэтычныя краязначыя веды);
4. тэарэтыка-эмпірычны зровень (супрацонікі краязначых музея, мясцовыя краязнацы, старажылы).
З улікам пералічаных узроня пазнання края карыстальнікамі, а таксама наянасці і стойлівасці краязначых патрэбнасцей, супрацонікі мясцовай публічнай бібліятэкі:
ажыццяляюць індывідуальны падыход да абанента,
удасканальваюць сродкі і метады КДБ, якія накіраваны на фарміраванне, задавальненне і развіццё сацыякультурных краязначых
патрэб карыстальніка.
Мясцовыя публічныя бібліятэкі спрыяюць кансалідацыі жыхаро края:
з дапамогай краязначых бібліятэчна-бібліяграфічных рэсурса і сродка;
шляхам выхавання  насельніцтва пачуцця сапрадных гаспадаро свайго сяла, горада, раёна, вобласці;
шляхам адраджэння і захавання нацыянальных этнічных, прыродна-геаграфічных, культурна-гістарычных, моных традыцый края;
бібліятэкі спрыяюць старажылам і мігрантам у паглыбленні і пашырэнні веда аб сваёй нацыянальна-тэрытарыяльнай культуры;
спрыяюць фарміраванню культуры міжнацыянальных зносін;
выховаюць цярпімасць і павагу да гісторыі, традыцый, культуры, мовы нацыі і народнасцей, якія пражываюць у межах або за межамі сваіх нацыянальна-тэрытарыяльных стварэння;
некарэннаму насельніцтву забяспечваецца магчымасць хутчэй прыстасавацца да мясцовых умо, атрымаць прадсталенне аб краі цалкам, або яго асобных аб’ектах, людзях;
бібліятэкі павінны збіраць матэрыял аб выдатных людзях не толькі карэннай, але і іншых нацыянальнасцей гэтага краю і інш.
Прыярытэт у абслугованні па краязнастве належыць індывідуальным абанентам (аб іх і шла гаворка), але бібліятэкі абслуговаюць і калектыных абанента.
Калектыныя абаненты УНАБ і ЦБС:
органы дзяржанай улады  гэтым краі;
мясцовыя Саветы народных дэпутата;
прадпрыемствы і становы, дзейнасць якіх звязана з профільнымі для края галінамі, або непасрэдна з краязнаствам;
вучэбныя становы (школы, гімназіі, вучылішчы, тэхнікумы, каледжы, інстытуты, універсітэты);
архівы, музеі, выдавецтвы, рэдакцыі мясцовых газет, мясцовыя телерадыёкампаніі, клубы, органы НТІ, кніжныя магазіны.
Гэтыя калектыныя спажыцы інфармацыі выкарыстоваюць краязначыя веды  навукова-даследчых, вучэбных, вытворчых і іншых мэтах.
Мясцовыя публічныя бібліятэкі, абслуговаючы калектыных абанента:
інфармуюць іх аб новай літаратуры;
выконваюць краязначыя даведкі;
праводзяць масавыя мерапрыемствы;
каардынуюць сваю дзейнасць са спецыяльнымі бібліятэкамі гэтых устано (абмен інфармацыяй і заемавыкарыстанне краязначых фонда).
Калектынае інфармаванне  галіне краязнаства не засёды мэтанакіравана. Значна зніжае эфектынасць бібліятэчных паслуг:
безадраснасць краязначага інфармавання пры абслугованні калектыных абанента;
незацікаленасць у ім асобных мясцовых устано і арганізацый, якія не арыентаваны на рэгіянальныя прабемы.
Праяляецца гэта  тым, што большасць абанента, якія атрымліваюць краязначую інфармацыю на калекты, не з’яляюцца чытачамі універсальнай абласной бібліятэкі або ЦБС.
У той жа час, удакладненне профіля даследчых, вучэбных і вытворчых праграм мясцовых устано і арганізацый дазваляе публічнай бібліятэцы канкрэтызаваць сваю краязначую работу, больш абгрунтавана весці каардынацыю дзейнасці са спецыяльнамі бібліятэкамі, функцыяніруючымі  структуры гэтых устано, ажыццяляць абмен інфармацыяй і заемавыкарыстанне краязначых фонда. Асабліва гэта неабходна  тым выпадку, калі станова або арганізацыя не мае сваёй бібліятэкі і абслуговае яе калекты мясцовая публічная бібліятэка.
Узровень бібліятэчнага абслуговання калектыных абанента не можа канкурыраваць з узронем забяспечаннасці індывідуальных абанента, якія звяртаюцца  мясцовую публічную бібліятэку за краязначымі дакументамі і інфармацыяй краязначага зместу.
Групавыя абаненты бібліятэк гэта грамадскія арганізацыі, даследчыя групы, удзельнікі краязначых канферэнцый, экспедыцый. Сярод іх:
члены абласных, гарадскіх і іншых краязначых арганізацый;
удзельнікі нефармальных аб’яднання і прафесійных таварыства (асацыацый), якія вядуць даследаванні і папулярызацыю гісторыі, прыроды, навукі, культуры края;
члены аб’яднання па ахове помніка гісторыі і культуры;
члены фонда культуры, кнігалюба і іншых арганізацый, якія займаюцца вывучэннем края;
земляцтвы, творчыя калектывы, нацыянальна-культурныя суполкі і інш.
Бібліятэкі задавальняюць прафесійныя і непрафесійныя краязначыя патрэбнасці групавых карыстальніка, дакументна і інфармацыйна забяспечваюць мясцовыя краязначыя праграмы шляхам прадсталення краязначых фонда і краязначай бібліяграфічнай інфармацыі. Удзел у рэалізацыі краязначых праграм шлях павышэння сацыянальнага прэстыжу масавых публічных бібліятэк.
Пытанне 2. Віды краязначых патрэбнасцей спажыцо інфармацыі
Бібліятэка не толькі фарміруе, задавальняе і развівае дзелавыя, аматарскія, сацыякультурныя краязначыя патрэбнасці абанента, але павінна лічваць інтарэсы і патрэбнасці патэнцыяльных спажыцо інфармацыі.
Краязначыя патрэбнасці абанента падзяляюцца на выяленыя і нявыяленыя.
Выяленая краязначая патрэбнасць адлюстроваецца  статыстыцы выдачы, (некаторыя бібліятэкі вядуць улік выданых КД); фіксуюцца запыты абанента, улічваюцца пажаданні чытачо гэтыя патрэбы вызначаюцца супрацонікамі бібліятэкі.
Нявыяленая краязначая патрэба звесткі аб ёй атрымліваюць
шляхам спецыяльных даследавання: назіранне, інтэрв’ю, апытанне абанента,
на падставе вывучэння профілю края, складу і структуры яго насельніцтва.
Усё гэта вызначае круг патэнцыяльных карыстальніка КФ, дае магчымасць паранаць краязначыя рэсурсы і вынікі вывучэння краязначых патрэбнасцей, вызначыць прыярытэтныя кірункі работы, ажыццявіць апярэджваючае абслугованне па краязнаству, удакладняць тэрытарыяльныя межы края, далучыць індывідуальных, групавых і калектыных абанента да карыстання КД і інш. Супрацонікі краязначага аддзела (сектара) павінны бесперапынна паглыбляць веданне края.
Звесткі аб краі, якія неабходны бібліятэчным работнікам, канцэнтруюцца у:
1. адраснай картатэкі;
2. картатэкі эканамічнага і культурнага профіля горада, сяла;
3. картатэкі чытацкага профіля;
4. плане (схеме, карце) раёна, горада, сяла (вывешваецца ля ваходу у бібліятэку) там адзначаны прадпрыемствы, установы, паркі, вуліцы, філіялы ЦБС і г.д.
Спецыфіка КДБ патрабуе выдзялення  штаце супрацоніка аддзела краязнаства пасады менеджера, або стварэння маркетынгавай службы, якая:
вывучае "краязначы рынак" або склад і стуктуру краязначых патрэбнасцей, інтарэса і запыта абанента;
вывучаюцца абаненты бібліятэкі, а таксама жыхары края, якія не карыстаюцца паслугамі бібліятэк, што дазваляе вылучыць рэальных і патэнцыяльных карыстальніка КФ і паслуг бібліятэкі па краязнастве.
Краязначая дзейнасць бібліятэкі гэта шлях уключэння публічнай бібліятэкі  жыццё мясцовага згуртавання. Калі бібліятэка сведамляе сябе як частку края, тады яна находзіць сабе мноства сябро, партнёра у розных слаях насельніцтва.
3. Формы дзелу мясцовага насельніцтва  рэалізацыі мэт краязначай дзейнасці бібліятэк
Удзел мясцовага насельніцтва  рэалізацыі мэт КДБ можа быць:
а) рэсурсным (дакументным, фінансавым, матэрыяльна-тэхнічным);
б) дзейнасным (удзел у правядзенні краязначых мерапрыемства, папулярызацыя выніка КДБ).
Існуюць 2 формы дакументнага забеспячэння КДБ з боку абанента:
1. перадача  дар мясцовай публічнай бібліятэцы:
а) прыватных калекцый КД і мясцовых выдання (кніг, мясцовых газет і часопіса, карт, нот і фотаальбома, рэпрадукцый, эстампа, плаката, лістовак, праспекта, грампластынак, марак, паштовак);
б) папкі выразак з газет і часопіса і г.д.
2. перадача  фонд бібліятэкі сваіх краязначых прац (кніг, артыкула, тэзіса даклада), а таксама альбома фатаграфій, запіса успаміна старажыла, мясцовага фальклору, аматарскіх кінафільма і відэазапіса.
Дакументныя паслугі чытачо важная крыніца бягучага і рэтраспектынага камплектавання краязначага фонда.
Рэсурсная дапамога абанента можа заключацца  фінансіраванні і матэрыяльна-тэхнічным забеспячэнні КДБ.
Яна рэалізуецца  форме індывідуальна-ініцыатынага, кааператына-камерцыйнага, грамадскага, або рэгіянальна-дзяржанага субсідзіравання КДБ.
Дзейнасны кірунак удзелу абанента у КДБ мае 2 формы:
1. садзел у папулярызацыі краязначых веда, правядзенні краязнчых мерапрыемства і стварэнні паслуг бібліятэкі па краязнастве;
2. папулярызацыя выніка КДБ па радыё, телебачанню, у друку і г.д.
Абаненты актына дзельнічаюць у краязначых мерапрыемствах:
у арганізацыі і правядзенні прэзентацый;
абмеркаванні краязначай кнігі або мясцовага выдання;
у дыспуце;
вечары-сустрэчы з прадстанікамі мясцовай улады, мясцовымі дзеячамі, пісьменнікамі, краяведамі;
удзел у прэсканферэнцыях;
аукцыёне-вектарыне;
конкурсе на лепшага знаца края або краязначай літаратуры;
гульні-падарожжы па роднаму краю;
чытацкай канферэнцыі;
краязначых чытаннях;
дні краязнацы;
у правядзенні свята горада, сяла, вуліцы, установы, прадпрыемства, навучальнай установы і інш.
Мясцовая публічная бібліятэка практычна адзіная агульнадаступная станова, якая задавальняе дзелавыя, аматарскія і агульнаадукацыйныя краязначыя патрэбнасці абанента бібліятэкі і сіх жыхаро края.
З часам будзе расці роля гэтых бібліятэк як маркетынгавага пасрэдніка па краязнастве для індывідуальных карыстальніка, выдаведства, рэдакцый мясцовых газет, сродка масавай інфармацыі, мясцовых устано і арганізацый.
Вялікі краязначы патэнцыял мясцовых публічных бібліятэк дазваляе хутка рэагаваць на змены краязначых запыта, пашыраць спектр паслуг, удасканальваць арганізацыю абслуговання па краязнастве.

Вывады:
1. Карыстальнікі краязначых фонда і паслуг бібліятэк па краязнастве на зроні сацыяльнай арганізацыі класіфіцыруюцца на індывідуальныя, групавыя і калектыныя.
2. Краязначыя патрэбнасці абанента дзеляцца на выяленыя і нявыяленыя, на іх фарміраванне плывае шэраг параметра асобы.
3. Удзел мясцовага насельніцтва  рэалізацыі мэт краязначай дзейнасці бібліятэк можа быць рэсурсным (дакументным, фінансавым, матэрыяльна-тэхнічным) або дзейнасным (удзел у правядзенні краязначых мерапрыемства, папулярызацыі выніка КДБ).
Ключавыя паняцці: “індывідуальныя карыстальнікі”, “групавыя карыстальнікі”, “калектыныя карыстальнікі”, “краязначыя патрэбнасці”, “віды чытання краязначай літаратуры”.

Заданне для СПС: прааналізаваць становішча распрацаванасці праблемы абслуговання карыстальніка па краязнастве па прапанаваных крыніцах:
1. Библиотечное краеведение: терминолог. словарь / сост. В.С. Крейденко, А.В. Мамонтов. – СПб., 1998. – 85 с.
2. Неверова, Т.А. Краеведческая деятельность библиотек / Т.А.Неверова. – М.: Либерия, 2005. – (Библиотекарь и время. XXI век. Вып. 28). – С. 4 – 24.
3. Проблемы краеведческой деятельности библиотек: материалы Всерос. науч.- практич. семинара (Великий Новгород, сентябрь 2002г.). – СПб., 2003. – С. 34 – 46; 215 – 224.
4. Кушнаренко, Н.Н. Библиотечное краеведение: теоретико-методологический аспект: автореф. дис. д-ра пед. наук / Н.Н. Кушнаренко; МГИК. – 1993. – 16 с.



ЛІТАРАТУРА
Асноная
1. Библиотечное краеведение: терминолог. словарь / сост. В.С. Крейденко, А.В. Мамонтов. – СПб., 1998. – 85 с.
2. Мамонтов, А.В. Библиотечное краеведение: учеб. пособие. Вып. 1. Основы краеведения. – СПб., 1996. – 37 с.
3. Проблемы краеведческой деятельности библиотек: материалы Всерос. науч.- практич. семинара (Великий Новгород, сентябрь 2002г.). – СПб., 2003 – С. 34 – 46; 215 – 224.
Дадатковая
1. Зборовская, Н. Традиции и инновации в библиотечном краеведении: [Невская ЦБС, г. СПб] / Н. Зборовская // АИФ. Новая библиотека. – 2004. - №4. – С. 26-28.
2. Краеведческая работа современных библиотек: сб. науч. тр. / РНБ. – СПб., 1997. – 247 с.
3. Мокрицкая, А.П. Краеведение как важное направление работы областной библиотеки / А.П. Мокрицкая // Библиотековедение. – 1993. - №3. – С. 94-97.
4. Кушнаренко, Н.Н. Библиотечное краеведение: теоретико-методологический аспект: автореф. дис. д-ра пед. наук / Н.Н. Кушнаренко; МГИК. – 1993. – 16 с.

Лекцыя 6. АРГАНІЗАЦЫЯ АБСЛУГОѕВАННЯ КАРЫСТАЛЬНІКАѕ БІБЛІЯТЭКІ ПА КРАЯЗНАѕСТВЕ
Пытанні:
1. Сістэма бібліятэчнага абслуговання па краязнастве: састаныя часткі.
2. Асаблівасці арганізацыі абслуговання па краязнастве ва універсальных абласных, публічных (масавых) і спецыяльных бібліятэках.
3. Фактары, якія плываюць на зровень бібліятэчнага абслуговання па краязнастве.

Мэта: вывучэнне студэнтамі сістэмы бібліятэчнага абслуговання па краязнастве і яе асаблівасцей у бібліятэках розных віда.

Пытанне 1. Сістэма бібліятэчнага абслуговання па краязнастве: састаныя часткі
Бібліятэчнае абслугованне  краязначай галіне ажыццяляецца  межах агульнай структуры абслуговання, яно грунтуецца на агульнабібліятэчных крыніцах, тэхналогіі, методыцы і арганізацыі абслуговання на зроні асобнай бібліятэкі, сістэмы бібліятэк рэгіёна або рэспублікі цалкам.
Сістэма бібліятэчнага абслуговання па краязнастве сукупнасць узаемазвязаных і дапаняючых адзін аднаго віда дзейнасці і паслуг бібліятэк па задавальненні і развіцці краязначых патрэб абанента бібліятэкі і, наогул, жыхаро края.
Развіццё бібліятэчнага абслуговання ідзе па шляху прадсталення роных магчымасцей усім абанентам, якія карыстаюцца краязначымі фондамі і паслугамі бібліятэк з улікам дынамікі іх краязначых патрэб, інтарэса і запыта.
Сёння неабходна шматмерная і дыферэнцыраваная сістэма бібліятэчнага абслуговання па краязнастве.
Сістэма бібліятэчна-бібліяграфічнага абслуговання ключае наступныя асноныя састаныя часткі або падсістэмы:
дзейнасць па папулярызацыі і выдачы краязначых дакумента і іх копій;
дапамога абанентам у выбары краязначых дакумента і іх выкарыстанні;
прадсталенне краязначага фонда;
шматаспектнае раскрыццё яго складу і структуры;
даведачна-бібліяграфічнае абслугованне;
бібліятэчнае інфармаванне і інш.
Асаблівасць бібліятэчнага абслуговання па краязнастве заключаецца  наборы арганізацыйных мерапрыемства і канкрэтных паслуг бібліятэкі па краязнастве.
Пытанне 2. Асаблівасці арганізацыі абслуговання па краязнастве ва універсальных абласных, публічных (масавых) і спецыяльных бібліятэках
Найбольш высокі зровень арганізацыі абслуговання па краязнастве ёсць ва універсальных абласных бібліятэках рэспублікі, дзе створаны спецыялізаваныя краязначыя структуры: комплексныя краязначыя аддзелы (сектары). У такіх адзінках краязначы фонд выкарыстоваецца больш актына: абарачальнасць КФ 5-7 (пры агульнай абарачальнасці фонда бібліятэкі 1-2); склася пастаянны кантынгент абанента да 4-7 тысяч чалавек.
Комплексныя краязначыя аддзелы (сектары) абласных бібліятэк імкнуцца арыентавацца на сё кола абанента абласной бібліятэкі, сярод іх карыстальніка – краязнацы вучоныя і спецыялісты, журналісты СМІ, якія спецыялізуюцца на данай тэматыцы, але таксама вучні школ, гімназій, музея, каледжа, ПТВ, тэхнікума, студэнты вышэйшых навучальных устано. Вучоныя і спецыялісты абслуговаюцца краязначымі дакументамі і  спецыяльных аддзелах сельскай гаспадаркі, тэхнічнай літаратуры, літаратуры па мастацтве і інш.
У краязначых структурных падраздзяленнях УАНБ для карыстальніка ствараюцца аптымальныя мовы для понага задавальнення прафесійных і агульнакультурных патрэбнасцей у краязначай бібліяграфічнай інфармацыі і першасных дакументах. Але карыстальнікі адзначаюць, што  абласных бібліятэках сёння неабходна дасканальваць методыку папулярызацыі краязначых веда; яшчэ недастаткова выкарыстоваюцца комплексныя метады; бібліятэкі абмяжоваюцца вузкім колам паслуг. У такіх умовах рэальныя абаненты бібліятэкі не маюць магчымасці выкарыстаць увесь спектр бібліятэчна-бібліяграфічных паслуг у галіне краязнаства, пона і эфектына выкарыстоваць краязначы фонд бібліятэкі.
Галоная задача мясцовых публічных бібліятэк стварыць неабмежаваныя магчымасці для сваіх карыстальнніка у выбары і выкарыстанні краязначых дакумента, сабраных у іх фондах, прадаставіць бібліяграфічную інфармацыю аб існуючых краязначых дакументах (незалежна ад іх наянасці  данай бібліятэцы).
На забеспячэнне даступнасці краязначых фонда павінна быць накіравана ся краязначая дзейнасць бібліятэкі: гэта стварэнне сістэмы краязначых каталога і картатэк, бібліяграфічных дапаможніка, выста, правядзенне лекцый, кансультацый, канференцый і г.д.
Адпрацаваная сістэма форм і метада папулярызацыі і рэкламы, наянасць кадравых і матэрыяльных рэсурса дазволіць бібліятэкам з большай панатой раскрыць перад сваімі чытачамі каштоныя краязначыя калекцыі.
Забяспечыць аптымальнае (понае і аператынае) задавальненне краязначых патрэбнасцей насельніцтва магчыма толькі праз узаемасувязь, каардынацыю дзейнасці абласных бібліятэк з бібліятэкамі края і іншымі становамі, якія фарміруюць фонд краязначых дакумента:
Спецыяльныя бібліятэкі задавальняюць прафесійныя краязначыя патрэбнасці; дзелавое чытанне, звязанае з навукова-даследчымі, вучэбнымі, вытворчымі, выкладчыцкімі, папуляразатарскімі і іншымі мэтамі.
УНАБ і ЦБС павінны вырашаць шэраг іншых задач:
а) задавальненне агульнакультурных, адукацыйных краязначых патрэбнацей абанента;
б) асветніцкая дзейнасць у галіне краязнаства;
в) далучэнне кожнага жыхара края, усяго кантынгента абанента да чытання краязначай літаратуры;
г) распасюджванне краязначых веда у працонай, грамадскай, аматарскай і сямейнай сферы дзейнасці.
Публічныя бібліятэкі, як цэнтры бібліятэчнага краязнаства, павінны стаць не толькі надзейнымі сховішчамі "рэгіянальнай памяці", але і распасюджваць краязначыя веды праз назапашаныя  бібліятэках краязначыя дакументы; арганізоваць свабодны доступ карыстальніка да краязначых збора і бібліяграфічнай інфармацыі, якія знаходзяцца  бібліятэках і, па-магчымасці, за іх межамі.
Мясцовыя публічныя бібліятэкі павінны адыйсці ад стандартызаваных схем абслуговання па краязнастве і прадставіць карыстальнікам магчымасць выбару з мноства варыянта бібліятэчнага абслуговання найбольш суадносныя іх патрэбнасцям і запытам. Розныя мовы дзейнасці бібліятэк, аб’ём і склад іх рэсурса вызначаюць шматварыянтны працэс бібліятэчна-бібліяграфічнага абслуговання.
Мясцовая публічная бібліятэка прыцягвае насельніцтва тым, што збірае  фонды разнастайныя краязначыя дакументы; прадсталяе магчымасць атрымаць інфармацыю аб іх; комплексна абслуговае па краязнастве; карыстальнік мае магчымасць удзельнічаць у краязначых масавых мерапраемствах і г.д. Гэтыя абставіны актуалізіруюць праблему тэарэтыка-метадалагічнага абгрунтавання і пашырэння сродка, форм і віда паслуг бібліятэкі па краязнастве. У межах даволі жорсткай арганізацыі бібліятэчнага абслуговання менавіта наменклатура паслуг здольна пашырыць магчымасці абанента у задавальненні сваіх краязначых запыта; ператварыць краязначую дзейнасць бібліятэк у адзін са сродка рэалізацыі прынцыпа канкрэтнасці (дакладнасці) абслуговання карыстальніка.
Пытанне 3. Фактары, якія плываюць на зровень бібліятэчнага абслуговання па краязнастве
Узровень бібліятэчнага абслуговання залежыць ад:
становішча бібліятэчнага сервіса наогул;
размяшчэння мясцовай публічнай бібліятэкі (ці блізка яна знаходзіцца ад чытачо, ці зручна да яе дабірацца);
палепшанага расклада яе работы;
бясплатнасці карыстання;
адкрытага доступу да фонда;
комплекснага прадсталення бібліяграфічнай інфармацыі і першаснага дакумента;
зручнасці памяшкання, мэблі, абсталявання, якія забяспечваюць абанентам камфорт;
магчымасці атрымання КД на дом, або іх копій, электроннай дастакі дакумента.
Ад усяго гэтага залежыць імідж і сацыяльны прэстыж мясцовай публічнай бібліятэкі як цэнтра бібліятэчнага краязнаства.
У той жа час эфектынасць КДБ залежыць ад супрацоніка бібліятэкі, ад якасці і наменклатуры паслуг па краязнастве.
У адным выпадку якасць абслуговання па краязнастве праяляецца  зменах арганізацыйнай структуры бібліятэкі, калі ствараецца аддзел або сектар краязнаства.
У другім выпадку – праз прыярытэтнае фарміраванне КФ і шматаспектнае раскрыццё яго складу і структуры з дапамогай сістэмы каталога, картатэк, бібліяграфічных дапаможніка, якія забяспечваюць магчымасці понага і свабоднага доступу да першасных дакументных рэсурса і аптымізуюць іх выбар.
У трэцім выпадку – праз актуалізацыю праблематыкі бібліятэчна-бібліяграфічнага абслуговання.
У чацвёртым выпадку – шляхам прадсталення абанентам магчымасці зносін і дзелу  краязначых мерапрыемствах, якія праводзяцца бібліятэкай. І нарэшце, калі інтэрьеру бібліятэкі надаецца мясцовы каларыт.
Гэта сведчыць аб шырокім спектры і наменклатуры паслуг бібліятэкі па краязнастве.
Перш за сё, мясцовая публічная бібліятэка павінна рэалізоваць бібліятэчна-бібліяграфічныя віды паслуг па краязнастве, якія звязаны са зборам, захаваннем і прадсталеннем у грамадскае карыстанне краязначых дакумента. Таму першаснай задачай з’яляецца фарміраванне краязначых фонда у поным аб’ёме.
Выкарыстанне краязначых фонда залежыць ад узроня раскрыцця іх складу і структуры, давядзення да абанента бібліяграфічнай інфармацыі.
Гэтаму садзейнічае:
створаны бібліятэкай краязначы даведачна-бібліяграфічны апарат;
падрыхтока бібліяграфічных дапаможніка краязначай тэматыкі, баз даных;
даведачна-бібліяграфічнае абслугованне карыстальні па краязнастве;
дыференцыраванае бібліяграфічнае інфармаванне аб краязначых дакументах;
Каталагізацыя краязначых дакумента, шматаспектнае раскрыццё іх зместу і месцазнаходжання  сістэме краязначых каталога і картатэк адна з асноных паслуг бібліятэкі па краязнастве.
Адным з галоных сродка інфармацыйнага забеспячэння па краязнастве з'яляюцца бібліяграфічныя дапаможнікі краязначай тэматыкі (глядзі лекцыю 8). Сукупнасць бібліяграфічных дапаможніка дае магчымасць задаволіць асноныя інфармацыйныя краязначыя патрэбнасці насельніцтва края. Падрыхтаваныя універсальнымі абласнымі бібліятэкамі краязначыя дапаможнікі можна распасюджваць па падпіске, або прадаваць усім жадаючым, што дазволіла б вярнуць бібліятэкам хаця б частку затрачаных на іх выданне асігнавання.
Прадасталенне электронных краязначых каталога і баз даных сёння адзін з асноных кірунка бібліятэчна-бібліяграфічнага абслуговання па краязнастве.
Мясцовыя публічныя бібліятэкі  працэсе абслуговання чытачо:
выконваюць бібліяграфічныя і фактаграфічныя даведкі краязначага зместа;
інфармуюць асобных абанента, сацыяльныя групы і калектывы аб новых паступленнях КД шляхам:
а) падрыхтокі бюлетеня, спіса, агляда;
б) арганізацыі выста, дзён спецыяліста-краязнацы і інш.
Бібліятэкі выкарыстоваюць розныя формы і метады нагляднай, вуснай і пісьмовай папулярызацыі КД:
краязначыя гутаркі, краязначыя дні (чацверг, аторак), тыдні, месячнікі папулярызацыі краязначай літаратуры;
краязначыя чытанні, клубы, аб’яднанні краязнаца, прэзентацыі, дыспуты, віктарыны;
сустрэчы з прадстанікамі мясцовай улады, выдатнымі людзьмі края, пісьменнікамі – атарамі краязначых твора, навукоцамі;
конкурсы на лепшага знатака края або краязначай літаратуры;
гульні – вандраванні па родным краі;
удзел у арганізацыі і правядзенні масавых краязначых мерапрыемства: дні горада, сяла, вуліцы, установы, мясцовыя радаводы.
Спецыфіка бібліятэчнага-бібліяграфічнага краязнаства  тым, што яно выходзіць за межы чыста бібліятэчных паслуг па краязнастве:
арганізацыя экскурсій па знакамітых мясцінах;
арганізацыя музея мясцовай кнігі;
пошукавая, даследчая, экспедыцыйная работа;
стварэнне летапісу края;
запісы спаміна старажыла, мясцовага фальклору, гаворак.
Усе гэтыя формы можна выкарыстоваць, калі гэта трэба дакладнаму абаненту, групе, калектыву, або мясцоваму згутраванню цалкам.
Рэклама КДБ павінна ажыццяляцца не толькі  бібліятэках, але і за яе межамі: праз прэсу, радыё, тэлебачанне, на прыпынках транспарта, у мятро, магазінах і г.д.
Такім чынам, папулярызацыя краязначых веда ажыццяляецца:
1. праз выдачу КД, назапашаных бібліятэкай;
2. сродкамі раскрыцця КФ у сістэме каталога, бібліяграфічных дапаможніка, баз даных для забеспячэння свабоднага доступа;
3. сродкамі правядзення масавых мерапрыемства, лекцый, кансультацый, выкананне даведак краязначага характара, ажыццялення інфарміравання насельніцтва края аб новых КД і тых, якія знаходзяцца  фондзе бібліятэкі і за яе межамі;
4. сродкамі зносін карыстальніка і бібліятэкара;
5. формамі павышэння інфармацыйнай культуры карыстальніка па краязнастве.
І зараз галонае эфектына выкарыстоваць пералічаныя формы і метады інфармацыйнага забеспячэння і папулярызацыі веда у краязначай рабоце бібліятэк розных тыпа і віда.




Вывады:
1. Сістэма бібліятэчна-бібліяграфічнага абслуговання па краязнастве мае сваю структуру і яе спецыфіка праяляецца  пэным наборы арганізацыйных мерапрыемства і канкрэтных паслуг па краязнастве.
2. Існуюць пэныя асаблівасці арганізацыі абслуговання па краязнастве ва універсальных абласных бібліятэках, публічных масавых і спецыяльных бібліятэках.
3. Узровень бібліятэчна-бібліяграфічнага абслуговання і яго эфектынасць па краязнастве залежыць ад шэрагу фактара: размяшчэння бібліятэкі, бесплатнасці карыстання, становішча бібліятэчнага сервіса і інш.
4. Бібліятэкі выкарыстоваюць розныя формы і метады нагляднай, вусна й і пісьмовай папулярызацыі краязначых дакумента, розныя сродкі інфармацыйнага забеспячэння.

Ключавыя паняцці: “бібліятэчна-бібліяграфічнае абслугованне па краязнастве”, “сістэма бібліятэчнага абслуговання па краязнастве”, “эфектынасць краязначай дзейнасці бібліятэк”, “формы і метады папулярызацыі краязначых дакумента”, “формы і метады інфармацыйнага забеспячэння па краязнастве”.

Заданне для СПС: пазнаёміцца з рэальнай практыкай арганізацыі абслуговання абанента па краязнаству  адной з публічных бібліятэк (па выбару студэнта) і выступіць з невялікім паведамленнем на семінарскім занятку.
ЛІТАРАТУРА
Асноная
1. Библиотечное краеведение: терминолог. словарь / сост. В.С. Крейденко, А.В. Мамонтов. – СПб., 1998. – 85 с.
2. Вольберг Г.М. Областная библиотека центр библиотечного краеведения в регионе / Г.М. Вольберг // Общие вопросы содержания и организации работы библиотек (отделов книжных фондов) историко-краеведческих музеев: материалы научн.-метод. семинар. – М., 1993. – С. 28 – 32.
3. Краязначая дзейнасць бібліятэк: метад. рэкамендацыі / НБ Беларусі; склад. Р.М.Чыгірова, М.У.Сокал. – Мн., 1994. – С. 64 – 82.
Дадатковая
1. Краеведческая работа современных библиотек: сб. науч. тр. / РНБ. – СПб., 1997. – 247 с.
2. Проблемы краеведческой деятельности библиотек: материалы Всерос. науч.- практ. семинара (Великий Новгород, сентябрь 2002г.). – СПб., 2003. – 258 с.

Лекцыя 7. КРАЯЗНАѕЧЫ ДАВЕДАЧНА-БІБЛІЯГРАФІЧНЫ АПАРАТ БІБЛІЯТЭКІ
Пытанні:
1.Азначэнне КБДА, яго функцыі, уласцівасці і крытэрыі.
2.Структура КДБА.
3.Краязначыя каталогі: агульныя пытанні
Карткавы краязначы каталог.
Электронны краязначы каталог.
Зводны краязначы каталог.
Краязначыя картатэкі і базы даных.
Краязначы даведачна-бібліяграфічны фонд (КДБФ) бібліятэкі.
Краязначыя інфармацыйныя рэсурсы на сайтах бібліятэк.

Мэта: атрымаць уяленні аб прызначэнні, асаблівасцях і структуры краязначага даведачна-бібліяграфічнага апарату бібліятэкі, тэндэнцыях яго развіцця.
Пытанне 1. Азначэнне КБДА, яго функцыі, уласцівасці і крытэрыі
Краязначы даведачна-бібліяграфічны апарат (КДБА) бібліятэкі – гэта ІПС у дакументнай ці/і электроннай формах, мэта якой аптымізаваць пошук краязначай бібліяграфічнай і фактаграфічнай інфармацыі, арыентацыю  краязначых інфармацыйных рэсурсах. (У падручніку “Краеведческая библиография” (1989) азначэнне паняцця КДБА не дадзена).
Функцыі КДБА. Функцыянальнае прызначэнне КДБА заключаецца  тым, каб аператына і якасна забяспечыць доступ карыстальніка да бібліятэчнай, бібліяграфічнай і фактаграфічнай інфармацыі, прысвечанай рэгіёну ці населенаму пункту. Краязначая бібліяграфічная інфармацыя з'яляецца галоным элементам КДБА. З яе дапамогай забяспечваецца доступ карыстальніка да першасных краязначых дакумента, якія маюцца  фондзе бібліятэкі і існуюць у знешнім асяроддзі. Фактаграфічная інфармацыя  ДБА дазваляе аператына забяспечваць паток разнастайных запыта аб фактах і падзеях мясцовага жыцця.
ДБА уласцівы пошукавая, камунікатыная і ацэначная функцыі.
Уласцівасці КДБА. Сістэмнасць КДБА абазначае наянасць цесных сувязя паміж асобнымі яго элементамі і элемента КДБА з ДБА бібліятэкі  цэлым. Дасягаецца з дапамогай агульнага АПУ і ссылак. У электронных краязначых бібліяграфічных рэсурсах сувязі забяспечваюцца гіперссылкамі і сінтэзаваннем інфармацыі розных віда. Гэта ласцівасць праяляецца таксама  вядзенні слоніка рэгіянальных дэскрыптара. (Абласныя бібліятэкі і ЦБС ствараюць запісы на наступныя энтытэты: назвы мясцовых калектыва, імёны асоб, род імя, гандлёвая марка, тэма, прадмет, формы і жанры, геаграфічныя назвы, месца выдання як пункт доступу, імя загалока). Такія слонікі з'яляюцца часткай нацыянальных БД атарытэтных файла.
Пластычнасць КДБА абазначае здольнасць яго элемента адлюстроваць змяненні інфармацыйных патрэбнасцей спажыцо, змяненні аб’екта камплектавання і бібліяграфавання.
Надзейнасць КДБА заключаецца  магчымасці якасна задавальняць разнастайныя запыты спажыцо.
Даступнасць КДБА абазначае зручнасць асобных элемента КДБА для карыстальніка з розным узронем інфармацыйнай культуры. КДБА у згорнутым выглядзе прадасталяе звесткі аб краязначых дакументах і паказвае шляхі доступу да іх.
Эканамічнасць КДБА – гэта яго кампактнасць і мінімізацыя затрат на тэхналагічныя працэсы арганізацыі і вядзення КДБА.
Крытэрыі КДБА. КДБА павінен адпавядаць шэрагу аб’ектыных крытэрыя, паводле якіх магчыма здзейсніць яго ацэнку. Гэта наступныя крытэрыі: паната КДБА. Сукупнае напаненне структурных элемента КДБА павінна забяспечыць понае адлюстраванне дакументна-фіксаваных краязначых веда у адпаведнасці з понай структурай інфармацыйных краязначых патрэбнасцей карыстальніка. Мадэль аптымальнага стану панаты КДБА можа вызначацца бібліёграфамі. Напрыклад, на пэным этапе стварэння КДБА гэта можна быць адлюстраванне краязначага дакументага патоку/масіву, паступішага  бібліятэку. Больш высокая ступень панаты можа забяспечвацца адлюстраваннем краязначых дакумента, якія па пэных прычынах адсутнічаюць у данай бібліятэцы. Немагчыма вызначаць КДБА бібліятэкі як поны, калі з яго дапамогай нельга задаволіць усе запыты карыстальніка, за выключэннем унікальных.
Унікальнасць КДБА праяляецца ва нікальнасці яго зместу і формы. КДБА характарызуецца унікальнасцю зместу з пункту гледжання адлюстравання універсума дакументна-фіксаваных веда пра рэгіён. Структура гэтых веда на бібліяграфічным узроні ствараецца толькі  канкрэтнай рэгіянальнай бібліятэцы і нават прыблізна не дубліруецца  іншых бібліятэках. Унікальным КДБА з'яляецца і па такіх прыметах, як атарскі корпус і  немалой ступені рэгіянальна абмежаванае месца стварэння дакумента.
Даступнасць КДБА ацэньваецца па аб’ектыных крытэрыях тэрытарыяльнай блізасці – удаленасці, эканамічных абмежавання з-за высокага кошту. Суб’ектынымі крытэрыямі даступнасці з'яляюцца галоным чынам наянасць ці адсутнасць нацыянальна-моных і кагнітыных бар’ера для выкарыстання КБІ, рэлевантнасць зместа рэсурса інфармацыйнай патрэбнасці карыстальніка. Менавіта КДБА у згорнутым выглядзе прадасталяе звесткі аб краязначых дакументах і паказвае шляхі доступа да іх.
Пытанне 2. Структура КДБА
КДБА яляе сабой арганізаваную сукупнасць, складаецца з некалькіх асноных устойлівых частак. Гэта: 1) Краязначыя каталогі (КК) на любых носьбітах, картатэкі і БД. Зараз ствараюцца і выкарыстоваюцца карткавыя і электронныя КК і БД розных віда.
2) Фонд даведачных і бібліяграфічных краязначых выдання і іх электронныя версіі ці арыгінальныя электронныя дапаможнікі, фактаграфічныя БД, бібліяграфічныя БД.
3) Фонд неапублікаваных краязначых дакумента.
Структура КДБА залежыць аб тыпа бібліятэкі. Найбольш складаны КДБА вядуць АБ і ЦБС, асобныя яго элементы прысутнічаюць у спецыяльных бібліятэках.
У АБ вядуцца карткавы зводны краязначы каталог, электронны краязначы каталог, БД. Усе гэтыя кампаненты з найбольшай панатой адлюстроваюць дакументаваныя веды аб вобласці. ДБФ уключае даведачныя і бібліяграфічныя дапаможнікі, афіцыйныя дакументы аб вобласці, асобных яе адміністрацыйна-тэрытарыяльных аб’ектах і населеных пунктах, аб насельніцтве. У фондах неапублікаваных дакумента заховаюцца складаныя тэматычныя даведкі, рукапісныя бібліяграфічныя працы.
КДБА ЦБС структурна падобны на КДБА абласных бібліятэк. На сучасным этапе ён прадсталены карткавымі краязначымі картатэкамі, але бесперапынна павялічваецца кольскасць бібліятэк, якія вядуць электронны КК і БД. Дапаможнікі з фонду ДБФ уключаюць выданні, прысвечаныя раёну ці гораду, а таксама вобласці, на тэрыторыі, якой яны размешчаны.
КДБА размяшчаецца  краязначых аддзелах/сектарах абласных бібліятэк і  краязначых сектарах у некаторых ЦБС. У ЦБС, якія не маюць спецыялізаваных краязначых падраздзялення, краязначыя картатэкі, як правіла, знаходзяцца  чытальных залах.
Для забеспячэння ніфікаванай методыкі вядзення КК, у т.л. пераемнасці пры далучэнні новых работніка, неабходна наступная нарматына-метадычная дакументацыя: схема каталога (рабочая), пашпарт, тэхналагічныя інструкцыі па выкананні асобных працэса, картатэка прагледжаных крыніц, якая дазваляе здзейсніць кантроль за адлюстраваным патокам дакумента, пазбягаць дубліравання, выбіраць чарговыя крыніцы для выялення краязначага матэрыялу.
Пытанне 3. Краязначыя каталогі: агульныя пытанні
Каталогі і картатэкі краязначых дакумента прызначаны для магчыма понага адлюстравання дакумента аб вобласці, раёне, горадзе (мікрараёне), вёсцы. У КДБА бібліятэк каталогі краязначых дакумента займаюць важнейшае месца. Яны з'яляюцца буйнейшым бібліяграфічным рэсурсам па краязнастве  рэгіёнах.
Краязначыя каталогі належаць да рэальных каталога бібліятэкі, але валодаюць таксама характарыстыкамі картатэк і бібліяграфічных дапаможніка. Таму спецыялісты, напрыклад, І.І.Міхліна прапануюць захаваць традыцыйны тэрмін “краязначы каталог” і лібералізаваць патрабаванні да яго  ДАСЦе. Паводле традыцыі краязначыя каталогі  ЦБС называюцца краязначымі картатэкамі. Краязначыя каталогі выконваюць функцыі: пошукавую, камунікатыную, мадэлюючую, падагульняючую і мемарыяльную.
Краязначы каталог  парананні з іншымі мае пэныя функцыянальныя і метадычныя асаблівасці. Гэта:
1) Толькі краязначы каталог раскрывае змест дакумента у тэрытарыяльным аспекце.
2) Краязначы каталог павінен пона адлюстроваць як фонды краязначых дакумента бібліятэкі, так і дакументы, прысвечаныя рэгіёну, незалежна ад іх мовы, часу стварэння і месца заховання.
3) Аб’ектам адлюстравання  краязначым каталозе з'яляюцца розныя віды дакумента: самастойныя выданні, артыкулы са зборніка, часопіса і газет, рэцэнзіі, друкаваныя творы выяленчага мастацтва, картаграфічныя матэрыялы, ноты, апісанні частак выдання – асобных гла, раздзела, старонак, якія змяшчаюць матэрыял аб тэрыторыі, рукапісныя матэрыялы, АВ-матэрыялы, СД-РОМ, указваюць электронныя адрасы  інтэрнет.
Асноны крытэрый для ключэння звестак аб дакуменце  краязначы каталог – гэта яго якасць – наянасць важных звестак, факта, навуковых высно, мастацкае васабленне мясцовай рэчаіснасці. Малазначныя матэрыялы не ключаюцца.
Па форме носьбіта атрымалі распасюджанне карткавыя і электронныя краязначыя каталогі. У ЦБС пераважаюць сістэматычныя краязначыя картатэкі (адпаведныя сістэматычнай частцы краязначых каталога абласных бібліятэк).
Карткавы краязначы каталог
Карткавыя краязначыя каталогі абласных бібліятэк, як правіла складаюцца з трох частак: сістэматычнай, тапаграфічнай і біябібліяграфічнай (персаналій). У некаторых бібліятэках вядуцца алфавітныя каталогі краязначых кніг.
Сістэматычныя часткі карткавых краязначых каталога (картатэк) вядуцца па “Тыпавой схеме класіфікацыі дакумента для краязначых каталога (картатэк) бібліятэк Рэспублікі Беларусь”, якая дапрацоваецца і бесперапынна дапрацоваецца  бібліятэках як рабочая класіфікацыйная схема. Матэрыял унутры рубрык падзяляецца на: 1) кнігі і іншыя асобныя выданні і 2) артыкулы з перыядычнага друку. Унутры гэтых груп рэкамендуецца адваротна-храналагічная групока картачак. Апісанні аднаго года ставяцца  алфавітным парадку.
Тапаграфічныя часткі карткавых краязначых каталога прызначаны для больш дакладнага раскрыцця зместу дакумента у тэрытарыяльным апекце. Таму яны арганізуюцца на аснове адміністрацыйна-тэрытарыльнага падзелу вобласці. Напрыклад, абласны цэнтр, вобласць, раёны, сельскія саветы  алфавітным парадку. Унутры матэрыял размяшчаецца па тэматычнаму прынцыпу. Напрыклад, у каталозе Магілёскай АУНБ пасля раздзела аб вобласці і горадзе Магілёве, размешчаны раздзяляльнікі на 21 раён і горад абласнога падчынення Бабруйск.
Біябібліяграфічныя часткі карткавых краязначых каталога (ці персаналій) прызначаны для найбольш понага адлюстравання імён асоб, жыццё і дзейнасць якіх звязана з пэным краем. Уключаюцца даныя аб мясцовых дзеячах, вядомасць якіх абмяжоваецца краем і выдатных дзеячах, часова ці пастаянна звязаных з краем. Матэрыял аб славутых асобах, вядомых у краіне і свеце, павінен адлюстровацца толькі  аспекце сувязі “асоба – край”. Аб знакамітых ураджэнцах, дзейнасць якіх працякала за межамі края, уключаюць матэрыялы, прысвечаныя іх паходжанню і пачатковаму перыяду жыцця. Матэрыялы аб знаходжанні  краі вядомых грамадска-палітычных дзеячо, вучоных, дзеячо мастацтва і іншых знакамітасцей адлюстроваюцца  адпаведных раздзелах сістэматычнага КК, напрыклад, “Літаратурнае жыццё” і інш. Ствараць персаналіі на такіх асоб не мэтазгодна.
Групока персанальных рубрык можа быць у алфавіце прозвішча або па родах дзейнасці асоб. Рэкамендуецца першы спосаб. Пры другім рассейваецца інфармацыя аб асобах, дзейнасць якіх ахоплівае некалькі галін. Акрамя таго карыстальнікі  пачатку інфармацыйна-спажывецкай дзейнасці не засёды дакладна ведаюць профіль дзейнасці адшукваемых асоб.
Папаненне краязначых каталога вядзецца па шырокаму колу крыніц. Новыя дакументы выяляюцца шляхам прагляду новых паступлення у бібліятэку, з дапамогай матэрыяла выдавецка-кнігагандлёвай бібліяграфіі, пошуках на сайтах выдавецтва і інш. Выяленне дакумента мінулых гадо – з дапамогай пошука у фондах буйных кнігасховішча, па рэтраспектыных бібліяграфічных паказальніках і БД.
Краязначыя каталогі павінны арганічна ваходзіць у агульны ДБА бібліятэкі Таму яны заемнымі спасылкамі звязваюцца з сістэматычнымі каталогамі, сістэматычнымі картатэкамі артыкула бібліятэкі.
Электронны краязначы каталог
Да ліку універсальных краязначых бібліяграфічных БД належаць электронны краязначы каталог (ЭКК). Паводле праграмнага забеспячэння АЛІС пры апрацоцы паступаючых дакумента супрацонікі аддзела камплектавання і апрацокі лічбай 5 пазначаюць новыя краязначыя выданні. Гэта лічба носіцца  спецыяльнае поле “Прымета тэматычнай базы”. Дзякуючы данаму маркеру краязначыя выданні аб’ядноваюцца  спецыфічны краязначы масі дакумента.
Сёння АБ ставяць пытанне перад фірмай ІНЕАК аб неабходнасці асобных праграм для краязначых каталога. Найперш такая праграма неабходна для дасканалення індэксавання дакумента, што непасрэдна звязана з доступам карыстальніка да краязначых рэсурса і важна  карпаратынай дзейнасці. Спецыяльная праграма дазволіла б значна глыбей адлюстраваць краязначыя выданні, напрыклад, калі на не краязначую кнігу пішуць прыкладна 5 ключавых сло (гэта адзначаюць расійскія спецыялісты), то  аддзеле краязнаства іх колькасць павялічваецца да 60. Такое праграмнае забеспячэнне дазваляе вырашаць і наступныя важныя бібліяграфічныя задачы: выкарыстанне уніфікаваных даведніка, доступу да масіва асобных краязначых выдання і аналітычных матэрыяла і спалучэння іх у пасталеных мэтах, напрыклад, для выпуску бягучых паказальніка новай краязначай літаратуры. Але, на наш погляд, лепш выкарыстоваць агульныя больш дасканалыя фарматы каталагізацыі (БелМАРК), таму што аптымізуюцца мовы выкарыстання, абмену данымі. Падрабязнасць індэксавання ключавымі словамі не вырашыць праблемы бібліяграфічнага пошуку, так як павялічваецца залежнасць яго выніка ад ведання дэталя. Павялічваюцца і працазатраты на вядзенне апарату слонікавага кантролю (тэзаруса, спіса ключавых сло).
Папаненне ЭКК звесткамі аб рэтраспектыных дакументах вядзецца шляхам рэтраканверсіі карткавых краязначых каталога.
3.3. Зводны краязначы каталог (ЗвКК)
У адносінах да краязначых каталога дано пасталена задача развіваць іх як зводныя (ЗвКК), што павялічвае іх інфармацыйную ёмістасць і павышае узровень дзейнасці бібліятэк рэгіёна па інфармацыйна-бібліяграфічным забеспячэнні патрэб у краязначай інфармацыі і ведах.
Прынцыпы падрыхтокі і арганізацыі зводных краязначых каталога распрацоваюцца абласной бібліятэкай і абмярковаюцца з іншымі дзельнікамі. Ствараецца адпаведная дакументацыя (дагаворы і інш.) Для забеспячэння уніфікаванай методыкі вядзення краязначых каталога, у т.л. пераемнасці пры далучэнні новых работніка, неабходна наступная нарматына-метадычная дакументацыя: схема каталога (рабочая), пашпарт, тэхналагічныя інструкцыі па выкананні асобных працэса, картатэка прагледжаных крыніц, якая дазваляе здзейсніць кантроль за адлюстраваным патокам дакумента, пазбягаць дубліравання, выбіраць чарговыя крыніцы для выялення краязначага матэрыялу.
Пры стварэнні ЗвКК неабходна атрымаць звесткі аб краязначых выданнях, якія заховаюцца  ЦБС вобласці і  іншых бібліятэках на яе тэрыторыі, а таксама  музеях і архівах, у кнігасховішчах краіны і замежных краін. Магчыма прапанаваць і прыватным асобам адлюстраваць інфармацыю аб каштоных дакументах у краязначых каталогах. Для атрымання звестак аб выданнях з бібліятэк вобласці існуюць наступныя асноныя спосабы:
Пры вядзенні карткавых ЗвКК 1) разаслаць спіс краязначых выдання, якія ёсць у АУНБ для дапанення бібліяграфічнымі апісаннямі выдання, якія заховаюцца  іншых кнігазборах.
2) Атрымаць з іншых бібліятэк і стано бібліяграфічныя спісы літаратуры і несці даныя  краязначыя каталогі.
Абодва спосабы працаёмкія, затратныя, ненадзейныя і догатэрміновыя.
Зараз пры атаматызаванай тэхналогіі АУНБ распасюджвае падрыхтаваныя файлы. Іншыя дзельнікі (інфарматары) могуць прысылаць толькі нумары запіса электроннай БД, адпаведныя выданням, якія маюцца  іх фондах. Бібліятэкі з невялікім краязначым фондам могуць не праводзіць зверку, але дасылаць звесткі аб наяных выданнях у выглядзе тэкставага файла. Усе дзельнікі зводных каталога павінны быць прадсталены  запісах сігламі ці понымі сваімі назвамі. Паколькі краязначыя фонды ЦБС адной вобласці  пэнай ступені ідэнтычныя, то магчыма размеркаваць абавязкі паміж імі па стварэнні бібліяграфічных запіса на новыя выданні і рэтраканверсію па раздзелах “Тыпавой схемы класіфікацыі дакумента для краязначых каталога (картатэк) РБ”. Наянасць абласной камп’ютарнай сеткі дазваляе капіраваць бібліяграфічныя запісы на краязначыя выданні, створаныя сумеснымі намаганнямі бібліятэк, у краязначы каталог любой з іх.
У АУНБ Беларусі зводныя карткавыя каталогі з'яляюцца буйнейшым бібліяграфічным рэсурсам і ахопліваць дзесяткі тысяч бібліяграфічных запіса. Напрыклад, у краязначым каталогу Магілёскай АБ (вядзецца з 1967 г.) сёння больш за сорак сем з паловай тысяч картачак. З 2000 г. пачалася рэтраканверсія карткавага краязначага каталога. У краязначым каталогу Мінскай АБ (вядзецца з 1972 г.) 38000 картак. У каталогах Магілёскай, Брэсцкай і іншых абласных бібліятэк адлюстраваны каштоныя краязначыя дакументы, выяленыя  НББ, ЦБ НАН, архівах і іншых фондах.
Пытанне 4. Краязначыя картатэкі і базы даных
Бібліяграфічныя і фактаграфічныя краязначыя картатэкі вядуцца бібліятэкамі сіх тыпа. Сістэматычныя краязначыя картатэкі вядуцца у ЦБС, школьных бібліятэках і некаторых іншых спецыяльных бібліятэках. Тэхналогія па зору краязначых каталога.
ЦБС вядуць бібліяграфічныя картатэкі афіцыйных дакумента мясцовых органа улады і кіравання, картатэкі па экалагічных праблемах рэгіёна і па іншых актуальных тэмах. Адметнасцю бібліяграфічных краязначых картатэк з'яляецца шырокае адлюстраванне матэрыяла з мясцовай перыёдыкі і іншых рэгіянальных выдання.
Фактаграфічныя картатэкі прысвечаюцца хроніцы рэгіёна, падзеям, асобам. Гэта картатэкі народных лекара, майстро, тапанімічных назва, дзелавой інфармацыі, дзяцей інваліда, замо, народных прымет і інш. У залежнасці ад тэматыкі  такіх картатэках каротка фармулююць асноныя фактычныя даныя. Так, калі адлюстроваюцца персаналіі, неабходна указаць понае імя, звесткі аб дзейнасці, якой вызначыся чалавек, магчыма яго адрас (калі гэта лекар, майстар), узнагароды. Напрыклад, Стабцоская ЦБС вядзе “Зводную картатэку народных лекара раёна”, “Замовы і народныя прыметы” і інш.
Агульныя фактаграфічныя картатэкі тыпу “Факт” адлюстроваюць найбольш значныя падзеі, мерапрыемствы, даты рэгіёна. Напрыклад, у Віцебскай АБ картатэка “Факт” вядзецца сектарам краязначай літаратуры і бібліяграфіі (галоным бібліятэкарам). Загалокам з'яляюцца назвы найбольш значных мерапрыемства, падзей, дат горада, час і месца іх правядзення. Па меры каранення сродка атаматызацыі карткавыя картатэкі ператвараюцца  БД.
Базы даных. На сучасным этапе актына ствараюцца і выкарыстоваюцца краязначыя бібліяграфічныя, фактаграфічныя і понатэкставыя БД. Яны належаць да найбольш перспектыных элемента інфармацыйных рэсурса сучаснага бібліятэчна-бібліяграфічнага краязнаства. Чотка вызначыць відавую прыналежнасць той ці іншай БД не засёды магчыма, паколькі развіваецца тэндэнцыя да сінтэзу віда прадсталяемай інфармацыі.
БД краязначага характару ствараюцца абласнымі, публічнымі і спецыяльнымі бібліятэкамі, а таксама іншымі арганізацыямі і становамі. Наогул значная частка БД, якая ствараецца рознымі арганізацыямі і становамі  рэгіёне, можа быць выкарыстана  мэтах краязначай дзейнасці, таму абласным і публічным бібліятэкам пажадана мець звесткі аб БД з рэгіянальным аспектам зместу.
Пры падрыхтоцы краязначых БД важнымі з'яляюцца: 1) семантыка, звязаная з вызначэннем склада, структуры і напанення БД і 2) прадасталенне БД на машыначытальным носьбіце.
Бібліяграфічныя БД. Генерацыя і выкарыстанне краязначых БД істотна, нават кардынальна, паплывала на методыку бібліяграфавання і вядзенне КДБА. Сусветная практыка паказвае, што тыповымі бібліяграфічнымі БД з'яляюцца універсальныя БД аб рэгіёне/населеным пункце, а таксама шырока распасюджаны БД па актуальных тэмах рэгіянальнага развіцця  мінулым і на сучасным этапе.
У беларускіх ЦБС і абласных бібліятэках  1993 – 1995 гг. пачалі стварацца бібліяграфічныя БД “Краязначая літаратура”, якія з'яляюцца падбазамі універсальных БД “Аналітыка”. Адлюстроваюцца пераважна матэрыялы аб вобласці, раёне ці горадзе з перыядычных выдання. З найбольшай панатой распісваецца мясцовы перыядычны друк. Гэтыя БД дазваляюць выпускаць друкаваныя універсальныя паказальнікі новай краязначай літаратуры, выкарыстоваць матэрыял на дыскетах і інш. У БД забяспечаны пошук матэрыяла па многіх прыметах (палях уводу). Зараз у абласных бібліятэках ахопліваюць каля 25 тысяч бібліяграфічных запіса.
Увод бібліяграфічнай інфармацыі здзяйсняецца з дапамогай фармату каталагізацыі. Палі воду дазваляюць стварыць поны бібліяграфічны запіс, праіндэксаваць кожны дакумент па шэрагу класіфікацыйных схем: па “Тыпавой схеме для краязначых каталога (картатэк) бібліятэк Рэспублікі Беларусь”, ГАСНТІ, рубрыкатару Інформкультуры, схеме паказальніка “Новая літаратура па гісторыі і гістарычных навуках”; адлюстраваць ключавыя словы.
Палі 001, 002, 003, 004, 005 з'яляюцца спецыфічнымі і выкарыстоваюцца для састалення  атаматызаваным рэжыме паказальніка “Новая літаратура аб вобласці” (па іх праграма складае дапаможныя паказальнікі).
Праграмнае забеспячэнне ключае некалькі слоніка:
1) тэматычны рубрыкатар вядзецца на аснове “Тыпавой схеме для краязначых каталога (картатэк) бібліятэк Рэспублікі Беларусь”.
2) Імянны слонік (слонік персаналій), у якім звесткі аб кожнай асобе адлюстроваюцца па магчымасці з максімальнай панатой; у т.л. прадсталяюцца варыянты напісання прозвішча, пседанімы, мянушкі. У імянным слоніку апарат спасылак павінен забяспечваць выдачу бібліяграфічных запіса па сіх варыянтах напісання імя (пседаніму, крыптаніму, свецкаму ці духонаму імені, па розных варыянтах напісання прозвішча і інш.)
3) Геаграфічны слонік, у якім адлюстроваюцца се геаграфічныя аб’екты, у т л. тыя, якія не існуюць зараз і аб’екты, якія адносіліся да данай тэрыторыі  мінулым. Неабходна пазначэнне варыянта назвы кожнага аб’екта, звестак аб зменах назвы і тыпу аб’екта. Неабходна пазначаць адміністрацыйна-тэрытарыяльную прыналежнасць населенага пункта. Вельмі важна адлюстраваць усе зроні адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу (з улікам гістарычных змянення).
Вядзенне геаграфічных і імянных слоніка як лінейнага пераліку імён і аб’екта, размешчаных у алфавітным парадку, з'яляецца нездавальняючым для краязначых БД. Пры любым запыце, напрыклад, па варыянту напісання імя, па гістарычнай назве і т.п. павінен выдавацца станочы адказ без дадатковых умо.
4)Слонік прадметных рубрык. Гэты слонік дапаняе тэматычны рубрыкатар і не патарае яго наймення. Прадметныя рубрыкі фармулюцца з дапамогай даведачных выдання – энцыклапедый і слоніка (у т.л. АПП ББК).
5) Спіс перыядычных выдання, які служыць асновай для фарміравання поля БД “Крыніцы інфармацыі” і інш.
У кожнай бібліятэцы неабходна распрацаваць метадычныя рэкамендацыі па падрыхтоцы такіх слоніка. Іх нармалізацыя  далейшым будзе асновай для стварэння рэгіянальных атарытэтных файла. Акрамя таго важна падрыхтаваць “Слонік карыстальніка краязначымі БД”, які павінен ахопліваць індэксы “Тыпавой схемы”, ключавыя словы, іншыя слонікі, а таксама агульныя паняцці і словы, неабходныя для воду. Такі слонік, як паказвае замежны вопыт, неабходны для уніфікаванага воду інфармацыі і з'яляецца рабочым дакументам, які бесперапынна папаняецца і перавыдаецца.
БД прававой інфармацыі (заканадаства края). У сувязі з фарміраваннем на базе публічных бібліятэк Беларусі цэнтра прававой інфармацыі, асобныя БД сучасных прававых дакумента не вядуцца. БД НЦПІ забяспечваюць адлюстраванне тэкста прававых дакумента розных узроня улады, у т.л. рэгіянальнай і пошук па прыметах рэгіянальнай прыналежнасці.
Магчыма стварэнне ведамствамі, рэгіянальнымі ВНУ і бібліятэкамі БД афіцыйных гістарычных дакумента, напрыклад, “Край у заканадастве ВКЛ” і т.п.
У суседніх краінах атрымалі распасюджанне бібліяграфічныя БД: універсальныя, “Край у цэнтральным і мясцовым друку”, “Перыёдыка края”, “Кнігі края”, “Заканадаства края” і многія інш.
Фактаграфічныя БД ствараюцца па актуальнай тэматыцы, адлюстроваюць старанна сабраныя звесткі, якіх не хапае  наяных даведачных выданнях. Як правіла, збор звестак вядзецца па многіх крыніцах і патрабуе шмат часу і апрацокі. Да ліку распасюджаных фактаграфічных БД можна аднесці: “Установы і арганізацыі края”, “Дзеячы края”, “Навучальныя установы края”, “Хроніка края” (“Летапіс края”), “Край  лічбах і фактах”, “Помнікі і памятныя мясціны края” і інш. Аснонымі элементамі інфармацыйнага паведамлення  іх з'яляюцца фармалізаваныя фактаграфічныя даныя: звесткі біяграфічнага характару, апісанні падзей, даты і інш. Дадаткова указваюцца крыніцы звестак, г.зн. бібліяграфічныя звесткі.
Понатэкставыя БД ствараюцца  мэтах захавання найбольш каштоных і рэдкіх краязначых дакумента і забеспячэння даступнасці да іх. (Многа такіх дакумента знаходзіцца не толькі  бібліятэках, а  музеях, архівах, прыватных зборах. Рассеянасць дакумента, іх дрэнны стан і адзінкавасць экземпляра вельмі актуалізуюць пытанне алічбокі). Падчас генерацыі панатэкставых БД паралельна ствараюцца графічныя БД, якія адлюстроваюць тэксты і бібліяграфічныя БД, якія спрыяюць удасканаленню пошукавых магчымасцей понатэкставых БД. Напрыклад, з мясцовых перыядычных выдання выяляюцца артыкулы з фактычнай інфармацыяй аб рэгіёне, яны атрымліваюць БА, індэксы; у асобнае поле заносяцца звесткі аб назве файла, у якім заховаецца графічны вобраз старонкі і каардынаты верхняга левага і ніжняга правага вугло газетнай старонкі. Калі артыкул складаецца з некалькіх фрагмента, то поле патараецца.
Бібліяграфічная і графічная БД звязаны паміж сабою спецыяльнай пошукавай праграмай, якая  адказ на запыт хутка фарміруе графічны вобраз дакумента, напрыклад, артыкула з газеты, выразаючы яго з газетнай паласы, ці па жаданні карыстальніка, прадсталяючы газетную паласу цалкам.
Суцэльны прагляд газет вядзецца з дапамогай каляндарных табліц, у якія занесены нумар газеты і кожная яго газетная паласа. З рэжыма табліцы можна выйсці  рэжым асобнай газетнай паласы і прачытаць понасцю нумар газеты, уключаны  графічную базу.
Уключаныя  БД артыкулы магчыма шукаць па шэрагу прымет: атару, назве, тэме, назве мерапрыемства, назве арганізацыі, прымеце персаналіі, па ключавому слову. Кожнае бібліяграфічнае апісанне можа быць выведзена на экран з усімі пошукавымі элементамі: прадметнымі рубрыкамі, ключавымі словамі. Хаця  бібліяграфічныя БД трапляюць, як правіла, не се артыкулы з перыядычных выдання, карыстальнікі пры неабходнасці могуць весці пошук патрэбных звестак шляхам прагляду графічнай базы, дзе можна бачыць, напрыклад, усю паласу газеты. Класічных понатэкставых краязначых БД у беларускіх бібліятэк пакуль яшчэ няма.
Многія БД сумяшчаюць бібліяграфічную, фактаграфічную і понатэкставую інфармацыю і даныя  пэных суадносінах. Такія БД уключаюць тэкставую інфармацыю, фатаграфіі, адыёматэрыялы і інш.
Да ліку буйнейшых належаць БД Гомельскай АУНБ “Спадчына Гомельшчыны” (уведзена  1998 г.) і Мінскай АУНБ “Памяць Міншчыны” (уведзена  2001г.) Гэтыя БД утрымліваюць блокі звестак актуальнай краязначай тэматыкі: аб персаналіях, адміністрацыйна-тэрытарыяльнай структуры, падзеях, помніках, эканоміцы і інш. Часта такія БД ствараюцца абласнымі бібліятэкамі сумесна з ЦБС, г. зн., перадаюць у АБ масівы даных, створаныя імі аб гарадах і раёнах і могуць карыстацца агульным інфармацыйным рэсурсам. Так арганізавалі работу Гомельская, Магілёская і Віцебская АБ. У сеткавым рэжыме даступнымі з'яляюцца БД Магілёскай АУНБ “Мой край – Магілёшчына” (www. Mlib.basnet.by/kraу/) і Віцебскай АУНБ “Прыдзвінскі край: гісторыя і сучаснасць (http: // lib. vitebsk.net/”. Прызначэнне гэтых БД даць комплекс даных рознага зместу аб раёнах і гарадах. Матэрыялы збіраюцца сімі ЦРБ і структурыраваны па раёнах, асобна – аб абласных цэнтрах. Так, у БД “Мой край – Магілёшчына” аснонымі раздзеламі з'яляюцца “Гісторыя раёна”, “Знакамітыя людзі раёна” і “Эканоміка раёна”. Такое напаненне прадсталяе значны інтарэс для многіх карыстальніка, у т.л. для студэнта і навучэнца пры вывучэнні рэгіёназначых дысцыплін і тэм. У БД сканіраваны тэксты з сучасных і каштоных рэтраспектыных выдання. Лакальныя копіі зводнай БД высталены ва сіх ЦРБ на рабочыя месцы “Абслугованне чытачо”, а таксама  бібліятэках аграгарадко. На жаль, раздзелы “Знакамітыя людзі раёна” і “Эканоміка раёна” не даступны праз інтэрнет.
Пытанне 5. Краязначы даведачна-бібліяграфічны фонд (КДБФ) бібліятэкі
Значнасць краязначага ДБФ абумолена яго патэнцыялам для выканання фактаграфічных і бібліяграфічных даведак. Частка ДБФ, прызначаная пераважна для выканання фактаграфічных запыта карыстальніка фарміруецца з даведачных выдання, якія змяшчаюць матэрыялы пра даную тэрыторыю ці населены пункт. Трэба адзначыць, што  апошні час назіраецца павышэнне выпуску даведачнай літаратуры, прысвечанай невялікім тэрыторыям. Калі краязначае даведачнае выданне маецца  бібліятэцы  адным экземпляры, яно ключаецца  краязначы фонд, калі экземпляра больш – адзін выдзяляецца  КДБФ. У любым выпадку бібліёграф павінен добра яляць, якія выданні маюць даведачны характар і адпаведна іх выкарыстоваць. У даведачную частку КДБФ уключаюць:
1) Універсальныя даведачныя выданні аб рэгіёне/населеным пункце. Да ліку іх адносяцца рэгіянальныя энцыклапедыі і даведнікі сучаснага часу і рэтраспектыныя. Сярод сучасных рэгіянальных энцыклапедый і даведніка распасюджаны выданні тыпу “Віцебск”, “Гродна”, “Мінск”, “Брэсцкая вобласць”, “Гомельская вобласць” і т.п. Зараз яны перавыдаюцца раз у некалькі год і станоча, што з'явіліся падобныя даведнікі аб невялікіх тэрыторыях. Гэтыя выданні ключаюць кароткія звесткі аб мінулым, асабліва гісторыка-культурнага характару, і больш пона прадсталяюць сучасныя дасягненні рэгіёна, у .т. л. у лічбах. Маюць добрае паліграфічнае афармленне. Выкарыстоваюцца пераважна для задавальнення фактаграфічных запыта навучэнца і студэнта, аматара краязнаства, журналіста, настаніка і інш.
Да ліку універсальных даведачных выдання адносяцца гісторыка-дакументальныя хронікі “Памяць”, прысвечаныя абласцям, раёнам і гарадам Беларусі. У гэтых унікальных даведніках у комплексе прадсталены важнейшыя гістарычныя дакументы, статыстычныя звесткі, сабраны матэрыялы з шырокага кола крыніц, якія характарызуюць гістарычны ход падзей, розныя бакі жыцця, змешчана багатая персанальная інфармацыя, уключаючы фотадакументы і інш. Невыпадкова кнігі гісторыка-дакументальнай хронікі набылі значэнне лепшага памочніка  даведачна-бібліяграфічным абслугованні  ЦБС.
Падобнымі да гісторыка-дакументальных хронік серыі “Памяць” з'яляюцца асобныя выданні гэтага ж тыпу, здзейсненыя сучаснымі краязнацамі па індывідуальнаму замыслу. Гэта “Хроніка Убарцкага Палесся” (Лельчыцкага раёна Гомельскай вобласці) краязнацы-аматара Анатоля Атнагулава. Выданне прадсталяе сабой сістэматызаваны унікальны збор гістарычных дакумента, звестак і факта гісторыі края. Да ліку выдатных гісторыка-дакументальных хронік адносіцца “Деревни и люди Мозырщины”: Ист.-док. хроника Мозыр. р-на, всех сельсоветов и насел. пунктов региона (деревень, поселков, хуторов) (2001).
Павышэнне інтарэсу да краязнаства  сучасным грамадстве дазваляе прагназаваць павялічэнне выпуску такіх выдання.
Каштонымі элементамі з'яляюцца летапісы вёсак, падрыхтаваныя работнікамі сельскіх бібліятэк. Яны змяшчаюць унікальныя матэрыялы пра гэтыя пасяленні.
2) Даведнікі рэгіянальных статыстычных упралення (абласных, гарадскіх, раённых). Гэта універсальныя даведнікі тыпа “Народная гаспадарка вобласці за перыяд, у годзе”, “Вобласць у годзе” і галіновыя, тэматычныя даведнікі “Народная адукацыя вобласці  годзе”, “Медыцына і ахова здароя вобласці  годзе”, “Жанчыны вобласці” і інш. Прадсталяюць афіцыйныя статыстычныя даныя аб стане рэгіянальнага развіцця.
3) Даведачна-інфармацыйныя матэрыялы, ствараемыя раённымі і гарадскімі выканкамамі. Змяшчаюць пераважна даныя і статыстыку сучаснага развіцця рэгіёна, але адлюстроваюць і важнейшыя гісторыка-культурныя звесткі. Маюць прыгожае афармленне.
4) Каляндары знамянальных і памятных дат. Рыхтуюцца АУНБ і ЦБС. Некаторыя з іх змяшчаюць толькі фактаграфічныя звесткі.
5) Тапанімічныя даведнікі. Дазваляюць выконваць шматлікія запыты, звязаныя з паходжаннем назва. Гэта, напрыклад, вельмі папулярныя і зручныя  выкарыстанні тапанімічныя “Слонікі назва населеных пункта” Ягена Рапановіча, якія выходзілі  канцы 70-х-80-я гады ХХ ст. Стан населеных пункта краіны на сучасны час зафіксаваны  новым даведачным выданні “Назвы населеных пункта...вобласці”. Яго падрыхтоку вядуць Інстытут мовазнаства імя Я.Коласа НАН Беларусі сумесна з цэнтрамі картаграфіі і геадэзіі краіны. Асобныя бібліятэкі вядуць дасье мясцовай тапанімікі.
6) Дыялектныя слонікі. Гэта слонікі рэгіянальных гаворак, напрыклад, “Краёвы слонік Лагойшчыны”, “Матэрыялы для слоніка Мінска-Маладзечанскіх гаворак”, “Слонік Гродзенскай вобласці”, “Тураскі слонік” і інш. Важна прадставіць у ДБФ як дыялектныя слонікі, што адлюстровалі мову рэгіёна  мінулым, так і сучасныя. Фактычна зараз мова сіх рэгіёна Беларусі адлюстравана  дыялектных слоніках, выдадзеных у той ці іншы час. Асобныя бібліятэкі самі выступаюць збіральнікамі сучаснага монага матэрыялу, якія яляе вялікую каштонасць і будзе служыць вывучэнню развіцця мовы на тэрыторыі рэгіёна(Свіслачская ЦБС). Гэтыя матэрыялы павінны быць прадсталены  ДБФ.
7) Генеалагічныя даведнікі. Перш за сё бібліятэкі сочаць за з'яленнем рэгіянальных даведніка, напрыклад, Яцкевіч З. “Малы гербонік Халопеніцкай шляхты”, “Гербонік Наваградскай шляхты” і інш. Генеалагічныя даведнікі дапамагаюць вывучаць сямейную гісторыю, гісторыю мясцовых шляхецкіх рода.
8) Навуковыя, навукова-папулярныя і вучэбныя выданні з вялікім і унікальным фактаграфічным матэрыялам. Напрыклад, упершыню на сучасным этапе з'явіліся кнігі, аднесеныя да новага кірунку краязначых даследавання “вёсказнаства”. Гэта кнігі, прысвечаныя асобным вёскам, напісаныя іх ураджэнцамі. Падрыхтаваны па унікальных крыніцах: архіных дакументах, успамінах і інш.
9) Адрасныя і тэлефонныя рэгіянальныя даведнікі.
10) Бізнес-даведнікі. Прадсталяюць даныя аб суб’ектах гаспадарання розных форма уласнасці, іх паслугах, таварах. Змяшчаюць юрыдычныя рэквізіты, кантактныя тэлефоны. Распасюджаны універсальныя бягучыя бізнес-даведнікі і тэматычныя.
На сучасным этапе бібліятэкі імкнуцца папоніць КДБФ каштонымі даведачнымі выданнямі мінулага. Зараз узнікла магчымасць набываць алічбаваныя выданні, як, напрыклад, “Памятныя кніжкі Магілёскай губерні”, якія пачалі выходзіць на CD-ROM. З'яленне падобных кампакт-дыска павінна важліва адсочвацца бібліёграфамі-краязнацамі.
Бібліяграфічная частка ДБФ уключае галіновыя, тэматычныя, персанальныя бібліяграфічныя дапаможнікі, прысвечаныя данай тэрыторыі, як новыя, так і створаныя  ранейшыя часы. Вельмі карыснымі з'яляюцца універсальныя бягучыя паказальнікі аб абласцях, якія на працягу некалькіх дзесяцігоддзя выдаюцца сімі АБ краіны. Карысна выяляць і ключаць у ДБФ бібліяграфічныя матэрыялы аб тэрыторыі, асобных населеных пунктах і выдатных асобах, якія часта змяшчаюцца  бюлетэні “Новыя кнігі: па старонках беларускага друку”. Прадсталяецца мэтазгодным выяляць і адлюстроваць у КДБФ замежныя бібліяграфічныя матэрыялы аб тэрыторыях. Яны дапамогуць паглыбіць задавальненне інфармацыйных запыта даследчыка. Уключаюцца таксама паказальнікі мясцовага друку, з дапамогай якіх магчыма выконваць разнастайныя краязначыя запыты. (аб паказчыках мясцовага кнігадрукавання, яго асартыменце, шукаць творы мясцовых атара і інш.).
Такім чынам, бібліёграфы бесперапынна выяляюць новыя даведачныя і бібліяграфічныя дапаможнікі, вядуць пошукі даведачных выдання мінулага. У перспектыве найбольш каштоныя даведачныя выданні будуць алічбовацца, што зробіць даступнымі для бібліятэк і карыстальніка мноства факта і даных мінулага і сучаснасці любых тэрыторый Беларусі.
Карысна выяляць і выкарыстоваць інтэрнет-рэсурсы, якія прадсталяюць масівы фактаграфічных бібліяграфічных даных аб краі.
Пытанне 6. Фонд неапублікаваных бібліяграфічных дапаможніка (ФНБД)
Прызначаецца для захавання копій найбольш складаных тэматычных краязначых даведак з мэтамі паторнага выкарыстання і неапублікаваных бібліяграфічных дапаможніка. Копіі краязначых даведак арганізуюць як самастойны фонд, асабліва калі  бібліятэцы ёсць структурнае падраздзяленне па краязнастве, або ключаюць іх у агульны фонд выкананых даведак. ФНБД вядзецца  выглядзе картатэкі; копіі даведак заховаюцца  канвертах ці як комп’ютарны файл; у спецыяльных папках. На канверце казваюцца метадычныя характарыстыкі выкананай даведкі (тэма, від, колькасць дакумента, іх відавы, моны склад і інш.). Пры паторным выкарыстанні важнай працэсам з'яляецца дапрацока спіса з карэктырокай мэтавага і чытацкага прызначэння, асаблівасцей зместу, пошуку новых дакумента.
Пытанне 7. Краязначыя бібліяграфічныя рэсурсы на сайтах бібліятэк
Праз сайты бібліятэкі забяспечваюць доступ да буйнейшых краязначых рэсурса: краязначага каталога, БД, краязначых бібліяграфічных дапаможніка. стварышы  ім функцыю выдзялення падмасіва па датах воду – за месяц, за тыдзень – для атрымання новай краязначай інфармацыі.
Абласныя бібліятэкі пачалі прадсталяць у інтэрнет доступ да краязначых дакумента праз электронныя каталогі. Па ЭК Брэсцкай і Віцебскай АБ на аснове праграмнага забеспячэння АЛІС магчыма весці просты і пашыраны пошук па масівах краязначых кніг, брашур, выяленчых і картаграфічных выдання, артыкула з кніг, зборніка, часопіса і газет. Высталены  інтэрнет некаторыя БД.
Пашыраецца адлюстраванне на сайтах бібліятэк электронных краязначых бібліяграфічных дапаможніка. У ліку лідэра па гэтаму кірунку Віцебская АБ, якая на бягучы момант забяспечыла доступ да 6 персанальных паказальніка і календаро знамянальных і памятных дат.
Прадсталяюць бібліятэкі доступ праз сайты да некаторых краязначых матэрыяла фактаграфічнага характару. Гэта гістарычныя хронікі, фоталетапісы, матэрыялы дзелавой інфармацыі і інш. Так, на старонцы “Краеведение” даступна “Хроника освобождения: Брестская область”.
Мала выкарыстаны да бягучага часу магчымасці арыентавання  краязначых рэсурсах, якія размешчаны па-за бібліятэкамі, у т.л. аб сайтах музея, архіва і іншых устано. Так, з галонай старонкі сайта Віцебскай АБ арганізаваны доступ на сайт “Победа – Витебск”, прысвечаны гораду  гады Вялікай Айчыннайвайны,  раздзеле “Мультимедиа” Віцебскай АБ магчыма выйсці на сайт “Витебский музей Марка Шагала”. Мінская ГЦБ імя Я.Купалы выставіла каталог сайта буйнейшых нацыянальных культурна-гістарычных рэсурса, у т.л. да краязначага віртуальнага фотаальбому “Незнакомый Минск” ([ Cкачайте файл, чтобы посмотреть ссылку ]) і інш. Часткова гэтай мэце служаць матэрыялы на старонках “Ссылки”, якія даюць спасылкі да сайта аблвыканкама і іншых рэгіянальных органа кіравання і эканомікі. Частка бібліятэк дае спасылкі да сайта мясцовай адміністрацыі з галоных старонак (Магілёская АБ). Далейшае пашырэнне доступу да краязначых рэсурса праз сайты – перспектыны кірунак забеспячэння іх выкарыстання. Мае выключнае значэнне для задавальння інфармацыйных патрэбнасцей удаленых карыстальніка, напрыклад, нашчадка выхадца з Беларусі  замежных краінах.
Вывады:
КДБА прадасталяе  згорнутым выглядзе бібліяграфічныя звесткі
аб краязначых дакументах і фактаграфічныя даныя, што надае яму значэнне адмысловага інфармацыйнага рэсурса і сродка доступа да дакументаваных краязначчых веда.
Структура КДБА залежыць ад тыпу і віду бібліятэкі, фарміруецца зулікам інфармацыйных патрэбнасцей карыстальніка па краязнастве.
Структурныя кампаненты КДБА (каталогі, картатэкі, БД) маюць пэную метадычную спецыфіку.
Перспектынымі кампанентамі з’яляюцца электронныя формы (электронныя каталогі, БД).
Прадсталенне краязначчых бібліяграфічных рэсурса у інтэрнет пашырае іх даступнасць сярод удаленых карыстальніка.

Ключавыя паняцці: краязначы даведачна-бібліяграфічны апарат, краязначыя каталогі, картатэкі, краязначы даведачна-бібліяграфічны фонд, фонд неапублікаваных бібліяграфічных дапаможніка, краязначая інфармацыя на сайтах бібліятэк.

Заданне для СПС: падрыхтаваць экспертную ацэнку краязначай картатэкі бібліятэкі-філіяла Мінскай ГЦБС (бланк у папцы вучэбна-метадычнага комплекса па курсу). Вынікі разглядаюцца на субяседванні па самастойнай працы.
ЛІТАРАТУРА
Асноная
1. Мамонтов, А.В. Краеведческая библиография: учебник. / А.В. Мамонтов, Н.Н. Щерба. – М., 1989. – С.162 – 177.
2. Краеведческие указатели и БД // Справочник библиографа. – Изд. 2-е, перераб. и доп. – СПб., 2003. – С.420 – 431.
3. Трубина, Е. Краеведческие ресурсы на сайтах библиотек / Е.Трубина // Библиогр. – 2001. – № 1. – С. 3 – 11.
Дадатковая
1. Краязначая дзейнасць бібліятэк: метад. рэкамендацыі / НББ – Мн., 1994. – С.43 – 61.



Лекцыя 8. СІСТЭМА КРАЯЗНАѕЧЫХ БІБЛІЯГРАФІЧНЫХ ДАПАМОЖНІКАѕ
Пытанні:
Паняцце “сістэма краязначых бібліяграфічных дапаможніка” (СКБД).
Характарыстыка мадэля СКБД.
Стан і тэндэнцыі развіцця СКБД бібліятэк Беларусі на сучасным этапе.
Мэта – вывучэнне тэарэтычных пытання мадэлявання сістэмы краязначых бібліяграфічных дапаможніка, стан сістэмы  бібліятэках Беларусі на сучасным этапе.
Пытанне1. Паняцце “сістэма краязначых бібліяграфічных дапаможніка” (СКБД)
Сістэма краязначых бібліяграфічных дапаможніка – гэта арганізацыйна парадкаваная сукупнасць бібліяграфічных дапаможніка, якая цэласна раскрывае дакументны краязначы паток і забяспечвае дыферэнцыраванае задавальненне патрэбнасцей карыстальніка у краязначай бібліяграфічнай інфармацыі. СКБД уяляе сабой складаную сукупнасць узаемазвязаных і падпарадкаваных падсістэм, кожную з якіх можна разглядаць як асобную сістэму са сваёй унутранай дыферэнцыяцыяй. Структура СКБД фарміруецца па розных прыметах. Важнейшымі з іх з'яляюцца грамадскае прызначэнне і функцыі, змест аб’екта бібліяграфавання і асобныя тыпы дапаможніка. З улікам грамадскага прызначэння і функцый звычайна  СКБД вылучаюць дзве буйнейшыя падсістэмы. Гэта падсістэмы навукова-дапаможных і рэкамендацыйных краязначых бібліяграфічных дапаможніка, або падсістэмы агульных і спецыяльных краязначых бібліяграфічных дапаможніка. Па прымеце зместу  СКБД вылучаюць падсістэмы універсальных і комплексных, галіновых, тэматычных і персанальных дапаможніка. Кожная з гэтых падсістэм таксама можа мець складаную нутраную структуру, адносна якой з'яляецца сістэмай. Напрыклад, сістэма галіновых дапаможніка уключае дапаможнікі па гісторыі, прыродзе, эканоміцы і іншых галінах. Акрамя таго большасць буйных галіновых комплекса ахопліваюць больш вузкія галіны, па якіх таксама вядзецца падрыхтока краязначых бібліяграфічных дапаможніка.
СКБД уяляла на кожным гістарычным этапе своеасаблівую бібліяграфічную мадэль актуальнага дакументнага патоку і масіву і структуры патрэбнасцей карыстальніка бібліятэк.
Паняцце “Сістэмы краязначых бібліяграфічных дапаможніка” узнікла  2 0 – 50-я гады ХХ ст., калі бібліёграфы-краязнацы прыйшлі да думкі, што выпуск краязначых бібліяграфічных дапаможніка павінен быць не выпадковым працэсам, а змадэляваным. Пачалі выказваць прапановы аб стварэнні сістэмы краязначых бібліяграфічных дапаможніка і распрацоваць мадэлі гэтай сістэмы. Лічылася, што калі тая ці іншая бібліятэка прыменіць у дзейнасці па падрыхтоцы краязначых бібліяграфічных дапаможніка у якасці эталона абгрунтаваную мадэль, то з цягам часу стане магчымым забяспечыць бібліяграфічнымі дапаможнікамі шырокі і зменлівы паток краязначых запыта усяго кантынгенту карыстальніка бібліятэк, пона і  адпаведнасці з чытацкімі патрэбнасцямі адлюстроваць бягучую і рэтраспектыную часткі краязначага дакументнага патоку. Вывучэнне СКБД праводзілі такія вядомыя даследчыкі, як Г.А.Озерава, Л.Н.Трапоскі, М.В.Здобна, В.А.Нікалае, А.І.Коган, І.І.Міхліна, Н.Ф.Гарбачэская, А.А.Маманта, М.М.Шчэрба, Л.Я.Шрайберг, В.Е.Лявончыка, А.В.Прадзеіна, Р.М.Чыгірова і інш. Вынікі вывучэння праблемы СКБД адлюстраваны  шматлікіх публікацыях.
Вялікую ролю  абгрунтаванні паняцця СКБД адыгралі абласныя і іншыя бібліятэкі  перыяд СССР, якія распрацавалі многія тыпы і жанры краязначых бібліяграфічных дапаможніка, што папонілі тыпалагічную структуру гэтай сістэмы. Былі распрацаваны нарматыныя дакументы, якія змяшчалі апісанні мадэля СКБД. Галоныя цэнтры краязначай бібліяграфіі павінны былі развіваць СКБД, як адзін з асноных кірунка бібліяграфічнай дзейнасці. Бібліятэкамі былі распрацаваны наступныя мадэлі СКБД:
1) Мадэль, апублікаваная  “Положении о краеведческой работе областных, краевых, республиканских (АССР) библиотек” (1959)
2) Мадэль у праекце “Положения о краеведческой деятельности краевых и универсальных научных библиотек” (1991).
3) Мадэль, адлюстраваная  “Палажэнні аб краязначай рабоце бібліятэк Рэспублікі Беларусь” (1993).
Акрамя мадэля, адлюстраваных у пералічаных дакументах, былі атарскія мадэлі, створаныя вядомымі бібліяграфазнацамі А.В.Мамантавым, М.М.Шчэрбай, Л.Я.Шрайбергам, А.В.Прадзеінай і інш.
На працягу другой паловы ХХ ст. рэалізацыі той ці іншай сістэмы  практычнай дзейнасці асобных бібліятэк надавалася вялікая вага. Выйшла многа публікацый, прысвечаных вывучэнню дасягнутага стану СКБД.
У апошні час у сувязі з укараненнем атаматызаваных тэхналогій, уплывам рынкавых эканамічных умо, патрабаванні да праблемы СКБД змяніліся. Па-першае, магчымасці электронных рэгіянальных бібліяграфічных рэсурса дазваляюць збуйніць звёны, якія  мадэлях СКБД, распрацаваных для друкаваных бібліяграфічных дапаможніка, даволі дробна раздзяляліся. Па-другое, сучасныя бібліятэкі не могуць забяспечыць функцыянаванне бібліяграфічных дапаможніка па сіх прапанаваных звёнах сістэмы па эканамічных прычынах. Бібліятэкі пачалі працаваць дакладна па выяленні і задавальненні інфармацыйных патрэб рэгіянальнага зместу. Таму рашэнне аб фарміраванні СКБД, яе асобных звёна вырашаецца кожнай бібліятэкай з улікам актуальнасці пэнай тэматыкі, адпаведнасці інфармацыйным патрэбнасцям насельніцтва рэгіёна і магчымасцям самой бібліятэкі. Такім чынам СКБД канкрэтнай бібліятэкі цяпер утвараць звёны, на якія існуе попыт. З пераліку тыпа, жанра і форма краязначай бібліяграфічнай прадукцыі канкрэтная бібліятэка можа выбіраць найбольш адпаведныя. Немалаважна, што асобныя бібліяграфічныя дапаможнікі – каляндары знамянальных і памятных дат, паказальнікі новай краязначай літаратуры становяцца асновай для БД.
Пытанне 2. Характарыстыка мадэля сістэмы.
Мадэль, прапанаваная буйнейшымі спецыялістамі бібліятэчна-бібліяграфічнага краязнаства А.В.Мамантавым і М.М.Шчэрбай, ахоплівае 2 падсістэмы: рэкамендацыйных і навукова-дапаможных дапаможніка. Сістэма рэкамендацыйных дапаможніка у сваю чаргу ключае такія падсістэмы, як універсальныя паказальнікі літаратуры аб краі (аб абласцях, гарадах, раёнах, вёсках) і комплексныя дапаможнікі, каляндары знамянальных і памятных дат, тэматычныя і персанальныя дапаможнікі. Універсальныя паказальнікі літаратуры аб краі з'яляюцца асноным звяном гэтай сістэмы. Гэтыя дапаможнікі могуць быць прызначаны аматарам краязнаства, шырокім колам чытачо, якія прыступаюць да вывучэння края. Другая іх разнавіднасць адрасуецца краязнацам, спецыялістам, кіранікам, выкладчыкам, студэнтам старэйшых курса і іншым чытачам, якія маюць пэны зровень веда аб краі. Адлюстроваюць лепшую літаратуру апошніх год, характарызуюцца грунтона распрацаванай структурай і цікавымі характарыстыкамі ключаных дакумента.
Сістэма краязначых навукова-дапаможных дапаможніка ахоплівае такія падсістэмы, як паказальнікі новай краязначай літаратуры, рэтраспектыныя універсальныя паказальнікі, галіновыя і тэматычныя дапаможнікі, персанальныя дапаможнікі, паказальнікі мясцовых перыядычных выдання, паказальнікі краязначых бібліяграфічных дапаможніка.
Мадэль НББ, атар Р.М.Чыгірова. У якасці галонай вылучана прымета зместу аб’екта бібліяграфавання. Сістэма адлюстравана  пункце 53.1. “Палажэнне аб краязначай рабоце бібліятэк Рэспублікі Беларусь”. Сістэма дапаможніка па зместу павінна ахопліваць усе бакі жыцця рэгіёна, задавальняць патрэбы  краязначай бібліяграфічнай інфармацыі, будавацца з улікам стану і напрамка развіцця іншых сістэм бібліяграфічных дапаможніка рэспублікі. Уключае 2 падсістэмы: 1) бібліяграфічных паказальніка літаратуры аб краі і 2) бібліяграфічных паказальніка мясцовых дакумента.
Падсістэма бібліяграфічных паказальніка літаратуры аб краі ключае:
універсальныя бягучыя паказальнікі краязначых дакумента (тыпу “Новая літаратура аб ...вобласці”;
бягучыя бібліяграфічныя дапаможнікі тыпу “Каляндар знамянальных і памятных дат”;
універсальныя рэтраспектыныя паказальнікі тыпу “Што чытаць аб краі”, аб асобных гарадах;
персанальныя і біябібліяграфічныя дапаможнікі (паказальнікі і слонікі).
паказальнікі краязначых бібліяграфічных дапаможніка.
Падсістэма бібліяграфічных паказальніка мясцовых дакумента уключае:
паказальнікі кніг.
паказальнікі перыядычных выдання.
паказальнікі зместу перыядычных выдання.
Мадэль сістэмы рэгіянальных бібліяграфічных дапаможніка (СРБД), прапанаваная беларускай даследчыцай А.В.Прадзеінай, складаецца з двух падсістэм: 1) краязначых бібліяграфічных дапаможніка і 2) бібліяграфічных дапаможніка мясцовых дакумента і інфармацыйных рэсурса. Першае падсістэма ключае зместавыя, функцыянальныя, суб’ектыныя звёны. Другая – колькасныя і фармальныя. Па прымеце грамадскага прызначэння СРБД таксама падзяляецца на 2 падсістэмы: агульную і спецыяльную. Падсістэму агульных рэгіянальных дапаможніка утвараюць наступныя звёны:
зводныя краязначыя каталогі,
паказальнікі мясцовых дакумента і інфармацыйных рэсурса,
паказальнікі іх зместу,
зводныя рэтраспектыныя паказальнікі мясцовых дакумента,
крыніцы масавай рэгіянальнай бібліяграфічнай інфармацыі (аб новых паступленнях мясцовых дакумента у бібліятэку).
Падсістэма спецыяльных рэгіянальных дапаможніка уключае
наступныя звенні па прымеце мэтавага і чытацкага прызначэння:
навукова-вытворчыя,
прафесійна-упраленчыя,
вучэбна-дапаможныя,
папулярныя краязначыя бібліяграфічныя дапаможнікі.
Падсістэма спецыяльных рэгіянальных бібліяграфічных дапаможніка дыферынцыруецца таксама па змесце (шматгаліновыя, тэматычныя і інш.)
Недахоп мадэлі СРБД А.В.Прадзеінай – дапаможнікі мясцовых інфармацыйных рэсурса могуць разумецца  якасці краязначых бібліяграфічных прадукта.
Пытанне 3. Стан і тэндэнцыі развіццця сістэмы краязначых дапаможніка  бібліятэках Беларусі
Бібліятэкі Беларусі неслі важкі клад у стварэнне СКБД. У яе стварэнні дзельнічаюць абласныя бібліятэкі, а таксама і шэраг ЦБС. Пэны клад уносяць і спецыяльныя навуковыя бібліятэкі, якія ствараюць звенні сістэмы адпаведна профілю бібліятэк і патрэбнасцям карыстальніка.
Падсістэмы навукова-дапаможных і рэкамендацыйных краязначых бібліяграфічных дапаможніка знаходзяць прыкладна роную рэалізацыю. Пераважна развіваюцца пэныя звёны  абодвух падсістэмах.
У ліку навукова-дапаможных зрэдку з'яляюцца універсальныя рэтраспектыныя паказальнікі: “Дубровенскі край на старонках газеты “Дняпроская прада” Дубровенская ЦБС, “Указатель исторических материалов из “Могилевских губернских ведомостей” (1838 – 1898)”. Адметным ста “Сводный каталог литературы о Могилевской губернии” – першае  беларускай краязначай бібліяграфіі выданне, у якім прадсталены 887 дакумента аб гістарычнай адміністрацыйна-тэрытарыльнай адзінцы, выдадзеных у перыяд яе існавання. Дакументы выялены па фондах Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі, Прэзідэнцкай бібліятэкі, ЦБ НАН Беларусі, ФБ БДУ, Магілёскай АБ і іншых крыніцах. Фондатрымальнікі, а таксама мікрафільмы пазначаны монымі знакамі. Сярод адлюстраванай літаратуры многа выдання, здзейсненых у Магілёве, што спрыяе папулярызацыі веда аб мінулым кнігавыдання  краі. Алфавітная групока зрабіла відавочным уклад асобных атара у вывучэнне губерні, напрыклад, П.С.Горючко апублікава 20 брашур, прысвечаных гісторыі царквы і пытанням адукацыі на Магілёшчыне.
Улік мясцовых дакумента вядзецца абласнымі бібліятэкамі  выглядзе картатэк і БД. Перспектыным кірункам з'яляецца дасканаленне гэтых картатэк і БД: неабходна дасягнуць больш высокай панаты адлюстравання мясцовых дакумента, у т.л. надрукаваных на замежных мовах, надрукаваных  мінулыя стагоддзі. Гэта дзейнасць патрабуе складанай пошукавай працы і з'яляецца па-сутнасці даследчай. Выяленыя дакументы вывучаюцца як гісторыка-культурныя феномены, факты рэгіянальнай гісторыі кнігавыдавецтва. Важна таксама генерыраваць понатэкставыя БД мясцовавых дакумента. Гэта дзейнасць вельмі актына вядзецца  замежных краінах, у т.л. у Расіі. Алічбоваюцца каштоныя кнігі, газеты і часопісы. Напрыклад, у ХІХ ст. і  даваенны перыяд у гарадах і мястэчках Беларусі выходзілі газеты і часопісы, якіх зараз няма не толькі  ЦБС, але і  абласных бібліятэках (“Лідская зямля”, “Пінская зямля” і інш.)
Паспяхова функцыянуюць універсальныя навукова-дапаможныя паказальнікі тыпу “Новая літаратура аб вобласці”. Выпускаюцца сімі АБ з канца 60-х – пачатку 70-х гадо ХХ ст. Маюць аптымальную штоквартальную перыядычнасць, за выключэннем Гомельскай АБ, якая выдае паказальнік раз у год. Гэтыя дапаможнікі – асноная звяно  падсістэме навукова-дапаможных краязначых паказальніка. Мадэлююць бягучы дакументны паток аб вобласці. Змяшчаюць бібліяграфічныя апісанні кніг, зборніка, артыкула з перыядычных выдання і выдання з працягам, са зборніка на беларускай і рускай мовах. Асабліва важна адзначыць шырокае адлюстраванне матэрыялу з раённых і іншых мясцовых газет, якія не распісваюцца  “Летапісе газетных артыкула”. На жаль, не арыентуюць у навінках замежнага друку. Бібліяграфічныя запісы групуюцца  сістэматычным парадку.
Да універсальных паказальніка аб вобласці прымыкаюць бягучыя бібліяграфічныя дапаможнікі ЦБС, прысвечаныя гарадам. Напрыклад, Мінская ГЦБ імя Я.Купалы выпускае бягучы спіс “Мінск на старонках перыядычнага друку”.
Сярод комплексных неабходна адзначыць паказальнік “Палессе” ЦБ НАН, які сёння існуе як БД.
Сярод галіновых і тэматычных пераважаюць рэтраспектыныя дапаможнікі, якія рыхтуюцца сімі АБ. Яны прысвячаюцца галінам і тэмам мастацтва, літаратурнага жыцця, гісторыі, прыроды і інш. З найбольшай панатой адлюстроваюць розныя бакі мінулага і сучаснасці Віцебская і Магілёская АБ, якія выпусцілі дзесяткі такіх бібліяграфічных дапаможніка: “Памятники славы и бессмертия Витебщины”, “Віцебшчына  творах мастацкай літаратуры. 1970 – 1998”, “Прырода і прыродныя рэсурсы Віцебскай вобласці. 1945 – 1985” і інш.
Бягучы зровень галіновых і тэматычных дапаможніка прадстален рэдкімі выданнямі, напрыклад, інфармацыйны бюлетэнь Мазырскай ГЦБС “Экологический портрет Мозыря”.
Звяно персанальных і біябібліяграфічных прадсталена дапаможнікамі, прысвечанымі вучоным, выкладчыкам ВНУ, мясцовым арганізацыям і становам, якія звычайна разглядаюцца  складзе галіновых бібліяграфічных рэсурса. Уключэнне  такія дапаможнікі структурных падраздзяляння з бібліяграфічнымі запісамі аб саміх дзеячах і становах, павялічыла іх ролю як крыніц краязнаства. Вельмі пажадана, каб на даны аспект звярнулі вагу бібліёграфы як пры падрыхтоцы, так і пры выкарыстанні бібліяграфічнай прадукцыі (натуральна, што ён добра адлюстраваны  дапаможніках, прысвечаных даследчыкам края).
У 2005 г. ДУ “Віцебская абласная бібліятэка імя У.І.Леніна” выпусціла бібліяграфічны паказальнік “Освобождение Витебщины: путь мужества и славы”. Паказальнік негледзячы на тэматычную назву з'яляюцца біябібліяграфічным. Прысвечаны тым воінам, хто за вызваленне Віцебшчыны бы узнагароджаны званнем Героя Савецкага Саюза. Уключае дакументы за 1944 па май 2004 г., якія маюцца  фондах АБ. У аснове групокі матэрыялу адміністрацыйна-тэрытарыльны прынцып. Першы раздзел паказальніка прысвечаны героям, якія праявілі мужнасць і адвагу пры вызваленні усёй тэрыторыі вобласці. Другі раздзел уключае матэрыялы аб героях-вызваліцелях Віцебска. Наступныя раздзелы групуюцца  алфавіце раёна вобласці. Выключэнне складаюць Верхнядвінскі, Чашнікскі і Шаркашчынскі раёны, у якіх воіна-вызваліцеле, Героя Савецкага саюза не выялена. Унутры раздзела матэрыял размяшчаецца  алфавіце персаналій, кожная з якіх суправаджаецца тэкставай даведкай і фтаграфтяй (пры наянасці).
У біябібліяграфічным паказальніку “Дзеячы архітэктуры і выяленчага мастацтва Магілёшчыны”, падрыхтаваным аддзелам мастацтва абласной бібліятэкі, уключаны звесткі аб 377 асобах. Матэрыял размеркаваны  двух раздзелах паводле прафесійнай прыналежнасці, унутры – у алфавітным парадку. У біяграфічных даведках прыведзены звесткі аб месцы нараджэння і жыхарства, адукацыі, членстве  творчых саюзах, назвы створаных архітэктурных праекта і мастацкіх твора, узнагародах і інш. Спісы літаратуры аб творцах уключаюць розных віды дакумента з фонда Магілёскай абласной бібліятэкі. У канцы змешчаны спісы прафесійных і непрафесійных мастако, аб якіх яшчэ няма публікацый (28 асоб).
Падсістэма рэкамендацыйных дапаможніка. Актына займаюцца выпускам гэтых дапаможніка Магілёская і Віцебская АБ, многія ЦБС: Вакавыская Гродзенскай вобласці, Мазырская ГЦБС і інш.
Універсальныя і комплексныя выходзяць рэдка. Некаторыя ЦБС рыхтуюць папулярныя дапаможнікі тыпу “Новая літаратура аб раёне (горадзе)”, “Што чытаць аб раёне (горадзе)” і адлюстроваюць, як правіла, дакументы за год.
Адносна стабільным звяном з'яляюцца каляндары знамянальных і памятных дат. Некаторыя з іх носяць фактаграфічны характар (без спіса літаратуры), як каляндары Гродзенскай АБ. Вельмі пажадана, каб фактаграфічная і бібліяграфічная інфармацыя выкарыстоваліся для характарыстыкі дат і прыцягнення вагі спажыцо да крыніц іх дакументнага адлюстравання. Так, напрыклад, складаюцца “Каляндары знамянальных і памятных дат па Магілёскай вобласці” Магілёскай АБ. Менавіта класічныя метадычныя прыёмы падрыхтокі каляндаро памятных дат дазваляюць развіваць чытанне зыходзячы з узнікнення інтарэсу да рэгіянальных падзей.
Галіновыя і тэматычныя. Рыхтуюцца АБ і ЦБС, але назіраецца памяньшэнне іх выдання. Шэраг такіх дапаможніка выпусціла на сучасным этапе Магілёская АБ (“Музеі Магілёва” і інш.); у сектары краязнаства Мазырскай ГЦБС падрыхтаваны паказальнік “Путешествие по литературному Мозырю” і інш.
Персанальныя і біябібліяграфічныя дапаможнікі  сучасных умовах належаць да найбольш стабільных звення у дзейнасці АБ і ЦБС. Павялічыся выпуск грунтоных біябібліяграфічных дапаможніка, што сведчыць аб важкасці персанальнага аспекту краязначых веда. Сярод іх выдадзены дапаможнікі, якія адлюстроваюць персаналіі за весь гістарычны перыяд, дапаможнікі, у якіх склад персаналій абмежаваны гістарычным перыядам, падзеяй, галіной творчай, прафесійнай і навуковай дзейнасці, родам занятка. Апошнія з'яляюцца неад’емным элементам бібліяграфічных рэсурса галін краязнаства (галіновую афарбоку маюць назвы такіх дапаможніка). Да лепшых належаць біябібліяграфічны слонік Светлагорскай ЦГБ “Земляки: История Светлогорска в лицах”; паказальнікі Віцебскай АБ “Гісторыя славутых рода Віцебшчыны”, Магілёскай АБ “Дзеячы архітэктуры і выяленчага мастацтва Магілёшчыны”. Аналіз даных бібліяграфічных прац сведчыць аб іх высокай якасці, аб умелым выкарыстанні складальнікамі метадычных навацый, аб майстэрстве бібліяграфічнага і фактаграфічнага пошуку.
Біябібліяграфічны слонік Светлагорскай ЦГБ “Земляки: История Светлогорска в лицах”, створаны на аснове БД “Знаменитые люди города”. З метадычнага пункту гледжання дапаможнік заслуговае высокай ацэнкі і з'яляецца інавацыйным прадуктам. У прыватнасці, для выялення асоб і біяграфічных даных праведзена вялікая пошукавая работа, сабраны даныя з друкаваных крыніц, выкарыстана інфармацыя, прадсталеная аддзеламі кадра прадпрыемства і стано горада, музеем гісторыі Светлагорска, матэрыялы перапіскі і вусныя звесткі, атрыманая падчас асабістых сустрэч з вядомымі людзьмі складальніцы слоніка Г.І.Захаранка. Усе групы матэрыяла і крыніц інфармацыі чотка структураваны, дадаткова маркіруюцца монымі знакамі.
Віцебская АБ выдае бібліяграфічную серыю “Нашы землякі – дзеячы мастацтва”. Падобныя серыі выпускалі  той ці іншы перыяд і астатнія АБ.
Жанравы склад СКБД даволі аднастайны. Пераважаюць паказальнікі, агляды, спісы літаратуры, памяткі, лістокі. Так, памяткі “Знакамітыя мазыране” выпусці сектар краязнаства Мазырскай ГЦБС. Няшмат краязначых бібліяграфічных даведніка, нарыса, няма энцыклапедый і іншых распасюджаных у замежнай практыцы жанра.
Вывады:
1. Праблема СКБД набыла навуковую і практычную актуальнасць, атрымала грунтоную тэарэтычную распрацоку, практычную рэалізацыю і нарматыную распрацоку. Навукова абгрунтаваная мадэль СКБД была і застаецца эталонам (узорам) для бібліятэк, арганізацый і стано пры планаванні падрыхтокі тыпа і віда дапаможніка аб краі.
2. Мадэлі СКБД былі прапанаваны расійскімі і беларускімі бібліяграфазнацамі, бібліятэкамі. Некаторыя з іх маюць нарматынае значэнне, як мадэль, уключаная  “Палажэнне аб краязначай рабоце бібліятэк Рэспублікі Беларусь”.
3. На сучасным этапе на развіццё СКБД у канкрэтных бібліятэках уплываюць такія фактары, як устойлівы попыт карыстальніка на пэную тэматыку, эканамічная мэтазгоднасць падрыхтокі дапаможніка, рэсурсныя магчымасці бібліятэкі. Асобныя бібліяграфічныя дапаможнікі ператвараюцца  БД.
4. Усведамляючы сваё месца  рэгіянальным краязначым руху, а таксама ролю  сістэме інфармацыйных і сацыяльна-культурных цэнтра рэгіёна, абласныя і публічныя масавыя бібліятэкі вызначылі кірункі падрыхтокі краязначых бібліяграфічных дапаможніка для дасягнення грамадска значных мэт. Абласныя бібліятэкі і многія ЦБС вялі бібліяграфічнае інфармаванне аб новай літаратуры, прысвечанай абласцям, раёнам і гарадам. Выйша шэраг рэтраспектыных, галіновых, тэматычных і персанальных дапаможніка.
Ключавыя словы: “сістэма краязначых бібліяграфічных дапаможніка”, “сістэма рэгіянальных бібліяграфічных дапаможніка”, “падсістэма краязначых бібліяграфічных дапаможніка”, “звёны сістэмы”.

ЛІТАРАТУРА
Асноная
1. Мамонтов, А.В. Краеведческая библиография : учебник / А.В.Мамонтов, Н.Н.Щерба. – М.: Кн. палата, 1989. – С.90 – 133.
2. Краязначая дзейнасць бібліятэк: метад. рэкамендацыі / НББ. – Мн., 1994. – С.88 – 89.


Дадатковая
1. Краеведческие указатели и БД // Справочник библиографа. – 2-е изд., перераб. и доп. – СПб.: Профессия, 2003. – 420 – 428.
2. Прадзеіна, А.В. Сістэма рэгіянальных бібліяграфічных дапаможніка абласных універсальных навуковых бібліятэк Рэспублікі Беларус ь (на прыкладзе Віцебскай абласной бібліятэкі) / А.В.Прадзеіна // Сучасныя праблемы культуры і мастацтва: зб. прац аспіранта. – Мн., 1999. – Вып. 2. – С.26 – 38.

Лекцыя 9. АСАБЛІВАСЦІ ТЭХНАЛАГІЧНЫХ ЭТАПАѕ
ПАДРЫХТОѕКІ КРАЯЗНАѕЧЫХ БІБЛІЯГРАФІЧНЫХ ДАПАМОЖНІКАѕ
Пытанні:
Мэта: вывучэнне студэнтамі відатыпалагічнага і жанравага складу краязначых бібліяграфічных дапаможніка, асаблівасцей асобных тэхналагічных этапа іх падрыхтокі.
Віды, тыпы і жанры краязначых дапаможніка.
Асаблівасці працэса і аперацый падрыхточага этапу.
Асаблівасці працэса і аперацый аналітычнага этапу.
Асаблівасці працэса і аперацый сінтэтычнага этапу.
Асаблівасці працэса і аперацый заключнага этапу.
Пытанні 1. Віды, тыпы і жанры краязначых дапаможніка
На сучасным этапе бібліятэкі ствараюць разнастайныя краязначыя бібліяграфічныя дапаможнікі. Па прымеце грамадскага прызначэння вылучаюць іх віды: навукова-дапаможныя, папулярныя, вучэбна-дапаможныя, вытворча-дапаможныя дапаможнікі. Паказальнікі, агляды і спісы з'яляюцца найбольш распасюджанымі тыпамі дапаможніка. Жанравы склад краязначай бібліяграфічнай прадукцыі прадсталены даведнікамі, каляндарамі знамянальных і памятных дат, гутаркамі аб кнігах, нарысамі, пуцевадзіцелямі, хронікамі, энцыклапедыямі, памяткамі, закладкамі і інш. У залежнасці ад форм існавання краязначых бібліяграфічных дапаможніка выдзяляюцца самастойныя выданні, несамастойныя выдавецкія формы, электронныя БД, карткавыя формы.
Для выбару віду і тыпу дапаможніка можна выкарыстаць у якасці зору мадэлі краязначых бібліяграфічных дапаможніка, распрацаваныя  краязначым бібліяграфазнастве, якія адлюстроваюць як грамадскае прызначэнне дапаможніка, так і іх класіфікацыю па змесце, тыпах і жанрах. (гл. лекцыю № 8). У наш час бібліятэкі ствараюць тыпы і жанры дапаможніка, якія сталі класічнымі, – яны адпавядаюць задавальненню стойлівых патрэбнасцей у галіне краязнаства. Гэта, напрыклад, паказальнікі новай літаратуры аб тэрыторыі, каляндары знамянальных і памятных дат, персанальныя паказальнікі. І  той жа час выпускаюцца дапаможнікі новых жанра, што сведчыць аб творчых пошуках складальніка, прынясенні жанрава-стылістычнага вопыту з іншых абласцей літаратурнай і навуковай дзейнасці, аб імкненні да больш глыбокай аналітыка-сінтэтычнай апрацокі матэрыялу. У склад найбольш распасюджаных навукова-дапаможных паказальніка уваходзяць універсальныя бягучыя і рэтраспектыныя аб вобласці (раёне, горадзе), рэтраспектыныя галіновыя і тэматычныя, персанальныя (біябібліяграфічныя) даведнікі і слонікі, паказальнікі краязначых бібліяграфічных дапаможніка. Сярод папулярных краязначых бібліяграфічных дапаможніка зрасла вага да падрыхтокі універсальных даведніка тыпу “Край: мінулае і сучаснасць”, “Край праз стагоддзі”, бібліяграфічных энцыклапедый, календаро знамянальных і памятных дат, бібліяграфічных хронік, нарыса і іншых жанра.
Праблема якаснага бібліяграфавання матэрыялу залежыць ад інтэлектуальнай і прафесійнай культуры бібліёграфа: маюць значэнне мелае бібліяграфічнае мысленне, граматнае прымяненне навукова-эрыстычнага і логіка-дыялектнага метада пошуку інфармацыі. Пры падрыхтоцы дапаможніка важна прытрымлівацца наступных прынцыпа: гістарызму, навуковасці, мастацкай значнасці, навізны, дыферынцыраванага падыходу да аб’ектынай ацэнкі інфармацыі, панаце яе адлюстравання  складанай структуры дапаможніка.
Пытанне 2. Асаблівасці працэса падрыхточага этапу.
Тэхналогія падрыхтокі любых віда, тыпа і жанра краязначых бібліяграфічных дапаможніка абапіраецца на агульную тэхналогію, але існуюць пэныя метадычныя асаблівасці, абумоленыя спецыфікай краязнаства як галіновага комплекса.
На падрыхточым этапе выбіраецца актуальная і грамадска значная для рэгіёна (населенага пункта) тэма. Неабходнымі мовамі з'яляецца яе недастатковая бібліяграфічная забяспечанасць і наянасць краязначага дакументнага патоку адпаведнай тэматыкі.
Важным працэсам з'яляецца вызначэнне геаграфічных межа края. Асноная частка бібліяграфічных дапаможніка ахоплівае сучасныя адміністрацыйна-тэрытарыльныя межы края, але  дапаможніках гістарычнай тэматыкі (ці гістарычных раздзелах паказальніка) улічваюць і існавашы  мінулым адміністрацыйна-тэрытарыльны, канфесіянальны, судова-адміністрацыйны падзел, эканамічныя і іншыя сувязі.
Вывучэнне тэмы вядзецца з выкарыстаннем дакументных крыніц. Пры неабходнасці вядуцца кансультацыі са спецыялістамі-краязнацамі.
План-праспект адлюстровае се параметры будучага дапаможніка. Яго структура адпавядае агульным метадычным патрабаванням і фіксуе се метадычныя асаблівасці.
Крыніцы выялення дакумента падзяляюцца на першасныя і другасныя, асноныя і дадатковыя. Пачынаецца выяленне дакумента з прагляду асноных бібліяграфічных крыніц. У лік асноных крыніц уключаюцца краязначыя каталогі, картатэкі, базы даных, грунтоныя краязначыя бібліяграфічныя дапаможнікі. Важнае значэнне надаецца несамастойным бібліяграфічным матэрыялам (прыкніжным, прыартыкульным спісам літаратуры і інш.) Да ліку асноных крыніц могуць быць аднесены “Новыя кнігі: па старонках беларускага друку”, паказальнікі бягучай і рэтраспектынай нацыянальнай бібліяграфіі Беларусі. У склад асноных крыніц уключаюцца першасныя дакументы, якія патрабуюць уважлівага прагляду. Асаблівасцю методыкі бібліяграфавання краязначай літаратуры з'яляецца тое, што часта знікае неабходнасць адшукваць раздзелы, параграфы і нявызначаныя тэкставыя фрагменты, прысвечаныя краю, у беларусазначых манаграфіях, зборніках, а таксама весці пошук артыкула па мясцовых часопісах і газетах.
Да дадатковых крыніц выялення краязначых дакумента адносяцца рэспубліканскія і замежныя перыядычныя выданні, навукова-дапаможныя галіновыя і тэматычныя бібліяграфічныя дапаможнікі, для якіх характэрны рэгіянальны аспект даследавання.
У працэсе выялення дакумента ствараюцца рабочыя картатэкі сіх прагледжаных крыніц і рэлевантных дакумента на аснове прагледжаных другасных і першасных крыніц. У картатэцы рэлевантных дакумента бібліяграфічныя апісанні павінны адпавядаць стандарту 7.1.-2003 “Бібліяграфічны запіс. Бібліяграфічнае апісанне” і справа нізе карткі прасталяецца яе ідэнтыфікацыйны індэкс, які замацовае той ці іншы дакумент за пэным раздзелам дапаможніка паводле структуры, вызначанай у плане-праспекце.
Пытанне 3. Асаблівасці працэса і аперацый аналітычнага этапу
Вядзецца агульны бібліяграфічны аналіз дакумента, у ходзе якога высвятляецца значэнне кожнага з іх для будучага дапаможніка. Складаецца ці дасканальваецца іх бібліяграфічнае апісанне. Асаблівасцю з'яляецца шырокае выкарыстанне аналітычных апісання і апісання па форме “Са зместу:”.
Пры анатаванні дакумента для краязначых дапаможніка выкарыстоваюцца се віды анатацый і тэхналогія іх падрыхтокі абапіраецца на напрацокі  вобласці анатавання  цэлым. Шырока выкарыстоваюцца кароткія і пашыраныя даведачныя анатацыі. Кароткія даведачныя анатацыі ствараюцца для дакладнення зместа  тых выпадках, калі назвы дакумента не адлюстроваюць іх краязначы змест. Адкрываюцца квадратныя дужкі [], куды пісваюць удакладняльныя звесткі, што раскрываюць краязначы змест дакумента. Такія анатацыі выкарыстоваюцца і для дакладнення аспекту краязначага зместу нават пры наянасці назвы краю  загалоку.
Анатацыі неабходны:
калі назвы дакумента не адлюстроваюць іх краязначы змест (маюць сімвалічны (вобразны), публіцыстычны, прапагандысцкі характар). Такія назвы найбольш распасюджаны  публіцыстыцы, мастацкай літаратуры, сярод матэрыяла перыядычных выдання.
Пры неабходнасці дакладніць аспект краязначага зместу, адлюстраваны  дакуменце.
Анатацыі неабходны для больш дасканалага мадэліравання зместу дакумента, што вельмі важна для ідэнтыфікацыі дакументна фіксаваных краязначых веда і іх пошуку. Анатацыі лепш забеспечваюць інтэлектуальны доступ да веда, неабходных асобе, калектыву ці супольнасці людзей у парананні з дапаможнікамі, абмежаванымі толькі бібліяграфічнымі апісаннямі. Без анатацый немагчымы некаторыя тыпы і жанры бібліяграфічных дапаможніка.
Разам з тым існуюць пэныя асаблівасці падрыхтокі анатацый для краязначых дапаможніка, абумоленыя менавіта спецыфікай самога віда – краязначых бібліяграфічных дапаможніка. 1) Неабходна дакладна вызначыць тэрыторыю (населены пункт), аб якім ідзе гаворка  першасным дакуменце. Пералічаюцца фізіка-геаграфічныя, эканамічныя, гістарычныя, адміністрацыйна-тэрытарыяльныя аб’екты, населеныя пункты, аб якіх ідзе гаворка  тэксце. Калі аб’екта шмат, то адлюстроваюць толькі тыя, аб якіх ёсць больш поныя і значныя звесткі. Калі аб’екта шмат, варта зрабіць спасылку: “Матэрыялы аб краі гл. таксама  “Паказальніку геаграфічных назва”.
2) Указаць час, да якога адносяцца падзеі, з'явы і факты. Выключэннем з'яляюцца тыя выпадкі, калі час дакладна адлюстраваны  назве дакумента.
3) Пералічыць асоб і звесткі аб іх, іх адносіны да края. Выключэннем з'яляюцца тыя выпадкі, калі імя асобы дакладна адлюстравана  назве дакумента.
4) Даць канкрэтную характарыстыку ілюстрацыйнага матэрыялу (карт, схем, фотаздымка, партрэта, малюнка). Прыводзяць назвы карт, іх масштаб. Адзначаюць першыя публікацыі фатаграфій асоб або аб’екта, важных для краязначага вывучэння.
5) Цытаванне, перадрукока невялікіх тэкста з рэдкіх і цяжкадаступных дакументных крыніц.
Гэтыя элементы з'яляюцца найбольш важнымі для бібліёграфа. Яны павінны прысутнічаць у анатацыях розных віда.
Пытанне 4. Асаблівасці працэса і аперацый сінтэтычнага этапу.
Важнейшымі працэсамі з'яляюцца: канчатковы адбор дакумента, групока бібліяграфічных запіса і падрыхтока дапаможных паказальніка.
Пры складанні краязначых бібліяграфічных дапаможніка выкарыстоваюць фармальны, зместавы і якасны адбор. Вызначэнне крытэрыя адбору дакумента абумолена функцыянальнымі асаблівасцямі будучага дапаможніка. Фармальны адбор ажыццяляецца па знешніх прыметах (храналагічнай, відавой, па месцы выдання і інш.). Крытэрыі фармальнага адбору звычайна спадарожнічаюць яго іншым відам. Зместавы адбор дазваляе ключыць дакументы адпавядаючыя тэме дапаможніка. Шырока прымяняецца  навукова-дапаможных краязначых паказальніках. Якасны адбор выкарыстоваецца  папулярных краязначых бібліяграфічных дапаможніках.
Асаблівасцю з'яляецца лік зместавай сувязі дакумента з рэгіёнам. Звяртаецца вага на важнасць тэмы дакумента, наянасць у ім значных статыстычных і іншых фактычных звестак. Пры неабходнасці ацаніць навізну звестак у якасці крытэрыя адбору могуць выкарыстовацца: час публікацыі і адпаведна атрыманых выніка; наянасць навізны тэмы даследавання; навізна выкарыстаных атарам крыніц і метада; адрозненне прадсталеных вывада ад ужо вядомых; адлюстраванне новых сувязя паміж вядомымі фактамі і інш. Для адлюстравання даставерных дакумента улічваюць навуковую рэпутацыю атара, наянасць і характар ссылак на разглядаемыя дакументы, паранальныя перавагі і недахопы выкарыстоваемых метада.
Складальнікам краязначых дапаможніка неабходна здзяйсняць адбор шматлікіх газетных публікацый. Акрамя агульных падыхода да адбору, неабходна лічваць значнасць тэмы артыкула, наянасць цікавых факта, адлюстраванне мясцовых асаблівасцей і інш. Не ключаюцца матэрыялы, якія змяшчаюць агульнавядомыя звесткі, бягучыя інфармацыйныя паведамленні, кароткія замалёкі і рэпартажы. Адрозніваецца падыход да адбору новых газетных публікацый і рэтраспектынага адбору. Новыя публікацыі лічваюцца з большай панатой, тады як матэрыялы мінулых гадо ацэньваюцца з пункту гледжання панаты, даставернасці, значнасці.
Для групокі бібліяграфічных запіса прымяняюць два асноных спосабы: фармальны і змястоны. На іх выбар уплываюць від, тып, жанр будучага бібліяграфічнага дапаможніка. Нярэдка на практыцы выкарыстоваюцца абодва гэтыя спосабы. Так, у краязначых каляндарах і хроніках даты размяшчаюцца  храналагічнай паслядонасці, а бібліяграфічныя апісанні  спісках да падзей могуць размяшчацца  лагічным парадку, ад агульнага да прыватнага. У многіх універсальных і галіновых паказальніках выкарыстоваецца з пэнай дапрацокай “Тыпавая схема класіфікацыі дакумента для краязначых каталога (картатэк) бібліятэк Рэспублікі Беларусь”. У адпаведнасці з тыпам і жанрам краязначыя дапаможнікі могуць мець простую ці складаную структуру.
Тыпалагічная разнастайнасць краязначых бібліяграфічных дапаможніка абумолівае шырокі склад дапаможных паказальніка, якія дазваляюць аптымізаваць бібліяграфічны пошук па іх.
Як правіла, калі асноная групока зместавая, то рыхтуюць дапаможныя паказальнікі, якія раскрываюць адлюстраваны масі БЗ па фармальных прыметах. Калі асноная групока БЗ у паказальніку фармальная, то ствараюцца дапаможныя паказальнікі, якія раскрываюць змест. Гэта агульнае правіла, але  канкрэтных дапаможніках могуць быць розныя спалучэнні дапаможных паказальніка. У краязначых дапаможніках, дзе вельмі часта выкарыстоваюць менавіта зместавыя групокі, дадатковае выкарыстанне дапаможных паказальніка, пабудаваных таксама на гэтай прымеце, дазваляе больш глыбока адлюстраваць краязначы змест дакумента.
Да краязначых дапаможніка складаюцца імянныя, геаграфічныя, персанальныя, тэматычныя, прадметныя і іншыя дапаможныя паказальнікі. Яны будуюцца найчасцей на аснове такіх інфармацыйных аб’екта, як уласныя імёны, тапанімічныя назвы, назвы геаграфічных аб’екта, калектыва і арганізацый. Таксама выкарыстоваюцца найменні прадмета і іншыя (публікацыі ці першыя радкі верша, цытаты, табліцы, ілюстрацыі, абрэвеатуры, сіглы).
Дапаможныя паказальнікі могуць змяшчаць рубрыкі трох віда: простыя (“глухія”), якія складаюцца з наймення прадмета, уласных імён і спасылак да бібліяграфічных запіса. Складаныя (разгорнутыя ці аналітычныя), якія складаюцца з загалока і падзагалока. Анатаваныя, якія змяшчаюць акрамя рубрык у вузкім значэнні, дадатковыя звесткі  выглядзе своеасаблівых анатацый, вытрымак з тэксту.
Групока матэрыялу  дапаможных паказальніках можа быць алфавітнай, сістэматычнай (іерархічнай), тэматычнай, храналагічнай, нумерацыйнай і інш.
Найбольш адметным з'яляюцца геаграфічны і персанальны дапаможныя паказальнікі.
У геаграфічным адлюстроваюцца назвы разнастайных аб’екта, пераважна зямной прасторы. Асновай пабудовы геаграфічных дапаможных паказальніка з'яляюцца геаграфічныя рубрыкі – найменні адміністрацыйна-тэрытарыяльных, дзяржаных, фізіка-геаграфічных, геалагічных (рудапраленне), эканамічных аб’екта (“Дражня”, СЭЗ “Брэст”); аб’екта, звязаных з рознымі відамі транспарта: чыгункай, воднымі шляхамі, атамагістралямі і інш. Уключаюцца найменні гісторыка-геаграфічных аб’екта (Юравіцкая стаянка), ваенна-геаграфічныя аб’екты (тэатры ваенных дзеяння, месцы асобных баё); уключаюцца назвы навуковых станцый, абсерваторый, запаведніка, метэастанцый і інш.); часовыя пасяленні рознага прызначэння (палявы лагер вытворчай практыкі, геалагічнай экспедыцыі).
Пры ключэнні назва геаграфічных аб’екта трэба лічваць асаблівасці функцыянавання тэрміна. Нельга ператвараць пастаянна прымяняемыя тэрміны, якія сталі звыклымі, шырока вядомымі  навуцы і  грамадскай практыцы, у тэрміны нязвыклыя, напрыклад, Рудабельская Рэспубліка не варта змяняць на Рудабель, калі  дакуменце асвятляюцца падзеі станалення савецкай улады. Неабходнасць дакладнай ідэнтыфікацыі і лакалізацыі населеных пункта у некаторых выпадках патрабуе дакладнення гістарычных назва, адміністрацыйна-тэрытарыяльнай прыналежнасці аб’екта. Бібліёграфу-складальніку мэтазгодна кіравацца наступнымі рэкамендацыямі  складаных сітуацыях.
Выкарыстанне сучасных назва у якасці рубрык. Пры гэтым галоная рубрыка павінна дапаняцца сімі варыянтамі гістарычных назва. Гістарычныя назвы таксама павінны адлюстровацца  рубрыках-адсылках.
Прымяненне гістарычных назва у якасці самастойных рубрык мэтазгодна у тых выпадках, калі немагчыма ідэнтыфікаваць населеныя пункты, якія сустракаюцца  гістарычных дакументах, у гістарычнай літаратуры з сучасна існуючымі.
Абавязкова указваецца тып населенага пункта: горад, фальварак і інш. Дазваляе пазбегнуць хіба аманіміі (Свіслач, рака; Свіслач, гарадскі пасёлак.)
Указваецца адміністрацыйна-тэрытарыяльная функцыя аб’екта: цэнтр ваяводства, павета, раёна, сельсавета.
Указваецца адміністрацыйна-тэрытарыяльная прыналежнасць да пэнай дзяржанай тэрытарыяльнай адзінкі (да ваяводства, павета, губерні, акругі, раёна, вобласці).
Даюцца адсылкі пры наянасці сінанімічных назва (Прапойск гл. Слагарад)
У геаграфічным паказальніку мэтазгодна змяшчаць храналагічныя і тэматычныя падрубрыкі і падрубрыкі, якія характарызуюць мэтавае і чытацкае прызначэнне, форму дакумента.
У персанальны дапаможны паказальнік уключаюцца звесткі аб усіх асобах, узгаданых у назвах дакумента і анатацыях і яшчэ лепш у тэкстах дакумента. Інфарматынасць іх рубрык павялічваецца за лік указання поных імён, дат жыцця, прафесіі, віда дзейнасці, рода занятка, тытула і інш.
Падрыхтока бібліяграфічнага дапаможніка  электронным рэжыме дазваляе павысіць яго інфарматынасць з дапамогай сістэмы слоніка: “Імяннога”, “Персаналій”, “Назва твора”, “Тэматычнага”, “Ключавых сло”, “Геаграфічнага”, комплекснага “Прадметна-геаграфічнага”, “Назва канферэнцый”, “Храналагічнага”, “Крыніц публікацый”.
Пытанне 5. Асаблівасці працэса і аперацый заключнага этапу.
На заключным этапе рыхтуецца даведачна-метадычны апарат краязначага бібліяграфічнага дапаможніка. У яго склад уваходзяць прадмова, уводны артыкул, змест, дапаможныя паказальнікі, разнастайныя дадаткі. Склад элеманта метадычнага апарату залежыць ад тыпу і жанру бібліяграфічнага дапаможніка.
Да буйных універсальных папулярных і навукова-дапаможных краязначых дапаможніка мэтазгодна у складзе прадмовы або  асобных уводных артыкулах прадставіць абагульняючую себаковую характарыстыку рэгіёна. Ва водзінах, напісаных навуковымі рэдактарамі ці кансультантамі, асвятляюць асаблівасці дакументнага патоку (масіву), ацэньваюць важнейшыя выданні і клад буйнейшых атара.
У складзе дадатка важнае значэнне мае спіс выкарыстаных крыніц і картаграфічныя матэрыялы. У большасці дапаможніка мэтазгодна размяшчаць карту сучаснага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу ці іншыя сучасныя карты. У паказальнікі з гістарычным аспектам карысна ключыць гістарычныя карты рэгіёна. Зараз выкарыстоваецца методыка пазначэння на картах важнейшых аб’екта, якія згадваюцца  бібліяграфуемых дакументах (напрыклад, мясцін лакалізацыі помніка, калі дапаможнік прысвечаны помнікам, культуры края).
Падрыхтаваны краязначы бібліяграфічны дапаможнік праходзіць рэдагаванне, афармленне і падрыхтоку да друку. Навуковае, літаратурнае і бібліяграфічнае рэдагаванне выконваюць навуковыя рэдактары – краязнацы-даследчыкі, спецыялісты і бібліёграфы.
Навуковы рэдактар можа працаваць на працягу сяго перыяду падрыхтокі дапаможніка, або на заключным этапе. Ён высвятляе адпаведнасць плана-праспекта тэксту дапаможніка, аналізуе актуальнасць тэмы, панату кола крыніц выялення дакумента, прынцыпы адбору дакумента, групокі запіса, методыкі анатавання, склад даведачна-метадычнага апарату. Навуковы рэдактар сочыць за дакладнасцю выкарыстання спецыяльных паняцця, дат.
У працэсе літаратурнага рэдагавання тэкст бібліяграфічнага дапаможніка неаднаразова старанна вычытваецца, выпраляюцца моныя і стылістычныя хібы.
Бібліяграфічнае рэдагаванне забяспечвае аднастайнасць афармлення бібліяграфічных запіса, адпаведнасць сучасным стандартам і правілам, паслядонасць іх размяшчэння і правільнасць нумарацыі, дакладнасць ссылак ад дапаможных паказальніка да аснонага бібліяграфічнага тэкста.
Вывады:
1. Краязначыя бібліяграфічныя дапаможнікі характарызуюцца разнастайнасцю тыпа і жанра. На сучасным этапе жанравая структура дапаможніка развіваецца пад уплывам жанрава-стылістычнага вопыту з іншых абласцей літаратурнай і навуковай дзейнасці і больш глыбокай аналітыка-сінтэтычнай апрацокай бібліяграфуемых дакумента.
2. На кожным тэхналагічным этапе падрыхтокі краязначых бібліяграфічных дапаможніка неабходна рэалізаваць метадычныя асаблівасці бібліяграфавання краязначых дакумента.

Ключавыя паняцці: “тыпы, жанры краязначых бібліяграфічных дапаможніка”, “метадычныя асаблівасці бібліяграфавання краязначых дакумента”, “тэхналагічныя этапы падрыхтокі краязначага бібліяграфічнага дапаможніка”, “асаблівасці краязначых анатацый”, “асаблівасці дапаможных паказальніка”, “навуковае, літаратурнае, бібліяграфічнае рэдагаванне”.
ЛІТАРАТУРА
Асноная
1. Мамонтов, А.В. Краеведческая библиография: учебник / А.В.Мамонтов, Н.Н. Щерба . – М., 1989. – С.97 – 133.
2. Краязначая дзейнасць бібліятэк: метад. рэкамендацыі / НББ. – Мн., 1994. – С.45 –4 6.
Дадатковая
3. Маслова, А.Н. Итоги издательской деятельности библиотек / А. Н.Маслова // Проблемы краеведческой деятельности библиотек: материалы Всерос. науч.-практ. семинара (Великий Новгород, сентябрь 2002 г.). – СПб., 2003. – С.112 – 123.



Лекцыя 10. МЕТАДЫЧНЫЯ АСАБЛІВАСЦІ ПАДРЫХТОѕКІ КРАЯЗНАѕЧЫХ БІБЛІЯГРАФІЧНЫХ ДАПАМОЖНІКАѕ

Мэта – вывучэнне студэнтамі метадычных асаблівасцей найбольш распасюджаных краязначых бібліяграфічных дапаможніка.
Пытанні:
Метадычныя асаблівасці падрыхтокі асобных тыпа і жанра папулярных краязначых дапаможніка.
Метадычныя асаблівасці падрыхтокі асобных тыпа і жанра навукова-дапаможных краязначых дапаможніка.

Пытанне 1. Метадычныя асаблівасці падрыхтокі асобных тыпа і жанра папулярных краязначых дапаможніка
Мэтавае прызначэнне папулярных дапаможніка скіравана на пашырэнне і паглыбленне веда аб краі шляхам дасугавага чытання, чытання як элемента самаадукацыі і адукацыі. Большасць сучасных папулярных краязначых бібліяграфічных дапаможніка адрасуецца шырокім колам карыстальніка, аматарам краязназнаства. Пералічэнне  прадмовах асобных груп, напрыклад, бібліятэкара, краязнаца, студэнта, не з'яляецца прынцыповым. Складальнікі сучасных папулярных бібліяграфічных дапаможніка адаптавалі многія характарыстыкі навукова-папулярнай літаратуры, метады майстэрства папулязацыі веда, што дазволіла зрабіць рэкамендацыйна-бібліяграфічныя тэксты шырока даступнымі. Важнейшай асаблівасцю дапаможніка стала паглыбленне зроня аналітыка-сінтэтычнага прадсталення дакументаваных веда. Складальнікі імкнуцца забяспечыць карыстальніку магчымасць свабодна абарачацца  літаратурнай прасторы і фактаграфічным матэрыяле. Гэта прывяло да значнага павялічэння вагі да раскрыцця зместу дакумента і выкарыстання фактаграфічных звестак для характарыстыкі кола адлюстраваных пытання. Узніклі жанры, у якіх фактаграфічныя даныя выконваюць не меншую ролю, чым бібліяграфічныя, напрыклад, бібліяграфічныя даведнікі, хронікі, каляндары знамянальных і памятных дат і інш. Важнае значэнне набы наступны метадычны падыход: не толькі рэкамендаваць літаратуру, але і знаёміць са зместам выдання без непасрэднага звароту чытача да літаратуры. Фактаграфічныя звесткі часта афармляюцца  выглядзе водных тэкста (даведак) да раздзела, уводных артыкула, хронік і іншых структурных элемента дапаможніка. Фактаграфічныя фрагменты тэкста пішуцца папулярным стылем, што забяспечвае іх даступнасць, рыхтуе чытача да спрыймання бібліяграфічнага матэрыялу. Сапрады, гэтыя тэксты апасрэдуюць функцыю бібліёграфа-дарадчыка, акрэсліваючы змест у цэлым і важнейшыя пытанні. Фактаграфічны матэрыял  папулярных дапаможніках прадсталяе сабой:
1) даныя (імёны, даты, апісанні падзей і інш.), якія могуць быць узяты з бібліяграфуемых дакумента ці з іншых крыніц;
2) тэксты бібліяграфуемых дакумента: фрагменты мастацкіх твора, гістарычных дакумента (невялікія могуць быць прыведзены цалкам), цытаты, выказванні крытыка, вядомых людзей, нарысы па гісторыі стварэння твора, аб прататыпах героя. Пры адсутнасці нарыса гісторыка-літаратурнага характару аб творах мясцовых атара, яны могуць быць падрыхтаваны бібліёграфам-складальнікам.
Складальніку сучасных папулярных краязначых бібліяграфічных жанра уласціва схільнасць да літаратурнай працы, уменне праз друкаванае слова звяртацца да канкрэтнага чытача так, каб ён адчу свой удзел у “дыялогу” з бібліёграфам.
Каляндары знамянальных і памятных дат. Асноная задача гэтых дапаможніка давесці фактаграфічныя і бібліяграфічныя звесткі аб значных рэгіянальных падзеях, юбілеі якія святкуюцца  бягучым годзе.
Пры падрыхтоцы гэтых дапаможніка аснонымі праблемамі з'яляюцца:
1) крытэрыі адбора знамянальных і памятных дат;
2) аб’ём і каштонасць рэкамендуемай літаратуры.
3) своечасовасць і рэгулярнасць выпуску каляндаро.
Падрыхтока дапаможніка пачынаецца з вызначэння дат, юбілеі якіх наступаюць у будучым годзе. Фармальна гэта даты кратныя 5, але абавязкова лічваецца іх грамадская значнасць. Бібліёграфы вядуць пошук такіх дат, абапіраючыся на асноныя тыповыя катэгорыі: “падзея”, “персона”, “факт”, “месца”, “аб’ект”. Аснонымі крыніцамі выялення такіх дат з'яляюцца:
картатэкі/БД мясцовых знамянальных і памятных дат, картатэкі/БД хронікі;
даведачныя выданні, (рэгіянальныя і нацыянальныя энцыклапедыі, даведнікі і інш.;
гістарычная літаратура аб краіне і рэгіёне;
экспазіцыі мясцовых музея;
інфармацыя ад краязнаца.
На адбор дат уплываюць такія фактары, як іх грамадская значнасць, актуальнасць, адпаведнасць сучасным грамадскім каштонасцям. Пасля выялення дат пачынаецца працэс іх удакладнення і вывучэння. Для дакладнення дат выкарыстоваецца шырокае кола крыніц, напрыклад, пастаналенні і рашэнні мясцовых, а часам і цэнтральных органа улады аб іх святкаванні. Бібліёграфы выкарыстоваць апублікаваныя дакументы і матэрыялы архіва і музея. Падчас удакладнення дат мінулага важна звярнуць увагу на адпаведнасць сучаснаму каляндару. Трэба вырашыць пытанні з дакладнасцю дат, месцам падзей, удзельнікамі, калі існуюць спрэчныя погляды. Да ключэння беларускіх зямель у склад Расійскай імперыі выкарыстовася грэгарыянскі стыль, а пасля інкарпарацыі – юліанскі. Таму бібліёграф павінен ведаць пра неабходнасць удакладнення дат па асобных беларускіх тэрыторыях, якія сустракаюцца  крыніцах за перыяд з 1772, 1793, 1795 да 14 лютага 1918 г. паводле грэгарыянскага стыля. Існуюць правілы пераводу дат са старога на новы стыль [3].
У структуру каляндара ваходзяць прадмова, спіс дат, асноная частку, дапаможныя паказальнікі. У прадмове даеццца яго характарыстыка і рэкамендацыі па выкарыстанню. Затым можа быць спіс дат года са спасылкам на старонкі, дзе яны характарызуюцца больш падрабязна. Калі дата не зусім дакладная, напрыклад, невядомы дзень ці месяц, то такія даты  спісе і  аснонай частцы паказваюцца  канцы. Асноная частка змяшчае тэкставыя даведкі па датах, а таксама фактаграфічныя, статыстычныя, бібліяграфічныя і іншыя матэрыялы. Тэкставыя характарыстыкі дат размяшчаюцца  храналагічнай паслядонасці дат: дата, месяц, год. Пасля даты даецца канкрэтная і інфарматыная яе назва. Важным працэсам з'яляецца падрыхтока тэкставай даведкі. Яна павінна адпавядаць патрабаванням навуковасці, даставернасці, дакладнасці, таму пішуць яе на аснове выялення і вывучэння першакрыніц, новай навуковай літаратуры, крытычных матэрыяла, уключаюць даныя з энцыклапедый, замежнамоных крыніц і інш. Для напісання тэкставых даведак могуць быць запрошаны краязнацы, супрацонікі музея, журналісты, выкладчыкі ці іншыя асобы. Прычым неабходна прытрымлівацца правіла, чым менш маецца апублікаваных матэрыяла, тым больш увагі трэба надаваць тэкставай даведцы, панаце яе зместу.
Пасля кожнай тэкставай даведкі даецца спіс літаратуры – 5 – 10 назва найбольш значных і новых публікацый, а таксама архіных дакумента, матэрыяла з музейных калекцый, АВ-дакумента, ілюстрацый, статыстычных даных.
Могуць складацца імянны (персаналій) і геаграфічны дапаможныя паказальнікі.
Пры атаматызаванай тэхналогіі каляндар ствараецца на аснове фактаграфічнай БД памятных дат. Пры наянасці неабходнай інфармацыі  рэжыме воду даных запаняюцца палі “год”, “месяц”, “дзень” падзеі, даецца яе апісанне. Тэкставыя даведкі і бібліяграфічныя спіскі таксама рыхтуюцца атаматызавана на аснове электроннага каталога і БД памятных дат, пасля чаго рэдагуюцца. Атаматызаваны рэжым дазваляе ствараць каляндары, прысвечаныя мясцовасці, тэме і канкрэтнай асобе. Пачалося стварэнне “Каляндаро знамянальных і памятных дат” як панатэкставых БД, якія высталяюцца  інтэрнет.
Матэрыялы аснонай часткі такога жанра, як бібліяграфічная хроніка, групуюцца  храналагічнай паслядонасці падзей. Выбіраюцца падзеі і факты, важныя для вывучэння данага рэгіёна ці населенага пункта (юбілейнасць дат не мае значэння у адрозненне ад жанра каляндара). Аб'ектам адлюстравання могуць быць факты і падзеі любога паходжання, у тым ліку тыя, якія не святкуюцца, але памяць аб іх важная для мясцовай гісторыі (даты вялікіх пажара і інш.)
Бібліяграфічная хроніка можа ахопліваць увесь гістарычны перыяд існавання края (населенага пункта) ці яго асобныя важныя перыяды.
Рубрыкі (даты)  хроніцы групуюцца  прамой паслядонасці. Для загалока выкарыстоваецца дата і найменне падзеі ці факта. Пажадана казваць поную дату, часам да некаторых падзей вядомы нават гадзіны. Пасля загалока змяшчаецца фактаграфічная даведка, або выкарыстоваецца тэкст – фрагмент з дакумента. Калі даведка ствараецца бібліёграфам, важна ключыць цытаты з твора асоб, якія аставілі прыметны след у гісторыі края, вытрымкі з афіцыйных дакумента, справаздач, мемуара, літаратурна-мастацкіх твора гістарычнай тэматыкі, якія “ажыляюць” дату, ствараюць вобраз падзеі, што аказвае эмацыянальны плы на чытача. Магчыма падабраць фрагмент тэкста ці з некалькіх тэкста, звязашы іх паміж сабою. Гэта могуць быць вытрымкі з рэдкіх крыніц, напрыклад, кніг ХІХ ст., даступныя шырокаму колу чытачо. Асобае значэнне мае цытаванне спаміна, якія перадаюць непаторнае спрыйманне падзеі. У канцы даведкі прыводзіцца спіс літаратуры. Пры недахопе крыніц па вузкіх пытаннях, можна змяшчаць спісы літаратуры  канцы асобных гістарычных адрэзка.
Папулярная бібліяграфічная энцыклапедыя прадсталяе сабой як мага панейшае кола звестак аб рэгіёне (прадмеце ці чалавеку), апрацаваных на папулярным узроні. Энцыклапедычнасць праяляецца праз шырыню ахопу жыцця края, яго гісторыі; гісторыка-культурных і гісторыка-літаратурных сюжэта і праблем, у панарамным прадсталенні самых разнастайных матэрыяла. Бібліяграфічная інфармацыя спалучаецца з фактаграфічнай і фактаграфічныя матэрыялы размяшчаюцца  пачатку раздзела і гла. Фактаграфічны тэкст энцыклапедыі ствараецца праз шырокае выкарыстанне важнейшых дакумента розных віда, якія цытуюцца, пераказваюцца. Бібліёграф стварае магчымасць карыстальніку пашырыць свае веды з дапамогай энцыклапедыі без звяртання да рэкамендаванай літаратуры, але на яе аснове. Чытач сам павінен выйсці на неабходныя яму кнігі. Спісы літаратуры  канцы раздзела (структурных падраздзялення) не анатуюцца, так як па ходу тэкста раздзела ідуць спасылкі па літаратуру.
Бібліяграфічная энцыклапедыя можа мець тэматычную структуру: выдзяляюцца раздзелы па пэнай тэматыцы, якія групуюцца  лагічнай паслядонасці. Групона матэрыялу можа быць і  алфавітнай паслядонасці вызначаных для адлюстравання факта.
Аснонымі элементамі даведачна-пошукавага апарату з'яляюцца прадмова, уводзіны, дапаможныя паказальнікі (геаграфічны, персаналій і інш.) У афармленні друкаваных і электронных энцыклапедый шырока выкарыстоваюцца карты, фатаграфіі, рэпрадукцыі карцін.
Бібліяграфічная анталогія прысвячаецца паэтычным творам, аб краі, або паэзіі атара пэнага рэгіёна (населенага пункта), таму адрасаваны найперш аматарам гэтага жанра мастацкай літаратуры. У анталогіі змяшчаюць вершы, фрагменты твора, біяграфіі паэта, выказванні крытыка. Прынята адлюстроваць вялікі перыяд часу. Склад даведачна-пошукавага апарату і афармленне краязначых бібліяграфічных анталогій падобныя да энцыклапедый.
Бібліяграфічны нарыс прысвячаецца важнай гістарычнай з’яве, падзеі, лёсу канкрэтнага чалавека. Нарыс дапамагае пона і себакова пазнаёміцца з пэнымі падзеямі мясцовага жыцця і самастойна асэнсаваць іх. Нарыс прадсталяе сабой сукупнасць рэфератына выкладзеных розных матэрыяла: крытычных артыкула, рэцэнзій, успаміна, навуковых, навукова-папулярных прац, літаратурна-мастацкіх твора. Уключаюцца творы атара, што стаяць на розных ідэйных пазіцыях, ці маюць розныя эстэтычныя, палітычныя ці іншыя погляды. Колькасць крыніц залежыць ад тэмы нарыса, але для яго стварэння трэба адабраць найбольш істотныя, пажадана 7-10 кніг, артыкула. Кожная крыніца вывучаецца, вызначаюцца з яе цытаты, факты, думкі, фрагменты. Потым робіцца сінтэз – аб’яднанне факта, дакумента у адзіны ланцуг пераказу.
У нарысе галонае паказаць шлях чытання, даць штуршок да разважання, развіцця думкі, погляду. На этапе вывучэння тэмы важна, каб у складальніка сфарміраваліся свае погляды на падзею. Але складальнік нарыса не падводзіць вынікі дыскусій аб той ці іншай падзеі, аб разглядаемай тэме, не прапануе бясспрэчную ісціну. Кожны чытач можа пагадзіцца ці не пагадзіцца з выказанай думкай. Асноная задача нарыса абудзіць у чытача імкненне разабрацца  матэрыяле, дапамагчы яму знайсці найбольш правільны, аб’ектыны адказ на хвалюючыя пытанні. Таму аснонае месца займае фактаграфічны тэкст, а спіс літаратуры – дапаняльнае. Ён змяшчаецца  канцы нарыса. Чытач можа звярнуцца да яго тады, калі яму недастаткова звестак па тэксту.
Па структуры нарыс можа складацца з наступных частак:
1) Прадмова, якая з'яляецца фонам для далейшай размовы. Каротка раскрываецца тэма нарыс, якая павінна быць цікавай і значнай, характарызуецца рэкамендуемая літаратура. Неабходна, каб атрымалася супадзенне інтарэса асобнага чалавека, чытача і грамадства.
2) Асноная частка – агляд крытычных артыкула, іншай літаратурных матэрыяла, пабудаваных у пэнай паслядонасці. Нарыс можа пачынацца роздумам атара – складальніка ці цытатай з кнігі, успамінамі, гістарычнымі звесткамі. Тэкст нарыса можа перамяжацца звесткамі аб крыніцах (спасылкі на кнігі), але абавязкова роздумы атара нарыса па тэме, пастанока пытання, праблем, паказ пазіцый розных атара на праблему, адказы на пытанні праз кнігі, з указаннем канкрэтных старонак, цытаваннем пэных матэрыяла. Калі нарыс прысвячаецца асобе, то неабходна пазнаёміцца з біяграфічнай, крытычнай, мемуарнай літаратурай, творамі асобы (калі чалавек піса). Апісваюцца мовы, абставіны жыцця грамадства, асобнага чалавека, якія маюць дачыненне да аснонага факта, падзеі і заканчваюцца роздумам атара аб іх.
Бібліяграфічнае апісанне кніг у тэксце нарыса не прыводзіцца, даюцца толькі спасылкі на атара, назвы кніг.
3) Спіс літаратуры, на аснове якога рыхтуецца бібліяграфічны нарыс. Ён можа мець назву “Кнігі нарыса” ці інш. Пералік кніг без анатацый падаецца  алфавітным парадку ці адпаведна памінанню іх у тэксце.
Універсальныя і комплексныя паказальнікі тыпу “Што чытаць аб краі”. На сучасным этапе гэтыя паказальнікі атрымліваюць назвы тыпу “Край: мінулае і сучаснасць”. Змена назвы не выпадковая, выклікана яна пэнымі метадычнымі асблівасцямі  іх падрыхтоцы. Па-першае, павялічылася роля фактаграфічнай інфармацыі, тэкставых даведак, тэкставых уставак, цытавання. Па-другое, пашырыліся крытэрыі адбору літаратуры. Калі  паказальніках “Што чытаць аб краі” рэкамендавалі папулярную новую літаратуру (да 10 год), то зараз уключаюць каштоную літаратуру мінулага, калі яна мае крыніцазначае значэнне, нават на замежных мовах; апісваюць матэрыялы з архіва. Аднак менавіта  гэтых дапаможніках захавалася перавага бібліяграфічнай інфармацыі. Абавязковым патрабаваннем з'яляецца і ключэнне анатацый.
Адбор дакумента ва універсальныя і комплексныя паказальнікі ажыццяляецца па тэрытарыяльнай, храналагічнай і тыпавідавой прыметах. Па тэрытарыяльнай прымеце адбор у асноным адпавядае сучаснаму адміністрацыйна-тэрытарыяльнаму падзелу края, але з улікам яго гістарычных, сацыяльна-эканамічных і прыродных і іншых асаблівасцей. Па храналагічнай прымеце раіцца ключаць дакументы прыкладна за апошнія 7 – 10 год, але патрэбна ключаць і ранейшую літаратуру, калі яна не страціла свайго значэння і змяшчае унікальныю краязначыя звесткі. Па тыпавідавой прымеце пры адборы з найбольшай панатой уключаюцца кнігі і іншыя асобна выдадзеныя дакументы, понасцю ці часткова прысвечаныя краю. Перавага аддаецца навукова-папулярнай, даведачнай і мастацкай літаратуры, а таксама навуковай па даступных галінах веда. Больш абмежавана падыходзяць да ключэння артыкула з часопіса і газет.
Асноная частка мае сістэматычную групоку, для якой адаптуецца “Тыпавая схема класіфікацыі дакумента для краязначых каталога (картатэк) бібліятэк Рэспублікі Беларусь”. Бібліяграфічныя запісы  межах апошніх структурных дзялення павінны групавацца  лагічнай паслядонасці і ключаць рэкамендацыйныя і даведачныя анатацыі. У асобных радзелах, напрыклад, персаналій, можа быць выкарыстана алфавітная ці храналагічная паслядонасць імёна знакамітых людзей края.
Да гэтых паказальніка абавязковымі з'яляюцца прадмова, дапаможныя геаграфічны, персанальны і іншыя паказальнікі.
Пытанне 2. Метадычныя асаблівасці падрыхтокі асобных тыпа і жанра навукова-дапаможных краязначых дапаможніка
Навукова-дапаможныя краязначыя паказальнікі адрасуюцца спецыялістам, даследчыкам, кіранікам, студэнтам старэйшых курса ВНУ, чые прафесійныя і навуковыя інтарэсы непасрэдна звязаны з канкрэтнай мясцовасцю. У большасці гэтых дапаможніка выкарыстоваецца выбарачны адбор дакумента, заснаваны на ацэнцы наянасці важных звестак, арыгінальных трактовак матэрыялу.
Сярод навукова-дапаможных паказальніка важнае месца займаюць універсальныя бягучыя тыпа “Новая літаратура аб вобласці” (раёне, горадзе). Яны прызначаны для аператынага інфармавання аб з'яленні новых дакумента і мадэлююць краязначыя дакументныя патокі за кароткія адрэзкі часу – пераважна за адзін квартал.
Пры падрыхтоцы гэтых паказальніка аснонымі праблемамі з'яляюцца:
Забеспячэнне панаты выялення матэрыяла аб тэрыторыі / населеным пункце, які апублікаваны  краі і за яго межамі;
вызначэнне крытэрыя адбору матэрыяла;
аператынасць і бесперапыннасць падрыхтокі паказальніка.
Аб’ектамі адлюстравання  іх з'яляюцца любыя дакументныя носьбіты інфармацыі: кнігі, фрагменты кніг, артыкулы з мясцовага і цэнтральнага друку, фотадакументы, ілюстрацыі, картаграфічныя матэрыялы. На жаль, пакуль не адлюстроваюцца відэастужкі, гуказапісы, дакументы на замежных мовах, прысвечаныя тэрыторыі.
Адметнасцю гэтых паказальніка з'яляецца шырокае адлюстраванне артыкула з мясцовага перыядычнага друку. У сучасным дакументным краязначым патоку матэрыялы з мясцовага перыядычнага друку займаюць да 90% і гэта асаблівасць цалкам мадэлюецца  паказальніках новай літаратуры. Складальнікі важліва праглядаюць гарадскія, раённыя і абласныя газеты. Тэндэнцыяй сучаснасці з'яляецца пашырэнне кола мясцовых газет. Пры адборы газетных матэрыяла неабходна аддаваць перавагу новым фактам і з'явам у жыцці края, напрыклад, новым установам, тэхналогіям, формам гаспадарання, адукацыйным і сацыяльным рэформам, навуковым дасягненням, мясцовым вынаходніцтвам, а таксама матэрыялам краязначых даследавання, у якіх падаюцца малавядомыя факты і падзеі, па-новаму пераасэнсоваюцца вядомыя эпізоды жыцця рэгіёна. Пераважна адлюстроваюцца такія газетныя жанры, як аналітычныя і інфармацыйныя карэспандэнцыі, рэпартажы, справаздачы, тэматычныя, аналітычныя і агульныя агляды; навуковыя артыкулы, артыкулы-расследаванні, дакументальныя, партрэтныя і іншыя нарысы.
Вопыт адлюстравання матэрыяла з мясцовага і рэспубліканскага перыядычнага друку  паказальніках новай краязначай літаратуры, якія выпускаюць бібліятэкі Беларусі, заслуговае станочай ацэнкі.
У складзе бібліяграфічных запіса пераважаюць аналітычныя. Шырока выкарыстоваюцца кароткія даведачныя анатацыі.
Для групокі матэрыялу  гэтых паказальніках выкарыстоваецца “Тыпавая схема класіфікацыі дакумента для краязначых каталога (картатэк) бібліятэк Рэспублікі Беларусь”. Уключаюцца неабходныя новыя рубрыкі, або выключаюцца дакументна незабяспечаныя структурныя падраздзяленні.
У паказальніках змяшчаюць кароткія прадмовы, у якіх адлюстроваюць мэтавае і чытацкае прызначэнне, аб’екты ліку, склад даведачна-метадычнага апарату, і асабліва несеныя змены. Пошукавыя магчымасці гэтых паказальніка пашыраюцца з дапамогай сістэмы спасылак і дапаможных паказальніка. Да іх складаюць паказальнікі: імянны, персаналій, геаграфічны. Геаграфічны павінен змяшчаць тэматычныя падрубрыкі, што, на жаль, не прымяняюць беларускія абласныя бібліятэкі.
Шырока распасюджана падрыхтока  бібліятэках агляда краязначых дакумента. Гэта бібліяграфічныя агляды, якія ствараюцца  выніку дакументаграфічнага аналізу крыніц, а таксама рэфератыныя і аналітычныя, якія рыхтуюцца на аснове іх фактаграфічнага аналізу.
Бібліяграфічныя агляды арыентуюць спажыцо інфармацыі  дакументных патоках у межах абранай тэматыкі. Рэфератыныя і аналітычныя агляды ствараюцца  выніку аналітыка-сінтэтычнай перапрацокі сукупнасці дакумента па пэных пытаннях (праблемах, кірунках) і змяшчаюць сістэматызаваныя, абагульненыя і крытычна ацэненыя звесткі.
Бібліяграфічныя агляды краязначых дакумента шырока ствараюцца і выкарыстоваюцца  бібліятэках розных тыпа. Бібліяграфічныя агляды могуць быць навукова-дапаможнымі і папулярнымі. Агляды рэфератыныя і аналітычныя рыхтуюцца, як правіла, даследчыкамі. Але на сучасным этапе і бібліёграфы павінны мець асноныя яленні аб методыцы рэфератыных і аналітычных агляда. Падрыхтока такіх агляда вядзецца, напрыклад, у некаторых абласных бібліятэках Украіны і Расіі, існуе як платная паслуга, выконваецца па заказах мясцовай адміністрацыі, устано і арганізацый рэгіёна. Рэфератыныя і аналітычныя агляды могуць рыхтавацца бібліёграфамі сумесна з іншымі спецыялістамі-краязнацамі.
Бібліяграфічны агляд змяшчае зводную характарыстыку выдання краязначага зместу і іншых дакумента, выкананую на аснове дакументаграфічнага аналіза. Бібліяграфічныя агляды падраздзяляюцца на агляды: 1) новых краязначых дакумента (за месяц, квартал, год); 2) крыніцазначыя агляды, у якіх разглядаецца характар, прызначэнне і тэматыка твора па пэнай праблематыцы; 3) агляды краязначых інфармацыйных выдання (бібліяграфічных дапаможніка). Агляды краязначых бібліяграфічных выдання адлюстроваюць узровень бібліяграфічнай забяспечанасці вывучэння рэгіёна, даюць аналіз методыкі падрыхтаваных дапаможніка, выяляюць найбольш цікавыя метадычныя рашэнні, недахопы; 4) тэматычныя. Яны прысвячаюцца як гістарычным падзеям і датам, так і розным сучасным пытанням, напрыклад, экалогія края, эканамічныя пытанні, край у творах мастацтва і іншыя; 5) персанальныя.
Аснонымі часткамі бібліяграфічнага агляду з'яляюцца прадмова, асноны тэкст, спіс крыніц.
Бібліяграфічны агляд прадугледжвае абавязковае выкарыстанне карыстальнікамі адлюстраваных дакумента.
Рэфератыны агляд арыентуе карыстальніка не  патоку дакумента, а  ведах, у сукупнасці факта і канцэпцый, у падзеях незалежна ад таго, па якіх дакументах яны выялены. Патрабаваннем да рэфератыных агляда з'яляецца неабходная паната і дакладнасць перадачы факта і канцэпцый, адлюстраваных у літаратуры. Астатняя інфармацыя, якая можа быць змешчана  вывучаемых крыніцах, не асвятляецца. Складальнік рэфератынага агляда не павінен даваць крытычнай ацэнкі матэрыяла, адлюстроваць уласныя погляды. Бібліяграфічная інфармацыя прадсталена  рэфератыным аглядзе спісам літаратуры і спасылкамі, цытаваннем.
Аналітычны агляд арыентуе спецыяліста у інфармацыйным патоку па данай праблеме і дае ацэнку стану праблемы, выяляе тэндэнцыі  яе развіцці. Таму аналітычны агляд з'яляецца вынікам не толькі фактаграфічнага аналіза першасных дакумента, але і канцэптаграфічнага аналіза адлюстраваных факта, падзей, ідэй. (Гэта значыць, што пры стварэнні данага віду агляда ажыццяляецца не толькі інфармацыйнае згортванне, але і разгортванне інфармацыі).
Аналітычныя агляды  залежнасці ад выконваемай імі функцыі падзяляюцца на віды:
агляды-абгрунтаванні, у якіх даецца ацэнка стану пытання з абгрунтаваннем неабходнасці рашэння данай праблемы, і прапануюцца шляхі і метады вырашэння. Напрыклад, тэма агляда “Кансервацыя Крэскага замка” патрабуе абгрунтавання не толькі гістарычнай і культурнай значнасці аб’екта, яго турыстычнага значэння, але і плана рэалізацыі кансервацыі. Агляды-абгрунтаванні вельмі часта адрасуюцца мясцоваму кіраніцтву.
Выніковыя агляды сумяшчаюць ацэнку стана пытання з характарыстыкай дасягнутага зроня, а таксама паказваюць нявырашаныя праблемы. Такія агляды фіксуюць пэны этап даследавання ці стану аб’екта, засяроджваюць увагу на нявырашаных праблемах.
Прагнастычныя агляды. У іх даецца ацэнка стану і вызначаюцца перспектыныя шляхі развіцця краязначых даследавання, кірунка сучаснага развіцця рэгіёна. Прагнастычныя агляды арыентаваны на перспектыныя кірункі краязначых даследавання, могуць быць адрасаваны плануючым мясцовым органам, і выконваюць ролю элемента праграм рэгіянальнага развіцця.
Структура рэфератынага і аналітычнага агляда:
1) уводзіны – абгрунтаванне агляду, чытацкае прызначэнне, храналагічныя і іншыя межы адлюстравання дакумента.
2) Асноная тэкставая частка.
3) Заключэнне (вывады).
4) Спіс літаратуры, прадметны і імянны паказальнік, змест і анатацыя.
Пры падрыхтоцы рэфератынага ці аналітычнага агляду неабходна зрабіць яго абгрунтаванне і распрацаваць заданне па састаленні (тэматычны план, змест). У заданні па састаленні важна вылучыць геаграфічныя, храналагічныя, відавыя, моныя і семантычныя межы адбору дакументных крыніц інфармацыі. Семантычныя межы – гэта пералік тэрміна (ключавых сло), якія раскрываюць сэнсавае значэнне тэмы агляда і вызначаюць склад асноных пытання, якія трэба разглядзець. У якасці ключавых сло могуць быць выкарыстаны назонікі, прыметнікі, лічэбнікі, за выключэннем дзеяслова, дзеяпрыметніка і некаторых інш. Ужываюцца словазлучэнні тыпу назонік + назонік (гісторыя фальварка), прыметнік + назонік, (рэгіянальная лексіка), словазлучэнні, якія ключаюць уласныя імёны, тытулы, пасады і т.п. (князь Геранім Любамірскі) і інш.
Семантычны аналіз выконваецца з выкарыстаннем рознага роду слоніка, даведніка, тэрміналагічных стандарта, падручніка, вучэбных дапаможніка і іншых дакументальных крыніц інфармацыі. Вынікі структурна-семантычнага аналізу першапачаткова фіксуюць на картачках, а затым на лістах паперы з устаноленым фарматам запісу. Рубрыкатар агляда – гэта сістэматызаваная сукупнасць ключавых сло, якія характарызуюць яго змест з указаннем класіфікацыйных індэкса і назва тэматычных рубрык, да якіх яны адносяцца. Рубрыкатар у значнай ступені вызначвае і лагічную пабудову агляда і панату адлюстравання  ім асобных пытання і сувязь тэмы агляда з іншымі абласцямі веда. Вызначаныя тэрміны парановаюцца з дапаможнымі паказальнікамі да інфармацыйных выдання (геаграфічнымі, прадметнымі, тэматычнымі, персанальнымі) і выбіраюцца адпаведныя рубрыкі. Выпісваюцца рэлевантныя нумары бібліяграфічных запіса, якія можна запісваць умоным шыфрам.
Па тэме агляда складаецца спіс літаратуры. Калі інфармацыйнае выданне не мае дапаможных паказальніка, ці патрэбных рубрык, магчыма на аснове структурна-семантычнага аналіза зместа падабраць найбольш адпаведную тэматычную рубрыку і абследаваць яе. Таксама дзейнічаюць, праглядаючы перыядычныя выданні і зборнікі. Пры пошуку інфармацыі  БД і ЭКК адбор дакумента можа праводзіцца па шырокаму колу пошукавых прымет.
На аснове выяленых бібліяграфічных запіса складаецца картатэка дакумента па тэме агляда і вядзецца іх вывучэнне. Рэлевантныя дакументы канспектуюцца. Падчас вывучэння дакумента у змест могуць уносіцца неабходныя змяненні.
Пры канспектаванні бібліёграф ажыццяляе лексічнае і семантычнае згортванне матэрыялу. Лексічнае згортванне (выкарыстанне абрэвеатур, значко і інш.) магчыма прымяняць настолькі, каб яно не перашкаджала спрыйманню інфармацыі, так як гэты канспект не асабісты (работа над аглядам можа быць перададзена іншаму супрацоніку). Семантычнае згортванне зводзіцца да ацэнкі значнасці фрагмента тэкста, іх скарачэння і перафразірокі. Ацэнка значнасці таго ці іншага фрагмента понасцю адносіцца да той сферы чалавечага мыслення, якая не падчыняецца ніякім вядомым на сёння фармалізаваным методыкам ці тэхнічным прыёмам. Працэдура скарачэння тэкста больш рэгламентавана. Вядома, што лексіка  дакументах не літаратурна-мастацкага зместу падзяляецца на 2 класы: прадметна-тэматычную (ключавую) і нетэматычную, функцыянальную (неключавую). Першы клас лексікі выконвае  тэксце перш за сё намінатыную функцыю; такая лексіка характарызуе тэму і прадмет дакумента. Лексіка другога класа паказвае функцыю сказа  моным патоку, наянасць мадальнасці (адносіны атара да разглядаемага  дакуменце прадмета), міжсказавых сувязей. Менавіта нетэматычная лексіка можа значна скарачацца пры канспектаванні. Перафразірока ці пераказ патрабуюць понага разумення зместа, творчай перапрацокі і высокай хуткасці мыслення. Найбольш просты варыянт пераказу заключаецца  замене працяглага сказа больш кароткім, але эквівалентным згортваему.
Існуюць і іншыя асаблівасці канспектавання. Пры ручной падрыхтоцы канспекта найбольш мэтазгодна на кожны аналізуемы дакумент весці канспект на асобных лістах паперы. Кожны ліст ідэнтыфікуюць індэксам, які звязвае канспект са зместам і бібліяграфічнай карткай. Пры выкарыстанні камп'ютара пажадана се знойдзеныя друкаваныя крыніцы сканіраваць на дыскету, а затым апрацоваць іх, як і тыя дакументы, што выведзены на экран у працэсе выкарыстання пошукавых сістэм.
У выніку складальнік атрымлівае два масівы дакумента:
1) бібліяграфічны паказальнік літаратуры, выкарыстанай пры аналізе першакрыніц (паказальнік мае, як правіла, алфавітную групоку і папярэдне нумаруецца. Магчыма і сістэматычная групока).
2) Канспекты першакрыніц у папцы (у рукапіснай, друкаванай, ці  электроннай форме) размярковаюцца  адпаведнасці з ідэнтыфікацыйнымі індэксамі па главах, раздзелах, параграфах агляда. Гэтыя матэрыялы могуць мець паметкі, завагі, прапановы складальніка, якія зніклі  працэсе пошуку і адбору матэрыяла.
Па свайму характару, узроні згортвання, ступені аналітычнасці заваг матэрыялы, прызначаныя для розных віда агляда будуць істотна адрознівацца. Пры напісанні бібліяграфічнага агляда канспект звычайна носіць анататына-рэфератыны характар, рэфератынага і аналітычнага агляда – рэфератына-фактаграфічны характар. Матэрыялы канспектавання выкарыстоваюцца для напісання тэксту агляду.
Для напісання тэкста агляда выкарыстоваюць 3 асноныя спосабы: індуктыны, дэдуктыны і інструкцыйна-метадычны. Прымяненне таго ці іншага спосаабу залежыць ад галіны краязнаства, чытацкага прызначэння агляда, характара аглядаемай інфармацыі.
Індуктыны – ад канкрэтных факта і пункта гледжання да іх абагульнення (ці ад прыватнага да агульнага) – спрыяе развіццю  чытача сінтэзіруючага спрыймання матэрыяла.
Дэдуктыны – спачатку падаюцца агульныя палажэнні, а затым на фактычным матэрыяле і прыкладах канкрэтызуюць матэрыял. Часам у адным і тым жа аглядзе гэтыя спосабы могуць спалучацца.
Інструкцыйна-метадычны – матэрыял пераказваецца  паслядонасці апісання аб’екта ці спосаба іх вырабу (унікальная рэгіянальная тэхналогія вытворчасці пэных прадмета).
Важнай асаблівасцю матэрыяла агляднага характару з'яляецца наянасць у іх элемента сапасталення розных атара па аглядаемай праблеме. У рэфератыным аглядзе па магчымасці варта прывесці се пункты гледжання розных атара па праблеме з максімальнай аб'ектынасцю пераказу гэтых погляда. У аналітычным, акрамя гэтага, вельмі пажадана праявіць свае адносіны да погляда, якія разглядаюцца  аглядзе. Пры гэтым неабходна па магчымасці выяляць перавагі і недахопы  адлюстроваемых работах, супярэчнасці  іх разважаннях, алагізмы і тым самым дапамагаць чытачу зрабіць вывад аб даставернасці, навізне і карыснасці прадсталеных у аглядзе даных.
Асобая вага павінна быць удзелена новым звесткам, у прыватнасці новым дасягненням, новым фактам, поглядам. Не дапускаецца выкарыстанне састарэлых звестак, ці такіх, якія выклікаюць сумненне.
Па характары бібліяграфічныя агляды значна адзрозніваюцца паміж сабою: ад некаторога падабенства да сістэматычнага тэматычнага бібліяграфічнага паказальніка з асобнымі лексічнымі звязкамі для надання яму тэкставай формы да звязнага разгорнутага аповяду аб творах друку з абавязковымі, звычайна  дужках, бібліяграфічнымі данымі аб названых дакументах. Паміж гэтымі крайнімі формамі можа быць шэраг прамежкавых форм. У рэфератыных аглядах найчасцей выкарыстоваецца падрабязнае, лагічнае, паступовае раскрыццё тэмы.
Тэматыка галіновых і тэматычных бібліяграфічных паказальніка непасрэдна звязана з сучаснымі кірункамі рэгіёназначых даследавання, з задачамі эканамічнага і сацыяльна-культурнага развіцця асобных тэрыторый. Назіраецца тэндэнцыя пашырэння храналагічных рамак да адлюстравання галін і тэм. Напрыклад, калі дапаможнік прысвечаны геаграфіі вобласці, то храналагічна пачынаецца з пачатку вядомых даследавання.
Змест галіновых паказальніка фарміруецца на аснове вывучэння тэматыкі дакументнага масіву і з улікам структуры галіны краязнаства. Рубрыкі “Тыпавой схемы класіфікацыі дакумента для краязначых каталога (картатэк) бібліятэк Рэспублікі Беларусь” павінны дапрацовацца. Для тэматычных паказальніка змест фарміруецца на аснове ствараемага паняційнага рубрыкатара.
Выяленне і адбор дакумента павінны адпавядаць мэтаваму і чытацкаму прызначэнню гэтых дапаможніка. Крытэрыі адбору павінны забяспечыць дастатковую панату адлюстравання дакумента, але адмяжаваць уключэнне малаінфарматыных, нязначных і папулярных матэрыяла. Вельмі важна забяспечыць понае адлюстраванне нарматыных дакумента, гістарычных першакрыніц, мемуара, бібліяграфічных дапаможніка, навуковых публікацый. Не меншае значэнне мае ключэнне замежнамоных дакумента.
Бібліяграфічныя запісы  краязначых навукова-дапаможных паказальніках пры неабходнасці анатуюцца, для чаго выкарыстоваюцца пераважна даведачныя анатацыі.
Групока бібліяграфічных запіса у апошніх структурных дзяленнях, як правіла, алфавітная.
Неабходнымі элементамі дапаможніка з'яляюцца уводзіны, у якіханалізуецца развіццё галіны і яе дакументальнае забеспячэнне, сістэма дапаможных паказальніка.
Персанальныя дапаможнікі. Біяграфічнае вывучэнне і вывучэнне кладу асобы  навуку, грамадскую практыку з'яляецца спосабам атрымання новых краязначых веда. Дыяпазон краязначых навукова-дапаможных персанальных (біябібліяграфічных) дапаможніка па тыпах і тэматыцы дастаткова шырокі. Гэта паказальнікі, спісы, агляды, даведнікі, слонікі і інш. Прысвячаюцца яны адной асобе ці групе раджэнца / дзеячо края. Па тэматыцы гэта дапаможнікі, прысвечаныя гістарычным, грамадска-палітычным дзеячам, прадстанікам мастацтва і іншых галін і сфер. На сучасным этапе прыметным попытам карыстаюцца дапаможнікі, прысвечаныя дзеячам навукі і асветы. Назіраецца тэндэнцыя падрыхтокі буйных бібліяграфічных дапаможніка.
Аснонымі структурнымі элементамі персанальных дапаможніка з'яляюцца прадмова, уводзіны, біяграфічная даведка (або атабіяграфія ці хроніка), спіс літаратуры, які складаецца са спіса літаратуры пра асобу, спіса твора асобы, калі такія існуюць, дапаможныя паказальнікі. У біябібліяграфічных дапаможніках асноны тэкст складаецца з персанальных гла, а іх групока можа быць здзейснена па алфавіту, у храналагічнай паслядонасці, па відах дзейнасці.
Загалокам кожнай персанальнай главы з'яляецца понае імя дзеяча. Гэтым элементам загаловак можа быць абмежаваны, але нярэдка яго пашыраюць, уключаючы пседанімы, мянушкі. Прыводзяцца даты жыцця, часам указваецца род дзейнасці, прафесія. Недапушчальна  загалоку (а гэта рубрыка персанальнай главы) казваць толькі ініцыялы асобы.
У сучасных персанальных бібліяграфічных дапаможніках адбор імён ажыццяляецца па наступных прынцыпах:
ураджэнцы края (у неабходных выпадках з лікам гістарычных змянення адміністрацыйна-тэрытарыяльных межа края);
асобы, пэныя перыяды жыцця якіх прайшлі  даным краі;
асобы, якія прызнаюць, што даны край аказа уплы на іх жыццё і дзейнасць.
Таксама могуць адлюстровацца дзеячы, наведванне якімі населенага пункта ці рэгіёна, аказала прыметны плы на яго развіццё.
Пошук імён вядзецца па картатэках знакамітых людзей края, фактаграфічных БД, даведачных выданнях, мясцовых перыядычных выданнях і іншых крыніцах.
Вельмі важным структурным элементам з'яляюцца біяграфічныя звесткі. Яны набываюць у дапаможніках розныя формы: ад кароткіх біяграфічных даведак, да разгорнутых біяграфічных артыкула. Пісацца яны павінны па распрацаванаму плану. Не пажадана без апрацокі выкарыстоваць даведкі з энцыклапедычных і іншых выдання, так як у дапаможніку атрымліваецца кангламерат даведак розных па структуры, а сувязь “чалавек – край” не знаходзіць адлюстравання. Часам біяграфічныя даведкі, падрыхтаваныя бібліёграфамі па цяжкадаступных крыніцах, па крупіцах, становяцца амаль адзінай даступнай крыніцай.
Бібліяграфічныя апісанні  персанальных дапаможніках, як правіла, не анатуюцца. Такая методыка апрадана тады, калі біяграфічныя даведкі насычаны звесткамі, раскрыта сувязь “дзеяч-край”, а  спісах літаратуры прадсталены творы, змест якіх дубліруеццца (напрыклад, юбілейнага характару), спецыфічныя дакументы (каталогі выста мастако і інш.) Калі ж біяграфічныя даведкі мінімальныя, а спісы літаратуры аб’ёмныя, то неабходна анатаваць хаця б важнейшыя публікацыі.
У персанальных дапаможніках нярэдка прысутнічае наступны метадычны недахоп: у біяграфічных даведках (тэкстах) складальнікі імкнуцца раскрыць значэнне дзеяча для Беларусі ці свету, але выпускаюць такі аспект, як роля чалавека  жыцці края, ці плы края на чалавека, адлюстраванне сувязя чалавека і яго малой радзімы; уплы сям’і, блізкіх людзей, пражывашых разам з ім у данай мясцовасці, на жыццёвы і творчы лёс дзеяча. Зразумела, што раскрыць сувязі чалавека з краем бывае вельмі няпроста, асабліва калі такая сувязь мала адлюстравана  біяграфічнай літаратуры. Аднак чым менш звестак, тым больш глыбока неабходна вывучаць крыніцы, звязаныя з дзеячом, таму што менавіта аспект сувязі “чалавек – край” з'яляецца найбольш каштоным у плане рэалізацый функцыянальнага патэнцыялу персанальнай краязначай бібліяграфічнай інфармацыі.
Пры адборы літаратуры аб дзеячах, сувязь якіх з краем была эпізодам іх жыцця, непажадана пона адлюстроваць усе творы гэтых людзей, творы ніякім чынам не звязаныя з даным краем (калі асобы з'яляюцца атарамі).

Вывады:
1. На сучасным этапе бібліятэкі рыхтуюць разнастайныя па тыпах і жанрах папулярныя і навукова-дапаможныя краязначыя бібліяграфічныя дапаможнікі.
2. У шэрагу жанра, асабліва папулярных, заметна павялічылася значэнне фактаграфічных матэрыяла, што звязана з імкненнем з боку бібліёграфа лепш задавальняць пазнавальныя патрэбнасці карыстальніка.
3. Бібліятэкі аддаюць перавагу  падрыхтоы такіх жанра папулярных краязначых бібліяграфічных дапаможніка, як каляндары знамянальных і памятных дат, бібліяграфічныя хронікі, энцыклапедыі, нарысы, універсальныя і комплексныя бібліяграфічныя паказальнікі.
4. Сярод навукова-дапаможных паказальніка распасюджаны універсальныя паказальнікі новай літаратуры, галіновыя і тэматычныя, агляды. Перспектыным прадуктам і паслугай могуць быць рэфератыныя і аналітычныя агляды па даступнай для бібліёграфа-краязнаца тэматыцы.

Ключавыя паняцці: “мэтавае і чытацкае прызначэнне краязначых бібліяграфічных дапаможніка”, “папулярныя краязначыя бібліяграфічныя дапаможнікі”, “навукова-дапаможныя краязначыя бібліяграфічныя дапаможнікі”, “каляндар знамянальных і памятных дат”, “краязначая бібліяграфічная хроніка”, “краязначая бібліяграфічная энцыклапедыя”, “краязначая бібліяграфічная анталогія”, “краязначы бібліяграфічны нарыс”, “краязначыя універсальныя бягучыя бібліяграфічныя паказальнікі”, “краязначыя агляды”, “персанальныя краязначыя паказальнікі”.

Заданне для СПС: пазнаёміцца з методыкай двух канкрэтных папулярных краязначых бібліяграфічных дапаможніка і двух навукова-дапаможных (друкаваных ці электронных на сайтах абласных бібліятэк). Вынікі выкарыстаць на лабараторнай рабоце па падрыхтоцы краязначых бібліяграфічных дапаможніка.
ЛІТАРАТУРА
Асноная
Мамонтов, А.В. Краеведческая библиография: учебник / А.В.Мамонтов, Н.Н. Щерба . – М., 1989. – С.97 – 133.
Краеведческие указатели и БД // Справочник библиографа. – 2-е изд., перераб. и доп. – СПб., 2003. – С.420 – 428.
Справочная книга редактора и корректора. – М., 1985. – С.96 – 99.
Дадатковая
Краязначая дзейнасць бібліятэк: метад. рэкамендацыі / НББ. – Мн., 1994. – С.61 – 64, 88 - 89.
Дмитренко, Н.Н. Все врут календари? / Н.Н. Дмитренко // Мир библиогр. – 2003. – № 1. – С.12 – 14.




 Историческое краеведение Белоруссии. – Мн., 1980. – С.3.
 Палажэнне аб краязначай рабоце бібліятэк Рэспублікі Беларусь. – Мн., 1993. – С.1.









13PAGE 15







Приложенные файлы

  • doc 17746853
    Размер файла: 848 kB Загрузок: 0

Добавить комментарий