Uroki_po_kursu_MRB




Дата
Тэма рока
Заданне
на дом

1

Беларусь – мая Радзiма.


2

Мы i нашы суседзi.


3

Нашы продкi.


4

Зямля блакiтных рэк i азёр.


5

Наша Радзiма на гiстарычнай карце.


6

Стужка часу.


7

Маклiвыя сведкi мiнушчыны.


8

Як да нас прыйшла кнiга.


9

Першыя друкаваныя кнiгi.


10

Князёна з трыма iмёнамi.


11

Ярасла Мудры – сын Рагнеды.


12

Усясла Чарадзей.


13

Ефрасiння Полацкая.


14

У абарону сваёй зямлi.


15

Па якiх законах жылi нашы продкi.


16

Адкуль пайшлi назвы нашых гарадо.


17

Адкуль пайшлi назвы нашых гарадо.


18

Пад сценамi старажытных замка.


19

У краiне майстро.


20

Ад батлейкi – да тэатра.


21

У што верылi нашы продкi.


22

Пясняр сялянскай долi.


23

Славутыя дзеячы навукi i культуры.


24

Будаунiцтва новага жыцця.


25




26

Беларусь у гады Вялiкай Айчыннай вайны.


27

Беларусь у гады Вялiкай Айчыннай вайны.


28

Багацце нашай краiны


29

Тут мiнушчына з сучаснасцю сышлiся.


30

Мiнск – сталiца нашай дзяржавы.


31

Мая рэспублiка.


32

Дзяржаны герб нашай краiны.


33

Сцяг беларускай дзяржавы.


34

Абагульненне.




___1________ УРОК МАЯ РАДЗIМА - БЕЛАРУСЬ

ТЭМА: БЕЛАРУСЬ – МАЯ РАДЗIМА.

МЭТА: даць вучням уяленне пра Беларусь як агульную Радзiму людзей розных нацыянальнасцей, якiя жылi i жывуць на беларускай зямлi.

ЗАДАЧЫ : а) навучання: пазнаёмiць вучня з сутнасцю i паходжаннем назва «Беларусь», «Радзiма», «Бацькашчына»; правесцi работу з гiстарычнымi паняццямi: продкi, дзяржава, гiсторыя; раскрыць сутнасць выразу «шматнацыянальная краiна»;
б) развiцця: пабуджаць вучня да актынай разумовай працы, разважання над прачытаным, пошуку адказау на знiкшыя пытаннi; в) выхавання: выховаць у свядомасцi школьнiка любо да Радзiмы, пачуцццi гонару за свой народ i прыхiльнасцi да яе грамадзян – людзей розных нацыянальнасцей .

АБСТАЛЯВАННЕ: «Тэрытарыяльна – адмiнiстрацыйная карта Рэспублiкi Беласусь», адлюстраваннi Дзяржанага герба i Дзяржанага сцяга Беларусi, партрэты гiстарычных дзеяча мiнулага (альбом «Культурныя дзеячы Беларусi», Мн., 1995), эпiграф да рока – «Мы - народ Рэспублiкi Беларусь (Беларусi)». Гэтыя словы з Канстытуцыi Рэспублiкi Беларусь запiсваюцца настанiкам на класнай дошцы.

Х О Д У Р О К А
I. Уводная гутарка.
Формы правядзення: гутарка, разважаннi, работа з картай i нагляднасцю, выкананне практычных задання.
Пытаннi для гутаркi:
- Якую назву носiць падручнiк?
- Як вы разумееце словы «Радзiма», «Беларусь»? Якiмi iншымi словамi або выразамi можна iх замянiць?
Настанiк прапануе вучням паказаць на карце межы Беларусi. Яе сталiцу. Дадаткова можна прапанаваць вучням знайсцi на карце вобласцi, магчыма, горад або раён, дзе яны жывуць.
Да дошкi прымацоваецца адлюстраваннi герба i сцяга. Настанiк звяртаецца да вучня з пытаннем: што гэта такое?
Адлюстраваннi сiмволiкi замяняюцца партрэтамi гiстарычных дзеяча (2-3). Настанiк прапануе вучням адказаць на пытаннi:
- Хто гэта такiя?
- Што вы ведаеце пра iх жыццё?
- Адкуль вам гэта вядома?

Практычная работа. Для яе правядзння выкарыстоваецца матэрыял апавядання «Беларусь – мая Радзiма».
Заданне 1.Карыстаючыся зместам, знайдзiце старонку падручнiка, на якой змяшчаецца матэрыял з загалокам «Беларусь – мая Радзiма». Настанiк правярае правiльнасць выканання задання.
Заданне 2.Знайдзiце  змесце апавядання словы, якiя выдзелены спецыяльным шрыфтам, i прачытайце iх. Паспрабуйце адшукаць гэтыя словы  слонiку гiстарычных паняцця. Пабудуйце. Цi патрэбна чытаць усе словы падрад? Хто ведае, як гэта можна зрабiць вельмi хутка? (Алфавiтны парадак, указальнiк старонак.)
Заданне 3. Знайдзiце пытаннi i заданнi да матэрыялу апавядання. Прачытайце апошняе пытанне (Чаму трэба ведаць гiсторыю сваёй краiны?).
- Так чаму ж трэба ведаць гiсторыю?!

II. Вывучэнне новага матэрыялу.
Формы работы: чытанне, каменцiраванне, разважаннi над прачытанным, работа з паняццямi, пабудова простых схем, запаненне крыжаванак.
Думаецца, што змест апавядання можна разбiць на чатыры лагiчных часткi, даць iм загалокi (магчыма, запiсаць iх на класнай дошцы) i паслядона працаваць над зместам кожнай з iх.
Паходжанне назва «Радзiма» i «Бацькашчына» ( абзацы ____) . Вучнi чытаюць услых па чарзе па некалькi абзаца. Для разважання над прачытаным можна прапанаваць iм наступныя пытаннi:
1. Чаму нашу краiну мы называем Радзiмай?
2. Што кладваецца  сэнс слова «Радзiма»?
3. Чаму свой край мы называем Бацькашчынай?
4. Як узнiк выраз «Бацькашчына»?
Вучням прапануецца знайсцi  слонiку гiстарычных паняцця слова «продкi» i запiсаць яго вызначэнне  сшыткi. Настанiк нагадвае вучням аб рацыянальных способах пошуку.
Для замацавання матэрыялу можна выканаць дзве практычныя работы.

Практычная работа 1.
Калектыная пабудова лагiчнага ланцужка.

Мае продкi
Бацька дзед прадзед прапрадзед
Мацi бабуля прабабка прапрабабка

Практычная работа 2.
Настанiк прапануе запонiць крыжаванкi «Радзiма – Бацькашчына –Беларусь».






Р







Б
А
Ц
Ь
К
А
ѕ
Ш
Ч
Ы
Н
А






Д












З












I












М









Б
Е
Л
А
Р
У
С
Ь





Практычная работа
1. Мае продкi

Бацька дзед прадзед прапрадзед
_____________________________________________________________
_____________________________________________________________
Мацi бабуля прабабка прапрабабка
_____________________________________________________________
_____________________________________________________________

2.Запiшыце словы «Радзiма – Бацькашчына – Беларусь».

































































































_________________________________________________________________

Практычная работа
1. Мае продкi

Бацька дзед прадзед прапрадзед
_____________________________________________________________
_____________________________________________________________
Мацi бабуля прабабка прапрабабка
_____________________________________________________________
_____________________________________________________________

2. Запiшыце словы «Радзiма – Бацькашчына – Беларусь».





























































































Шматнацыянальная краiна. Вучнi чытаюць матэрыял абзаца ____ Настанiк прапануе iм адказаць на наступныя пытаннi:
- Якiя якасцi беларуса адзначае пiсьменнiк Уладзiмiр Караткевiч?
- Хто  нашай краiне жыве побач з беларусамi?
Вучням прапануецца знайсцi  слонiку тлумачэнне слова «дзяржава» i запiсаць яго  свае сшыткi.
Для замацавання матэрыялу можна прапанаваць калектыную пабудову схемы.

беларусы
рускiя
Грамадзяне палякi шматнацыянальная
Беларусi украiнцы дзяржава
лiтоцы
ярэi
татары

Матэрыял для настанiка. Адметныя рысы беларуса. Яго можна выкарыстаць у дадатак да сло У. Караткевiча.
Шчасце яля сабе беларус не  гультайстве, а  свабоднай працы на роднай зямлi.
Пра шчасце, дастатак i багаце марылi нашы продкi  казках, прыказках i прымаках.
Хлеб шанавалi, як свае жыццё. Здавалася, пасля яды зграбуць яго крошкi  жменю i з'ядуць. А акраец Бохана, што застаецца, асцярожна, як найвялiкшую каштонасць, пакладуць на стол i накрыюць чысцюткiм белым ручнiком.
Накармiць госця, даць яму прытулак лiчылася  нашых продка святой справай.
Калi ж у лiхую гадзiну чужынец квапiся на яго зямлю, ён абаряня радзiму храбра i парта, не шкадуючы нават свайго жыцця. Беларусы былi добрымi змагарамi, але войны прыносiлi нашым продкам шмат пакут.
Iшлi стагоддзi. Мяняся час, мянялiся людзi. Жыццё станавiлася iншым. Але многiя якасцi беларуса, адшлiфаваныя стагоддзямi , захавалiся i дайшлi да нашых дзён. Гэта наша гiстарычная спадчына, наш нацыянальны скарб.

Паходжанне назвы Белая Русь (Беларусь).
Вучнi чытаюць па чарзе абзацы _____. Iм прапануецца адказаць на наступныя пытаннi:
- Як называюцца жыхары Беларусi?
- Адкуль узнiкла назва Беларусь?

Для развiцця цiканасцi  вучня прапануецца выкарыстаць наступны матэрыял.
Сучасны гiсторык Кастусь Тараса лiчыць, што назва Белая Русь мае царконае паходжанне. Белай Русь называлi землi з адзiнай правасланай верай. Белая – гэта значыць правасланая.
Некаторыя фiлолагi лiчаць, што  тлумачэннi назвы Белая Русь патрэбна зыходзiць з дадзеных тапанiмiкi (тапанiмiка – вывучэнне паходжання геаграфiчных назва). У далёкiя часы ваду называлi словамi «Русь» цi «ос». Славяне дадалi да яго яшчэ адно слова «белая», значыць, чыстая. (Часопiс «Роднае слова», 1997, № 5, с. 97.)
Iснуе яшчэ адно меркаванне. У мiнулыя часы адпаведны колер мог азначаць напрамак свету: белы – усход, чорны – захад.

Чаму трэба ведаць гiсторыю (абзац ____ ). Гэты абзац настанiк чытае сам. Затым звяртаецца да вучня з пытаннем:
-Так чаму ж трэба ведаць гiсторыю?
Вучнi выдзяляюць у прачытаным галонае i называюць дзве прычыны.
Вучням прапануецца знайсцi  слонiку гiстарычных паняцця тлумачэнне слова «гiсторыя» i запiсаць яго  сшыткi.

III. Замацаванне вывучанага матэрыялу.

Заданне 1.Як вы разумееце словы, запiсаныя на дошцы? ( «Мы – народ Рэспублiкi Беларусь (Беларусi)».)

Заданне 2.Дапонiце прапушчанае:
- наша краiна – Беларусь, а яшчэ мы завем яе ;
- побач з беларусамi жывуць ;
- жыхары Беларусi называюцца .

Заданне 3. Запонiце крыжаванку. Замацаванне паняцця.





П






Д
З
Я
Р
Ж
А
В
А

Г
I
С
Т
О
Р
Ы
Я






Д









К









I






Настанiк выклiкае вучня да дошкi. Iншыя вучнi па чарзе чытаюць вызначэннi паняцця, запiсаныя iмi  сшыткi. Ён называе гэтыя паняццi i запаняе iмi крыжаванку.

IV. Хатняе заданне.
а) агульнае: змест апавядання «Беларусь – мая Радзiма»;
б) дадатковае: ад чаго яшчэ можа паходзiць назва «Беларусь».

Дадатковая лiтаратура
К. Тараса. Памяць пра легенды., Мн., 1994.
В. Ракуць. Работа над гiстарычнымi паняццямi – прыярытэтны накiрунак у выкладаннi прадмета // Гiсторыя: праблемы выкладання. – 1998. - № 3,. с. 42 – 44.










Заданне  канцы рока. Запонiце крыжаванку. Замацаванне паняцця.









































































Заданне  канцы рока. Запонiце крыжаванку. Замацаванне паняцця.





































































_2____________ УРОК МАЯ РАДЗIМА - БЕЛАРУСЬ

ТЭМА: МЫ I НАШЫ СУСЕДЗI

МЭТА: даць вучням найбольш важныя i значныя яленнi аб нашай краiне.

ЗАДАЧЫ: а) навучання: пазнаёмiць вучня з размяшчэннем Беларусi на карце Еропы i выгаднасцю такога геаграфiчнага становiшча, намерамi яе тэрыторыi, а таксама суседзямi нашай краiны; правесцi работу з палiтыка-адмiнiстрацыйнай картай Рэспублiкi Беларусь, вызначыць яе адмiнiстрцыйныя адзiнкi: падзел на вобласцi, раёны, сельскiя саветы, гарады, пасёлкi i вёскi.
б) развiцця: развiваць першапачатковыя навыкi работы з картай, фармiраваць уменне адрознiваць гiстарычную карту ад сучаснай (палiтыка-адмiнiстрацынай);
в) выхавання: выховаць у вучня цiкавасць да роднага краю, пачуццё гонару за нашу дзяржаву, удзячнасць свайму лёсу  такой краiне.

АБСТАЛЯВАННЕ: палiтыка-адмiнiстрацыйная карта Рэспублiкi Беларусь, карты – схемы, карта вучэбнага дапаможнiка, гiстарычная карта «Старажытнаруская дзяржава – Кiеская Русь у IХ – пачатку ХII стст.»

Афармленне класнай дошкi



Геаграфiя нашай краiны
План
1. Месца размяшчэння i тэрыторыя
2. Нашы суседзi
3. Падзел краiны на часткi
4. Насельнiцтва Беларусi

Сталiца
Мiнск
Вобласцi
Мiнская
Брэсцкая
Гродзенская
Вiцебская
Магiлёская
Гомельская




Х О Д У Р О К А

I. Работа над матэрыялам хатняга задання
Настанiк можа выклiкаць да дошкi двух вучня i прапанаваць iм выкананне практычных задання.

Заданнi 1 i 2. Замянiць пытальныя знакi патрэбнымi назвамi.

Радзiма
?
1. Беларусь ?
?
наша дзяржава


?
рускiя
?
2. Шматнацыянальная украiнцы
Беларусь ?
ярэi
?

За час выканання практычных задання настанiк можа правесцi з вучнямi класа гутарку. Для гэтага пажадана выкарыстаць пытаннi дапаможнiка на старонцы ___.
Пасля гутаркi правяраецца засваенне вучнямi гiстарычных паняцця «продкi», «дзяржава».
У канцы правяраецца выкананне дадатковага задання 6. Ад чаго яшчэ можа паходзiць назва «Беларусь»?

Матэрыял для настанiка.
Адзiнай думкi па гэтаму пытанню  вучоных няма.
Белай Руссю называлi тэрыторыю нашай краiны, таму што яе жыхары насiлi белае палатнянае адзенне, мелi светлыя валасы i белы колер твару.
Белай Руссю называлi тую частку тэрыторыi нашай краiны, якая  сярэднiя вякi (ХIII – ХV стст.) не была захоплена нi крыжакамi, нi татарамi. Слова «белая» азначае стан свабоды, волi незалежнасцi.
У тыя часы адпаведны колер мог азначаць напрамак свету: белы – усход, чорны – захад.

II. Вывучэнне новага матэрыялу
Настанiк вызначае задачы, звяртае вагу вучня на дошку, дзе запiсаны назва тэмы, план яе вывучэння i апорныя геаграфiчныя лiчбы i назвы.
Асноныя метады i прыёмы работы: чытанне матэрыялу тэмы услых, каменцiраванне прачытанага, вылучэнне галонага i запiс  сшыткi геаграфiчных дадзеных; работа з палiтыка-адмiнiстрацыйнай картай Рэспублiкi Беларусь.
Работа з матэрыялам тэмы вядзецца  адпаведнасцi з планам, запiсаным на дошцы. Яе неабходна пачаць са знаёмства вучня з картай. Настанiк прапануе вучням знайсцi i прачытаць назву карты. Затым ён тлумачыць, што карта так называецца, таму што на ёй паказаны:
1. Межы нашай дзяржавы.
2. Дзяржавы-суседзi, з якiмi Беларусь мае агульныя межы.
3. Сталiца Рэспублiкi Беларусь.
4. Вобласцi i iх цэнтры – галоныя гарады.

1. Месца размяшчэння i тэрыторыя.
Адзiн з вучня чытае слых матэрыял першага абзаца. Усе астатнiя вучнi сочаць за чытаннем i думаюць над зместам гэтага матэрыялу. Настанiк прапануе iм адказаць на пытаннi:
?????
1. Якую асаблiвасць мае наша краiна?
2. Цi з'яуляецца такое размяшчэнне зручным?
3. Якiя выгады можа прынесцi нашай дзяржаве яе размяшчэнне  самым цэнтры Еропы?
Разважаючы над гэтымi пытаннямi, настанiку патрэбна падвесцi вучня да практычнага разумення выгаднасцi такога становiшча.
Праз Беларусь у iншыя краiны правозiцца шмат розных груза. За iх перавозку плацяцца падаткi. Атрыманыя грошы iдуць у дзяржаную казну. Ад гэтага багацее краiна, больш заможна жывуць яе грамадзяне.
Далей настанiк прапануе вучням запiсаць у сшыткi назву тэмы тлумачыць, як зрабiць карту схему межа сучаснай Беларусi.

Карта – схема

Парады для настанiка. У навучаннi гiсторыi выкарыстанне карт-схем мае выключна важнае значэнне. Працаваць з iмi як настанiку, так i вучням прыдзецца амаль на кожным уроку. Для аблягчэння гэтай работы можна карыстацца шаблонамi, зробленымi з кардону. Iх можна заказаць настанiку працонага навучання. Пад яго кiранiцтвам на роках працы вучнi змогуць выканаць такi заказ. Гэтыя шаблоны вучнi кладуць у свае сшыткi i  любы момант могуць iмi карыстацца. Шаблон больш вялiкiх памера можа заказаць для сябе настаунiк i карыстацца iм для выканання карт-схем на класнай дошцы.
Па ходу выканання матэрыялу тэмы на карту-схему настанiк i вучнi наносяць геаграфiчныя звесткi. У дадзеным выпадку плошчу i працягласць тэрыторыi.

2. Нашы суседзi. Пад кiранiцтвам настанiка вучнi чытаюць матэрыял наступнага абзаца i знаходзяць на карце межы нашай дзяржавы з суседнiмi краiнамi. Вакол карты-схемы, якая выканана  сшытку. Яны запiсваюць у адпаведных месцах назвы дзяржа, з якiмi мяжуе Беларусь.
На вялiкай палiтыка-адмiнiстрацыйнай карце настанiк паказвае гэтыя межы.

3. Падзел краiны на часткi. Вучнi прыступаюць да чытання i каменцiравання матэрыялу трэцяга абзаца тэмы. Адначасова вядзецца работа з картай дапаможнiка. Вызначаюцца межы абласцей, паказваюцца абласныя цэнтры.
Настанiк паказвае сё гэта на вялiкай карце.
Затым з вучнямi праводзiцца гутарка.
??? Пытаннi для гутаркi:
1. Колькi  Беларусi абласцей?
2. Дзе яны размяшчаюцца?
3. Якая вобласць знаходзiцца  цэнтры краiны?
4. Як называецца самая вялiкая адмiнiстрацыйная адзiнка нашай краiны? (Сама Рэспулiка Беларусь з усёй яе тэрыторыяй.)
5. Як называецца самы маленькi населены пункт Беларусi? (Вёска)
Для замацавання гэтага матэрыялу настанiк прапануе вучням калектынае запаненне схемы.

Тэрытарыяльныя адзiнкi Беларусi

1. Рэспублiка Беларусь.
2. Вобласць.
3. Раён.
4. Сельскi савет.
5. Горад. Гарадскi пасёлак. Вёска.

4. Насельнiцтва Беларусi. Гэты матэрыял (апошнi абзац) вучнi чытаюць самастойна. Настанiк задае iм наступныя пытаннi:
1. Хто стварае багацце краiны?
2. Цi можна працавiтых i таленавiтых людзей назваць самым каштоным скарбам нашай краiны?
3. Колькi  рэспублiкi жыхаро?
У сваiх сшытках у цэнтры карты-схемы яны ставяць лiчбу 10 млн. чалавек, а пад ёй пiшуць няронасць: «гарады > вёскi».

III. Замацаванне.
Для замацавання матэрыялу настанiк арганiзуе работу вучня з картай па наступным плане.
1. Межы Рэспублiкi Беларусь.
2. Суседнiя дзяржавы.
3. Сталiца дзяржавы.
4. Абласныя цэнтры.
5. Межы абласцей.

IV. Хатняе заданне.
А) агульнае: апавяданне «Геаграфiя нашай краiны»;
Б) дадатковыя:
1) паранаць карты на старонках ____________, знайсцi адрозненнi;
2) нанесцi на карту – схему у сваiх сшытках абласныя цэнтры Беларусi.

Дадатковая лiтаратура
Г. Н. Якуш. Занимательная геограция. Мн., «Народная асвета», 1974.
В.Ракуць. Нетрадыцыйныя сродкi навучання. Выкарыстанне карт-схем у навучаннi гiсторыi. Гiсторыя: праблемы выкладання. – 1999. - №3.



Вучань ______________________________________________________




Заданнi 1 i 2. Замянiць пытальныя знакi патрэбнымi назвамi.

Радзiма
? ___________________________
1. Беларусь ? ___________________________
? ___________________________
наша дзяржава


? ____________________________
рускiя
? ___________________________
2. Шматнацыянальная украiнцы
Беларусь ? ___________________________
ярэi
?____________________________


_______________________________________________________________

Вучань ______________________________________________________




Заданнi 1 i 2. Замянiць пытальныя знакi патрэбнымi назвамi.

Радзiма
? ___________________________
1. Беларусь ? ___________________________
? ___________________________
наша дзяржава


? ____________________________
рускiя
? ___________________________
2. Шматнацыянальная украiнцы
Беларусь ? ___________________________
ярэi
?____________________________


3_________ УРОК МАЯ РАДЗIМА - БЕЛАРУСЬ.

ТЭМА : НАШЫ ПРОДКI.

МЭТА: даць вучням агульнае яленне аб найстаражытнейшых жыхарах на тэрыторыi Беларусi i рассяленнi сходнеславянскiх плямён на беларускiх землях.

ЗАДАЧЫ: а) навучання: пазнаёмiць вучня з заняткамi найстаражытнейшых жыхаро Беларусi; паказаць вучням, як з'явiлiся на тэрыторыi Беларусi сходнеславянскiя плямёны крывiчо, дрыгавiчо i радзiмiча, як яны рассялiлiся  межах беларускiх зямель i ладзiлi сваё жыццё  мiнулыя часы; б) развiцця: фармiраваць i развiваць у вучня першапачатковыя меннi працаваць з гiстарычнай картай i малюнкамi падручнiка, а таксама тлумачыць паходжанне гiстарычных назва;
в) выхавання: выховаць у вучня пачуццi гонару за нашых продка – людзей вялiкай чалавечай годнасцi, разуменне i адчуванне славянскай роднасцi, якая бярэ свой пачатак з агульных гiстарычных каранё.

АБСТАЛЯВАННЕ: гiстарычная карта «Старажытная русская дзяржава – Кiеуская Русь у IХ – пачатку ХII ст.», карта i малюнкi падручнiка.

Афармленне класнай дошкi

Даты Паняцце
35 тыс. гадоу Племя
1500 гадоу
Гарады Рэкi
Полацк Палата
Вiцебск Дзвiна
Тура Прыпяць
Гомель Сож
Нашы продкi
План
1. Настаражытнейшыя жыхары Беларусi
2. Кiеская Русь
3. Усходнеславянскiя плямёны:
а) крывiчы
б) дрыгавiчы
в) радзiмiчы



Х О Д У Р О К А

I. Работа над матэрыялам хатняга задання.
Замест звычайнай праверкi хатняга задання настанiк праводзiць гульню з вучнямi на тэму : «Хто лепш ведае геаграфiю нашай краiны».
Вучнi класа дзеляцца на дзве каманды. Кожная каманда выбiрае сабе назву, напрыклад, каманда «Падарожнiкi», каманда «Краязнацы» або каманда «Географы», каманда «Гiсторыкi».
На класнай дошцы запiсваюцца назвы каманд. Пытаннi задаюцца камандам адначасова, а адказы прымаюцца па прынцыпу: хто хутчэй. Атрыманыя камандамi балы высталяюцца на дошцы. Правiльны i поны адказ дае камандзе адзiн бал, а няправiльны – ноль. Вучнi карыстаюцца картай дапаможнiка, с. ___.

Пытаннi для гульнi:
1. Якi горад адначасова з'яляецца i сталiцай, i абласным цэнтрам?
2. Колькi  Беларусi абласцей?
3. Размясцiце назвы абласных цэнтра у алфавiтным парадку (Брэст, Вiцебск, Гомель, Гродна, Магiлё, Мiнск).
4. Якiя гарады злучае прамы шлях праз Мiнск? (Вiцебск – Брэст, Гродна – Магiлё).
5. Назавiце колькасць дзяржа-суседзя Беларусi.
6. З якой дзяржавай Беларусь мае самую працяглую мяжу?
7. Якая вобласць размешчана на поначы Беларусi?
8. Якая вобласць знаходзiцца на захадзе?
9. Якая вобласць з'яляецца самай усходняй?
10. Якая вобласць займае цэнтральнае становiшча?
У тым парадку, калi каманды набяруць роную колькасць бала (напрыклад, 5 i 5), то настанiк можа задаць вучням пытанне, якое патрабуе арыгiнальнага рашэння. Сутнасць яго  наступным. Калi лiнiю межа Беларусi выпрастаць у планую лiнiю, то малёнак якога прадмета нагадвае вам яе тэрыторыя. Магчымыя адказы: кляновы лiсток, узгорак, стог сена, грушу, выяву зубра i г. д. Вучнi калектына выбiраюць самы арыгiнальны адказ. Ён прыносiць камандзе адзiн бал.
Настанiк падводзiць вынiкi гульнi. Вучням, якiя могуць быць высталены адзнакi.
Два дадатковыя дамашнiя заданнi правяраюцца  ходзе работы над матэрыялам новай тэмы.

II. Вывучэнне новага матэрыялу
Работа пачынаецца з вызначэння задач (навучання i развiцця), знаёмства з назвай тэмы, планам, а таксама з iншымi запiсамi, зробленымi да пачатку рока на класнай дошцы.
Асноныя метады работы: тлумачэнне, чытанне з каменцiраваннем, разважаннi, пошук, прымяненне атрыманых веда.
Работа над новым матэрыялам вядзецца у адпаведнасцi з вызначаным планам.

1. Найстаражытнейшыя жыхары Беларусi. Настанiк звяртаецца да вучня з пытаннямi:
- Як вы разумееце выраз «найстарытнейшыя»? (Адказы: першыя, самыя старытныя.)
- Цi можна вызначыць час, калi яны з'явiлiся на тэрыторыi Беларусi? (Звярнуцца да асноных дат на с. ___ дапаможнiка.)
Вучнi запiсваюць дату i назву падзеi  свае сшыткi.

2. Кiеская Русь. Гэта матэрыял з'яуляецца складаным. Задача настанiка – даступна i зразумела растлумачыць яго вучням. Канцэнтруецца вага на апорныя словы: усходнеславянскiя плямёны, Кiеская Русь.

Матэрыял для настанiка. Сучасныя славяне жывуць у Еропе. Iх больш за 300 млн. чалавек. Яны дзеляцца на тры вялiкiя группы:
-заходнiя (палякi, чэхi, славакi),
- усходнiя (беларусы, рускiя, украiнцы),
- паднёвыя (балгары, сербы, харваты i iншыя).
Продкi усходнiх славян былi плямёны крывiчо, дрыгавiчо, радзiмiча, палян, севяран, валынян i iншых. Летапiсы даюць 13 назва.
У IХ – пачатку ХII ст. усходнiя славяне ваходзiлi  склад дзяржавы з назвай «Кiеская Русь». Яе сталiцай бы горад Кiе, адсюль Кiеская. Назва «Русь» варажскага (скадынаскага) паходжання – Руссю называлiся варагi. Першыя рускiя князi Алег i Iгар варажскага паходжання. Назва «Русь» спачатку адносiлася да тых славян, якiя жылi вакол Кiева. Пазней, у ХIII – ХIV стст. яна распасюдзiлася на сiх усходнiх славян.
Работа над гэтым матэрыялам завяршаецца запiчас вучнямi  сшытку даты 1500 г. таму назад i паняцця «племя». Тлумачэнне даты запiсваецца пад дыктоку настанiка, а вызначэнне паняцця вучнi шукаюць у слонiку ( с. ___) i запiсваюць Яго  свае сшыткi.
Можна таксама вучням запiсаць выраз «Кiеская Русь – дзяржава сходнiх славян».

3. Усходнеславянскiя плямёны: крывiчы, дрыгавiчы, радзiмiчы. Гэты матэрыял тлумачыць у асноным сам настанiк, спалучаючы яго з каменцiра-ваным чытаннем асобных абзаца вучнямi.
Вывучэнне будзе грунтавацца на рабоце з гiстарычнай картай, а гэта значыць, што  вучня пачнецца фармiраванне адпаведных умення, i тут важна кiравацца пэнымi правiламi, каб гэты працэс пайшо правiльным накiрункам.

Памятка. Работа з картай.
1. Звярнiце вагу на назву карты.
2. Зрабiце агульны агляд карты, каб мець уяленне пра яе змест.
3. Пры паказе на карце кiруйцеся наступнымi правiламi:
А) гарады i месцы бiтва паказваецца адным пунктам;
Б) рассяленне плямён, тэрыторыi дзяржа, вобласці, азёры – памежнай лініяй, якая замыкаецца;
В) накірункі ваенных пахода, водныя шляхі, рэкі паказваюцца суцэльнай лініяй.
4. Любы паказ на карце суправаджаецца слоным апісаннем накшталт наступнага: крывічы пасяліліся на землях ад Нёмана да Дзвіны і Дняпра, дзе цяпер размяшчаюцца Віцебская, часткова Гродзенская, Мінская і Магілёская вобласці, і занялі большую частку тэрыторыі сучаснай Беларусі.
У час паказу на карце рассялення сходнеславянскіх плямён важна звярнуць увагу на адлюстраванні заемапранікаючых колера – гэта месцы змешанага пражывання плямён.
У час работы з картай звяртаецца вага на гарады, найперш за сё Полацк, Віцебск, Тура, Гомель, якія з цягам часу стануць цэнтрамі княжання.
Настанік прапануе вучнямсамастойна знайсці на карце горад Кіе і дадае, што ён ста сталіцай старажытнарускай дзяржавы – Кіескай Русі.
Паралельна са знаёмствам з картай вучэбнага дапаможніка ажыццяляецца перанос паказу на вялікую гістарычную карту “Старажытнаруская дзяржава – Кіеская Русь у IХ – ХIIст.”.
Затым настанік арганізуе чытанне адпаведных абзаца матэрыялу тэмы, у якіх тлумачыцца паходжанне назва “крывічы”, “дрыгавічы”, “радзімічы”. Вучням прапануецца выдзяліць галонае  прачытаным і зрабіць наступныя запісы  сваіх сшытках:
Крывічы – правадыр Крэ або кроныя.
Дрыгавічы – правадыр Дрыгавіч або дрыгва.
Радзімічы – правадыр Радзім.
Далей настанік прапануе вучням самастойна прачытаць матэрыял апошняга абзаца тэмы на старонках ________ і адказаць на пытанні:
?????
1. Якімі якасцямі валодалі нашы продкі?
2. Якія з гэтых якасцей вы лічыце найбольш важнымі і неабходнымі  жыцці?
Далей патрэбна перайсці да работы з малюнкамі.
Вучні важліва разглядваюць малюнкі і адказваюць на пытанні настаніка.
Малюнак “Паляванне”.
?????
1. На якіх жывёл паляваліся нашы продкі?
2. Якую зброю выкарыстовалі яны для палявання?
3. З якога матэрыялу яе выраблялі?
4. Што яшчэ яны прымянялі, каб паляванне было больш удалым?
Па ходу работы з маобнкамі ідзе запаненне настанікам схемы на класнай дошцы.

паляванне
земляробства
Заняткі нашых жывёлагадоля
рыбная лоля
збіральніцтва

Малюнак “Гаспадар сходнеславянскіх плямён”.
?????
1. Як можна адным словам назваць занятак, калі чалавек апрацовае зямлю? (Земляробства.)
2. Чаму мастак паказа земляроба на пярэднім плане карціны? (Земляробства – галоны занятак нашых продка.)
3. Яшчэ аб якіх занятках сведчаць адлюстраванні на карціне? (Жывёлагадоля, паляванне, рыбная лоля.)
4. Чаму рыбалова мастак паказа на самым заднім плане карціны? (Рыбная лоля – другарадны занятак.)

Матэрыял для настаніка. Атар карціны, рэпрадукцыя якой змешчаны у дапаможніку, мастак І.І. Пчалко. Змест яе крыху зменены.
Зямля апрацоваецца дралянай сахой з жалезнымі сашнікамі. У Лясной паласе, дзе жылі нашы продкі, перагнойны пласт глебы бы неглыбокім і густа пераплеценым каранямі дрэ. Такую глебу было больш зручна араць сахой, а не плугам.
Па двух наступных малюнках настанік прапануе вучням выканаць практычныя заданні.
Малюнак “Віды занятка”. Заданне: пабудаваць у сшытках лесвіцу.

Віды занятка 3 ?____________________
2 збіральніцтва
1 ?_____________________________

Малюнак “Старажытнае паселішча”. Заданне: скласці апісанне па наступным плане:
1. Месца размяшчэння.
2. Умацаванні.
3. Жыллё людзей.

ІІІ. Замацаванне.
Заданні 1, 2. З дапамогай лічба і літар правільна суаднясіце паміж сабой назвы  левым і правым слупках.
Заданне 1.
1) Крывічы а) Тура
2) Дрыгавічы б) Гомель
3) Радзімічы в) Полацк
1-в, 2-а, 3-б.


Заданне 2.
1) Земляробства а) кап’ё
б) саха
2) Паляванне в) лук
г) серп
1-б,г; 2- а,в.

ІV. Хатняе заданне.
А) агульнае: апавяданне “Нашы продкі”;
Б) дадатковае: запісаць у сшытках табліцу і запоніць яе.

Нашы продкі

Назвы
Паходжанне
Гарады

Крывічы
Дрыгавічы
?
Крэ або кроныя.
?
?
?
Тура
?


Дадатковая літаратура
У.Бутравее. Вялікія і славутыя людзі беларускай зямлі. Мн., 1995, с 7 – 13.
Г. Штыха. Крывічы. Мн., 1992.
В. Ракуць. Карта як крыеіца гістарычных веда// Беларускі гістарычны часопіс. – 2000. - №1.
















Вучань ____________________________________________

Заданні 1, 2. З дапамогай лічба і літар правільна суаднясіце паміж сабой назвы  левым і правым слупках.

Заданне 1.
1) Крывічы а) Тура
2) Дрыгавічы б) Гомель
3) Радзімічы в) Полацк


Заданне 2.
1) Земляробства а) кап’ё
б) саха
2) Паляванне в) лук
г) серп







_________________________________________________________________

Вучань ____________________________________________

Заданні 1, 2. З дапамогай лічба і літар правільна суаднясіце паміж сабой назвы  левым і правым слупках.

Заданне 1.
1) Крывічы а) Тура
2) Дрыгавічы б) Гомель
3) Радзімічы в) Полацк


Заданне 2.
1) Земляробства а) кап’ё
б) саха
2) Паляванне в) лук
г) серп







____4_____ УРОК МАЯ РАДЗIМА - БЕЛАРУСЬ.

ТЭМА : ЗЯМЛЯ БЛАКІТНЫХ РЭК І АЗЁР.

МЭТА: прадожыць знаёмства вучня з воднымі багаццямі нашай краіны, яе рэкамі і азёрамі, даць аб іх больш понае яленне.
ЗАДАЧЫ: а) навучання: знаёмічы вучня з воднымі багаццямі Беларусі, звярнуць іх увагу на галоныя рэкі нашай краіны: Нёман, Заходнюю Дзвіну, Днепр і Прыпяць, а таксама возера Свіцязь; паказаць ім гістарычную ролю у жыцці нашых продка; правесці элементарнае даследаванне падання пра возера Свіцязь з пункту гледжання яго гістарычнай каштонасці;
б) развiцця: шляхам даследавання падання пра возера Свіцязь развіваць гістарычнае мысленне вучня, падводзіць іх да разумення значэння падання, а таксама і легенд як гістарычных веда;
в) выхавання: выховаць у вучня любо да Радзімы, цікавасць да яе гістарычнага мінулага, беражлівыя адносіны да прыродных багацця нашай краіны.
АБСТАЛЯВАННЕ: гiстарычная карта «Старажытная русская дзяржава – Кiеуская Русь у IХ – пачатку ХII ст.», карта вучэбанага дапаможніка; легенды, паданні і сказы пра Беларусь розных выдання.
Афармленне класнай дошкi

Паняцці
Паданні
Легенды
Волакі
Імёны
Адам
Міцкевіч
Зямля блакітных рэк і азёр
План
1. “Блакітныя шляхі” Беларусі
2. “Блакітныя вочы” краіны
3. Шлях “з варага у грэкі”
4. Паданне пра в. Свіцязь
Назвы
Нёман
Заходняя
Дзвіна
Днепр
Прыпяць
Свіцязь


Х О Д У Р О К А
І. Работа над матэрыялам хатняга задання.
Два вучні выклікаюцца да класнай дошкі для выканання дадатковага хатняга задання.


Яшчэ двум вучням настанік дае для выканання карткі з заданнямі двух узроня складанасці.
Заданне 1. Запоніць схему.

Крывічы .

? ! ? .

Заданне 2. Напісаць на карце-схеме назвы сходнеславянскіх плямён, якія рассяліліся  старажытнасці  межах Беларусі.
У час выканання практычных задання настанік праводзіць франтальную гутарку з вучнямі класа. Для яе правядзення выкарыстоваюцца пытанні на с. ____ вучэбнага дапаможніка.
Настанік можа дадаткова задаць вучням наступныя пытанні:
?????
1. Як называлася дзяржава сходніх славян?
2. Што азначаюць  яе назве словы “Кіеская” і “ Русь”?
У канцы праверкі хатняга задання вядзецца работа з паняццем, датамі і картамі.
Заданне 1. Растлумачыць паняцце “Племя”.
Заданне 2. Калі з’явіліся на тэрыторыі Беларусі найстаражытнейшыя людзі? Калі на тэрыторыі нашай краіны рассяліліся сходнеславянскія плямёны?
Заданне 3. Паказаць на вялікай гістарычнай карце “Старажытнаруская дзяржава – Кіеская Русь у ІХ – пачатку ХІІ ст.”:
а) межы рассялення сходнеславянскіх плямён на тэрыторыі Беларусі;
б) старажытныя гарады, якія зніклі на зямлі крывічо, дрыгавічо, радзіміча.

ІІ. Вывучэнне новага матэрыялу.
Гэтую работу мэтазгодна пачаць з пастанокі задач, звярнушы вагу вучня на запісы, зробленыя на класнай дошцы.
Вывучэнне новага матэрыялу ажыццяляецца  адпаведнасці з планам, запісаным на класнай дошцы.
1. “Блакітныя шляхі” Беларусі. Настанік прапануе вучням прачытаць услых матэрыял першага абзаца і вылучыць у ім галонае:
а) рэкі – шляхі зносін;
б) рэкі – месцы пасялення нашых продка.
Затым настанік звяртаецца да вучня з пытаннем: “Як вы лічыце, якія рэкі  Беларусі з’яляюцца самымі буйнымі па плашчы іх рачных басейна?”. ( Правільны адказ: Днепр – 116 тыс. км2, Нёман – 46 тыс. км2, зах. Дзвіна – 33 тыс. км2. Настанік паказвае гэтыя рэкі на вялікай карце і прапануе вуяням дзве з іх знайсці на карце вучэбнага дапаможніка на с. _____
Матэрыял для настаніка. На тэрыторыі Беларусі цячэ 20,8 тыс. рэк. Агульная дажыня іх складае 91 тыч. Км. Большую частку гэтай дажыні складаюць малыя рэкі. У межах Беларусі тры ракі – Днепр, прыпяць і Бярэзіна – маюць дажыню больш за 500 км.
Настанік гаворыць аб тым, што рэкі называюць блакітнымі шляхамі Беларусі. Ён прапануе вучням растлумачыць гэты выраз, выслуховае і аналізуе іх адказы.

2. “Блакітныя вочы” краіны. Вучням прапануецца прачытаць услых матэрыял трэцяга абзаца і адказаць на пытанні:
?????
1. Як называецца адно з прыгажэйшых азёр Беларусі?
2. Дзе яно знаходзіцца? (Настанік укладвае: недалёка ад г. Навагрудка, і прапануе знайсці горад на гістарычнай карце на с. _____)
3. Чым могуць быць цікавымі для нас азёры?
4. Чаму азёры называюць “блакітнымі вачыма”?
5. Як вы разумееце словы паэта Адама Міцкевіча, які піса: “Калі прыйсці на свіцязянскі бераг у лунную ноч або вечарам, то можна бачыць “зоркі над сабою і зоркі пад сабою, і месяцы два побач з імі...”?
Матэрыял для настаніка. Беларусь называюць азёрным краем. На тэрыторыі налічваецца больш за 10 тыс. азёр.Самая вялікае возера – Нарач. Яго плошча складае 80 км2, а самае глыбокае – Догае, шлыбіня якога больш за 53 метры.
Плошча Свіцязі складае 2,24 км2, а глыбіня дасягае 15 метра. Дно возера здож берага пясчанае. Вада  ім чыстая і празрыстаяю На паночным беразе возера знаходзіцца помнікі прыроды – два векавыя дубы, а на паднёва-заходнім – археалагічныя помнікі – курганы, у якіх пахаваны старажытныя продкі беларуса.
Настанік прапануе вучням звярнуцца да слоніка гістарычных паняцця і запісаць у сшыткі вызначэнне паняцця “паданне”. Настанік дадае, што іншы раз паданні называюць легендамі. Вось, напрыклад, у пытанні 4 на с. 20 дапаможніка паданне называецца легендай.

3. Шлях “з варага у грэкі”. Па заданні настаніка вучні чытаюць услых матэрыял пад загалокам “Цікава ведаць”. У гэтым матэрыяле не сё можа быць зразумелым вучням. Тут, магчыма, спатрэбіцца выкарыстаць дадатковы матэрыял.
Матэрыял для настаніка.
1. Варагі – урадэенцы Скандынаскага павострава, або скандынавіі. У гістарычнай навуцы вядомы пад назвамі вікінгі, нарманы, росы. У VІІІ – ХІ стст. яны былі вядомы сваёй смеласцю, ваянічасцю, далёкімі ваеннымі паходамі і захопнічасцю войнамі. Каля 1000 г. Варагі даплылі да далёкай Амерыкі і перашымі з ерапейца пабывалі там.
2. Волакі. Волак - гэта сухапутны шлях гандлёвых зносін, які ляжыць паміж дзвюма рэкамі. Калі караблі падплывалі да волака, іх выцягвалі з вады на сушу, падкладвалі пад днішчы каткі з бярвення і каціі да бліжэйшай рэчкі, а затым апускалі  ваду і плылі далей.
Пажадана, каб паняцце “волак” вучні запісалі  свае сшыткі.
Настанік паказвае гэты водны шдях на вялікай карце, а вучням прапануе знайсці на карце дапаможніка.
Затым вучням прапануецца агучыць гэты матэрыял шляхам патарэння след за настанікам. Пачынаць трэба з наступных сло: “Гандлёвы шлях “з варага у грэкі” пачынася са Скандынаскага павострава, дзе жылі варагі, ішо па Балтыйскаму мору...”

3. Паданне пра возера Свіцязь. Работу над гэтым матэрыялам лепш за сё пачаць уступным словам настаніка.
“Шмат у Беларусі азёр. Іх больш за 10 тысяч. Але найбольш шчаслівы лёс выпа на долю возера Свіцязь. Пра яго таямніцы і загадкі складалі паданні і легенды, сачынялі балады, пісалі прыгожыя вершы. Вось паслухайце, як піса пра возера Свіцязь ураджэнец тых мясцін Адам Міцкевіч”. Настанік звяртае вагу вучня на краявід возера і партрэт паэта (с. ________), а затым чытае рывак з в ерша А.Міцкевіча (с._____)
Эмацыянальнае здзеянне на вучня можна прадожыць чытаннем яшчэ аднаго вершаванага рыка.
Балада пра Свіцязь
Люстэркам дзіным ноччу Свіцязь
Глядзела  неба. Зорны віцязь
У чоне месяца спусціся,
Па воднай гладзі пракаціся,
Зачарава русалак пекных
І тапіся  водах срэбных;
Той човен раз перакуліся,
Як за лілею зачапіся.
І незлічоныя стагоддзі
Штоноч у ціхім карагодзе
Па небе зорачкі гуляюць
І марна віцязя чакаюць...
Лявон Эмілін

Варыянт А
Улічваючы вялікі аб’ём падання пра в.Свіцязь, лепш, калі яго змест прачытае сам настанік. Вучням прапануецца не проста слухаць яго, але таксама думаць аб прачытаным і аналізаваць пачутае. Схема аналізу можа быць наступнай.

Паданне пра возера Свіцязь

Прада
Адступленне ад прады

“... стая горад Свіцязь”
“Бацька рушы у паход”
“... ворагі разбілі наша войска”
“ з ...хваля чуся людскі плач”
“ з вады паказалася прыгожая дзячына”
“Зямля расступілася пад намі, і замест яе нас прыняла вада”



Разважанні аб прачытаным вядуцца  вуснай форме.

Варыянт Б
Паданне пра возера Свіцязь можна замяніць матэрыялам больш блізкім вучням па сваім змесце.
Ёсць шмат розных зборніка, у якіх вайшлі беларускія легенды, паданні, міфы, вусныя сказы.Сярод іх можна адшукаць матэрыял, у якім расказваецца аб падзеях далёкай мінушчыны той мясцовасці, дзе жывуць вучні. Такі матэрыял будзе яшчэ больш цікавым для школьніка.

ІІІ. Замацаванне.
1. Лагічнае заданне вучням. Як вы думаеце, ці можна назваць карту “Шлях “з варага у грэкі” гістарычнай? Паспрабуйце абгрунтаваць сваё меркаванне.
2. Праблемнае заданне. Ці могуць быць паданні і легенды крыніцамі гістарычных веда? Калі так, то дакажыце гэта.


ІV. Хатняе заданне.
а) агульнае: апавяданне “Зямля блакітных рэк і азёр”;
б) дадатковае: папрасіце сваіх бацько, дзядуль і бабуль, каб яны расказалі вам якое-небудзь паданне, і запомніце яго змест.

Дадатковая літаратура.
Дрэва кахання. Легенды, паданні, сказы. Складальнік А.Гурскі. Мн., “Юнацтва”, 1993.
Геаграфія Беларусі. Энцыклапедычны даведнік. Мн., “Беларуская энцыклапедыя”, 1992.
С.Сідор і іншыя. Геаграфія Беларусі  пытаннях і адказах. Мн., “Народная асвета”, 1998.







Вучань ________________________________________________


Заданне 1. Запоніць схему.

Крывічы .

? ! ? .






________________________________________________________________


Вучань __________________________________________________


Заданне 2. Напісаць на карце-схеме назвы сходнеславянскіх плямён, якія рассяліліся  старажытнасці  межах Беларусі.

























Тэма “Зямля блакітных рэк і азёр”
1. Дапоні сказ.
У адрозненне ад сённяшніх дзён, калі шасейныя дарогі і чыгункі з’яляюцца галонымі шляхамі зносін, у далёкім мінулым гэту ролю адыгрывалі _______________________ ( рэкі, азёры, балоты).
2. Адзнач знакам “+” правільны адказ на пытанні.
Да якога паняцця адносіцца выраз “блакітныя шляхі Беларусі”?

· акіяны
· азёры
· рэкі
Да якога паняцця адносіцца выраз “блакітныя вочы Беларусі”?

· акіяны
· азёры
· рэкі
3. Адзнач знакам “+” прадзівыя выказванні.

· У далёкім мінулым рэкі адыгрывалі ролю галоных шляхо зносін.

· Нашя продкі рабілі свае паселішчы на берагах рэк

· Свіцязь – галоная рака Беларусі.

· Кожная рака мае сваю гісторыю.
4. Раста часткі плана падання пра возера Свіцязь у пэным парадку.

· Незвычайны уло.
· Прыгажуня знікла.

· Людскі плач.
· Расказ дзячыны.
5. Запішы гарады, назвы якіх паходзяць ад назва рэк.
Віцьба - _________________________ Менка - _________________________
Піна - ___________________________ Кобрынка - ______________________
Палата - _________________________
Словы для даведак: Полацк, Мінск, Віцебск, Кобрын, Пінск.
_________________________________________________________________________

Тэма “Наша Радзіма на гістарычнай карце”
1. Дапоні сказ (падкрэслі патрэбнае).
Каб мець дакладнае яленне аб той ці іншай гістарычнай падзеі, нам спатрэбіцца
( геаграфічная карта, гістарычная карта.)
2. Прадожы сказы (падкрэслі патрэбнае).
Складаць карты людзей пачалі (дано, нядана).
З цягам часу каарты станавіліся больш (вялікімі, падрабязнымі).
Каб навучыцца “чытаць” гістарычную картую неабходна ведаць ( правілы, загады).
3. Адзнач знакам “+” прадзівыя выказванні.

· Кожная карта мае сваю назву, якая адлюстровае пэныя гістарычныя падзеі  вызначаны час.

· Назвы краін і гарадо адпавядаюць таму часу, які адлюстраваны на карце.

· Замест умоных абазначэння на карце жываюцца малюнкі.

· Колеры на карце выкарыстоваюцца для абазначэння тэрыторый розных дзяржа.
4. Карыстаючыся гістарычнай картай падручніка, запішы назвы беларускіх гарадо.
________________________________________________________________________
5. Дапішы да сучасных назва беларускіх гарадо іх гістарычныя назвы.
Гродна - _________________ Мінск - ____________________
Полацк - _________________ Гомель - ___________________
Брэст - __________________ Навагрудак - ____________________
Словы для даведак : Менск, Полтекс, Гомій, Наваградак, Бярэсце, Гародня.







__5_______ УРОК МАЯ РАДЗIМА - БЕЛАРУСЬ.

ТЭМА : НАША РАДЗІМА НА ГІСТАРЫЧНАЙ КАРЦЕ

МЭТА: даць вучням першапачатковыя яленні аб гістарычнай карце нашай краіны.

ЗАДАЧЫ: а) навучання: пазнаёмiць вучня з адметнымі асаблівасцямі гістарычнай карты і монымі абазначэннямі, якія выкарыстоваюцца для “чытання” карты; правесці работу, накіраваную на засваенне вучнямі правіл “чытання” гістарычнай карты;
б) развiцця: развiваць у вучня цікавасць да гістарычнага мінулага нашай краіны, фарміраваць у іх уменне працаваць з гістарычнай картай як крыніцай веда;
в) выхавання: выховаць у вучня шаноныя адносіны да мінулага, да нашях продка, якія сваім талентам і працай стварылі лепшыя умовы для жыцця людзей у наш час.

АБСТАЛЯВАННЕ: карта «Рускія землі  ХІІ – ХIIІ стст.», гістарычная карта вучэбнага дапаможніка.

Афармленне класнай дошкi

Гарады
Мінск
Нясвіж
Навагрудак
Слуцк
Тура
Барыса

Рэкі
Свіслач

Нёман

Прыпяць
Бярэзіна
Наша Радзіма на гістарычнай карце
План
1. Гістарычная карта
2. Умоныя абазначэнні
3. Правілы работы з картай



Х О Д У Р О К А

І. Работа над матэрыялам хатняга задання
Да дошкі выклікаюцца два вучні. Яны будуць выконваць практычныя заданні па тэме “Водны шлях “з варага у грэкі”.

Заданне 1. Шляхам расстанокі парадкавых нумаро прывесці  адпаведнасць наступныя назвы:
Скандынавія. (1)
Заходняя Дзвіна. (3)
Чорнае мора. (6)
Волакі . (4)
Днепр. (5)
Балтыйскае мора. (2)

Заданне 2. Паказаць на карце і расказаць пра водны шлях “з варага у грэкі”.
У час падрыхтокі практычных задання можна заслухаць 1-2 легенды, якія расказалі вучням іх бацькі. Астатнія жадаючыя могуць зрабіць гэта  час правядення класнай выхавачай гадзіны.

ІІ. Вывучэнне новага матэрыялу.
Да гэтага матэрыялу пажадагна настаніку зрабіць уступнае слова. Прыкладны змест яго можа быць наступным:
“Дарагія сябры, мы з вамі адпраляемся  цікавае падарожжа ппа краіне нашых продка, у далёкае гістарычнае мінулае нашай Айчыны. Дрымучая глыбіня далёкіх стагоддзя ды сівая мінушчына будуць ахутваць нас сваімі таямніцамі. Старонкі падручніка таямніцы, і загучыць жывая мова гісторыі, “загавораць” забытыя людзьмі і часам селішчы і гарадзішчы, велічныя руіны старажытных замка, журботныя курганы, дзе пахаваны нашы продкі – людзі мудрыя ды працавітыя, цярплівыя ды шчодрыя, сціплыя ды мужныя...
Гісторыю называюць кнігай жыцця, скарбонкай чалавечай мудрасці. Веданне мінулага ператварае чалавека  сапраднага грамадзяніна сваёй Айчыны, патрыёта, носьбіта гістарычнай памяці свайго народа, дае яму грунтоную апору  жыцці. Такога чалавека ахоплівае прага дзейнасці, яму хочацца пакінуць і свой, хоць невялікі, след у гісторыі Радзімы.
І, наадварот, чалавек, абыякавы да гістарыі свайго народа, чымсьці нагадвае дрэва без каранё. Ён губляе самае галонае – жыццёвую апору. Такі чалавек становіцца бязродным. Ён лёгка можа адрачыся ад матчынай мовы, забыцца пра магілы продка, што клалі свае галовы, каб жыла і квітнела Беларусь, і нават пайсці на самае агіднае – здраду Айчыне  цяжкі для яе час.
Каб шчыра любіць свой край, трэба добра ведаць яго гісторыю. Любіць сваю матулю Беларусь, вывучайь яе гісторыю. І  гэтым нам дапаможа гістарычная карта, якая павядзе нас у цікавае падарожжа  далёкае мінулае нашай Бацькашчыны”.
Пасля ступнага слова настанік пералічвае асноныя задачы рока, звяртае вагу вучня на назву тэмы, якая запісана на класнай дошцы, а таксама план яе вывучэння, ажыццяляе кароткае знаёмства вучня з гістарычнай картай, якая размешчана каля класнай дошкі.
Аснонымі метадамі і прыёмамі матэрыялу настанікам, парананне зместу дзвюх карт і вызначэнне іх асаблівасця і адрознення, якія існуюць паміж імі, запамінанне моных абазначэння і правіл “чытання” карты, а таксама практычная работа вучня з гістарычнай картай.
Пажадана пачаць тлумачэнне новага матэрыялу з таго, што карты бываюць розныя. Самымі распасюджанымі з іх з’яляюцца геаграфічныя і гістарычныя. Карты могуць адлюстроваць падзеі далёкага-далёкага мінулага, як, напрыклад, карта на с. ___ дапаможніка. Вучням прапануецца знайсці яе  дапаможніках. Ёсць карты, якія адлюстроваюць становішча краіны  наш час або зусім недалёкае мінулае, як, напрыклад, карта на с ____ . Вучням прапануецца адкрыць указаную старонку. Затым настанік ставіць задачу: уважліва разгледзіць гэтыя карты і знайсці адрозненні першай ад другой. Вучні класа пачынаюць разважаць, называць асобныя адрозненні, а настанік кіруе гэтым працэсам, выдзяляе галонае, што з’яляецца найбольш значным у разуменні зместу карты.
Карта 1 ( с____).
1. Расказвае аб падзеях далёкага мінулага, якое адбывалася 1500 г. таму.
2. У той час не было Рэспублікі Беларусь, а людзі жылі яшчэ плямёнамі.
3. Не было таксама і суседніх дзяржа.
4. Замест шасці абласцей, на якія падзяляецца сучасная Беларусь, беларускія землі падзяляліся на тры часткі, на якіх рассяліліся крывічы, дрыгавічы і радзімічы.
Такім чынам, настанік падводзіць вучня да разумення значэння карты як важнай крыніцы гістарычных веда аб мінулым.
Далей настанік тлумачыць вучням, якімі асабллівасцямі вызначаецца гістарычная карта. На ёй паказзаны межы дзяржа, гарады, ваенныя паходы, месцы бітва, гандлювыя шляхі і шмат што іншае. На маленькай карце паказаць усё гэта  натуральную велічыню немагчыма. А якім жа чынам можна адлюстраваць усё гэта? Каб адказаць на гэтае пытанне, настаніе прапануе вучням паглядзець на гістарычную карту, што знаходзіцца каля класнай дошцы. Так вучні знаёмяцца з умонымі абазначэннямі. Найбольш важныя з іх можна запісаць у сшыткі.

Матэрыял для настаніка. Усякія гістарычныя падзеі і з’явы існуюць у прасторы і часе. Прастора і час з’яляюцца іх вымяральнікамі.Для вызначэння часу гістарычных падзей існуюць даты. Для вызначэння прасторы, дзе яны адбываліся, існуе гістарычная карта. Адлюстраванне падзей на гістарычнай карце інакш называецца іх лакалізацыяй. Для лакалізацыі выкарыстоваюцца моныя абазначэнні. Яны наносяцца на карту, а  ніжняй яе частцы даецца ім тлумачэнне. Гэта дадатак да карты называюць яе легендай.

Работа з картай. Настанік арганізуе чытанне вучнямі слых памяткі
( гл. с._____). Над кожным прачытанным правілам вучням прапануецца паразважаць, спаслацца на прыклады.
Правіла 1. Як называюцца карты на с. _____________?
2. Падзеі якой даніны адлюстраваны на першай карце?
3. Ці згодны вы, што на наступнай карце ( с. ____) паказана сучасная Беларусь? Сваё меркаванне паспрабуйце абгрунтаваць.
Правіла 2. Ці ведаеце вы, як называлася наша Рэспубліка Беларусь раней? (БССР – тлумачыць настанік.) Як называліся  мінулым некаторыя беларуская гарады, паказаныя на карце на старонцы ______ дапаможніка? Мінск - ? (Менск), Гродна - ? (Гародня), Брэст - ? (Бярэсце).
Правіла 3. Пакажыце на карце 1 межы рассялення сходнеславянскіх плямён на тэрыторыі Беларусі. Пакажыце на карце 2 межы абласцей.
Правіла 4. Якімі колерамі паказана на карце 1 тэрыторыя рассялення крывічо, дрыгавічо, радзіма. Якімі колерамі выдзелены на карце 2 вобласці Беларусі?

Практычная работа. Для яе правядзення выкарыстоваецца гістарычная карта ( с. ___). Настанік прапануе вучням уважліва яе разглядзець і адказаць на наступныя пытанні:
?????
1. Як называецца карта?
2. Як можна даказаць, што гэтая карта гістарычная?
3. Ці мае гэтая карта якую-небудзь сувязь з геаграфіяй нашай краіны? Сваю думку абгрунтуйце спасылкай на прыклады (рэкі, лясы).
4. Што адлюстравана на карце: гістарычнае мінулае ці сучаснасць? Сваё меркаванне паспрабуйце абгрунтаваць.
5. Якія моныя абазначэнні маюцца на карце?
6. Якія заняткі людзей паказаны на ёй? (Паляванне, гандаль, ваенны паход.)
Пасля адказа вучня на пытанні настанік робіць выснову аб тым, што яны змаглі прачытаць гістарычную карту, але гэта яшчэ не сё. На падставе матэрыялу гістарычнай карты можна скласці апавяданне аб мінулым нашага краю. Вучням дазваляецца карыстацца планам, які бы зачасна запісаны настанікам на класнай дошцы.
П л а н
1. Гарады.
2. Рэкі і лясы.
3. Заняткі насельніцтва.
Прыкладны змест. У мінулыя часы на беларускай зямлі шмат гарадо. Ёсць яны і цяпер. Адзін з іх, горад Мінск, з’яляецца сталіцай Беларусі.
Наш край багаты рэкамі і лясамі. Людзі, якія насялялі Беларусь, займаліся паляваннем, гандлем і ваеннай справай. Васіх гэтых занятках памочнікам чалавека бы конь. Воіны і палянічыя былі зброены коп’ямі і лукамі. “Ішо час, і жыццё паступова мянялася, - дадасць настанік. – Аб гэтым нам раскажуць іншыя гістарычныя карты”.

ІІІ. Замацаванне.
У канцы рока настанік можа прапанаваць вучням наступныя пытанні для разважання:
?????
1. Якімі асаблівасцямі вызначаецца гістарычная карта?
2. Ці можна вывучаць гісторыю без гістарычнай карты?
3. Якую шкоду можа прынесці вашым ведам адсутнасць на року карты?

ІV. Хатняе заданне.
а) агульнае: апавяданне “Наша Радзіма на гістарычнай карце”;
б) дадатковае: што яшчэ можна было б паказаць на гістарычнай карце на
с. ____ дапаможніка.














_6________ УРОК МАЯ РАДЗIМА - БЕЛАРУСЬ.

ТЭМА : СТУЖКА ЧАСУ.

МЭТА: пазнаёміць вучня з лічэннем гадо у гісторыі.

ЗАДАЧЫ: а) навучання: паказаць вучням сувязь падзей, якія вывучаюцца  гісторыі, з гістарычным часам; абапіраючыся на апорныя даты, падвесці вучня да разумення сутнасці лічэння гадо у гісторыі; пазнаёміць вучня з назвамі, якія жываюцца пры лічэнні гадо, і іх скарочаным запісам;
б) развiцця: развіваць у вучня лагічнае мысленне і матэматычныя здольнасці, фарміраваць уменне лічыць гады  гісторыі;
в) выхавання: выховаць у вучня беражлівыя адносіны да часу, разуменне таго, што дарэмна патрачаны час вярнуць немагчыма.

АБСТАЛЯВАННЕ: карта «Старажытная дзяржава – Кiеуская Русь у IХ – пачатку ХII ст.», карта вучэбнага дапаможніка.

Афармленне класнай дошкi

Апорныя даты
24 тыс. г. да н. э.
1 год н. э.
862 г. – ІХ ст.
1967 – ХІ ст.
2008 г. – ХХІ ст.
ХХ ст. – 1901 – 2000 г.
ХХІ ст.- 2001 - ?
Паняцце
Летапіс
Стужка часу
Час імчыцца, бяжыць, рухаецца, але ніколі не спыняецца
секунда – імгненне
хвіліна – 60 секунд
гадзіна – 60 хвілін
суткі – 24 гадзіны
год – 365 – 366 сутак
десядзігоддзе – 10 гадо
стагоддзе – 100 гадо
тысячагоддзе – 1000 гадо
Наша эра - 2 тыс. гадо
Скарочаныя запісы
Год – г.
гады – гг.
Стагоддзе – ст.
Стагоддзі – стст.
Тысячагоддзе – тыс.г.
Да нашай эры – да н. э.
Нараджэнне
Ісуса Хрыста –
пачатак нашай эры


Х О Д У Р О К А
І. Работа над матэрыялам хатняя задання.
У аснову праверкі хатняга задання мэтазгодна пакласці матэрыял гістарычнай карты на с. _____ дапаможніка.
Спачатку праводзіцца з вучнямі гутарка. Яны адказваюць на пытанні падручніка ( с. ____)
Пасля гутаркі настанік выклікае да класнай дошкі трох вучня, якія будуць выконваць практычныя заданні.
Заданне 1. Скласці крыжаванку “заняткі нашых продка”.


П








Г
А
Н
Д
А
Л
Ь




Л









Я









В
А
Е
Н
Н
Ы
Я


П
А
Х
О
Д
Ы





Н









Н









Е









Заданне 2. 3. Запоніць табліцу.
Гарады
Рэкі

3 - 4 назвы
3 - 4 назвы


Пасля запанення табліцы пералічаныя  ёй гарады і рэкі вучні паказваюць на карце.
У час запанення крыжаванкі і табліцы настанік праводзіць з вучнямі гульню  вуснай форме “Хто хутчэй адкажа на пытанне?”.
Паляванне – гэта... .
Прыпяць – гэта... .
Навагрудак – гэта ... .
На літару “Б” называюцца ... (р. Бярэзіна і г. Барыса.)
На літару “М” называюцца ... ( г. Мінск, г. Маладзечна, г. Мазыр.)
На літару “Н” называюцца ... (р. Нёман, г. Нясвіж, г. Навагрудак.)
На літару “С” называюцца ... ( р. Свіслач, г. Слуцк.)
Знайдзіце р. Прыпяць пару... (р. Прыпяць , р. Пціч.)
Знайдзіце гарадам пары ... ( г. Радашковічы – г. Ружаны , г. Рось;
г. Лагойск – г. Ліда, г. Ляхавічы;
г. Капыль – г. Кобрын, г. Клецк,
г. Тура – г. Талачын.)
у канцы праверкі хатняга задання настанік звяртаецца да вучня з пытаннем: “Чым можна было б дапоніць гістарычную карту на с. _____?”
Магчымыя адказы: 1. Паказам гандлёвага шляху.
2 Паказам накірунку ваеннага паходу.
3. Паказхам месца бітвы.
4 выдзяленнем сярод гарадо галонага горада або сталіцы.
Праверка хатняга задання завяршаецца высталеннем вучням адзнак.

ІІ. Вывучэнне новага матэрыялу.
Работа, як звычайна, пачынаецца з пастанокі задач, звяртаецца вага вучня на складанасць вывучаемага матэрыялу і неабходнасць разумення яго, таму што гэты матэрыял будзе складаць аснову далейшага вывучэння гісторыі нашай краіны.
Вучням прапануецца падрыхтаваць сшыткі для работы.

1. Уступнае слова настаніка. “Вывучэнне гісторыі, - гаворыць настанік, - гэта пошук адказа на 5 простых пытання: Што? Калі? Дзе? Як? Чаму?
Адно з гэтых пытання, а менавіта “Калі?”, цесна звязана з датамі.
Любая гістарычная падзея развіваецца  прасторы і часе. Для вызначэння прасторы служыць карта. А вось вымярэнне падзей у часе ажыццяляецца пры дапамозе дат. Гістарычная падзея без даты- як чалавек без пасведчання аб нараджэнні, узрост якога немагчыма дакладна вызначыць.
Зразумела, што кожны з вас павінен помніць не толькі год, але і месяц і дзень свайго нараджэння”.
Уступнае слова паступова пераходзіць у гутарку. Настанік звяртаецца да вучня з пытаннямі:
?????
1. Колькі вучням гадо?
2. У якім годзе яны пайшлі  школу?
3. Колькі гадо яны вучацца?
4. У якім годзе скончаць школу?
Гэтыя даты называюцца біяграфіянымі. Яны адносяцца да асабістага жыцця. А ёсць даты яшчэ больш важныя, яны называюцца гістарычнымі. Гістарычныя даты вызначаюць час важных для гісторыі падзей. Гэты выраз можна прапанаваць вучням запісаць у сшыткі.
Затым настанік звяртаецца да класнай дошкі, дзе запісаны апорныя даты, і адзначае, што 862 год – гэта першая дата  гіторыі нашай краіны, якую мы дакладна ведаем.
862г. –
Першае летапіснае памінанне пра Полацк.
1067 г. – першае летапісная звестка пра Мінск.
Настанік прапануе вучням знайсці  слоніку тлумачэнне паняцця “летапіс” вучня да высновы, што ніяк нельга абысціся без дат пры вывучэнні гісторыі.

2. Якімі адзінкамі вымяраецца гістарычны час? Настанік звяртае вагу вучня на тое, што кожная гістарычная падзея мае пачптак узнікнення, працягласць і канец свайго існавання. Падзеі, якія мы называем гістарычнымі, могуць узнікнуць імгненна, прадажацца даволі догі час і нечакана закончыць сваё існаванне. Вось чаму нават секунды, хвіліны і гадзіны могуць выконваць ролю вымяральніка гістарычнага часу. Але найчасцей выкарыстоваюцца такія вымяральнікі, як год, дзесяцігоддзе, стагоддзе, тысячагоддзе. Настанік звяртае вагу вучня на дошку і прапануе ім запісаць назвы, лікавыя значэнні і скарочаныя абазначэнні гэтых вымяральніка.
Важным рубяжом у лічэнні гадо у гісторыі з’яляецца нараджэнне Ісуса Хрыста. Першы год жыцця Ісуса Хрыста прынята лічыць першым годам нашай эры (н. э.) . Калі якая – небудзь гістарычная падзея адбылася да нараджэння Ісуса Хрыста, то вучоныя кажуць, што яна адбылася да нашай эры (да н. э.).

3. Вызначэнне стагоддзя. Настанік удакладняе, што 1 ст. = 100 г., 1 тыс. г. = 10 ст. = 1000 г. Адны толькі лічбы не даюць дастаткова понага ялення пра велічыню часу  100 гадо. Тут патрэбна спаслацца на прыклады. За 100 гадо можна 9 раззо закончыць сярэднюю школу, 25 разо пачатковую. Апісанне гістарычных падзей, якія адбываюцца за 100 гадо ва сім свеце, з цяжкасцю можна мясціць у самую тостую кніжку. Вось што такое 100 гадо для гісторыі!
Пры вывуцэнні гістарычных падзей часта знікае патрэба пераводу гадо у стагоддзі.
Настанік прапануе вучням прачытаць матэрыял апошняга абзаца апавядання на с. ___ і адказаць на пытанне, якім чынам гэта робіцца.
Для набыцця такога мення кожным вучнем можна выкарыстаць даты стужкі часу і перавесці іх у стагоддзі  наступнай паслядонасці: 862 г., 1000 г., 2000 г., 24000 г. да н. э., 26000 г.
Вынікі вылічэння будуць правераны пазней, калі вучні даведаюцца пра рымскія лічбы.

4. Рымскія лічбы. Настанік паведамляе вучням аб тым, што  мінулыя часы лічбы розныя народы абазначалі па-рознаму: завязвалі вузельчыкі, рабілі на палачцы нажом засечкі, пісалі розныя знакі. У Старажытным Егіпце, напрыклад, палачка абазначала адзінку, знак у выглядзе падковы – дзесяць, а фігурка чалавечка з паднятымі ад здзілення верх рукамі – мільён. Ці можна лічыць такія абазначэнні ліка зручнымі? Чаму не ?
А вось арабскія лічбы, якімі мы карыстаемся, і рымскія, якія жываюцца больш рэдка, аказаліся самымі зручнымі. Падумайце, чаму. Для адказу на гэтае пытанне вучні карыстаюцца матэрыялам “Цікава ведаць” на с. _____ дапаможніка.
Пасля знаёмства з рымскімі лічбамі настанік прапануе вучням паранаць іх з арабскімі і зрабіць уласны вывад, якія з іх самыя зручныя для напісання. Зроблены выбар патрэбна абгрунтаваць.
Настанік пацвярджае вывад вучня аб большай зручнасці арабскіх лічба і адзначае, што па гэтай прычыне яны паступова амаль выцеснілі з ужытку рымскія лічбы. Але ж для напісання стагоддзя прынята карыстацца рымскімі лічбамі. Вось чаму патрэбна іх ведаць і мець пісаць.
Вучні практыкуюцца  напісанні рымсскіх лічба, а для гэтага настанік прапануе ім перанесці лікавую табліцу з падручніка  свае сшыткі.
Затым настанік прапануе вучням праверыць правільнасць выканання папярэдняга задання – пераводу гадо у стагоддзі.

ІІІ. Замацаванне.
Заданне 1. Прадожыць запаненне лініі часу.
Лінія часу
Ход часу
Да нашай эры Нараджэння Хрыста Наша эра
----------------------------------|-----|-----|-----|------|------|------|------|------|------|----
І ст. ІІ ст. ІІІ ст. ІV ст. ... ... ... ... ... ...

Заданне 2. Прадожыць запаненне стужкі часу.
Стужка часу

Да нашай эры Наша эра
1-100 101-200 201-300 ... .... ...
----------------------------------|--------|--------|--------|---------|--------|--------|----
І ст. ІІ ст. ІІІ ст. ІV ст. ... ...
Нараджэння Хрыста
Ход часу
ІV. Хатняе заданне
а) агульнае: апавяданне “Стужка часу”;
б) дадатковае: практычнае заданее на с. __ .
Дадатковая літаратура
Ілюстраваная храналогія гісторыі Беларусі. Складальнік І.Харатовіч. Мн., “Беларуская Энцыклапедыя”, 1995.
В. Ракуць, с. Барыс. Храналогія на роках гісторыі // Беларускі гістарычны часопіс. – 1999. - №№ 1, 2.



Тэма “Стужка часу”

1. Злучы стрэлкамі поныя назвы з іх скарочаным абазначэннем.
год ст.
стагоддзе тыс. г.
тысячагоддзе г.
2. Адзнач знакам “+” правільны адказ.
Ісус Хрыстос - гэта:

· вучоны
·дзяржаны дзеяч
· сын Божы
3. Злучы паняцці з іх тлумачэннямі.

Эра

Час, які звязваецца з першым годам жыцця Ісуса Хрыста

Да нашай эры

Час, які папярэдніча нараджэнню Ісуса Хрыста

Наша эра

Працяглы адрэзак часу, звычайна большы за тысячагоддзе


4. Адзнач знакам”+” прадзівыя выказванні.

· Любую гістарычную падзею можна паказаць з дапамогай стужкі часу.

· Пачатак нашай эры звязваюць з нараджэннем Ісуса Хрыста.

· Першыя вядомыя стаянкі найстаражытнейшых жыхаро з’явіліся на тэрыторыі нашай краіны каля 24 тысячагоддзя да нашай эры.

· Старажытны горад Полацк упамінаецца  летапісах упершыню пад 1067 годам.
5. Пранумаруй назвы па зрастаючай ступені.

· тысячагоддзе
· эра
· стагоддзе
· год
__________________________________________________________________
Тэма “ Маклівыя сведкі мінушчыны”

1. Адзнач знакам “+” правільныя адказы на пытанне:
Што мы адносім да маклівых сведак мінушчыны?

· летапісы
· курганы
· камяні
· кнігі
2. Закончы сказы. (падкрэслі)
Дужага і высокага чалавека называлі ( волатам, гандляром).
Пагоркі з зямлі і пяску, што насыпалі над нябожчыкам называлі ( помнікамі, курганамі).
3. Паразважай.
Чаму камень, што знаходзіцца  Любанскім раёне Мінскай вобласці, людзі назвалі Божым?

· Людзі лічылі, што вада, якая збіралася  яго паглыбленнях , лекавая.

· Людзі лічылі, што камень ствары Бог.
4. Адзнач знакам “+” прадзівыя выказванні.

· Шматлікія камяні раскіда па тэрыторыі Беларусі магутны валун.

· Шматлікія камяні пакіну на нашай зямлі ледавік.

· Нашы продкі лічылі, што жыццё чалавека працягваецца і пасля смерці, таму трэба пакласці  курган усё, што патрэбна чалавеку пры жыцці.
5. Назаві прафесіі людзей, калі пасля іх смерці  курганы ім клалі:
Гліняны посуд - __________________.
Меч - ___________________________.
Вагі - ___________________________

____7_____ УРОК МАЯ РАДЗIМА - БЕЛАРУСЬ.

ТЭМА : МАѕКЛІВЫЯ СВЕДКІ МІНУѕШЧЫНЫ.

МЭТА: пазнаёміць вучня з камянямі, якія з’ляюцца сведкамі далёкай мінушчыны і маюць вялікую каштонасць як помнікі гісторыі.

ЗАДАЧЫ: а) навучання: паказаць вучням з адным з выніка дзейнасці ледаві-ка – з’яленнем камяннё; паказаць дзецям, што камяні могуць мець гістарычную каштонасць, і растлумачыць, у чым яна можа заключацца; раскрыць прычыну шаноных адносін нашых продка да камянё; прапанаваць вучням разгадаць загадку, чаму  мінулыя часы жыхары Беларусі давалі камяням імёны;
б) развiцця: развіваць у вучня цікавачць да мінулага нашай Радзімы, імкненне пазваць яго і захаваць у сваёй памяці на догія часы;
в) выхавання: выховаць у вучня павагу да сваіх продка, якія імкнуліся захаваць памяць пра сябе, пра свой час, пра падзеі, якія іх хвалявалі, удзельнікамі якіх яны з’яляліся.

АБСТАЛЯВАННЕ: малюнкі падручніка, дадатковая літаратура.

Афармленне класнай дошкi

Паняцці
Музей
Курган
Волат
Гандаль
Раданіца
Дзяды

Маклівыя сведкі
мінушчыны
1. Рух ледавіка
2. музей валуно
3. курганы
4. Камяні з імёнамі
Назвы
Божы камень
Барыса камень
Камяні-следавікі


Х О Д У Р О К А
І. Работа над матэрыялам хатняга задання.

Праверка хатняга задання прапануецца правесці  выглядзе гульні з лічбамі.
Заданне 1. Замест пытальных знака пастаце патрэбныя лічбы  лагічны ланцужок.
Наша эра = 7 тыс. г. > ? ст. > 200 дзесяцігоддзя.

Заданне 2. Калі паранаць працягласць часу з рухам рознай тэхнікі, то што чаму будзе больш адпавядаць? Патрэбнае злучыць стрэлкамі:

Дзеяцігоддзе Веласіпед
Стагоддзе Атамабіль
Тысячагоддзе Самалёт
Эра Ракета

Заданне 3. Хто хутчэй разбярэ дом. Паслядонасць разборкі патрэбна абазначыць парадкавымі нумарамі рымскіх лічба ад І да Х. У гульні можа адначасова дзельнічаць некалькі вычня.

Заданне 4. Хто хутчэй разбярэ піраміду стагоддзя. Пры разборцы паслядона сціраюцца лічбы.
У гэтай гульні таксама можа дзельнічаць некалькі вучня, і яе можна правесці  форме спаборніцтва паміж імі.

Заданні 5, 6.
В – І
Усясла Чарадзей пача княжыць у Полацку  1044 г. і памёр у 1101 г.
В – ІІ
Ефрасіння Полацкая нарадзілася каля 1104 г. і памерла  1167 г.
Вызначыць:
1. У якіх стагоддзях яны дзейнічалі?
2. Колькі стагоддзя прйшло з часу іх смерці?

ІІ. Вывучэнне новага матэрыялу.

Вучні рыхтуюць сшыткі для работы. Настанік вызначае задачы, звяртае вагу вучня на назву тэмы, знаёміць іх з планам вывучэння, называе гістарычныя паняцці.
Пажадана пачаць работу з уступнага слова:
“Паважаныя вучні, не здзляйцеся, на нашым уроку гісторыі размова пойдзе пра камяні. Вы, відаць, падумалі, а якія адносіны да гісторыі могуць мець камяні, якіх так многа пасюоь? Дзе іх толькі няма: на палях і  лясных гушчарах, каля рэчак і дарог, вялікія, як волаты, і маленькія, як пясчынкі, багата сеялі яны наш край. Імчыць час, а яны макліва, нібыта  сне, ляжаць тысячы гадо на беларускай зямлі.
А ці могуць маклівыя камяні расказаць пра мінулае? Перш чым сказаць “не”, давайце паслухаем легенду.
Полацкі князь Барыс рыхтавася абараніць свой край ад ворага. Воіна у князя было няшмат, а вораг бы моцны. Як адстаяць родную зямлю? Хто дапаможа? І полацкі князь вырашы звярнуцца да Бога. Але ж як Бог зможа пачуць яго просьбу аб дапамозе? Дога дума князь і прыня рашэнне. Загада ён сабраць з усяго княства каменных спра майстро, а калі яны з’явілліся  Полацк, ад князя паступі новы загад: рухацца наперадзе войска і па сім шляху высякаць на камянях княжацкую просьбу: “Госпадзі, памажы рабу твайму Барысу”.
Гэта было  ХІІ стагоддзі. Камяні данеслі да неас гэтую звестку.

1. Рух ледавіка. У кожнага з вас можа знікнуць пытанне, адкуль з’явіліся на аншай зямлі камяні.
Гісторыя іх з’ялення вельмі догая, і звязана яна з рухам ледавіка. Чатыры разы наступа ён на тэрыторыю Беларусі, а затым раста. І кожны раз нёс ён на сваіх магутных плячах камяні, якія заставаліся на паверхні нашай зямлі.

Рух ледавіка
Настанік можа спытаць: чаму  некаторых раёнах Беларусі адсутнічаюць камяні? Адказ на гэтае пытанне трэба вязаць з асаблівасцямі руху ледавіка. Ён рухася языкамі і не засёды пакрыва сваім лядовым панцырам усю тэрыторыю.

2. Музей валуно. Вялікія камяні называюць валунамі. Пра іх складзены дзіныя паданні. Вось адно з іх.
“Каля самых бераго Віліі, у тым месцы, дзе рака цячэ яшчэ вузкім ручаём, дзесьці і зараз ляжыць вялікі камень. Даным-дано жы тут вясёлы кравец Сцяпан. Ён абшыва усіх у акрузе і больш за сё на свеце любі сваю жонку Улляну. Ды выйшла бяда – ператварылася яго нячыстая сіла  камень.
І тады адбыся цуд. Варта толькі з вечара пакласці на валун тканіну і папрасіць: “Сцяпан, пашый кафтан”, - як раніцай з’ялялася патрэбнае адзенне. І пашыта яно было так, што залюбуешся. У падзяку людзі пакідалі каля валуна хлеб, соль, лён. Брала Улляна сё гэта і дзяцей карміла-адзявала.
Толькі аднойчы п’яны жартанік папрасі зрабіць яму ні тое ні сёе. Пакрыдзіся камеь – кіну шыць. Даведалася аб гэтым Улляна, прыбегла да берага, павалілася на камень і дога горка плакала. Толькі вецер шуме у вяршалінах дрэ: “Ву-у-лля-на, Ву-у-лля-на...”. З таго часу і сталі называць раку Вулляй або Віліяй”. (Хрэстаматыя па геаграфіі Беларускай ССР. Пад рэдакцыяй В.Якушкі. Мн., “Народная асвета”, 1977.)
Пытанні да вучня:
?????
1. Якую назву мог атрымаць камень згодна са зместам падання? ( Крачец, Сцяпана камень, Сцяпан.)
2. Чаму людзі пакідалі каля каменя хлеб, соль, лён?
3. Чаму рэчку сталі называць Віліяй?
4. Ці ёсць сапрады  Беларусі такая рэчка?

Матэрыял для настаніка. Улічваючы вялікае значэнне валуно для навукі, было прынята рашэнне аб стварэнні музея валуно у Мінску  1985 г. На плошчы каля 6 га размешчана каля 6 тысяч валуно. Сярод іх ёсць камяні з выбітымі на іх паверхні надпісамі, крыжамі, знакамі  выглядзе лука са стрэламі, слядамі чалавека і жывёл.
Настанік звяртаецца да вучня з пытаннем, якую карысць для гісторыі могуць уяляць такія камяні.
Вучні запісваюць у свае сшыткі вызначэнне паняцця “музей”.

3. Курганы. Вывучэнне гэтага матэрыялу ажыццяляецца шляхам каменціраванага чытання.
Вучні адшукваюць у слоніку вызначэнні паняцця “курган”, “волат” і запісваюць іх у свае сшыткі.
Пасля каменціравання настанікам прачытанага вучням задаюцца пытанні:
?????
1. Што такое курганы?
2. Колькі іх на Беларусі?
3. Чаму цела нябожчыка спальвалі?
4. Чаму  курганы клалі ежу, зброю і іншыя прадметы?
5. Якія традыцыі стамінаць нябожчыка дайшлі да нашых дзё?
6. Ці шануецца  вашых сем’ях памяць аб памёрлых сваяках?
7. Чаму курганы з’яляюцца важнымі помнікамі гісторыі?

4. Камяні з імёнамі. У старажытныя часы нашы продкі мелі звычай пакланяцца камяням, верыць у іх цудоную сілу, прыносіць ім падарункі. Народныя паданні расказвалі аб скарбах, закапаных пад камянямі, паведамлялі пра чарцей, якія скачуць вакол іх апоначы.
Старажытныя людзі ахвотна верылі  магчымасць ператварэння чалавека  камень, калі ён працуе  святочныя дні.
Вось чаму  камянё з’ляліся імёны: Сцяпан, Мядзведзь, Чорта камень, Князь-камень, Барыс-хлебнік, Дзявочы камень і іншыя.

ІІІ. Замацаванне

Работа з матэрыялам на с. ___ “Цікава ведаць”.
Вычні чытаюць услых гэты матэрыял. Настанік каменціруе назвы і імёны. (Князь Барыс, Сафійскі сабор.)
Затым з вычнямі вядзецца гутарка па наступных пытаннях:
?????
1. Якія камяні з’яляюцца помнікамі гісторыі?
2. Які з іх з’яляецца найбольш каштоным?
3. Дзе ён цяпер знаходзіцца?
4. Якую яшчэ ён мае назву?
5. Што на ім напісана?
6. Да якога стагоддзя адносіцца гэты надпіс?
7. Хто загада яго выбіць?

Матэрыял для настаніка. Самы вялікі валун Беларусі знаходзіцца каля вёскі Горкі  Шумілінскім раёне Віцебскай вобласці. Яго дажыня складае 11 м ; шырыня – 5,6 м, вышыня – 3м. Ён мае назву “Вялікі камень” і з’яляецца помнікам прыроды.

ІV. Хатняе заданне

а) агульнае: апавяданне “Маклівыя сведкі мінушяыны”;
б) дадатковае: складзіце паданні пра камяні, якія маюць назвы Камень-асілак, Князь – камень, Дзявочы камень, Мядзведзь ( па выбару).

Дадатковая літаратура
Археалогія і нумізматыка Беларусі. Энцыклапедыя. Мн., “Беларуская энцыклапедыя”, 1993.
Хрэстаматыя па геаграфіі Беларускай ССР. Мн., “Народная асвета” 1977

8_________ УРОК МАЯ РАДЗIМА - БЕЛАРУСЬ.

ТЭМА : ЯК ДА НАС ПРЫЙШЛА КНІГА.

МЭТА: сфарміраваць у свядомасці вучня уяленне аб рукапісных кнігах і іх значэнні для чалавека..

ЗАДАЧЫ: а) навучання: даць вучням першапачатковыя звесткі аб з’яденні  нашым краі рукапісных кніг; паказаць ім, што рукапісныя кнігі былі сапраднымі творамі мастацтва, вельмі рэдкімі і дарагімі; Кірылам Тураскім і гістарычным значэннем яго рэлігійнай і асветніцкай дзейнасці;
б) развiцця: развіваць  вучня цікавасць да гістарычнага мінулага нашай Бацькашчыны; фарміраваць першапачатковыя яленні пра работу з партрэтам гістарычнага дзеяча;
в) выхавання: выховаць у вучня пачуццё гонару за славутае гістарычнае мінулае сваёй Айчыны, імкненне быць дастойным пераемнікам спра сваіх вялікіх продка.
АБСТАЛЯВАННЕ: альбом “Культурныя дзеячы Беларусі” (партрэт Кірылы Тураскага), карта вучэбнага дапаможніка (пярэднія фарзацы).

Афармленне класнай дошкi

Паняцці
Асветнік
Летапісы
Вежа
Археолагі
Як да нас прыйшла кніга
1. Летапісы
2. Рукапісныя кнігі
3. Кірыла Тураскі
Кніга – крыніца веда

Гістарычны дзеяч
Кірыла Тураскі
1130 – 1182 гг.


Х О Д У Р О К А
І. Работа над матэрыялам хатняга задання
Да дошкі выклікаюцца тры вучні. Ім даручаецца выкананне трох розных задання.
Заданне 1. Карыстаючыся картай – схемай, расказаць пра рух ледавіка і вынікі яго дзейнасці.

Заданне 2. Паранаць на малюнку камяні і зрабіць вынік аб тым, які з іх з’яляецца помнікам прыроды, а які – помнікам гісторыі. Растлумачыць, чаму.

Заданне 3. Запісаць на класнай ддошцы назвы гістарычных паняцця і вусна растлумачыць іх.
Пакуль тры вучні выконваюць практычныя заданні на дошцы, з класам настанік праводзіць гутарку. Для гэтага выкарыстоваюцца пытанні на с. _____ вучэбнага дапаможніка.
У канцы праверкі хатняга задання настанік прапануе вучням успомніць назвы і імёны, якія давалі нашы продкі камяням.
Затым вучням класа прапануецца заслухаць і абмеркаваць 1-2 паданні, якія склалі іх аднакласнікі  ходзе падрыхтокі да рока.


ІІ. Вывучэнне новага матэрыялу.
Настанік прапануе вучням падрыхтаваць сшыткі для работы і знаёміць іх з задачамі рока. Звяртаецца вага на запісы на класнай дошцы. Адзначаецца, што на сённяшнім уроку яны першыню будуць знаёміцца з жыццём і дзейнасцю выдатнай гістарычнай асобы – Кірылы Тураскага.
Работу на новым матэрыялам пажадана пачаць са звароту да вучня. Прыкладны змест яго можа быць наступным:
“Шаноныя сябры, што, на вашу думку, з’яляецца найкаштонейшым скарбам для чалавека? Безумона, гэта веды. А хто з вас можа назваць галоную крыніцу такіх веда? Вы не памыліліся – гэта кнігі. Пры дапамозе чаго кніга перадае нам веды? І зно вы адказалі правільна. Менавіта з дапамогай пісьменнасці веды не толькі перадаюцца з пакалення  пакаленне, але і назапашваюцца.
Першыя звесткі аб пісьме  нашым краі адносяцца да Х стагоддзя. А жо  ХІ стагоддзі з’ядяюцца рукапісныя кнігі. З’яленне кніг садзейнічала развіццю асветы. Адным з першых асветніка беларускай зямлі лічыцца Кірыла Тутаскі.
Знаёмству з рукапіснымі кнігамі, а таксама з жыццём Кірылы Тураскага будзе прысвечаны наш сённяшні рок гісторыі”.
Асветнік – чалавек, праца якога была накіравана на развіццё пісьменнасці і адукацыі (пажадана, каб вучні гэтае азначэнне запісалі  свае сшыткі).
1. Летапісы. Вучні чытаюць услых матэрыял першага абзаца. Настанік прапануе ім выдзеліць у прачытаным галонае. З паняццем “летапіс” яны жо сустракаліся. Ім прапануецца спомніць яго вызначэнне. Пры неабходнасці яны звяртаюцца да запіса у сваіх сшытках або да слоніка гістарычных паняцця.
Вучням прапануецца запісаць у сшыткі і запомніць назву самага старажытнага летапісу сходніх славян.

2. Рукапісныя кнігі.
Вучні пад кіраніцтвам настаніка працуюць з матэрыялам падручніка.
Звяртаецца вага на выраз “Кнігі – гэта рэкі, якія напойваюць увесь сусвет, ад іх зыходзіць мудрасць”. Настанік прапануе вучням растлумачыць сутнасць кожнай з трох састаных частак гэтага выразу.
Затым вучні чытаюць матэрыял пра рукапісныя кнігі. Настанік прапануе ім самастойна знайсці адказ на пытанне: чым і як пісалі нашы продкі, а затым удакладніць свой адказ па малюнку на с. _____ .
Вучням таксама можна прапанаваць для разважання наступныя пытанні:
?????
1. Чаму кнігі былі вельмі дарагімі?
2. Чаму іх было мала?
Далей настанік прапануе вучням даказаць, што рукапісныя кнігі былі сапраднымі творамі мастацтва. Шляхі доказу:
1) зачытаць адпаведныя радкі тэксту;
2) спаслацца на малюнкі на с. __________.
Мэтазгодна ключыць матэрыял пра берасцяныя граматы. Найперш за сё вучня зацікавіць тэкст берасцяной граматы з Віцебска. Вось яе змест, пераведзены на сучасную беларускую мову:

“Ад Сцяпана да Няжылы. Калі ты прада аддзенне, то купі мне жыта на 6 граня. А калі чаго не прада, то прышлі мне  наянасці. Калі ж прада, то будзь ласкай, купі мне жыта”. (Археалогія і нумізматыка Беларусі. Энцыклапедыя. Мн., 1993, с. 87.)
Пад кіраніцтвам настаніка вучні могуць правесці даследаванне гэтага кароценькага тэксту. Для гэтага ім прапануецца адказаць на наступныя пытанні:
?????
1. Якія імёны былі  нашых продка?
2. Чым яны займаліся? (Земляробствам, рамяством, гандлям.)
3. Ці існавалі  іх грошы? Як яны называліся?
Настанік падводзіць вучня да высновы, што гэты кароценькі тэкст берасцяной граматы з’яляецца каштонай крыніцай гістарычных веда.
Вучні шукаюць у слоніку вызначэнне паняцця “аргеалогія” і запісаць яго  свае сшыткі.
Пасля гэтага атрыманыя веды пажадана правесці  пэную сістэхму. Для гэтага можна прапанаваць наступную табліцу:




Матэрыял для пісьма
Створаны:


а) прыродай
б) рукамі чалавека

1. Камень
2. Гліняныя таблічкі
3. Дошчачкі
4. Бярозавая кара

1. Папірус
2. Пергамент
3. Шок
4. Папера


3. Кірыла Тураскі. Настанік прымацовае да класнай дошкі партрэт Кырылы Тураскага. Вучням прапануецца адкрыць падручнікі на с. _____.
Спачатку настанік знаёміць вучня з тэкстам падручніка. Вучні чытаюць, выдзяляюць  прачытаным галонае, а настанік яго каменціруе.
Затым настанік дае апісанне парьрэта Тураскага.
Пасля гэтага вучні пад кіраніцтвам настаніка першыню знаёмяцца з характарыстыкай гістарычнага дзеяча. Для аблягчэння работы прапануецца план, па якому будзе ажыццяляцца такая характарыстыка.
План характарыстыкі гістарычнай асобы:
1. Дзе нарадзіся?
2. У якім стагоддзі жы?
3. Кім ста?
4. Чым займася?
5. Чаму вучы?
6. Якую карысць прыносі людзям?
7. Што вы лічыце  жыцці Кірылы Тураскага найбольш важнай справай? Чаму?
Вучні запісваюць у сшыткі паняцце “вежа” і яго тлумачэнне.

ІІІ. Замацаванне
Для замацавання матэрыялу можна прапанаваць работу з матэрыялам старонкі летапісу, змешчанай у падручніку.
Вучням прапануецца важліва разгледзець малюнкі і тэкст і адказаць на наступныя пытанні:
?????
1. Што паказана на малюнках?
2. Чым узброены воіны?
3. Што гэта за людзі са звязанымі за спіной рукамі?
4. Як вы думаеце, аб чым можа быць напісана  тэксце?
5. Ці се літары  тэксце вам знаёмы? Аб чым гэта можа сведчыць?
6. Скажыце, які адбітак пакла час на знешні выгляд летапісу.

ІV. Хатняе заданне
а) агульнае: апавяданне “Як да нас прыйшла кніга”;
б) дадатковае:
* паранаць старажытную кнігу з сучаснай, выявіць адрозненні;
* паспрабаваць выявіць, ці шанеецца памяць пра Кірылу Тураскага  нас час.

Дадатковая літаратура
Мысліцелі і асветнікі Беларусі. Энцыклапедычны даведнік. Мн., “Беларуская энцыклапедыя”, с. 23 – 29, 1995.
Кніга жыцій і хаджэння. Мн., “Мастацкая літаратура”, 1994, с. 59-65.
Апосць мінулых гадо. У.Ягодзік. Мн., 1999.





























Тэма “Як да нас прыйшла кніга”

ВУЧАНЬ _____________________________________________

1. Злучы імя асветніка з горадам, у якім ён нарадзіся.
Нясвіж
Кірыл Тураскі
Тура

2. Абазнач знакам “+” назвы гарадо – галоных цэнтра перапіскі кніг у старажытнай Беларусі.

· Мінск
· Полацк
· Тура

3. Закончы сказы (патрэбнае падкрэслі).
Аб жыцці у старажытныя часы нам паведамляюць пісьмовыя крыніцы – (газеты, летапісы).
Самым старажытным летапісам усходніх славян з’яляецца (“Аповесць мінулых гадо”, “Біблія”).

4. Абазнач знакам “+” прадзівыя выказванні.

· Самы старажытны летапіс называецца “Аповесць мінулых гадо”.


· Старажытныя кнігі былі толькі рукапіснымі.


· Пісаліся старажытныя кнігі на паперы.


· Пісаліся старажытныя кнігі на тонка вырабленай цялячай скуры.


· Галоным цэнтрам перапіскі кніг на Беларусі бы Мінск.


· Старажытныя пісьмы пісаліся на бяросце і васкавых дошчачках.

5. Адгадай па апісанні і запішы імя гістарычнага дзеяча.
Ён нарадзіся  пачатку ХІІ стагоддзя  горадзе Тураве. Калі вырас, то ста манахам і пача пісаць малітвы пра тое, як павінны жыць людзі.

Гэта ____________________________________________________________











Тэма “Першыя друкаваныя кнігі”

ВУЧАНЬ ___________________________________________

1. Злучы імёны беларускіх першадрукаро з назвамі кніг, выдадзеных імі.
Францыск Скарына Катэхізіс
Сымон Будны Біблія

2. Дапоні сказы (патрэбнае падкрэслі).
Нарадзіся Скарына  канцы ХV стагоддзя  (Нясвіжы, Полацку). Сташы выдатным вучоным, Скарына вырашы узяцца за друкаванне кніг на (старабеларускай, польскай, рускай ) мове. Прадажальнікам справы Скарыны ста вядомы беларускі друкар і вучоны ( Іван Фёдара, Сымон Будны).

3. Адзнач знакам”+” агульныя рысы жыцця і дзейнасці Ф.Скарыны і С.Буднага.

· Нарадзіліся  Беларусі.

· Першадрукары.

· Вучыліся  Кракаве.

· Друкавалі кнігі  Празе.

· Друкавалі кнігі на беларускай мове.

4. Адгадай па апісанні і запішы імя гістарычнага дзеяча.
Жы у ХVІ стагоддзі  Нясвіжы. Надрукава на тэрыторыі Беларусі першую кнігу “Катэхізіс”. ___________________________________________
Першадрукар сярод усходніх славян. Нарадзіся  Полацку  канцы ХV ста-годдзя. __________________________________________________
Друкар з Масквы. Выда першую рускую кнігу. ________________________________________________________
Друкар з Украіны. Прадажальнік спра Ф.Скарыны. ________________________________________________________
С л о в ы д л я д а в е д а к : Францыск Скарына, Пётр Мсціславец,
Іван Фёдара, Сымон Будны.



_9________ УРОК МАЯ РАДЗIМА - БЕЛАРУСЬ.

ТЭМА : ПЕРШЫЯ ДРУКАВАНЫЯ КНІГІ.

МЭТА: пазнаёміць вучня з узнікненнем кнігадрукавання, жыццём і дзейнасцю першых беларускіх кнігадрукаро.

ЗАДАЧЫ: а) навучання: ажыццявіць вывучэнне жыццёвага шляху і друкарскай дзейнасці пачынальніка друкарскай справы ва сходніх славян – Францыска Скарыны; паказаць вучням , як працягвалася друкарская справа  Беларусі пасля Скарыны; пазнаёміць іх з жыццём і дзейнасцю прадажальніка гэтай справы – Сымона Буднага;
б) развiцця: развіваць у вучня гістарычнае мысленне, фарміраваць разуменне значэння дзейнасці гістарычных асоба, а таксама навыкіі работы з гістарычнай картай, тэкстам, партрэтам;
в) выхавання: выховаць у вучня пачуццё гонару за нашу Бацькашчыну, за нашых продка, сярод якіх былі такія выдатныя людзі, як Ф.Скарына,
С. Будны.

АБСТАЛЯВАННЕ: карта «Еропы  ХVІ – ХVІІ стст.”, альбом партрэта “Культурныя дзеячы Беларусі”, Мн., 1995 (партрэты Ф.Скарыны, С.Буднага), набор гравюр Ф.Сакрыны, змешчаных у яго кніжках.

Афармленне класнай дошкi

Кнігі
Біблія
Катэхізіс
Першыя друкаваныя кнігі
1. Францыск Скарына
2. Сымон Будны
Даты
1517 – Ф.Скарына
1562 – С.Будны


Х О Д У Р О К А
І. Работа над матэрыялам хатняга задання
Праверка хатняга задання пажадана пачаць з выканання практычных задання. Настанік выклікае да дошкі трох вучня. Кожны з іх атрымлівае асобнае заданне.

Заданне 1. Вызначыць адрозненні паміж стараданяй (рукапіснай) кнігай і сучаснай (друкаванай). Правесці стрэлкі  патрэбных накірунках. Растлумачыць свае дзеянні.

Пергамент
Папера
Рукапісная
Друкаваная
Старажытная кніга Гусінае пяро Сучасная кніга
Металічны шрыфт
Пачатковы літары:
а) маляваныя
б) друкаваныя
Зрабіць вывады.

Заданне 2. Запісаць на дашцы гістарычныя паняцці і вусна растлумачыць іх значэнне.

Заданне 3. На чым пісалі  старажытнасці? Дапішшыце прапушчанае:
1. ______________________________________
2. Гліняныя таблічкі
3. Дошчачкі
4. _____________________________________
5. Папірус
6. _____________________________________
7. Шок
8. _____________________________________

З астатнімі вучнямі класа настанік праводзіць гутарку па пытаннях на с. ________ вучэбнага дапаможніка.
Пасля адказа на пытанні вучням прапануецца адкрыць пярэднія фарзацы падручніка і знайсці там гарады, якія былі галонымі цэнтрамі перапіскі кніг у Беларусі, і назваць іх. (Полацк і Тура.)

Заданне 4. Расказаць пра кірылу Тураскага па наступным плане:
1. Месца нараджэння.
2. Час жыцця (ХІІ ст.)
3. Заняткі.
4. Заклік да людзей.
5. Напісанне кніг.

Заданне 5. Шанаванне памяці пра Кірылу Тураскага. Прыкладны адказ: “Удзячныя патомкі  1993 годзе  Тураве на Замкавай гары станавілі велічны помнік свайму таленавітаму продку – Кірылу Тураскаму. Гэта падзея азначала, што паміж ХІІ і ХХ стагоддзямі бы перакінуты мост памяці”. Настанік звяртаецца да вучня з пытаннем, як зразумелі яны гэты выраз.

ІІ. Вывучэнне новага амтэрыялу
Настанік можа выбраць работу вучня з падручнікам.
Вызначаюцца задачы рока, ажыццяляецца знаёмства вучня з запісамі на дошцы, падкрэсліваецца значэнне вывучаемага матэрыялу.
Да класнай дошцы прымацоваецца партрэт Скарыны, а таксама набор паштовак з мініяцюрамі з яго кніг. Вучні працуюць з матэрыялам вучэбнага дапаможніка, выдзяляюць галонае, запісваюць у свае сшыткі апорныя факты.
У ходзе работы над матэрыялам тэмы  вучня можа знікнуць пытанне аб тым, як друкаваліся кнігі. У такім выпадку ім трэба будзе расказаць пра тэхналогію кнігадруку.
Настанік звяртае вагу вучня на партрэт Скарыны, які змяшчаецца  падручніку. Вучні заважаюць, што на партрэце Скарыны знаходзіцца  акружэнні розных прадмета. Прысутнасць іх тут не выпадковая. Яны маюць сімвалічнае значэнне і сваёй прысутнасцю раскрываюць сэнс партрэта: кошыкі – атрыбуты збоку лекавых раслін (Скарына – доктар лекарскіх навук); працавітая пчала – сведчанне вялікай працаздольнасці Скарыны; вада  збане – сімвал жыцця; глобус – сведчанне цікавасці да астраноміі....
Застаецца шкадаваць, што сэнс многіх прадмета яшчэ не змаглі разгадаць вучоныя.

2. Сымон Будны. Да класнай дошкі прымацоваецца парттрэт кнігадрукара, вучні адкрываюць дапаможнік на с. ______. Адбываецца першае знаёмства з кнігадрукаром.
Вучні прыступаюць да работы з матэрыялам дапаможніка. Па ходу работы вядзецца запіс у сшыткі апорных фактв:
Сымон Будны – першая друкаваная кніжка на тэрыторыі Беларусі.
1562 г. Нясвіж. “Катэхізіс”.
Настанік тлумачыць сэнс гэтай назвы.
Увага вучня звяртаецца на тое, чаму вучы Будны:
1) быць ронымі перад законам;
2) жыць у міры;
3) у час небяспекі мець адстаяць сваю Радзіму.
Гэтаму вучы Сымон Будны больш чатырох стагоддзя таму. Ці страцілі сэнс яго словы  нашы дні?

Матэрыял для настаніка. Першая друкарня  межах сучаснай Беларусі дзейнічала  1550 – 1570 гг. Яна была створана  Брэсце буйным беларускім магнатам Мікалаем Радзівілам. Там выдаваліся кніжкі на польскай і лацінскай мовах. За час яе існавання было выпушчана больш за 40 выдання кніг.
Але ж першая кніжка на старабеларускай мове была выдадзена  друкарні Радзівіла у Нясвіжы  1569 г. Сымон Будны.

ІІІ. Замацаванне
1. Работа з картай. Настанік прапануе вучням адкрыць фарзацы падручніка і знайсці там гарады, якія звязаны з жыццём і дзейнасцю беларускіх кнігадрукаро. (Полацк, Вільня, Нясвіж.)
На карце “Еропа  ХVІ – ХVІІ стст.” Настанік паказвае гарады, якія звязанв з жыццём і дзейнасцю Скарыны. (Крака, Падуя, Прага)
2. Вучням прапануецца самастойна працытаць матэрыял на с. _______ дапаможніка і зрабіць падлік агульнай колькасці надрукаваных Скарынам кніг. (1+22+2=25)
3. Пабудова крыжаванак.


1



С














1
5
6
2

К















1



А















7



Р



Б















Ы
Б


У



К










К
Н
І
Г
А
Д
Р
У
К
А
В
А
Н
Н
Е






А
Б


Н



Т












Л


Ы



Э












І






Х












Я






І



















З



















І



















С







ІV. Хатняе заданне
а) агульнае: апавяданне “Першая друкаваная кніга”;
б) дадатковыя:
* вучнае паведамленне аб Скарыне;
* парананне дзейнасці Скарыны і Буднага;
* шанаванне памяці першых кнігадрукаро.

Дадатковая літаратура
Мысліцелі і асветнікі беларускай зямлі. Энцаклапедычны даведнік. Мн., “Беларуская энцыклапедыя”.
В.Ракуць. Вывучэнне жыцця і дзейнасці гістарычных асоба // Гісторыя: праблемы выкладання. – 2001. - №№ 3, 4.







Вучань ______________________________________________

Запішыце словы  крыжаванку: 1517, 1562, Скарына, Катэхізіс, кнігадрукаванне, Будны, Біблія.














































































·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
Вучань _____________________________________________

Запішыце словы  крыжаванку: 1517, 1562, Скарына, Катэхізіс, кнігадрукаванне, Будны, Біблія.












































































































































































































































































































_10________ УРОК МАЯ РАДЗIМА - БЕЛАРУСЬ.

ТЭМА : КНЯЗЁѕНА З ТРЫМА ІМЁНАМІ.

МЭТА: пазнаёміць вучня з жыццём і дзейнасцю князёны Рагнеды і яе сына – полацкага князя Ізяслава.

ЗАДАЧЫ: а) навучання: паказаць вучням , як пераплялося трагічнае з гістарычным у лёсе сям’і полацкага князя Рагвалода і яго дачкі Рагнеды; даць вучням агульныя яленні пра звычаі таго часу, калі спрэчныя пытанні вырашаліся сілай зброі, вялася жорсткая барацьба за ладу і багацце;
б) развiцця: развіваць у вучня цікавасць да мінулага, імкненне пазнаць і зразумець яго, выпрацоваць уменне працаваць з картай, разумець вынікі дзейнасці гістарычных асоб;
в) выхавання: на прыкладах жыцця Рагнеды і яе сына Ізяслава выховаць у вучня любо да роднага краю, пачуццё чалавечай годнасці, сумленныя адносіны да бацько, гатонасць абараніць іх гонар і пастаяць, калі спатрэбіцца, за іх і сябе.

АБСТАЛЯВАННЕ: карта «Рускія землі  ХІІ – ХІІІ стст.”, альбомы партрэта “Гістарычныя асобы Беларусі” і “Культурныя дзеячы Беларусі” (Мн., 1995), карта вучэбнага дапаможніка (пярэднія фарзацы).

Афармленне класнай дошкi

Паняцці
Князь
Князёна
Хрышчэнне
Хрысціяне
Князёна з трыма імёнамі
План
1. Князь Рагвалод
2. Жыццё Рагнеды
3. Полацкі князь Ізясла
Імёны
Рагвалод
Рагнеда
Уладзімір
Яраполк
Ізясла



Х О Д У Р О К А

І. Работа над матэрыялам хатняга задання

Настанік выклікае да дошкі чатырох вучня, якія будуць выконваць практычныя заданні.

Заданне 1. Запоніць табліцу. Заданне выконваюць два вучні.

Пытанні
Скарына
Будны

1. Назвы кніжак
2. Год выдання
3. Месца выдання
“Біблія”
1517
Прага
“Катэхізіс”
1562
Нясвіж


Заданне 2. Знайдзіце памылкі і закрэсліце іх.
а) Скарына вучыся  Полацку, Мінску, Кракаве, Кіеве, Падуі, Тураве, Навагрудку;
б) Скарына выдава кніжкі  Полацку, Празе, Мінску, Вільні, Тураве.

Заданне 3. Пабудуйце лігічны ланцужок, уключышы  яго наступныя назвы: друкаваныя кнігі, рукапісныя кнігі, пісьменнасць.

Пісьменнасць – рукапісныя кнігі – друкаваныя кнігі

У час выканання практычных задання адзін вучань робіць вуснае паведамленне аб жыцці і дзейнасці Францыска Скарыны па плане, запісаным у сшыткі на папярэднім уроку. Да класнай дошкі прымацоваецца партрэт Скарыны.

План паведамлення
1. Дзяцінства Скарыны.
2. Гады вучобы.
3. Першае друкаваная кніга.
4. Вяртанне на Радзіму.
5. Шанаванне памяці пра Скарыну. (Ордэн і медаль, праспект Скарыны  Мінску, вуліцы яго імя  гарадах, помнік у Полацку.)

Настанік прапануе вучням знайсці на плане г.Мінска праспект Францыска Скарыны (заднія фарзацы падручніка).

ІІ. Вывучэнне новага матэрыялу
Настанік гаворыць вучням аб тым, што на сённяшнім уроку будзе працягвацца знаёмства з гістарычнымі асобамі нашай Айчыны. Вучням прапануецца спомніць, калі Скарына надрукава сваю першую кніжку. (1517 г.) Вызначаецца стагоддзе, у якім яна была надрукавана. (ХVІ.) Настанік заважае, што нам прыйдзецца вярнуцца з ХVІ ст. у Х, каб на забыць тых дзеяча нашай Бацькашчыны, якія былі самымі першымі, імёны якіх вядомы  гісторыі: Рагвалод, Рагнеда, Ізясла. Іх партрэты прымацоваюцца да класнай дошкі.
Настанік звяртае вагу на назву тэмы, яе план, імёны і паняцці, якія запісаны на дошцы. Для таго, каб пераход да новай тэмы бы лагічным, пачаць трэба з уступнага слова.

Уступнае слова.
- Багата наша беларуская зямля славутымі людзьмі. Яркім і непагаснымі зоркамі на небасхіле мінушчыны ззяюць імёны Скарыны., Буднага, князёны Рагнеды, полацкага князя Ізяслава. Прыкладам стойкасці, вытрымкі і мужнасці з’яляецца жыццё палачанкі Рагнеды. У яе лёсе нібыта васобілася сё самае трагічнае , з чым сутыкнулася наша шматпакутная Бацькашчына на шляху свайго гістарычнага развіцця. Ярка спыхнула, але так хутка згасла жыццё полацкага князя Ізяслава, сына Рагнеды, аднаго з самых першых асветніка беларускай зямлі. За свае крыху больш чым 20 гадо жыцця ён змог дасягнуць многага, інакш не звалі б яго летапісцы “князь-кніжнік”. Вось паглыдзіце на яго партрэт у сваіх кніжках. З раскрытаю кнігай у руцэ і вострым мячом на поясе, каб несці святло веда людзям і бараніць родную зямлю ад ворага.

1. Жыццё Рагнеды. У канцы чытання кожнага абзаца робіцца паза. Вучням прапагуецца выдзеліць у прачытаным галонае.
Рагнеда – дачка Рагвалода. Ёй 14 гадо.
Да яе пасваталіся: Яраполк – вялікі кіескі князь і Уладзімір – князь Нагародскі.
Настанік паказвае на вялікай карце Кіе і ногарад.
Вучні чытаюць далей. З дапамогай настаніка яны выдзяляюць у прачытаным апорныя факты.
Адказ Рагнеды Уладзіміру.
Чаканне прыезду Яраполка.
Нечаканы набег Уладзіміра на Полацк.
Забойства бацькі і брато Рагнеды.
Рагнеда пад прымусам становіцца жонкай Уладзіміра.
Вучні чытаюць матэрыял апошняга абзаца на с. _______. Настанік прапануе ім выказаць свае адносіны да паступка Рагнеды і яе сына Ізяслава.
Работу над гэтай часткай матэрыялу пажадана закончыць складаннем загалока да прачытанага. Вучні прапануюць розныя варянты. Настанік адбірае найбольш улады з іх. (Рагнеда помсціць Уладзіміру. Ізясла абараняе сваю маці і іншыя.)
Вучні запісваюць у свае сшыткі вызначэнні паняцця “князь”, “князёна”.

2. Полацкі князь Ізясла. Гэты матэрыял з’яляецца складаным для вучня. Складанасць яму надае ключэнне  змест паняцця “хрысціянства” і “хрышчэнне”. Гаворыцца  ім і пра манашак.
Тлумачыць гэты матэрыял сам настанік, але тлумачэнне застанецца незразумелым для вучня, калі не выкарыстаць дадатковы матэрыял.

Гістарычная даведка. Хрысціянская рэлігія – вера  Ісуса Хрыста, якая знікла  Палесціне (адсюль – хрысціянства, хрысціянін).
Пачаткам распасюджвання хрысціянства  землях усходніх славян (продка беларуса, рускіх і краінца) лічыцца хрышчэнне князя Уладзіміра і кіялян, якое адбылося  988 годзе. Хрысціянству 2 тысячы гадо. Хрысціянства на беларускіх землях існуе больш за тысячу гадо. Першымі хрысціянамі на Беларусі лічацца Рагнеда і яе сын Ізясла.
Вучні запісваюць у свае сшыткі паняцці “хрысціянства” і “хрысціянне” і з дапамогай настаніка даюць ім тлумачэнні і запісваюць іх.
Настанік звяртае вагу вучня на той факт, што Ізясла бы пісьменны і распасюджва пісьменства  Полацку. Вучням прапануецца спомніць, як называлі такіх людзей. )Асветнікамі.) Аб тым, што Ізясла бы асветнікам, сведчыць малюнак у вучэбным дапаможніку.

ІІІ. Замацаванне
Праведзена дзесяць урока гісторыі, наста час паспрабаваць разумовыя магчымасці вучня і прапанаваць ім пытанні і заданні павышанай складанасці:
?????
1. Вучоныя-гісторыкі называюць Рагвалода першым полацкім летапісным князем. Як вы разумееце гэты выраз?
2. Што  жыцці Рагнеды выклікае  вас пачуцці: а) спачування; б) гордасці?
3. Як вы адносіцеся да чынку маленькага Ізяслава, які выступі на абарону сваёй маці з мячом у руках?
4. Што  характары Рагнеды і яе сына вам найбольш спадабалася?
5. Ці можна назваць Рагнеду патрыётам роднай зямлі? Ці  вас іншы пункт погляду?
Для таго, каб вучні крыху адпачылі ад сур’ёзнай і складанай работы, ім можна прапанаваць запаненне крыжыванак.
Адкажыце на гэтыя пытанні і вы зможаце запоніць крыжаванку:
??????
1. Якія імёны былі  Рагнеды?
2. У якой паслядонасці яны змянялі адно другое?
1

Р








Г
А
Р
Ы
С
Л
А
В
А


Г








А
Н
А
С
Т
А
С
І
Я


Е









Д









А









?????
1. Рэлігія, звязаная з імем Ісуса Хрыста.
2. Будынак, у якім жывуць манахі.
3. Мужчына, які жыве  манастыры.
1




Х








Р








Ы




М
А
Н
А
С
Т
Ы
Р





Ц








І








Я





3
М
А
Н
А
Х






С








Т








В








А






Пасля запанення крыжаванкі настанік звяртае вагу вучня на яе форму. Вучні бачаць, што гэта крыж. Настанік застаецца толькі дадаць, што крыж у хрысціян з’яляецца свяшчэнным знакам, сімвалам веры.

ІV. Хатняе заданне
а) агульнае: апавяданне “Князёна з трыма імёнамі”;
б) дадатковае: падрыхтаваць паведамленне па выбары:
“Рагнеда – мужная палачанка”,
“Ізясла – князь-асветнік”.
Дадатковая літаратура
К. Тараса. Памяць пра легенды. Мн., “Полымя”, 1994.
В.Чаропка. Імя  летапісе. Мн., “Полымя”, 1994.

















Вучань ______________________________________

1. Якія імёны былі  Рагнеды?
2. У якой паслядонасці яны змянялі адно другое?
1















































































_____________________________________________________________

Вучань ____________________________________________

1. Якія імёны былі  Рагнеды?
2. У якой паслядонасці яны змянялі адно другое?
1




















































































1. Рэлігія, звязаная з імем Ісуса Хрыста.
2. Будынак, у якім жывуць манахі.
3. Мужчына, які жыве  манастыры.
1
































































3




















































1. Рэлігія, звязаная з імем Ісуса Хрыста.
2. Будынак, у якім жывуць манахі.
3. Мужчына, які жыве  манастыры.
1
































































3
















































УРОК МАЯ РАДЗIМА - БЕЛАРУСЬ.

ТЭМА : ЯРАСЛАѕ МУДРЫ – СЫН РАГНЕДЫ.

МЭТА: паказаць, якую ролю  гісторыі адыгра вялікі кіескі князь Ярасла – сын Рагнеды і Уладзіміра.

ЗАДАЧЫ: а) навучання: пазнаёміць вучня з найбольш важнымі накірункамі дзейнасці Яраслава Мудрага: кіраніцтва дзяржавай, асветніцтва, напісанне закона, умацаванне аддзінства дзяржавы;
б) развiцця: шляхам разважання над вывучаемым матэрыялам садзейнічаць развіццю  вучня мыслення, а таксама праз уздзеянне на эмацыянальную сферу пабуджаць у іх свядасці цікавасць да гістарычнага мінулага;
в) выхавання: выховаць у вучня разуменне агульнасці лёсу трох братніх славянскіх народа: беларускага, рускага, украінскага, а таксама добразычлівыя адносіны да нашых гістарычных суседзя, з якімі  нас агульныя этнічныя карані.

АБСТАЛЯВАННЕ: карта «Кiеская Русь у IХ – пачатку ХII ст.», матэрыял вучэбнага дапаможніка.
Афармленне класнай дошкi

Паняцці і назвы
Закон “Руская прада”
Храм Святой Сафіі
Ярасла Мудры – сын Рагнеды
План
1. Дзяржава – Кіеская Русь
2. Вялікі кіескі князь Ярасла Мудры
Лагічнае заданне:
Чаму Яраслава называлі Мудрым?
Дата
ХІ стагоддзе
Гарады
Кіе
Ногарад
Полацк




Х О Д У Р О К А
І. Работа над матэрыялам хатняга задання

Для выканання задання настанік выклікае да дошкі чатырох вучня.

Заданне 1. Запісаць гістарычныя паняцці і вусна растлумачыць іх сэнс.

Заданне 2, 3. Прадожыць лагічныя ланцужкі.
А. Рагвалод дачка (?) сын (?)
Б. Рагнеда замужам (?) у манашкан (?)

Заданне 4. З дапамогай лічба і літар правільна суаднясіце паміж сабой імёны і назвы  левым і правым слупках ( колькасць імён і назва гарадо можна скараціць).
1) Рагвалод а) Полацк
2) Уладзімір б) Кіе
3) Яраполк в) Ногарад
4) Рагнеда г) Заслае
5. Ізясла

1-а; 2- а, б, в; 3-б; 4-а, б, г; 5-а, г.

У час выканання вучнямі задання на дошцы настанік арганізуе заслухованне паведамлення пра Рагнеду і Ізяслава , якія рыхтавалі  адпаведнасці з хатнім заданнем.
1. Рагнеда – мужная палачанка.
2. Ізясла – князь-асветнік.
У выпадку наянасці дадатковай колькасці часу настанік можа павялічыць аб’ём праверкі матэрыялу задання.
Дадатковыя заданні
1. Работа з картай. Паказ Полацка, Кіева, Ногарада, Заслая. Вучням прапануецца растлумачыць паходжанне назва гарадо Плацка і Заслая, а таксама выканаць сваё меркаванне аб паходжанні назвы горада Ногарада. (Новы горад.) затым вучні адкрываюць пярэднія фарзацы падручніка і на карце шукаюць беларускі горадд з падобнай назвай. (Навагрудак.) Настанік звяртаецца з пытаннем да вучня: аб чым гэта можа сведчыць? (Аб агульнасці сходніх славян, продка беларуса, рускіх і краінца.)
2. Работа з карцінай на с. ____ . Пытанні і заданні:
??????
1. Дзе, на ваш погляд, адбываюцца падзеі? ( У Полацку) Чаму? (Назва карціны.)
2. Чаму на карціне паказаны воіны князя?
3. Хто іх праважае  паход?
4. Чаму  жанчын сумныя твары?
5. Што гэта за дзядок, які выйша з палаца?
Лагічнае заданне: знайдзіце словы  тэксце, якія найбольш дакладна адпавядаюць зместу карціны. “Уладзімір сабра вялікае войска і , як толькі сышо снег, нечакана напа на Полацк.”
Настанік можа расказаць вучням аб мастацкім прыёме, які выкарыста атар карціны, каб падкрэсліць трагічны вынік падзеі: на блакітным небе чырвоныя воблакі, на тварах воіна – напружанае чаканне, а на жаночых – сум.

ІІ. Вывучэнне новага матэрыялу
Вучням прапануецца падрыхтаваць свае сшыткі для работы, ставяцца задачы рока. Звяртаецца вага на назву тэмы, план яе вывучэння, паняцці, назвы. Асаблівая вага звяртаецца на лагічнае заданне. Настанік тлумачыць вучням, што выканаць яго можна, толькі добра засвоішы новы матэрыял.
Настанік паказвае запісаную на дошцы дату – ХІ стагоддзе. Вучням прапануецца спомніць, у якіх стагоддзях жылі Рагвалод, Рагнеда, Ізясла (Х ст. )
Настанік адзначае, што  новым матэрыяле будуць вывучацца падзеі наступнага ХІ стагоддзя.
Такім чынам, заважае настанік, вывучаючы гістарычныя падзеі, мы з вамі рухаемся паслядона з Х у ХІ стагоддзе.
Настанік можа праверыць, наколькі трывала запамінаюць вучні гістарычны матэрыял, задашы ім пытанне: колькі  Рагнеды было дзяцей? (Тры сыныі дзве дачкі.) Аднаго з сыно – адзначае настанік – называлі Яраславам.
Вось на сённяшнім уроку і будзе вывучацца жыццё і дзейнасць сына Рагнеды, вялікага кіескага князя Яраслава, якога празвалі Мудрым. З гэтага вынікае, што новы матэрыял з’ляецца працягам таго, што вывучалася на мінулых уроках.

1. Кіеская Русь. На адным з урока вучні жо сустракаліся з тлумачэннем гэтай назвы. Ім трэба спомніць яе. Пра Кіескую Русь пажадана расказаць вучням больш падрабязна.
На водным шляху з “варага у грэкі” знаходзіліся два буйныя гарады – Ногарад і Кіе. Вучням прапануецца звярнуцца да карты на с. ______ вучэбнага дапаможніка і знайсці іх. Настанік паказвае гэтыя гарады на вялікай карце. Кожны з іх мог мтаць цэнтрам дзяржавы.
У 1019 – 1054 гг. Княжы у Кіеве Ярасла – сын Рагнеды і Уладзіміра.

2. Вялікі кіескі князь Ярасла Мудры. У рабоце над гэтым матэрыялам настанік рэалізуе метад каменціраванага чытання з пошукам і выдзяленнем галонага  ім. Па ходу работы на дошцы і  сшытках вядуцца адпаведныя запісы. Найбольш рацыянальнай формай запіса будзе складанне лагічнай схемы. Праца вучня пад кіраніцтвам настаніка будзе насіць характар даследавання. Канчатковым вынікам яе будзе наступная схема:

Лагічная схема “Ярасла, празваны Мудрым”

Князь
Ярасла
Военачальнік

Асветнік
сын Рагнеды
Падзялі княства

Скла законы
і Уладзіміра
Разумны

Пабудава храм

Разважлівы


Работа з матэрыялам дапаможніка
Абзац 1. Матэрыял чытаецца слых. Вучні даюць змест прачытанага. На карце вядзецца паказ Ногарад і Кіева. Прапануецца спомніць сутнасць паняцця “летапіс”, “рукапісная кніга”, “купец”.
Гістарычная даведка. Князь Ярасла бы добра адукаваным для свайго часу чалавекам, веда замежныя мовы, любі чытаць кніжкі. Чытанне кніг стала яго прывычкай. Сынам сваім ён гавары:” Кніжныя словы ёсць рэкі, напаняючыя сусвет”. Ярасла бы скупым, але на пакупку кніжак не шкадава грошай. У яго вялікай бібліятэцы былі кніжкі на славянскай, грэчаскай і іншых мовах. Кожная з іх, упрыгожаная каменнямі, жамчужынамі, золатам і срэбрам, уяляла сабой цэлы скарб.
Вучні выдзяляюць галонае  прачытаным. Ярасла – князь і асветнік. Гэтыя паняцці запісваюцца  лагічную схему.
Абзац 2. Работа над матэрыялам вядзецца па аналагічнай схеме. Вучні запісваюць у свае сшыткі паняцце “закон” і даюць яму тлумачэнне. Настанік тлумачыць, што “Руская Прада”, напісаная Яраславам, была першым вядомым у гісторыі законам ва сходніх славян. Гэты закон дапаняся і дакладняся сынамі Яраслава пасля яго смерці.
Пажадана пазнаёміць вучня з некаторымі артыкуламі “Рускай Прады”. Вучням прапануецца адказаць на пытанне, ці можна законы назваць справядлівымі і чаму.
$ 55. “Калі селянін уцячэ ад свайго пана, не разлічышыся з ім, то становіцца яго рабом ...”
$ 85. “Калі селянін памрэ, то ся яго маёмасць адыходзіць да князя ...”
$ 86. “Калі памрэ багаты чалавек або дружыннік (княжацкі воін), то маёмасць не ідзе князю... “
Галоным у прачытаным з’ляецца тое, што князь скла законы. Вучні і настанік запісваюць гэта  схему.
Абзац 3. Настанік падводзіць вучня да высновы, што галоным у прачытаным з’яляецца пабудова па загадзе Яраслава храма Святой Сафіі.
Такія храмы,акрвмя Кіева, былі пабудаваны  Канстанцінопалі (сталіцы Візантыі, цяпер Стамбул), Полацку і Ногарадзе. Слова “Сафія” азначае “мудрасць”, якая, па яленні веруючых, кіруе сусветам.
Гэты храм будавася  гонар перамогі  1036 г. войска Яраслава над печанегамі, якія напалі на Кіе.
У храме Святой Сафіі спачывае прах князя Яраслава і яго жонкі Ірыны.
Вучні дапаняюць схему выразам “пабудава храм”.
Абзац 4. Матэрыял гэтага абзаца з’яляецца лагічным завяршэннем папярэдняга. Яскравым доказам выдатных якасцей военачальніка з’яляецца перамога Яраслава над печанегамі.
Вучні запісваюць у схему выраз “военачальнік”.
Абзац 5. Пасля чытання гэтага матэрыялу настанік праводзіць з вучнямі гутарку. Пытанні для гутаркі:
?????
1. Як паступі Ярасла незадога да сваёй смерці?
2. Што ён раі сваім сынам?
3. Ці паслухалі яны бацьку?
4. Якую страшную бяду яны гэтым наклікалі?
Абзац 6. Гэты матэрыял дае падставу запісаць у лагучную табліцу неступныя выразы: “разумны”, “ разважлівы”.
Такім чынам, лагічная схема атрымала завершаны выгляд. Яе матэрыял прыведзены  сістэму, зручную для разважання.
ІІІ. Замацаванне
Яно будзе грунтавацца на матэрыяле лагічнай схемы. Пажадана пачаць з гутаркі. Пытанні для гутаркі:
?????
1. Якія справы князя Яраслава вы лічыце найболшьш важнымі? Чаму?
2. Што князь больш за сё любі? (Чытаць кніжкі).
3. У якой справе ён бы першым сярод усходніх славян?
(Скла законы.)
4. Ці се справы князя былі карыснымі?
5. Што ён не мог прадбачыць? (Узніклі спрэчкі. Напалі мангола-татары)

У заключэнні прапануецца выканаць лагічнае заданне : чаму Яраслава называлі Мудрым? Сумарнае выражэнне яго заслуг – гэта і ёсць мудрасць князя Яраслава.
Настанік дадае, што сярод князё Кіескай Русі толькі Ярасла бы празваны Мудрым.

ІV. Хатняе заданне
а) агульнае: апавяданне “Ярасла Мудры – сын Рагнеды”;
б) дадатковае: падумаць, што было агульным у жыцці і дзейнасці Ізяслава і Яраслава.
Тэст па раздзелу
“Геаграфічныя і гістарычныя звесткі
аб нашай Радзіме”

1. Якое месца займае Беларусь на геаграфічнай карце? Адзнач знакам “+” правільны адказ.


· Размяшчаецца на поначы Еропы.

· Размяшчаецца  самым цэнтры Еропы.

· Размяшчаецца на захадзе Еропы.

2. Пра якую раку ідзе гаворка  тэксце? Адзнач знакам “+” правільны адказ.

Яна з’ялялася ракой-вуліцай у старажытным Мінску. Раней яна была шырокая, а потым звузілася і змялела. Сёння яна цячэ  падземнай трубе пад адной з вуліц Мінска.

· Нёман
· Днепр
· Няміга.

3. Падкрэслі назвы сходнеславянскіх плямёна, якія рассяліліся на тэрыторыі Беларусі.

Драляне, дрыгавічы, севяране, крывічы, паляне, радзімічы, валыняне.

4. Суаднясі імёны з характарыстыкамі людзей.

Францыск Скарына манах
Сымон Будны прадажальнік друкарскай справы
Кірыл Тураскі першадрукар

5. Уста словы.

Дзе можна бачыць гістарычныя рэчы? ____________________________.

Дужы і высокі чалавек - ________________________________________.
Прыгорак з зямлі і пяску, што насыпася над пахаванымі нябожчыкамі - _________________________________________.

Восеньскі дзень памяці продка - __________________________________.

Вясенні дзень памяці продка - ____________________________________.

Прадавец - ________________________________.

С л о в ы д л я д а в е д а к: гандляр; асілак; музей; Дзяды; Раданіца; курган.





Тэма “Князёна з трыма імёнамі”.

1. У якім горадзе княжы князь Рагвалод? Адзнач знакам “+” правільны адказ.

· Кіе
· Полацк
· Ногарад

2. Адзнач знакам “+” імёны, пад якімі пражыла сваё жыццё полацкая князёна?

· Ефрасіння
· Рагнеда
· Саламона

· Гарыслава
· Анастасія

3. Закончы сказы.
Як толькі сышо снег, Уладзімір нечакана напа на ____________________. Бацькі і браты Рагнеды былі ______________________. Уладзімір сілай прымусі Рагнеду стаць яго ___________________. Пасля гэтага Уладзімір рушы з войскам на ______________________, перамог у бітве _________________ і ста вялікім кіескім князем.
С л о в ы д л я д а в е д а к : Кіе; Полацк; Яраполк; забіты; пахаваны; рабыня; жонка; Ізясла.

4. За якія заслугі царква абвясціла князя Уладзіміра святым? Адзнач знакам “+” правільны адказ.


· Ста вялікім кіескім князем.

· Прыня хрысціянства і пача хрышчэнне ва сіх гарадах.

· Падарава Рагнедзе жыццё.

5. Вызнач паслядонасць і абазнач лічбамі падзеі жыцця беларускай князёны Рагнеды.


· Уладзімір забі бацько і брато Рагнеды, прымусі яе стаць яго жонкай.


· Да Рагнеды пасваталіся кіескі князь Яраполк і нагародскі князь Уладзімір.


· Пасля замужжа Рагнеда назвалася Гарыслава і нарадзіла пяцёра дзяцей.


· Старэйшы сын Ізясла ратуе маці ад смерці і адпраляецца з ёй у крэпасць пад Мінскам.


· Рагнеда адважылася забіць Уладзіміра.


· Рагнеда стала манашкай і атрымала імя Анастасія.








Тэма “Ярасла Мудры – сын Рагнеды”

1. Як бы празваны Ярасла за свой розум? Адзнач знакам “+” правільны адказ.

· Справядлівым
· Мудрым
· Вялікім

2. Адзнач знакам “+” правільныя адказы на пытанні.
Як называся першы агульны для сіх закон, напісаны Яраславам Мудрым?

· “Руская Прада”
· Статут
Якія пакаранні за парушэнні закона існавалі пры Яраславе Мудрым?

· Ссылка
· Ад штрафа да смяротнай кары.

3. Прадожы сказы.
Па загаду Яраслава  цэнтры ___________________ бы пабудаваны велічны храм у імя Святой Сафіі. Падобныя храмы былі пабудаваны  ________________ і ______________.
С л о в ы д л я д а в е д а к : Полацк; Кіе; Ногарад; Тура.

4. Адзнач знакам “+” справы кіескага князя Яраслава, зза якія ён атрыма прозвішча “Мудры”.

· Будава і умацова гарады Кіескай Русі.

· Напіса першы закон – “Рускую Праду”.

· Бы удалым военачальнікам.

· Загада сваім сынам заваёваць розныя краіны.

· Будава храмы і саборы  вялікіх гарадах.

5. Прачытай урыкі з “Рускай Прады”.
$ 22. За забойства княжацкага аканона (кіраніка гаспадаркі) штраф 80 грыня (назва грошай).
$ 24. За забойства княжацкага селяніна штраф 5 грыня.
Ці можна назваць “Рускую Праду” справядлівым законам?

· Так
· Не

Абгрунтуйце сваю думку.
______________________________________________________________________________________________________________________________________





_12________ УРОК МАЯ РАДЗIМА - БЕЛАРУСЬ.

ТЭМА : УСЯСЛАѕ ЧАРАДЗЕЙ.
МЭТА: паказаць ролю Усяслава чарадзея  гісторыі нашай Айчыны.
ЗАДАЧЫ: а) навучання: пазнаёміць вучня з найбольш яркімі падзеямі гісторыі нашай краіны, якія звязаны з жыццём і дзейнасцю полацкага князя Усяслава: умацаваннем магутнасці Полацкага княства, буданіцтвам храма Святой Сафіі, бітва на Нямізе;
б) развiцця: развіваць у вучня разуменне карысных выніка дзейнасці гістарычных асоб на прыкладзе жыцця полацкага князя Усяслава;
в) выхавання: на прыкладах гераічнай барацьбы палачан з ворагамі выховаць у вучня патрыятычныя пачуцці і шаноныя адносіны да тых, хто  барацьбе за незалежнасць сваёй Радзімы ахвярава самым кашто- ным – сваім жыццём.
АБСТАЛЯВАННЕ: альбом “Гістарычныя асобы Беларусі”, матэрыял падручніка.

Афармленне класнай дошкi

Паняцце
Дружына
Дата
1067 г.
Усясла Чарадзей
План
1. Князь Усясла
2. Храм Святой Сафіі
3. Бітва на Нямізе
Лагічнае заданне:
Галоны вынік дзейнасці Усяслава
Назвы
Храм
Купал
Няміга


Х О Д У Р О К А

І. Работа над матэрыялам хатняга задання
Настанік выклікае да дошкі вучня для выканання практычных задання.

Заданне 1. Запісаць паняцце “закон”, даць яму тлумачэнне, а таксама назву закона і імя яго стваральніка.
Заданне 2. Запісаць у лагічную схему назвы, якія там адсутнічаюць.

Князь ?___________________
_____________ ? Падзялі княства
Ярасла
____________? ?___________________
Пабудава храм Разважлівы

Заданне 3. Адкуль узяты гэтыя словы?
“Калі селянін памрэ, то ся яго маёмасць адыходзіць да князя...”
Заданне 4. Ці можна злучыць імёны князё з дадзенымі назвамі?
Чаму так ці не ?

Рагнеда
Ізясла Князь Ярасла
Асветнікі

У час выканання практычных задання адзін вучань з класа расказвае пра жыццё і дзейнасць Яраслава Мудрага.
ІІ. Вывучэнне новага матэрыялу
Настанік вызначае задачы рока, звяртае вагу на запісы на дошцы, прапануе вучням падрыхтаваць сшыткі для работы.
Матэрыял тэмы патрабуе стварэння эмацыянальнай атмасферы  класе. Першым крокам на шляху да гэтай мэты можа стаць уступнае слова настаніка. Вядома, змест яго можа быць розным.
“Прывольна раскінуся на беразе Заходняй Дзвіны самы старажытны з беларускіх гарадо – Полацк. Прашумелі над ім мівыя стагоддзі,. А ён – жывы сведка летапіснай мінушчыны, нібыта стамішыся, адпачывае ад сваёй былой славы ды велічы. Абышлі яго сваімі памерамі і хараством іншыя гарады. Дзе ж яму раняцца з прыгажуном Мінскам! Але які беларускі горад можа памерацца з Полацкам сваім гістарычным мінулым? А яно  яго надзвычай багатае. Наш славуты зямляк Францыск Скарына з пачуццём вялікага гонару піса, што ён родам са сланага горада Полацка. Вянком гэтай славы была знакамітая Сафія – галоны сабор горада Полацка. Таленавітыя майстры збудавалі яго яшчэ  сярэдзіне ХІ ст. па загадзе князя Усяслава Чарадзея. Такіх Сафій, як Полацкая, было тады ва сім свеце толькі чатыры. І вось больш чым дзесяць стагоддзя ззяе сабор сваім нязгасным святлом.
Менавіта  тым жа ХІ ст. Полацкае княства было як ніколі багатым і магутным. Яго багацце і магутнасць стваралі простыя людзі пад кіраніцтвам свайго мудрага князя Усяслава Брачыславіча Чарадзея. Аб ім і пойдзе размова на нашым уроку.”
1. Князь Усясла. Настанік прымацовае да дошкі партрэт князя, узяты з альбома. Вучням прапануецца адкрыць дапаможнікі на с. _______. На малюнку Усясла Чарадзей. Паднятая рука – гэта заклік да працы  імя Радзімы, меч у другой руцэ – гэта гатонасць пастаяць за яе незалежнасць. Усясла – князь-стваральнік, князь-воін.
Настанік прапануе вучням прачытаць у дапаможніку матэрыял пра паходжанне яго прозвішча “Чарадзей”.
Матэрыял для настаніка. Сапрады, прапранук Рагвалода, які ста княжыць у Полацку  1044 г., бы чалавекам у многім незвычайным: мудры, мужны, вынослівы, працавіты і энергічны – ён сваімі якасцямі здзіля і ражва сучасніка. Многія, хто веда яго, нават людзі адукаваныя, ахвотна верылі, што нарадзіся князь ад чараніцтва. Летапісы сцвярджаюць, што ме ён на галаве “чарадзейскую” прыкмету, асобны радзімы знак. Лічылася, што  ім заключалася ся яго незвычайная сіла. Па прапанове волхва (язычніцкіх прапаведніка) насі Усясла на галаве павязку, каб радзімы знак не кідася людзям у вочы.
Радавод полацкіх Рагвалодавіча Х – ХІ стст.
( у дужках абазначаны гады смерці князё)

РАГВАЛОД (каля 980)

Ізясла (1001)
_______________________________


Усясла (1003) Брачысла (1044)

Усясла Чарадзей (1101)

2. Храм Святой Сафіі. Настанік прапануе вучням успомніць, дзе яшчэ былі здзелены такія храмы. Вучні называюць гарады, а настанік запісвае на класнай дошцы назвы гарадо у выглядзе схемы.

Канстанцінопаль (Царград)
Кіе
Святая Сафія
Ногарад
Полацк

Можна прапанаваць вучням выканаць гэтую схему  сшытках.
Далей работа вядзецца з малюнкам на с. _______. Да класннай дошкі прымацоваецца малюнак, на якім паказаны сучасны выгляд Сафіі, які вельмі адрозніваецца ад Сафіі ХІ ст.
За догі час свайго існавання Сафія шэсць разо гарэла і разбуралася, затым неаднаразова перабудовалася. Апошні раз гэта адбылося  1750 г. І вось такі выгляд набы сабор, які вы бачыце на малюнку.
Настанік звяртае вагу вучня на купалы храма і звяртаецца да іх з пытаннем, што яны нагадваюць. Калі  вучня узнікнуць складанасці з адказам, то можна звярнуцца да малюнка на с. _____. Купалы храма знешне падобны на шлемы воіна. Чаму? У тыя часы часта знікалі войны, а значыць, прыходзіла ваяваюць, абараняцца ад напада ворага. Бывала, што сцены храма станавіліся апошнім пунктам абароны. Вось чаму яны былі магутнымі і высокімі, а вокны вузенькімі, як байніцы вежа, і знаходзіліся на значнай адлегласці ад зямлі.
Разіова пра шлем можа выклікаць у вучня цікавасць да старажытнай зброі. У большасці сваёй яна вучням ужо вядома. Звярнуць увагу трэба на кальчугу і меч.
Кальчуга абараняла цела ад удара мяча і стрэл. Гэта баявое адзенне было вельмі дарагім. Збройнікі рабілі яго з 8-10 тыс. злучаных паміж сабою маленькіх кольца, канцы якіх браліся на заклёпкі.
Меч – тыповы від зброі, вельмі зручны  рукапашным баі. Ім можна было калоць і рубіць направа і налева. У далёкія часы казалі:”Мой меч – твая галава з плеч!”.

3. Бітва на Нямізе. Гэты матэрыял настанік выкладае сам. Для гэтага патрабуецца вобразны, мастацкі расказ з элементамі драматызацыі гістарычных падзей.
“Летапіс сведчыць: “І сустрэліся працінікі на Нмізе месяца сакавіка  3-ці дзень, бы снег вялікі, і пайшлі адзін6 на аднаго. І была лютая сеча, і многія паляглі  ёй, і перамаглі Ізясла, Святасла і Усевалад (кіескія князі), Усясла жа цёк.”
Вось як апісвае невядомы атар “Слова пра паход Ігаравы” увесь драматызм гэтай крывавай сечы:
“На Нямізе галовы сцелюцца снапамі,
Харалужнымі малоцяць цапамі,
Жыццё кладуць на таку злюцела,
Веюць душу ад цела.
Гямігі крывавыя берагі
Не збожжам былі засеяны зно –
Засеяны касцьмі рускіх сыно”.
З рэшткамі сваёй дружыны Усясла адышо да Дняпра, але канчаткова не бы пераможаны. Кіескія князі таксама панеслі вялікія страты.”
Для развіцця пазнавальных інтарэса вучня настанік можа выкарыстаць наступны матэрыял.
“Ёсць у нашай сталіцы, горадзе Мінску, вуліца Няміга. (Настанік тут робіць адступленне і прапануе вучням адкрыць у канцы падручніка яго фарзацы і знайсці на плане горада вуліцу Няміга.)Носіць яна назву рэчкі, якой няма жо на карце горада. Праляцела з той грознай падзеі, быццам жураліным шнурам, дзесяць стагоддзя, перасохла Няміга і ператварылася  невялічкую ручаіну. У наш час пусцілі яе па падземным калектары здож вуліцы. Цячэ яна  бетоннай трубе, нібыта тыя слёзы, пралітыя па загінушых тут у час крывавай сечы воіна.
А было гэта даным-дано, у 1067 г. “месяца сакавіка  3-ці дзень”, як напіса аб гэтым летапісец.”
Вучні запісваюць у свае сшыткі дату бітвы, шукюць у слоніку вызначэнне паняцця “дружына” і таксама запісваюць яго.
Вучням прапануецца вузначыць стагоддзе, у якім адбылася бітва.
Заключэнне можа быць наступным.
“Пражы князь больш за 70 гадо, княжы 52 з іх і 18 гадо свайго княжання правё у ваенных паходах.
Сваім нашчадкам пакіда ён Полацкую зямлю не спустошанай і разрабаванай, а магутнай і квітнеючай.
Між тым зямны шлях князя наблізіся да канца. Летапісец зрабі апошні запіс: “ У год 1101 памёр Усясла, князь полацкі, месяца красавіка  14-ы дзень, у дзесяць гадзін дня, у сераду”.
Сумна стала на нашай зямлі. У гэты дзень яна развіталася з адным са сваіх лепшых сыно”.
ІІІ. Замацаванне
Настанік звяртаецца да класнай дошкі, на якой запісана лагічнае заданнне. Вучням прапануецца падумаць і знайсці адказ на яго.
Можна чакаць розных адказа, таму што дзейнасць князя была шматграннай. Эмацыянальнае здзеянне на вучня ад расказа настаніка прабітву на Нямізе абяцае чакаць адказу пра ваенныя справы Усяслава, абарону ім Полацкага княства ад ворага.
Галонае не толькі  гэтым.
?????А дзеля чаго князь жы і змагася?
Якім бы канчатковы вынік яго дзейнасці?
За дакладненнем адказу можна звярнуцца да матэрыялу падручніка, у якім адзначаецца, што пры князі Усяславе “...Полацкае княства дасягнула найбольшага расквіту і праславілася сярод іншых дзяржа” ( с. _____ вучэбнага дапаможніка).
ІV. Хатняе заданне
а) агульнае: апавяданне “Усясла Чарадзей”;
б) дадатковыя:
*прыдумаць прозвішчы, якіх яшчэ заслуговае Усясла (Буданік,
абаронца Радзімы і г. д.);
*вызначыць асноныя накірункі дзейнасці князя.
Дадатковая літаратура
У. Арло, Г.Сагановіч. Дзевяць вяко беларускай гісторыі. 862 – 1918. Вільня. “Наша Будучыня”, 1999.
У.Арло. Таямніцы Полацкай гісторыі. Мн., 1994.


Тэма “Усясла Чарадзей”

1. Пра якога князя ідзе гаворка? Абазнач знакам “+” правільны адказ.

Праві  горадзе Полацку. Пагалоска аб ім хадзіла па сім белым свеце. Гаварылі людзі пра яго рознае: то ваком абернецца, то турам, то сокалам...

· Ярасла Мудры
· Усясла Чаоадзей

2. Адзнач знакам “+” прычыны, па якіх князь Усясла атрыма прозвішча “Чарадзей”.


· Ме чароны знак.

· Мог ператварацца  рознага звера.

· Яго поспехі, рашучасць і спрытнасць сучаснікі лічылі “чараніцтвам”.

3. Падкрэслі назвы прадмета, якія належалі воінам таго часу.

Кальчуга, штык, шлем, меч, пісталет, кап’ё, лук і стрэлы, кулямёт, булава, самастрэл, атамат.

4. Прачытай урывак з тэксту і падкрэслі адказ на пытанне “Якія мацаванні былі выкарыстаны пры буданіцтве замка?”

Пабудава у Полацку новы замак, абнёс яго высокай дралянай сцяной і глыбокімі равамі. У самім жа замку белакаменнае дзіва пастала – храм у імя Святой Сафіі...

5. Прачытай тэкст і выканай заданні.

І сустрэліся працінікі на Нямізе месяца сакавіка  трэці дзень, бы снег вялікі, і пайшлі адзін на аднаго. І была лютая сеча, і многія палеглі  ёй, і перамаглі Ізясла, Святасла і Усевалад (кіескія князі), Усясла ( полацкі князь) жа уцёк.

Якая гістарычная падзея апісваецца  тэксце?

· Бітва на Нямізе
· Буданіцтва Святой Сафіі

Войскі якіх княства прымалі дзел у бітве?

· Полацкае княства супраць татар.

· Полацкае княства супраць аб’яднанага войска Кіескай Русі.








Тэма “Ефрасіння Полацкая”

1. Якое імя далі бацькі Ефрасінні Полацкай па нараджэнні. Пазнач правільны адказ знакам “+”.


· Гарыслава
· Рагнеда
· Прадслава

2. Закончы чказы (патрэбнае падкрэслі).

Падрасла прыгажуня (Гарыслава; Прадслава). Бацька надума аддаць яе (замуж; у манастыр). Але яна вырашыла інакш: сышла да цёткі  (вёску; манастыр), каб прысвяціць сваё жыццё Богу і бедным людзям. Маладой манашцы надалі новае імя – (Ефрасіння; Анастасія).

3. З дапамогай лічба устанаві паслядонасць найбольш важных спра Ефрасінні Полацкай.


· Жыццё  Сафійскім саборы.

· Дапамога параненым воінам.

· Заказ святога крыжа.

· Буданіцтва Спаса-Ефрасіннескай царквы.

4. Адзнач знакам “+” прадзівыя выказванні.


· У Сафійскім саборы Ефрасіння чытала і перапісвала кніжкі.

· У манастыры Ефрасіння вучыла хлопчыка воінскай справе.

· Ефрасіння вучыла людзей паважаць адзін аднаго, заклікала спыніць крывавыя войны.

· Ефрасіння заказала зрабіць крыж майстру Мікалаю Кузьмічу.

· У пачатку Вялікай Айчынай вайны крыж знік.

· Аднаві вобраз святога крыжа сучасны майстар Лазар Богша.

· Ефрасіння Полацкая стала першай жанчынай, якую царква абвясціла святой.

5. Разгадай загадку крыжа.

Над верхняй перакладзінай крыжа Ефрасінні Полацкай ёсць літары ІС і ХС. Яны абазначаюць імя. Запішы яго. ____________________________________











Тэма “У абарону сваёй зямлі”

1. Закончы сказы (патрэбнае падкрэслі).

У ХІІІ стагоддзі на нашы землі напалі (нямецкія захопнікі; рыцары – крыжакі) і пачаліся набегі (татар; паляка).

2. Адзнач знакам “+” правільныя адказы на пытанні.

Хто значаліва барацьбу супраць крыжако?

· Рагвалод.
· Вітат.
Як называлася дзяржава, што знікла на бедарускіх і літоскіх землях?

· Полацкае княства
· Вялікае княства Літоскае.

3. Падкрэслі назвы гарадо, якія дзельнічалі  Грунвальдскай бітве і перамаглі крыжако.

Беларусы, рускія, англічане, літоцы, палякі, венгры, татары.

4. Адзнач знакам “+” справы князя Вітата, якімі ён праславіся.


· Абарона і мацаванне дзяржавы.

· Перапісванне кніг і напісанне летапіса.

· Сумесная з польскім каралём перамога над рыцарамі – крыжакамі.

· Разрабаванне дамо і палаца багатых жыхаро Вялікага княства Літоскага.

5. Паразважай. Чаму  Грунвальдскай бітве войскі князя Вітата і польскага караля Ягайлы змагаліся разам?
___________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________
















Тэма “Па якіх законах жылі нашы продкі”

1. Закончы сказы (патрэбнае падкрэслі).

Агульнанародны сход, які збірася для вырашэння важных пытання ме назву (статут, веча). Першы пісаны закон у Старажытнай Русі называся (“Руская прада”, “Руская грамата”).

2. Адзнач знакам “+” правільныя адказы на пытанні.

Як называся збор закона у Вялікім княстве Літоскім?

· Статут.

· Грамата.
Хто з жыхаро вялікага княства Літоскага падпарадковася законам?

· Сяляне.

· Князь.

· Усе жыхары.

3. Злучы стрэлкай назвы зборніка закона з імёнамі іх складальніка.


“Руская прада”



Ле Сапега






Статут ВКЛ



Ярасла Мудры


4. Адзнач знакам “+” правільныя выказванні.


· У Статуце вызначаліся правы і абавязкі сіх жыхаро Вялікага княства Літоскага.

· Статут бы напісаны на беларускай мове.

· Складальнікам Статута бы выдатны дзяржаны дзеяч Ф.Скарыны.

· Статут Вялікага княства Літоскага – адзін з першых у Еропе збор закона.

5. Адзнач знакам “+” , якія пытанні, на тваю думку, мог вырашаць народны сход.

· Збіранне народнага войскку для барацьбы з ворагам.

· Гандаль у горадзе і іншых краінах.

· Выбар жаніхо і нявест.

· Суд над злодзеямі.

Тэма “Адкуль пайшлі назвы нашых гарадо”

1. Адзнач знакам “+” самы старажытны горад.

· Тура.

· Мінск.

· Полацк.

2. Суаднясі назвы гарадо з героямі падання.

Асілак – млынар Менеск

Брэст





Разбойнік Машэка

Мінск





Князь Тур

Тура


3. Суаднясі назвы гарадо з найбольш верагодным паходжаннем іх назва.

Полацк Князь Тур
Тура Рака Палата
Мінск Рака Віцьба
Віцебск Рака Менка
Магілё Рака Гамеюкі
Гомель Магіла Льва

4. Напішы назвы гарадо па апісанні.
Горад размясціся на злучэнні рэк Заходняй Дзвіны і Віцьбы. Заснаваны  Х стагоддзі. ___________________________________________
Упершыню гэты горад упамінаецца  1067 годзе  сувязі з бітвай на рацэ Нямізе. Зараз з’ядяецца сталіцай Беларусі. _______________________________
Па-данейшаму гэты горад называся Гарадзень, Гародня, што азначае “умацаванне паселішча”. Заснаваны на беразе Нёмана. ______________________
Самы старажытны беларускі горад. Упершыню памінаецца  “Аповесці мінулых гадо” пад 862 годам. Жыхары горада – палачане. ___________________
У старажытны час лютага разбойніка Машэку забіла яго нявеста. Магілу Машэкі людзі назвалі “Магілай льва”. Адсюль, кажуцю, і назва горада._____________________________
С л о в ы д л я д а в е д а к : Полацк, Гродна, Магілё, Мінск, Віцебск.

5. Адгадай па апісанні прафесію майстро – рамесніка старажытнага горада.
Шылі адзенне і абутак для гараджан. __________________________
Забяспечвалі жыхаро горада посудам. __________________________
Вяплалялі жалеза і рабілі зброю, прылады для працы і дома. ____________
Гатавалі і выпякалі хлеб. _______________________
Апрацовалі скуры жывёл. ______________________
С л о в ы д л я д а в е д а к : шацы, ганчары, кавалі, гарбары, пекары.



13_________ УРОК МАЯ РАДЗIМА - БЕЛАРУСЬ.

ТЭМА : ЕФРАСІННЯ ПОЛАЦКАЯ.
МЭТА: пазнаёміць вучня з рэлігійнай і асветніцкай дзейнасцю Ефрасінні Полацкай.
ЗАДАЧЫ: а) навучання: паказаць вучням, у чым заключалася сутнасць і значэнне асветніцкай і рэлігійнай дзейнасці Ефрасінні Полацкай, раскрыць вялікую гуманістычную ролю яе намагання, накіраваных на служэнне свайму народу, сваёй Бацькашчыне;
б) развiцця: фарміраваць у вучня разуменне ролі жыцця і дзейнасці гістарычнай асобы  гісторыі, шляхам аналізу гістарычнфх падзей развіваць у вучня аналітычныя здольнасці;
в) выхавання: на яркіх прыкладах служэння Ефрасінні Полацкай свайму народу выховаць у вучня высокія маральныя якасці і пачуццё асабістага грамадзянскага абавязку перад сваёй Радзімай і яе народам.
АБСТАЛЯВАННЕ: альбом “Гістарычныя асобы беларусі” (партрэт Ефрасінні Полацкай), малюнак полацкай Спаса-Ефрасіннескай царквы.

Афармленне класнай дошкi

Паняцці
Манастыр
Сабор
Дата
1161 г. - ? ст.
Ефрасіння Полацкая
Складанне плана
1. ?
2. ?
Лагічнае заданне:
Ці можна Ефрасінню назваць асветніцай?
Назвы і імёны
Сход
Прадслава – Ефрасіння
Спаса – Ефрасіннеская царква
Лазар Богша
Мікалай Кузьмін



Х О Д У Р О К А
1. Работа над матэрыялам хатняга задання.

Да класнай дошкі выклікаюцца пяць вучня для выканання практычных задання.

Заданне 1. Запісаць на дошцы паняцці “дружына” і “князь” і вусна даць ім тлумачэнні.

Заданне 2. Запісаць дату бітвы на Нямізе і вызначыць, у якім стагоддзі яна адбылася (1067 г. – ХІ ст.).

Заданне 3. Вызначыць галоныя накірункі дзейнасці князя Усяслава Чарадзея, дапісашы  лагічную схему словы замест пытальніка.

Князь Воін
? ?
Сафійскі сабор Усясла Мудры
? ?
Чарадзей

Заданне 4. Дапішыце  схему гарады замест пытальніка.

Канстанцінопаль (Царград)
?
Святая Сафія
Ногарад
?
Заданне 5. Запісаць прозвішчы, якія , акрамя Чарадзея, заслугова князь Усясла.
Вусныя адказы.
Заданне 1. Расказаць пра Сафійскі сабор.
Заданне 2. Растлумачыць словы верша на с. ______:
а) “... галовы сцелюцца снапамі”;
б) “Жалезнымі малоцяць цапамі”;
в) “Жыццё кладуць на таку”;
г) “Веюць душу ад цела”.
Лагічнае заданне: чаму атар гэтых радко парановае бітву з сельскагаспадарчымі работамі?
Варыянты адказа:
а) сяляне, каб абараніць Радзіму, сталі воінамі, і ім бітва чымсьці нагадвала сельска-гаспадарчыя (земляробчыя) работы;
б) каб паказаць накал бітвы, яе трагічныя вынікі.
ІІ. Вывучэнне новага матэрыялу
Настанік прапануе вучням падрыхтаваць сшыткі для работы. Вызначае задачы рока, звяртае вагу вучня на запісы на класнай дошцы і паведамляе вучням, што яны будуць чытаць матэрыял апавядання і складаць яго план. Па гэтым плане на наступным уроку яны будуць расказваць пра жыццё і дзейнасць Ефрасінні Полацкай.
Матэрыял апавядання складаецца з васьмі абзацамі. Вучні паслядрна іх чытаюць, вылучаюць галоную думку і фармулююць яе  выглядзе пункта плана.
Абзац 1. Размова  ім ідзе пра вечавы сход, які склікася  Полацку для вырашэння самых важных пытання жыцця княства.
На вечавы сход сабіраліся дарослыя мужчыны. Веча мела права здымаць і нахначаць князя, заключаць дагаворы з іншымі гарадамі і дзяржавамі. Калі веча не падтрымлівала князя, ён павінен бы пакінуць горад.
Настанік прапануе вучням знайсцсь  слоніку вызначэнне паняцця “сабор” і запісаць яго  сшыткі.
Затым вучні запісваюць пункт плана.
1. Звон кліча на сход.
Абзац 2. Прадслава была нучкай знакамітага князя Усяслава Чарадзея і дачкой яго малодшага сына Святаслава.
Абмеркаванне матэрыялу абзаца дае падставу запісаць наступны пункт плана.
2. Прадслава дапамагае параненым воінам.
Абзац 3. Пасля чытання матэрыялу гэтага абзаца вучні звяртаюцца да слоніка і шукаюць у ім вызначэнне паняцця “манастыр”, запісваюць яго  свае сшыткі.
Пытанні для гутаркі:
?????
1. Для чаго пайла Прадслава  манастыр?
2. Якое новае імя атрымала яна?
3. Дзе яна жыла?
4. Чым яна там займалася?
5. Каму дапамагала Ефрасіння?

Вучні запісваюць у сшыткі наступны пункт плана.
3. Манашанка Ефрасіння.
Абзац 4. Пасля знаёмства з матэрыялам абзаца настанік праводзіць з вучням гутарку. Пытанні для гутаркі:
?????
1. Чым займалася Ефрасіння  манастыры?
2. Чаму яна вучыла дзяцей?
3. Чым яшчэ займаліся манашкі?
Лагічнае заданне: ці можна назваць Ефрасінню асветніцай? Калі так, то чаму?
Затым вызначаецца і запісваецца наступны пункт плана.
4. Асветніцкая дзейнасць Ефрасінні.
Абзац 5. Работа над гэтым матэрыялам падводзіць вучня да высновы аб гуманістычнай дзейнасці Ефрасінні. Заклік тварыць дабро і жыць у міры з’яляецца актуальным і  нашы дні.
Вучні запісваюць у свае сшыткі наступны пункт плана.
5. Ефрасіння вучыць людзей дабру.
Абзац 6. Настанік прымацовае да класнай дошкі малюнак Спаса-Ефрасіннескай царквы і звяртае вагу вучня на той факт, што самым прыгожым будынкам ХІІ ст., які захавася да нашага часу, была Спаса-Ефрасіннеская царква. Спас – рэлігійнае свята  гонар Ісуса Хрыста (спасіцеля).
Матэрыял для настаніка. Старажытны рукапіс сведчыць, што аднойчы ноччу бачыла Ефрасіння прывід – нібыта да яе з’явіся анёл і параі ёй пабудаваць царкву  Сяльцы на рацэ Палаце.
“Паставіла Ефрасіння царкву каменную Святога Спаса, і збудавалі тую царкву за 30 тыдня”. Захавалася імя кіраніка будолі Іаана, які кірава арцеллю мясцовых майстро, якія за небывала кароткі тэрмін узвялі царкву-прыгажуню.
Царква была невялікай і аднакупальнай, была яна мураванай і вызначалася строгассцю і прыгажосцю.
Галоным упрыгожаннем унутранага бранства былі фрэскі. Фрэска – роспіс сцен вадзянымі фарбамі па свежай тынтоцы. Фарбы пранікалі  свежую тынтоку і разам з ёй цвярдзелі, ад чаго рабіліся вельмі трывалымі і дога заховаліся.
Вучні запісваюць у сшыткі наступны пункт плана.
6. Спаса-Ефрасіннеская царква.
Абзац 7, 8. Ажыццяляецца чытанне матэрыялу абзаца і тэкста пад назвай “Цікава ведаць”. Праводзіцца гутарка. Пытанні для гутаркі:
?????
1. Калі бы зроблены крыж?
2. Хто яго заказа?
3. Хто выкана заказ?
4. Што гаварылася  паданні пра крыж?
5. Які яго лёс?
6. Хто аднаві крыж?
7. Дзе заховаецца яго копія?
8. Дзе знаходзяцца астанкі святой Ефрасінні?
9. Як яны называюцца?

Гутарка з вучнямі заканчваецца запісам апошняга пункта плана.
7. Крыж Ефрасінні.
Вучні запісваюць імя майстра Лазара Богшы, які зрабі крыж, і таксама дату 1161, пераводзяць яе  стагоддзе.
У матэрыяле вучэбнага дапаможніка пераважна расказваецца пра асветніцкуюі рэлігійную дзейнасць Ефрасінні, а вось пра асабістае жыццё амаль нічога не сказана. А гэта таксама цікава ведаць вучням.
Матэрыял для настаніка. Нарадзілася Ефрасіння кадя 1104 г. У юнацтве была яна незвычайна прыгожай. Бацька ме намер выдаць дачку замуж за якога-небудзь князя. Але зусім іншы лёс выбрала яна, сташы манашкай. Закончылася для яе бестурботнае дзяцінства, пачалося новае жыццё з пастамі, малітвамі, пастаяннымі думкамі пра Бога.
На схіле жыцця Ефрасіння вырашыла здзейсніць рэлігійны подзвіг: адправілася  далёкае і цяжкае падарожжа  Іерусалім, каб пакланіцца Святой Зямлі, дзе жы Ісус Хрыстос. Там яна і памерла, напэна , у 1167 г. ( па іншых звестках у 1173 г.).
Вось як узнёсла і паэтычна піша пра славутую палачанку невядомы атар: “Ефрасіння – незвядальны квет райскага саду. Ефрасіння – арол, што лунаючы  небе, праляце ад заходу і да сходу, як прамень сонечны, прасвятлі зямлю Полацкую”.
Ефрасінню Полацкую правасланая царква абвясціла святой. Каталіцкая царква таксама прызнала яе святой. Вернікі лічаць Ефрасінню Полацкую нябеснай заступніцай беларускай зямлі.
ІІІ. Замацаванне
Для замацавання матэрыялу настанік можа прапанаваць вучням запаненне наступнай табліцы  вуснай форме.


Пытанні


Сафійскі сабор
Спаса-
Ефрасіннеская
царква

1. Час пабудовы
2. Месца
3. Хто загада пабудаваць
4. Памеры
5. Купалы
6. Прызначэнне будынка
7. Ці захаваліся будынкі
ХІ ст.
Полацк
Усясоа Чарадзей
Вялікія
5
Маліцца Богу
Перабудовася 6 разо
ХІІ ст.
Сяльцо
Ефрасіння Полацкая
Невялікія
1
Маліцца Богу
Захавася



2. Для замацавання матэрыялу могуць быць выкарыстаны пытанні на с. ____ вучэбнага дапаможніка.

ІV. Хатняе заданне

а) агульнае: апавяданне “Ефрасіння Полацкая”;
б) дадатковае: патарыць апавяданне “Князёна з трыма імёнамі”.
Дадатковая літаратура

У. Арло. Таямніцы Полацкай Гісторыі. Мн., “Полымя”, 2000.
У. Арло Ефрасіння Полацкая. Мн., “Мастацкая літаратура”, 1992.



14_________ УРОК МАЯ РАДЗIМА - БЕЛАРУСЬ.

ТЭМА : У АБАРОНУ СВАЁЙ ЗЯМЛІ.

МЭТА: пазнаёміць вучня з найбольш значнымі падзеямі барацьбы нашых продка з крыжакамі і татарамі  імя абароны сваёй Бацькашчыны.

ЗАДАЧЫ: а) навучання: паказаць вучням , якая небяспека пагражала беларускім землям з захаду і сходу, як нашы далёкія продкі рашуча змагаліся з крыжакамі і татарамі і перамаглі іх у гэтай барацьбе; даць вучням найбольш поныя звесткі аб утварэнні беларуска-літоскай дзяржавы – Вялікага княства Літоскага, расказаць пра дзейнасць князя Вітата;
б) развiцця: развіваць у вучня цікавасць да гістарычнага мінулага нашай Радзімы, фарміраваць уменне працаваць з гістарычнай карта;
в) выхавання: на яркіх прыкладах сумеснага змагання славянскіх і неславянскіх народа супраць агульнага ворага – крыжако у адзіны шэраг яе абаронца у час суровых выпрабавання, абуджаць у іх свядомасці інтэрнацыянальныя пачуцці.

АБСТАЛЯВАННЕ: карта «Еропа  ХІV – ХVІ стст.», альбом “Гістарычныя асобы Беларусі” ( партрэт князя Вітата).

Афармленне класнай дошкi

Паняцце
Рыцары

Даты
ХІІІ ст.
15 ліпеня
1410 г. – Грунвальд-
ская бітва
У абарону сваёй зямлі
План
1. Дзень небяспекі
2. Князь Вітат
3. Вялікае княства Літоскае
4. Грунвальдская бітва
Лагічнае заданне:
Вызначыць галоную прычыну перамогі над крыжакамі  Грунвальдскай бітве
Гістарычныя назвы
Вялікае
княства Літоскае Навагрудак Грунвальд


Х О Д У Р О К А
І. Работа над матэрыялам хатняга задання
Варыянт А

Настанік выклікае да дашкі трох вучня для выканання практычных задання.
Заданне 1. Запісаць на дошцы паняцці “сабор”, “Манастыр” і даць ім вусныя тлумачэнні.
Заданне 2. Запісаць дату, калі бы зроблены крыж Ефрасінні Полацкай, і перавесці яе  стагоддзе.
Заданне 3. Карткі з імёнамі злучыць у дзве групы і растлумачыць свой выбор.
Анстасія Рагнеда Прадслава
Ефрасіння Гарычлава Ефрасіння
Рагнеда
Прадслава Анастасія
Гарыслава

У час выканання практычных задання вучні класа расказваюць пра жыццёвы шлях Ефрасінні па запісаным у сшытках плане (2-3 вучні).

Варыянт Б

Гістарычная гульня.
Вучні дзеляцца на дзве каманды. Кожная з іх выбірае сабе назву ( “Знатакі”, “Вучоныя”, “ Асветнікі”, “Летапісцы”). Назвы каманд запісваюцца на класнай дошцы. Пад назвамі ставяцца балы. Кожнае правільнае выкананае заданне ацэньваецца адным балам, выкананае часткова – 0,5 ; не выкананае – 0.
1. Гульня  крыжаванку . (6 бала)

1




М






2
М
А
Н
А
Ш
К
А







Н






3
Е
Ф
Р
А
С
І
Н
Н
Я

П
Р
А
Д
С
Л
А
В
А


5
С
В
Я
Т
А
Я





6
К
Р
Ы
Ж









Р







Каманда 1.
1. Будынак, дзе жыуць манахі. 2. Жанчына, якая жыве  манастыры. 3. Імя манашкі.

Каманда 2.
4. Яе імя пасля нараджэння. 5. Якой лічыць Ефрасінню царква?. 6. Што заказала Ефрасіння Лазару Богшу?
2. Гульня  пераблытаны тэкст. ( 4 балы).
Каманда 1.
А) “А па вузенькіх вылачках горада спяшаюцца дзячынка гадо десяці”. Гэта ... (Гарыслава0.
Б) Маладой манашцы надалі новае імя ... (Прадслава).

Каманда 2.
А) Па загадзе Ефрачінні бы пабудаваны ... (Сафійскі сабор).
Б) Ефрасіння заказала майстру... ( Мікалаю Кузьмічу) зрабіць крыж.

3. Гульня  тэкст. ( 6 бала).
Каманда. 1
А) Рагнеда нарадзілася і жыла  ... ст (ІХ, Х, ХІ).
Б) Яе родным горадам бы ... (Тура, Навагрудак, Полацк).
В) Рагнеда нарадзілася  сям’е ... (князя, рамесніка, купца).

Каманда 2.
А) Прадслава нарадзілася і жыла  ...ст( Х, ХІ, ХІІ)
Б) Яе родным горадам бы ... )(Полацк, Заслое, Нясвіж).
В) Прадслава нарадзілася у сям’і.... (купца, рамесніка, князя).

4. Гульня “Хто яна: Рагнеда ці Ефраціння”. (4 балы).
Каманад 1.
А) Бацька надума аддаць яе замуж. Але яна вырашыла пайсці  манастыр. (Прадслава).
Б) Князь Уладзімір прымусі яе стаць чго жонкай. (Рагнеда).

Каманда 2.
А) У яе нарадзілася тры сыны і дзве дачкі. (Рагнеда).
Б) “Зброя, казала яна, прыносіць у хаты замест хлеба горыч ды слёзы”. (Ефрасіння).

Настанік разам з вучнямі падлічваюць балы і называюць каманду, якая перемагла.

ІІ. Вывучэнне новага матэрыялу.
ВКЛ.
Грунвальдская бітва, якая пакінула глыбокі след у гісторыі не толькі беларускага народа, але і іншых суседніх народа.

Разглядванне матэрыялу на класнай дошцы.
ІІІ. Праца па падручніку.
Стар. 50 малюнак.
Рыцар ( у слонік).
ІV. Матэрыял для настаніка.
Татары былі спрытнымі і далымі воінамі, выдатна валодалі шаблямі, трапна стралялі з лука, на 20-30 м кідалі аркан з пятлёй на шыю ворага, каб сцягнуць яго з сядла. Нападалі яны імгненна і хутка знікалі, калі ім пагражала небяспека. У кожнага воіна бы запасны конь. Каб падняць паніку  стане працініка, наступалі татары з гіканнем, свістам і дзікім выццём. Пасля захопу горада палоных выводзілі  адкрытае поле, адбіралі маладых мыжчын і жынчын і адпралялі іх у рабства, а сіх остатніх секлі шаблямі.
2. Князь Вітат.
Барацьбу супраць крыжако і татар узначалі вялікі князь Вітат. Настанік прымацовае да класнай дошкі партрэт князя.
3. Вялікае княства Літоскае.
Утварэнне ВКЛ – гэта складаны гістарычны працэс. Галонай прычынай утварэнне з’ялялася знешняя небяспека. Яна і прымусілы насельніцтва беларускіх і літоскіх зямель аб’яднацца  адзіную дзяржаву – Вялікае княства Літоскае.
Вучні запісваюць назву ВКЛ і яе сталіцу.
На вялікай карце настаніка паказвае межы ВКЛ у перыяд княжання Вітата. Яны цягнуліся ад Балтыйскага да Чорнага мора. ВКЛ была самай вялікай дзяржавай у Еропе.
4. Грунвальдская бітва.
Вучні запісваюць дату і назву бытвы  свае сшыткі. Далей яны слухаюць эмацыянальны расказ настаніка, насычаны яркімі гістарычнімі фактамі. Прапануецца выкарыстаць наступныя з іх.
Сустрэча з ворагам.
1. Войска Вітата наблізіліся да вёскі Грунвальд і застыла ад нечаканасці. Недалёка у баявым парадку, закаваныя  браню, нерухома стаялі кліны крыжако. У першым радзе было 5 конніка, у другім – 7, трэцім – 9, чацвёртым – 11. ... Кліны мелі да 20 радо. За першай паласой войска ішла другая. Здавалася, няма яму канца і краю.
Пачатак бітвы.
2. “І вось загучалі трубы... Вітат павё сваё войска  бой... Шматтысячная хваля вершніка неслася на крыжацкія шэрагі. Ад тупату капыта дрыжэла зямля...”
“Вочыя ямы”.
3. Вялікі князь Літоскі Вітат дзейніча рашуча, адддава кароткія загады... Раптам з вачэй яго адразу знікла некалькі радо конніка. Як быццам праваліліся скрозь зямлю. Цяпер Вітат здагадася, чаму крыжакі першымі не апйшлі  наступленне. Яны загадзя падрыхтавалі глыбокія ямы-лавушкі (“вочыя ямы”) , абсталеныя завостранымі каламі, прыкрытыя зверху дзірканом. У гэтыя ямы праваліліся многія коннікі. Іншыя хутка знайшлі праходы паміж ямамі. Атака працягвалася.
Ход бітвы.
4. “Рыцары рвануліся насустрач непрыяцелю... Ворагі сышліся  сечы. І завярцеся крывавы клубок: цяжка было разлічыць, дзе чужыя, дзе баязлівец, дзе герой. Стая немавнрны гул ад баявых кліча, крыка, іржання коней, бразгату зброі. Як саломенкі, ламалліся дзіды (коп’і), трашчалі пад ударамі сякер і мячо шчыты. Гудзелі параненыя”.
Дзіная зброя.
5. НА правым крыле войска князя Вітата наступала татарская кінніца. Крыжакі з насмешкай глядзелі на дзінае войска  яркім адзенні. Татаркія панцыры і шчыты са скуры буйвала не маглі вытрымаць удара рыцарскіх мячо. Але татары выкарысталі сваю зброю. НА адлегласці 20-30 крока яны пусцілі  ход арканы. Пярэні шэраг крыжако нібы веірам здзьмула. Яны апынуліся пад капытамі сваіх коней.
Крыжацкі абоз.
6. Бітка працягвалася весь дзень. Пад вечар крыжакі не вытрымалі і пачалі адыходзіць.
“У руках пераможца апынуся весь крыжацкі абоз. Ордэн паклапаціся не толькі пра зброю і харч, але і пра кайданы, ланцыгі для палонных, пра віна, каб пасля бітвы адсвяткаваць сваю перамогу. Кайданы і ланцугі згадзіліся – у іх закулі палонных крыжако”.
Настанік паказвае вучням на вялікай карце месца бітвы.
V. Замацаванне.
Вучням прапануецца паразважаць над прычынамі перамогі над крыжакамі  Грунвальдскай бітве і выдзеліць сярод іх галоную. Адзначым іх:
1) Мужнасць і героізм удзельніка бітвы.
2) Ваенныя здольгасці Вітата.
3. Сумеснае выступленне беларуса, рускіх, паляка, літоца, татар – галоная прычына перамогі над крыжакамі.
VІ. Хатняе заданне.
А) агульнае: апавяданнен “У абарону сваёй зямлі”;
Б) дадатковыя:
- падрыхтаваць паведамленне пра Вітата.
- патарыць апавяданне “Яраслава Мудры – сын Рагнеды”.


15________ УРОК МАЯ РАДЗIМА - БЕЛАРУСЬ.

ТЭМА : ПА ЯКІХ ЗАКОНАХ ЖЫЛІ НАШЫ ПРОДКІ.

МЭТА: даць вучням уяленне аб законах, па якіх жылі  мінулыя часы нашы продкі.

ЗАДАЧЫ: а) навучання: пакаазаць вучням, што жыццё чалавека немагчыма без падпарадкавання правілам, якія станолены законам, што правілы закона могуць залежаць ад жадання і волі чалавека; пазнаёміць вучня з рознымі відамі закона: законамі прыроды, законамі жыцця, грамадскімі законамі і дзяржанымі законамі;
б) развiцця: на аснове атрыманых веад развіваць у вучня светапогляд, які грунтуецца на разуменні рэальнага жыцця, у якім чалавек павінен сувымяраць свае дзеянні з агульнапрынятымі правіламі, якія дзейнічаюць у грамадстве;
в) выхавання: выховаць у вучня павагу да закона і імкненне будаваць сваё жыццё  адпаведнасці з правіламі дзеючых у грамадстве закона.

АБСТАЛЯВАННЕ: альбом “Гістарычныя асобы Беларусі” (партрэты Вітата і Льва Сапегі).

Афармленне класнай дошкi

Паняцці
Веча
Статут
Даты
ХІ ст .-
“Руская Прада”
ХVІ ст. –
Статут (1588 г.)
Па якіх законах жылі нашы продкі
План:
1. Законы прыроды
2. Законы жыцця
3. Грамадскія законы.
4. Дзяржаныя законы.
Імёны
Ярасла Мудры
Ле Сапега


Х О Д У Р О К А
1. Работа над матэрыялам хатняга задання.
Для выканання практычных задання настанік выклікае да дошкі чатырох вучня.
Заданне 1. Запісаць паняцці і даты і вусна растлумачыць іх.
Заданне 2. Напісаць назву дзяржавы і назву яе сталіцы.
Заданне 3. Пероалічыць ворага, з якімі змагаліся нашы продкі  ХІІІ ст.

Гульня “Знайсці і выправіць памылку”.
Правілы гульні.
1. Выпраляе той, хто першым падня руку.
2. Папраляе яго той, хто другім падня руку.
Заданні.
1. Беларусікя і польскія землі аб’ядналіся  адну дзяржаву – Вялікае княства Літоскае. (Беларускія і літоскія)
2 Першапачатковай сталіцай ВКЛ ста горад Мінск. (Навагрудак)
3. Барацьбу супраць крыжако узначалі Усясла Чарадзеей. (Вітат)
4. Татара, якіх бралі  палон, прадавалі  рабства. (Дазвалялі сяліцца  беларускіх гарадах: Іі, Мінску, Лідзе, Клецку)
5. Грунвальдская бітва адбылася  1513 г. (1410 г.)
6. У Грунвальдскай бітве войскамі ВКЛ камандава князь Ізясла, а польскімі – кароль Ягайла. (Войскамі ВКЛ камандава Вітат).
7. Грунвальдская бітва працягвалася 5 дзён (1 дзень).
8. У гэтай бітве перамаглі крыжакі. (Перамаглі іх працінікі).
9. Першы малюнак у падручніку называецца Татары каля Полацка” (“Крыжакі пад Навагрудкамі”).
10. Другі малюнак называецца “Адступленне татар.” (“Набегі татар”)

Работа над новым матэрыялам
Сёння мы даведаемся, па яких законах жыли наши продки, як дзейничали гэтыя законы. Працаваць будзем па плану.
План:
1.Законы прыроды.
2.Законы жыцця.
3.Грамадскiя законы.
4.Дзяржауныя законы.
Iмёны:
Яраслау Мудры
Леу Сапега
“Руская прауда”


Работа з тэкстам.
С.64. – першы абзац чытаюць вучни (пра сябе)



15________ УРОК МАЯ РАДЗIМА - БЕЛАРУСЬ.

ТЭМА : ПА ЯКІХ ЗАКОНАХ ЖЫЛІ НАШЫ ПРОДКІ.

МЭТА: даць вучням уяленне аб законах, па якіх жылі  мінулыя часы нашы продкі.

ЗАДАЧЫ: а) навучання: пакаазаць вучням, што жыццё чалавека немагчыма без падпарадкавання правілам, якія станолены законам, што правілы закона могуць залежаць ад жадання і волі чалавека; пазнаёміць вучня з рознымі відамі закона: законамі прыроды, законамі жыцця, грамадскімі законамі і дзяржанымі законамі;
б) развiцця: на аснове атрыманых веад развіваць у вучня светапогляд, які грунтуецца на разуменні рэальнага жыцця, у якім чалавек павінен сувымяраць свае дзеянні з агульнапрынятымі правіламі, якія дзейнічаюць у грамадстве;
в) выхавання: выховаць у вучня павагу да закона і імкненне будаваць сваё жыццё  адпаведнасці з правіламі дзеючых у грамадстве закона.

АБСТАЛЯВАННЕ: альбом “Гістарычныя асобы Беларусі” (партрэты Вітата і Льва Сапегі).












_________ УРОК МАЯ РАДЗIМА - БЕЛАРУСЬ.

ТЭМА : ПАД СЦЕНАМІ СТАРАЖЫТНЫХ ЗАМКАѕ

МЭТЫ І ЗАДАЧЫ ѕРОКА: фарміраванне  вучня уялення аб абарончай і аспадарчай ролі замка, фарміраванне  вучня пачуцця велічнасці і прыгажосці замкавых пабудо.

АСНОѕНЫЯ ПАНЯЦЦІ, НАЗВЫ, ПЕРСАНАЛІІ, ДАТЫ. Замак: Ліда, Навагрудак, Крэва, Гродна, Мір, Нясвіж, Гальшаны, Вітат, Ягайла, Вежа.
Экспанат.

ХОД УРОКА

І. Праверка хатняга задання.
- Выкананне тэста.
- Адказы на пытанні  падручніку.

ІІ. Разглядванне матэрыяла.
- Умонае падарожжа па старажытных замках з выкарыстаннем зместу апавядання, картасхемы на першым форзацы падручніка, карты с.8-9 атласа, ілюстрацый на с. 79 – 81 падручніка.

ІІІ. Фізпаза.

ІV. Замацаванне марэрыялу.
- Падрыхтока паведамлення аб жыцці людзей у старажытным замку па ілюстрацыі “Выгляд унутранай часткі замкавай вежы” на с.77 падручніка.

- Праца па атласам.

- Азнаямленне з вучэбнай інфармацыяй аб утварэнні Рэчы Паспалітай у рубрыцы “Цікава ведаць”.

V. Запіс у слонікі.

Экспанат - прадмет гісторыі, рэч, якая служыць помнікам гісторыі і культуры і вытсаляецца для агляду  музеі.
1569 г. - утварэнне Рэчы Паспалітай – саюза Вялікага княства Літоскага і Польскага каралества.

VІ. Заданне на дом.
Апавяданне “Пад сценамі старажытных замка”, чытаць і пераказваць, адказваць на пытанні.



Тэма “Пад сценамі старажытных замка”

1. Дапоні сказ.
Першапачаткова замкі будавалі з (каменю; дрэва), а потым – з каменю і (гліны, цэглы).

2. Як называлася царква, пабудаванага па загаду Вітата? Адзнач знакам “+” праівльны адказ.

· Спаса – Ефрасіннеская.

· Сынкавіцкая.

3. Чым адрознівалі замкі ад іншых збудавання? Адзнач знакам “+”.

· Вежы.

· Крыжы.

· Крэпасныя сцены.

· Ро з вадой.

· Падвесны мост.

· Вялікія вокны.

4. Адзнач знакам “+” прадзівыя выказванні.

· Хоць замкі належалі князю, але ствараліся сім народам.

· У час небяспекі се жыхары ратаваліся  замку.

· Замкі былі акружаны ровам з вадою.

· Моц замка вызначалася па глыбыні рва вакол яго.

5. Вызнач старажытны замак па апісанні.
1) Гэты замак належа старажытнаму роду князё Радзівіла. Бы пабудаваны  баку ад горада, між азёр – фактычна на востраве. ___________

2) Гэты замак ме вельмі цікавую канструкцыю моста. Зараз у пабудовах гэтага замка размяшчаюцца музеі. ___________________________________

3) У падзямелле гэтага замка бы пасаджаны князь Вітат. Выратавацца яму дапамагла жонка. ________________________________

4) Гэты замак лічыся адным з самых прыгожых. Казалі, падобны на яго толькі  Францыі. Захавася да нашых дзён у разбураным стане. _________________

Словы для даведак:: Гальшанскі, Нясвіжскі, Гродзенскі, Крэскі, Міркі.





17________ УРОК МАЯ РАДЗIМА - БЕЛАРУСЬ.

ТЭМА : У КРАІНЕ МАЙСТРОѕ

МЭТА: пазнаёміць вучня з найбольш значнымі дасягненнямі таленавітых беларускіх майстро.

ЗАДАЧЫ: а) навучання: даць вучням уяленне аб роскашы і багацці панскіх палаца на прыкладзе палаца Радзівіла у Нясвіжы; паказаць ім, як ствараліся се гэтыя багацці талентам і мелымі рукамі беларускіх майстро, што се дасягненні народных умельца, якія захаваліся да нашых дзён, з’яляюцца нацыянальным скарбам, нашай усенароднай гордасцю; б) развiцця: развіваць у вучня цікавасць да народнай творчасці , разуменне яе гістарычнай каштонасці;
в) выхавання: выховаць у вучня пачуццё гонару за нашых продка, чые мелыя рукі, прыродная працавітасцьі талент тварылі цуды мастацтва; шаноныя адносіны да культурнай спадчыны свайго народу.

АБСТАЛЯВАННЕ: малюнкі і мастацкіх выраба мінулага, ілюстрацыі вучэбнага дапаможніка.

Афармленне класнай дошкi

Паняцці
Палац
Пан
Кафля
Гутнік
У краіне майстро
План:
1. Панскія палацы
2. Слуцкія паясы
3. Шматкаляровая кафля
4. Майстры гутнікі
Лагічнае заданне:
Чаму творы старажытных майстро лічацца нацыянальным скарбам?
Імёны
1. Радзівілы
2. Макалай Дубіцкі
3. Максім Багдановіч

Назвы
Нясвіж
Слуцк


Х О Д У Р О К А

І. Работа над матэрыялам хатняга задання.
- Буданіцтва замка.
- Аблога і штурм замка.

ІІ. Вывучэнне новага матэрыялу
1. Панскія палацы.
Палац –вялікі і шыконы будынак (у сшытак)
Пан – багаты і знатны чалавек ( у сшытак)
- Вось і мы завітаем з вамі  Нясвіжскі замак пано Радзівіла, якія чакаюць сваіх гасцей.
Вучняі чытаюць матэрыял першых трох абзаца і вылучаюць у прачытанных галонае.
?????
- Як было прыгожана зала для балю? Якое уражанне яна стварала?
- Чым найбольш за сё ганарылася гаспадыня палаца?
- Як называся самы каштоны прадмет, які прыгожва стол для гасцей? Хто яго зрабі?
- Які прадмет упрыгожва святочнае адзення гаспадара замка? Што падумалася гаспадыру?

У сшыткі імя гаспадара палаца і майстра.

2. Слуцкія паясы.Радзівіл ажыццяві сваю задуму. Настанік расказвае вучням аб з’яленні каля Нясвіжа, а затым і Слуцка майстэрня па вубару паясо. Спачатку працавалі там замежныя майстры, а потым іх змянілі мясцовыя мельцы.

ІІІ. Фізхвіліна.

3. Шматкаляровая кафля. Матэрыял пад назвай “Цікава ведаць”
Кафля (запісаць у сшытак)

4. Майстры гутнікі. Матэрыял пад назвай “Цікава ведаць”
Гутнік – майстар – шкляной вытворчасці. ( у сшытак)

ІV. Замацаванне
- Настанік найперш за сё звяртаецца да лагічнага задання і прапануе вучням даць на яго адказ.
У беларускіх гарадах існавалі цэлыя аб’яднанні рамесніка, якія мелі свае гербы. На гербах былі паказаны вырабы рамесніка або прылады працы, якімі яны карысталіся.

V. Вынікі рока.
- Назавіце тэму.
- З якімі відамі рамяства знаёміліся
- Якія паняцці вывучалі
- З якімі імёнамі сустракаліся.

VІ. Хатняе заданне
А) агульнае: апавяданне “ У краіне майстро”.
Б) дадатковае: патарыць “Першыя друкаваныя кнігі”.












Тэма “ У краіне майстро”

1. Каму прысвяці адзін са сваіх верша паэт Максім Багдановіч?
Адзнач знакакм “+” правільны адказ.
Цямнее край зубчаты бору...
І тчэ, забышыся, рука
Заміж персідскага зору
Цвяток радзімы васілька.

· Майстрам шматкаляровай кафлі.

· Слуцкім ткачам.

2. Падкрэслі назвы гарадо, у якіх існавалі майстэрні па выбару паясо.
Мінск, Нясвіж, Полацк, Слуцк.

3. Закончы сказы.
У слуцкай майстэрні па выбару паясо спачатку працавалі _______________ і ________________ майстры. Яны перадалі свае менні ____________________ умельцам. Ткаліся слуцкія паясы з шаковых, залатых і сярэбраных нітак – для ______________________ людзей, з ільну і воны – для____________________.
Словы для даведак: мясцовыя, персідскія, турэцкія, сяляне заможныя.

4. Адзнач знакам “+” асаблівасці слуцкіх паясо.

· Рабіліся паясы з тонкай воны, што іх, можна было працягнуць праз
пярсцёнак.

· Ткаць паясы прыдумалі беларускія майстрыхі.

· Для заможных людзей паясы ткаліся з шаковых, залатых і сярэбраных нітак.

· Для сялян паясы ткаліся з ільну і воны.

· Усе слуцкія паясы падобны зорамі адзін на аднаго.

5. Адзнач знакам “+” прадзівія выказванні:

· Кожная майстэрня рамесніка на Беларусі мела свой герб.

· Майстэрня шматкаляровай кафлі зарадзілася  Віцебску.

· Беларускія майстры – гутнікі выраблялі падвясныя люстры.

· Ганчары ткалі прыгожую тканіну.

· Саломапляценнем займаліся беларускія сяляне і сваімі вырабамі прыгожвалі
дом.

























18________ УРОК МАЯ РАДЗIМА - БЕЛАРУСЬ.

ТЭМА : АД БАТЛЕЙКІ ДА ПАЛАНЕЗА

МЭТА: даць вучням уяленне пра развіццё  Беларусі тэатральнага мастацтва, пазнаёміць іх з гістарычнымі дзеячамі ХVІІ і ХVІІІ стст., якія пакінулі найбольш значны след  гісторыі нашай краіны.

ЗАДАЧЫ: а) навучання: паказаць вучням, як узнік і развівася народны лялечны тэатр – ботлейка, як тэатральнае мастацтва стала прафесійным, якую ролю  яго станаленні развіцці адыгралі Сімяон Полацкі І Казімір Агінскі, які клад у развіццё музычнага мастацтва нёс паланеза “Развітанне з Радзімай” Клеафас Агінскі, якую сувязь ён ме з Тадэвушам Касцюшкам – кіраніком пастання супраць царызму;
б) развiцця: развіваць у вучня цікавасць да культурнай спадчыны, якую пакінулі нам таленавітыя продкі;
в) выхавання: на прыкладах жыцця і дзейнасці гістарычных асоб выховаць у вучня высокія маральныя якасці, пачуцці асабістага грамадзянскага абавязку перад сваёй Радзімай і яе народам.

АБСТАЛЯВАННЕ: альбом “Гістарычныя асобы Беларусі”

Афармленне класнай дошкi

Паняцці
Батлейка
цар
Даты
ХVІ ст. – батлейка
ХVІІІ ст. – прафесійны тэатр
Аб батлейкі – да паланеза
План:
1. Лялечны тэатр – балтейка.
2. Сімяон Полацкі
3. Беларускі тэатр

Імёны
Сімяон Полацкі
Казімір Агінскі
Клеафас Агіннскі
Тадэвуш Касцюшка
Назвы
Полацк
Нясвіж
слонім


Х О Д У Р О К А

І. Работа над матэрыялам хатняга задання.
Напісанне тэста.

ІІ. Вывучэнне новага матэрыялу
1. Лялечны тэатр – батлейка.
Батлейка –вандроны лялечны тэатр (у сшытак)
ХVІ ст. – узнікненне лялечнага тэатра
Чытанне тэксту.

2. Сіямон Полацкі Партрэт
Матэрыял для настаніка.
Сімяон Полацкі (Самуіл Емельянавіч Пятроскі-Сітніяновіч, 1629-1680). У Маскву па запрашэнні цара пераеха у 1664. Бы настанікам царскіх дзяцей. Напіса шмат кніг. Заснава у Маскве друкарню. Па яго ініцыятыве была адкрыта  Маскве першая вышэйшая навучалная установа – Славяна – грэка – лацінская акадэмія. Сімяон Полацкі – вялікі партрэт Радзімы. У сваіх творах ён славі наш край і да канца свайго жыцця памята аб ім.
Настанік прапануе вучням запісаць у сшыткі імя гістарычнага дзяча. Сімяона Полацкага – беларускі і рускі асветнік. Запісваецца таксама паняцце “цар”.

ІІІ. Фізхвіліна.

3. Тэатр.
ХVІІІ ст. – прафесійны тэатр, які дзейніча у Слоніме.
Гістарычная даведка.
Працавалі  тэатрах таленавітыя юнакі і дзячаты з ліку прыгонных сялян. Такім тэатрам у ХVІІІ ст. было шмат, але найбольш вядомымі сталі тэатры Радзівіла у Нясвіжы і Слуцку, Сапега – у Ружанах, Тышкевіча – у Свіслачы, Агінскага – у Слоніме.
Настанік прапановае вучням зрабіць наступны запіс у сшытках : ХVІІІ ст. – узнікненне тэатра у панскіх палацах.

4. Паланез Міхала Клеафаса Агінскага.
Назва “паланез” азначае польскі музычны твор.
Настанік прапануе вучням запісаць у сшыткі наступны выраз: Клеафас Агінскі – атар паланеза “Развітанне з Радзімай.

Дадатковы матэрыял:
Аб вялікай папулярнасці паланеза сведчаць наступны факт. Догі час у г. Слоніме паланез выконва ролю гімна. Кожны дзень у 6 гадзін раніцы гарадскі музыка падымася на пажарную вежу, адчыня усе вокны, бра у рукі трубу – і па ваколіцах горада лілася чаруючая музыка, спачатку на сход, затым на подзень, понач і захад... Пад яе задушэныя гукі пачынася  людзей новы працоны дзень.

ІV. Замацаванне

пытанні
Францыск
Скарына
Сіямон
Полацкі

1. Дзе нарадзіся?
2. У якім стагоддзі жы?
3. Чым праславіся?
г. Полацк
ХV – ХVІ
Першадрукар
г. Полацк
ХVІІ
Беларускі і рускі асветнік


V. Вынікі рока.

VІ. Хатняе заданне
А) агульнае: апавяданне “ Ад батлейкі да паланеза”.
Б) дадатковае: патарыць апавяданне “Ефрасіння Полацкая”.

________ УРОК МАЯ РАДЗIМА - БЕЛАРУСЬ.

ТЭМА : У ШТО ВЕРЫЛІ НАШЫ ПРОДКІ

МЭТА: даць вучням агульнае уяленне аб рэлігійных вераваннях беларуса у мінулым і цяпер.

ЗАДАЧЫ: а) навучання: пакаазаць вучням з існаваннем многабожжа  продка беларуса у старажытныя часы і прыходам яму на змену хрысціанскай веры, з падзелам хрысціян на правасланых і католік, а таксама з існаваннем розных іншых рэлігій на Беларусі  наш час;
б) развiцця: развіваць у вучня разуменне паслядонасці развіцця гістарычных працэса і з’я, бачанне змен, якія адбываюцца  выніку такога развіцця;
в) выхавання: выховаць у вучня шаноныя адносіны да духонай спадчыны нашага народу, верацярпімасць у адносінах да людзей, якія спаведуюць іншыя рэлігіі.

АБСТАЛЯВАННЕ: альбом “Культурныя дзеячы Беларусі” (партрэты Ефрасінні Полацкай)

Афармленне класнай дошкi

Паняцці
Многабожжа
Культура
Назвы
Царква
Касцёл
Мячэць
Сінагога
У што верылі нашы прлкі
План:
1. мнагабожжа
2. Хрысціянства:
а) праваслае
б) каталіцязм
3. Вернікі іншых рэлігій
Імёны
Рагнеда
Ізясла
Ефрасіння Полацкая
Багі
Дажбог
Пярун
вялес


Х О Д У Р О К А

І. Работа над матэрыялам хатняга задання.
Напісанне тэста.
ІІ. Вывучэнне новага матэрыялу
Як называлі асветніцу полацкай зямлі?
Што азначае паняцце асветніца?
У якім стагоддзі жыла Ефрасіння Полацкая? (ХІІ ст).
Чаму яна пайшла  манастыр?
Якую памяць пакінула аб сабе Ефрасіння Полацкая?

1. Многабожжа (язычніцкая вера  славян)
Настанік дадае, што многабожжа існавала  многіх народа у далйкай старажытнасці. Яму на змену прыйшло хрысціянства.
У сшыткі: слова “культура”
Хрысціянства : а) праваслае; б) каталіцызм.

Чаму вера наызваецца хрысціянскай?
Хто такі Ісус Хрыстос?
Як называюць людзей, якія вераць у Ісуса Хрыста?

Рагнеда перашы манастыр
школа
Ізясла першыя
бібліятэка

- Настанік дадае, што Рагнеда і яе сын Ізясла былі першымі хрясціянамі  нашым краі.
Далей настанік пераходзіць да тлумачэння матэрыялу аб расколе  хрысціянстве, які адбыся  ХІ ст. Вінікам расколу бы падзел веруючых на правасланых і католіка.


Хрысціянская
Царква


Рымскі Папа

13 SHAPE \* MERGEFORMAT 1415
Патрыярх


Каталіцкая
(сусветная)

Правасланая
(правільнай веры)


Запісваюць у сшыткі выраз : “Хрысціяне – гэта правасланыя і католікі”.
ІІІ. Фізхвіліна.
3. Вернікі іншых рэлігій.
Татары – мусульманскую. Храм называецца – мячэці.
Ярэі – іудзейскую. Храм наызваецца – сінагогі.

Кожны грамадзянін нашай дзяржавы, гаворыцца  асноным законе нашай дзяржвы Канстытуцыя, гаворыцца аб ронасці перад законам усіх веруючых нашай краіны. Кожны грамадзянін нашай дзяржавы мае права сам выбараць сваю веру або заставацца няверуючым, і ніхто не мае права прымушаць яго да гэтага.

ІV. Замацаванне
Вучні адказваюць на пытанні, якія змешчаныя на с. Вучэбнага дапаможніка.
V. Вынікі рока.
Іх паводзяць самі вучні. Настанік дапамагае ім. У гэтых мэтах выкарытоваюцца запісы на класнай дошцы.
VІ. Хатняе заданне
А) агульнае: апавяданне “ У што верылі нашы продкі”.
Б) дадатковае: збярыце звесткі аб прыхільніках розных рэлігій, якія жывуць у нашай мясцовасці; высвеіліце, як называюцца храмы, у якіх яны моляцца.




Тэма “Ад батлейкі - да тэатра”

1. Суаднясіце словы з левага і правага слупко.

батлейка

музычны твор





паланез

народны лялечны тэатр


2. Суаднясі імёны з характарыстыкамі асоб.
Сімяон Полацкі стваральнік тэатра  Слоніме
Міхаіл Казімір Агінскі манах-настанік.
Міхаіл Клеафас Агінскі атар паланеза “Развітанне з Радзімай”

3. Запоні крыжаванку.
1. Памяшканне, у якім выступаюць музыканты, спевакі, танцоры.
2. Вандроны лялечны тэатр.
3. Выканацы роля у батлейцы.




1
3





2




























































4. Адзнач знакам “+” прадзівыя выказванні.

· Батлейка – гэта народны лялечны тэатр.

· Для паказа батлейкі будавалі вялікую сцэну.

· Галоныя героі батлейкі – лялькі.

· Галонымі героямі батлейкі былі толькі розныя звяры.

· Батлеечнікі вандравалі па сёй краіне.

· У спектаклях батлейкі прымалі дзел музыканты.

· Людзям не падабалася батлейка, таму артыста часта не пускалі у гарады.

5. Адзнач знакам “+” справы, якімі праславіся Сімяон Полацкі.

· Ствары у Полацку школу тэатр.

· Бы настанікам царскіх дзяцей.

· Надрукава першую беларускую кнігу – “Біблію”.

· Скла “Буквар” для навучання дзяцей.

· Ствары пры двары рускага цара тэатр.

· Разам з іншымі выступа у тэарты  якасці акцёра.



________ УРОК МАЯ РАДЗIМА - БЕЛАРУСЬ.

ТЭМА : ПЯСНЯР СЯЛЯНСКАЙ ДОЛІ
МЭТА: даць вучням уяленне пра становішча прыгонных сялян, пазнаёміць іх з абаронцам працонага люду – беларускім паэтам ХІХ стагоддзя Францішкам Багушэвічам.
ЗАДАЧЫ: а) навучання: пакаазаць вучням, як адбылося заняволенне беларускіх сялян, а затым адмена заняволення, у выніку чаго  сялян адабралі зямлю – галоны і адзіны сродак іх існавання; пазнаёміць вучня з жыццёвым шляхам Францішка Багушэвіча – змагара за лепшае жыццё беларускага працонага люду;
б) развiцця: развіваць у вучня уменне выдзяляць галонае  вывучаемым матэрыяле, сцісла фармуляваць сваю думку, а затым запісаць яе  выглядзе пункта простага плана;
в) выхавання: выховаць у вучня шаноныя адносіны да зямлт як адзінай і галонай крыніцы жыццезабеспячэння чалавечага грамадства і павагу да сяляніна, які ва се гістарычныя часы ствара матэрыяльныя каштонасці для сябе і сіх іншых людзей.
АБСТАЛЯВАННЕ: матэрыял падручніка, схема “Два станы сялян”, малюнак помніка Ф.Багушэвічу  в. Жупраны Ашмянскага раёна.

Афармленне класнай дошкi

Паняцці
Прыгонны
Даты
ХVІ ст .-
Заняволенне сялян
Францішак
Багушэвіч
(1840-1900 гг.)
1861 г. – адмена заняволення
Пясняр сялянскай долі
План:
1. Заняволенне сялян
2. Адмена заняволення
3. Францішак Багушэвіч – абарона сяолян
4. “Не пакідайце ж мовы нашай беларускай...”
5. Ф.Багушэвіч – сланы нашчадак Скарыны
Лагічнае заданне;
Чаму пасля адмены запрыгоньвання сяляне абураліся?


Х О Д У Р О К А

І. Работа над матэрыялам хатняга задання.
Напісанне тэста.
ІІ. Вывучэнне новага матэрыялу

1. Заняволенне сялян. Абзац 1
Галонае багацце – зямля.
Яна належала панам.
За карыстанне зямлёй сяляне выконвалі павіннасці, гэта значыць, яны былі заняволены (пазбалены былой волі).
Гэта адбылося  канцы 16 стагоддзя.
Заняволеных сялян інакш называлі прыгоннымі.


Мееце
валода зямля - карыстася
свабодны галонае багацце прыгонны
уласнай панскай

2. Адмена заняволення. Абзац 2.
Разглядаецца малюнак на с. Вучэбнага дапаможніка. Пан, спасылаючыся на царскі Маніфест, тлумачыць сялянам, што яны вызваляюцца без зямлі, а зямлю патрэбна выкупіць.
Выкупныя плацяжы за зямлю былі настолькі вялікімі, што яны  тры разы перавышалі рыначны кошт зямлі. Да понага выкупу зямлі сяляне працягвалі заставацца такімі ж прыгоннымі, якімі яны былі да адмены прыгоннага права.
Запісваюць у сшыткі выраз : “1861 год – адмена заняволення сялян”.
ІІІ. Фізхвіліна.
3. Францішак Багушэвіч (1840 – 1900 гг.) – абаронца сялян (абзац 3)
Пад кіраніцтвам настаніка вучні вылучаюць галонае  прачытаным матэрыяле, а затым фармулююць яго  выглядзе загалока.
4. Не пакідайце ж мовы нашай беларускай (абзац 4.)
Пытанні для гутаркі:
Як называся зборнік верша Багушэвіча?
Як вы разумееце гэтую назву?
Да чаго закліка паэт беларускі народ?
Чаму патрэбна шанаваць і берагчы родную мову?
На якіх мовах размаляюць людзі  Беларусі  наш час?
Ці не страці свайго значэння заклік паэта  нашы дні?

5. Ф Багушэвіч – сланы нашчадак Скарыны.(абзац 5, 6.)
Пытанні для гутаркі:
Чаму станолены Ф Багушэвічу помнік?
Ці заслужы ён такой пашаны?
Чаму Багушэвіча называюць сланым нашчадкам Скарыны? (Адказ: Скарына і Багушэвіч бераглі і шанавалі беларускую мову)
ІV. Замацаванне
1. Настанік звяртаецца да лагічнага задання і прапануе вучням даць на яго адказ. (Адказ: абурэнне выклікана адказам цара, які падпіса Маніфест, даць сялянам зямлю, яны яе павінны былі выкупіць за вельмі вялікія грошы.
2. У ходзе замацавання можна патарыць паняцце, даты, успомніць творы Багушэвіча, яго пседанім, магчыма, прачытаць некаторыя вершы паэта.
3. У якасці замацавання могуць быць выкарыстанны пытанні на с дапаможніка.

V. Падвядзення выніка.
Вынікі рока падводзяць вучні. Настанік дапамагае ім у гэтым. Пры выкананні гэтай работы неабходна кіравацца запісамі, якія зроблены на класнай дошцы.

VІ. Хатняе заданне
А) агульнае: апавяданне “ Пясныр сялянскай долі”.
Б) дадатковае: падрыхтаваць вусны расказ па малюнку на с. ___.


Тэма “У што верылі нашы продкі”

1. Суаднясіце словы з левага і правага слупко.

Дажбог


бог грому і маланкі

Вялес


бог сонца

Пярун

бог жывёлагадолі


2. Дапоні сказы.
У ХІ стагоддзі хрысціанства падзялілася на правасланае і каталіцызм. Тыя, хто ходзяць у царкву, называюць сябе ___________________________, а хто  касцёл- ____________________.
Словы для даведак: католікі, правасланыя.

3. Суаднясі імёны гістарычных асоб з іх справамі.

Рагнеда

адкрыццё  Полацку першай школы.



Ізясла

буданіцтва Спаса-Ефрасіннескай царквы



Ефрасіння Полацкая

заснаванне першага манастыра.


4. Адзнач знакам “+” , якім з’явам садзейнічала прыняцце нашымі прдкамі хрысціянства.

· Буданіцтва цэрква, упрыгожванне гарадо.

· Адкрыццё школ.

· Вядзенне война з суседнімі краінамі.

· З’яленне большай колькасці адукаваных людзей.

· Збіранне старажытных летапіса і кніг.

5. Як в ыразумееш выраз “з даніх часо існуе  жыхаро нашай зямлі верацярпімасць”?
____________________________________________________________________________________________________________________________________________










________ УРОК МАЯ РАДЗIМА - БЕЛАРУСЬ.

ТЭМА : Славутыя дзеячы навукі і культуры.

МЭТА: пазнаёміць вучня з гістарычнымі асобамі, якія неслі найдольш важны клад у развіццё беларускай навукі і культуры.

ЗАДАЧЫ: а) навучання: пазнаёміць вучня з той спадчынай, якую пакінулі нам славутыя вуччоныя Яхім Карскі, Усевалад Ігнатоскі, браты Тышкевічы, а таксама народныя паэты Беларусі Янка Купала і Якуб Колас; падвесці вучня да разумення значэння іх навуковай і літаратурнай дзейнасці;
б) развiцця: развіваць у вучня уменне адшукваць галонае  дзейнасці гістарычнай асобы і на падставе гэтага характарызаваць дзеяча, вызначаць ролю яго дзейнасці  гісторыі;
в) выхавання: на яркіх прыкладах служэння свайму народу сланых сыно нашай Бацькашчыны выховаць у вучня высокія маральныя якасці і пачуццё асабістага грамадзянскага абавязку перад сваёй Радзімай і яе народам, імкненне пакінуць свой след у яе гісторыі.

АБСТАЛЯВАННЕ: партрэты гістарычных асоба.

Афармленне класнай дошкi


Даты
1921 г.
1929 г.
Асноныя
Славутыя дзячы навукі і культуры
План:
1. Яхім Карскі
2. Янка Купала і Якуб Колас
3. Усевалад Ігнатоскі
4. Браты Тышкевічы
Даты
1842 г.
1855 г.
Дадатковыя


Х О Д У Р О К А

І. Работа над матэрыялам хатняга задання.
Напісанне тэста.

ІІ. Вывучэнне новага матэрыялу

1. Чытанне вучнямі матэрыялу па абзацах услых.
2. Вывучэнне  прачытаным галонага.
3. Сістэматызацыя атрыманых веда.
4. Вывады.





Славутыя дзячы навукі і культуры
(сістэматызацыя веда)

№ п/п
Прозвішча
і імя
Гады
жыцця
Месца нараджэння
Дасягненні

1
Яхім
Карскі
1860 - 1931
в. Лаша, Гродзеншчына
Даказа, што продкамі беларуса з’яляецца сходнія славяне

2
Янка
Купала
1882 - 1942
в. Вязынка,
віленшчына
Народны паэт Беларусі

3
Якуб
Колас
1882 - 1956
в. Акінчыцы,
Міншчына
Народны паэт Беларусі

4
Усевалад
Ігнатоскі
1881 - 1931
в. Токары,
Брэстчына
даследчык гісторыі

5
Канстанцін
Тышкевіч
1806 – 1868
г. Лагойск,
Міншчына
заснавальнік археалогіі

6
Ястафій
Тышкевіч
1814 - 1873
г. Лагойск,
Міншчына
заснавальнік археалогіі



ІІІ. Фізхвіліна.

ІV. Замацаванне

1. Патарэнне матэрыялу па табліцы.
2. Адказы на пытанні вучэбнага дапаможніка на с. ___

V. Падвядзення выніка.
Дзейнасці славутых людзей Беларусі.

VІ. Хатняе заданне
А) агульнае: апавяданне “ Славутыя дзечы навукі і культуры”.
Б) дадатковае: падрыхтаваць апавядання “Геаграфія нашай краіны”.















Тэма “Пясняр сялянскай долі”

1. Суаднясіце словы з левага і правага слупко.

пан


багаты чалавек, землеладальнік





заняволены

той, хто страці волю, трапі у залежнасць


2. Дапоні сказы ( падкрэслі патрэбнае).
З канца ХVІ стагоддзя адбылося понае ( заняволенне, вызваленне) сялян. Яны сталі ( вольнымі , прыгоннымі), не мелі асабістай вольнасці. Сяляне выконвалі прымусовыя абавязкі – павіннасці перад ( панамі, беднякамі).

3. Растлумач паняцце “прыгонныя сяляне”. Адзнач знакам “+” патрэбныя прыкметы.

· У сялян была свая зямля..

· Пан мог прадаваць сваіх сялян.

· Паны маглі насільна жаніць сваіх сялян.

· Сяляне мелі сваю зямлю.

· Сяляне маглі вырашаць, у якога пана ім жыць.

4. Адзнач знакам “+” справы, якімі праславіся Францішак Багушэвіч.

· Працава адвакатам – абаронцам бедных людзей.

· Піса аповесці пра жыццё пано.

· Выда зборнік верша “Дудка беларуская”.

· Адкры першы беларускі музей.

· Падпісва свае внігі прозвішчам Мацей Бурачок.

· Закліка любіць і шанаваць беларускую мову.

5. Дакажы, што запавет Ф. Багушэвіча шанаваць беларускую мову выконваецца  наш час.
1) Беларуская мова з’яляецца ________________________ у Рэспублікі Беларусь.
2) Беларуская мова вывучаецца  ___________________________________.
3) На беларускай мове выдаюцца ____________________________________.
4) На беларускай мове вядуцца ____________________________________.
Словы для даведак : школа, інстытут, дзяржаная, кнігі, газеты, часопісы, перагаворы.






________ УРОК МАЯ РАДЗIМА - БЕЛАРУСЬ.

ТЭМА : Буданіцтва новага жыцця

МЭТА: даць вучням уяленне аб тых вялікіх зменах, якія адбыліся  Беларусі пасля перамогі Кастрычніцкай рэвалюцыі 1917 года.

ЗАДАЧЫ: а) навучання: пакаазаць вучням, што галоным вынікам перамогі Кастрычніцкай рэвалюцыі было тварэнне БССР і аб’яднанне яе разам з іншымі савецкімі рэспублікамі  адну вялікую дзяржаву – СССО; пазнаёміць іх з буданіцтвам найбольш буйных прамысловых прадпрыемства у Беларусі  1920 – 30 – я гады, а таксама з вялікімі зменамі, якія адбыліся  жыцці беларускіх сялян – стварэннем калетыных гаспадарак – калгасо;
б) развiцця: развіваць у вучня уменне правільна жываць гістарычныя даты, працаваць з картай, паслядона пераказваць змест гістарычных падзей;
в) выхавання: выховаць у вучня павагу да людзей старэйшых пакалення, якія сваёй самаадданай і гераічнай працай будавалі новае жыццё, стваралі лепшыя мовы для жыцця сяго беларускага народа.

АБСТАЛЯВАННЕ: малюнкі найбольш буйных прамысловых прадпрыемства Беларусі.

Афармленне класнай дошкi

Паняцці
Рэвалючыя
Калгас
Даты
1917 г.
1919 г.
1922 г.
Бцданіцтва новага жыцця
План:
1. Утварэнне БССР і СССР
2. Развіццё прамысловасці
3. Змены  жыцці сялян.
Назвы
БССР
СССР
Лагічнае заданне:
Чаму наша рэспубліка дабілася такіх вялікіх поспеха у буданіцтве новага жыцця?




Х О Д У Р О К А

І. Работа над матэрыялам хатняга задання.
Напісанне тэста.

ІІ. Вывучэнне новага матэрыялу

1. Утварэнне БССР і СССР
1917 г. Кастрычніцкая 1919 г. Утварэнне 1922 г. Утварэнне
рэвалюцыя БССР СССР

матэрыял для настаніка.
30 снежня 1922 г. у Маскве адбыся 1 Усесаюзны з’езд Савета, на які прыбылі дэлегаты ад БССР. На гэтым з’ездзе было прынята рашэнне аб стварэнні СССР. Прадстанікі Беларусі падпісалі Дэкларацыю і Дагавор аб стварэнні СССР . У склад СССР разам з БССР увайшлі РСФСР, ЗСФСР і УССР. Пазней далучыліся іншыя саюзныя рэспублікі. Усяго іх было пятнадццаць.

2. Развіццё прамысловасці.
????
- Як называецца сталіца Рэспублікі Беларусь?
- Колькі абласцей у Беларусі?
- Як яны называюцца?
- Якую частку Беларусі яны займаюць?
- Якая плошча нашай краіны?
- Колькі людзей пражывае  Рэспублікі?
Гістарычная даведка
У 1921 г. бы падпісаны Рыжскі мірны дагавор, па якому тэрыторыя Заходняй Беларусі плошчай 113 тыс. км2 і насельніцтвам больш за 4 млн чалавек увайшла  склад Полшчы. Такое становішча працягвалася да верасня 1939 г. Польскі рад выкарыстова далучаную тэрыторыю як сыравінны прыдатак. Па гэтай прычыне  Заходняй Беларуі амаль зусім не вялося буданіцтва прамысловых прадпрыемства. Вось чаму на карце яны адсутнічаюць.

ГОРАД тэхніка , рабочая сіла ВЁСКА
прадукты харчавання, сыравіна


ІІІ. Фізхвіліна.

ІV. Замацаванне

1. Работа над лагічным заданнем. Аснонымі прычынамі поспеха у буданіцтве новага жыцця былі наступныя:
а) надзея на лепшае будучае;
б) дапамога іншых рэспублік СССР.
2. Работа над пытаннямі на с дапаможніка.

V. Падвядзення выніка.
Вынікі рока падводзяць вучні пад кіраніцтвам настаніка. За аснову бяруцца запісы на класнай дошцы.

VІ. Хатняе заданне
А) агульнае: апавяданне “ Буданіцтва новага жыцця”.
Б) дадатковае: падрыхтаваць апавядання “У абарону сваёй зямлі





Тэма “Славутыя дзеячы навукі і культуры”

1. Адзнач знакам “+” імёны дзяча навукі і культуры, якія сустрэліся табе  тэксце падручніка.

· Яхім Карскі
· Якуб Колас

· Мацей Бурачок
· Усевалад Ігнатоскі

· Янка Купала
· браты Тышкевічы

2. Злучы імёны паэта з урыкамі з верша, якія яны пісалі.

Янка Купала


Мой родны кут, як ты мне мілы!..
Забыць цябе не маю сілы!





Якуб Колас

- А хто там ідзе, а хто там ідзе
У агромістай такой грамадзе!
- Беларусы...



3. Адзнач знакам “+” правільныя рысыжыцця і творчасці Якуба Коласа і Янкі Купалы.

· Нарадзіліся  1882 годзе.

· Надрукавалі першы верш у газеце “Наша Ніва”.

· Пісалі творы на беларускай мове.

· Прысвячалі свае творы заможным людзям.

· Сучаснікі называюць іх “беларускімі песнярамі”.

4. Адзнач знакам “+” справы, якімі праславіліся браты Канстанцін і Яхім Тышкевічы.

· Вывучалі гісторыю роднага краю.

· Сабралі вялікую бібліятэку.

· У курганах шукалі старажытныя рэчы, зброю, посуд.

· Запісвалі тараданія звычаі і абрады.

· Былі заснавальнікамі Беларускай Акадэміі навук.

· Адкрылі першы беларускі музей.

5. Пазнай па апісанні і запішы прозвішчы славутых людзей Беларусі.
1) Гэты чалавек бы прешым прэзідэнтам Беларускай Акадэміі навук. Сваё жыццё прысвяці вывучэнню гісторыі Беларусі. ________________________
2) Вядомы  свеце даследчык беларускай мовы і літаратуры, народных звучая і традыцый. Сабра вялікую бібліятэку, якую падары Беларускаму дзяржанаму універсітэту. ______________________
3) Браты – даследчыкі гісторыі роднага краю, заснавальнікі Лагойскага і Віленскага музея? __________________________
4) Абаронца сялян і працоных, адвакат, паэт, атар зборніка “Дудка беларуская”. _______________________________
Словы для даведак : Францішак Багушэвіч, Усевалад Ігнатоскі, браты Тышкевічы, Яхім Карскі.




_________ УРОК МАЯ РАДЗIМА - БЕЛАРУСЬ.

ТЭМА : Беларусь у гады баеных выпрабавання.

МЭТА: пазнаёміць вучня з важнейшымі падзеямі Вялікай Айчыннай вайны, якія адбыліся на Беларусі ѕ 1941-1944 гг.

ЗАДАЧЫ: а) навучання: на шмат лікіх подзвігах, здзейсненных у гады вайны на беларускай зямлі, паказаць вучням, як мужна і рашуча баранілі ад ворага савецкія людзі родную зямлю і  гэтай гераічнай барацьбе атрымалі перамогу над фашыстамі; пазнаёміць вучня з жудаснымі злачынствамі нямецкіх захопніка на беларускай зямлі і светлай памяццю, якую беражэ і заховае беларускі народ пра героя мінулай вайны і тых, хто загіну ад рук фашыста;
б) развiцця: развіваць у вучня уменні работаць з гістарычнай картай, карцінай, малюнкам, фармііраваць у іх свядомасці пазнавальны інтарэс да падзей гістарычнага мінулага;
в) выхавання: на гіраічных падзях Вялікай Айчыннай вайны выховаць у вучня любо да Радзімы, да дарагой нам беларускай зямлі, якая была густа паліта крывёю яе абаронца.

АБСТАЛЯВАННЕ: карта , рэпрадукцыі карці.

Афармленне класнай дошкi

Даты
1941-1945гг.
22 чэрвеня 1941г.
3 ліпеня 1944 г.
Назвы
Брэсцкая крэпасць
Орша
Трасцянец
Хатынь
Мінск
Берлін
Беларусь у гады ваенных выпрабавання
1. Пачатак вайны.
2. Абаронцы Радзімы
3. Трывожныя званы
4 Вызваленне
Лагічнае заданне:
Чаму наш народ перамог ворага?
Імёны
А. Кіжавата
П. Гарыла
І. Флёра
А. Гаравец
Дзед Талаш
Марат Казей
К. Заслона
Т. Лук’яновіч


Х О Д У Р О К А

І. Работа над матэрыялам хатняга задання.
Напісанне тэста.

ІІ. Вывучэнне новага матэрыялу

1. Выкарыстанне мастацкіх матэрыяла

2. Гераічная абарона Брэсцкай крэпасці.


3. Два залпы “Кацюшы”

ІІІ. Фізхвіліна.

ІV. Замацаванне

4. Дзед Талаш.

5. Помнік у Берліне.

V. Падвядзення выніка.
Вынікі рока падводзяць вучні пад кіраніцтвам настаніка. За аснову бяруцца запісы на класнай дошцы.

VІ. Хатняе заданне
А) агульнае: апавяданне “ Беларусь у гады ваеных выпрабавання”.
Б) дадатковае: падрыхтаваць паведамленне аб удзельніках Вялікай Айчынай вайны, якія жывуць у вашай мясцовасці.






_________ УРОК МАЯ РАДЗIМА - БЕЛАРУСЬ.

ТЭМА : Багацце нашай краіны

МЭТА: даць вучням агульнае яленне аб найбольш выжных відах прадукцыі прамысловых прадпрыемства і сельскагаспадарчай вытворчасці, пазаць вучням, я беларускі народ у пасваенны час падыма з руін гарады і вёскі, фабрыкі і заводы, адналя сельскую гаспадарку; пазнаёміць вучня з прадукцыяй, якую выпускаюць прамысловыя прадпрыемствы Беларусі, развіваць уменне у вучня выкарыстоваць краязначы матэрыял і праз ажыцяленне краязначай работы папаняць свае гістарычныя веды; выховаць пачуццё гонару за свой край, за яго працавітых людзей, якія шляхам вілікіх намагання аднавілі Беларусь пасля Вялікай Айчыннай вайны, зрабілі яе багатай і квітнеючай краінай.

АБСТАЛЯВАННЕ: карта , рэпрадукцыі карці, атлас Беларусі.

Афармленне класнай дошкi

Працукцыя прадпрыемства
1. Атамабілі:
БелАЗы
МАЗы
2. Трактары
“Беларус”
Багацце нашай краіны
План
1. Адналенне разбуранай вайной гаспадаркі
2. Прамысловасць рэспублкі.
3. Сельская гаспадарка.
4. Транспарт
Сельская гаспадарка
Галоныя культуры: жыта, пшаніца, бульба, лён.


Х О Д У Р О К А

І. Работа над матэрыялам хатняга задання.
Тэст старонка 204 - 205

ІІ. Вывучэнне новага матэрыялу

1. Аднленне разбуранай вайной гаспадаркі.

2. Прамысловасць Рэспублікі.
Табліца старонка 206

3. Сельская гаспадарка.
Галоная задача – забяспечыць насельніцтва краіны разнастайнымі прадуктамі харчавання.

ІІІ. Фізхвіліна.


4. Транспарт.
Практычная работа : заданні з тэкста.
ІV. Замацаванне

Па падручніку
Заданне 1
Заданне 2
Заданне 3.

V. Падвядзення выніка.
Вынікі рока падводзяць вучні пад кіраніцтвам настаніка. За аснову бяруцца запісы на класнай дошцы.

VІ. Хатняе заданне
А) агульнае: апавяданне “ Багацце нашай краіны”.
Б) дадатковае:
- важныя транспартныя шляхі, якія праходзяць праз ваш горад (вёску)
- - якую прадукцыю выпускаюць у вашым горадзе або вырошчваюць у вашым калгасе ці сагаце;
- патарэнне апавядання “Адкуль пайшлі назвы гарадо”.









_________ УРОК МАЯ РАДЗIМА - БЕЛАРУСЬ.

ТЭМА : Тут мінушчына з сучаснасцю сышліся

МЭТА: фарміраванне у вучня веда аб новых беларускіх гарадах і размешчаных у іх прамысловых прадпрыемствах, фарміраванне у вучня уялення аб спалучэнні мінулага і сучаснага  цяперашнім жыцці новых беларускіх гарадо і лёсах іх жыхаро, фарміраванне у вучня уменне працаваць з картай, выховаць любо да нашай гісторыі.

АБСТАЛЯВАННЕ: карта , рэпрадукцыі карцін, атлас Беларусі.

Афармленне класнай дошкi

Беларусь
Сталіца -
г. Мінск
Абласцей – 6
Гарадо> 100
Вёсак > 20 тыс.
Тут мінушчына з сучаснасцю сышліся
План
1. Гарады і вёскі
2. Салігорск – горад шахцёра
3. Наваполацк – горад хіміка
4. Светлагорск – горад энергетыка і хіміка.
5. Жодзіна – горад атамабілебуданіко.
Назвы
Салігорск
Наваполацк
Светлагорск
Жодзіна
Імёны
Надзея
Купрыянава
Пётр
Купрыяна


Х О Д У Р О К А

І. Работа над матэрыялам хатняга задання.
Тэст
ІІ. Вывучэнне новага матэрыялу

1. Гутарка па зместе апавядання з выкарыстаннем ілюстрацыё і карты. Прамысловасць на старонках атласа.

2. Вызначэнне на карце месцараспалажэння Салігорска, Наваполацка, Светлагорска, Жодзіна.

ІІІ. Фізхвіліна.

3. Суаднясенне карысных выкапня Беларусі з прамысловых прадпрыемства.

4. Падрыхтока паведамлення аб прафесіях жыхаро новых беларускіх гарадо.

5. Падрыхтока расказа аб подзвіге А.Ф.Купрыянавай і аднаго з яе сыно П.Купрыянаве.

ІV. Замацаванне

Па падручніку адказы на пытанні.

V. Падвядзення выніка.
Вынікі рока падводзяць вучні пад кіраніцтвам настаніка. За аснову бяруцца запісы на класнай дошцы.

VІ. Хатняе заданне
А) агульнае: апавяданне “ Тут мінушчына з сучаснасцю сышліся”.
Б) дадатковае падрыхтаваць кароткія апавяданні па тэматыцы:
1. Першае леіапіснае памінанне пра Мінск.
2. Францыск Скарына.
3. Беларускія партызаны.
4. Пётр Міронавіч Машэра.
5. Манумент на плошчы Перамогі.
6. Якуб Колас з героямі сваіх твора.
7. Марат Казей.

_________ УРОК МАЯ РАДЗIМА - БЕЛАРУСЬ.

ТЭМА : Мінск – сталіца дзяржавы

МЭТА: паказаць вучням ролю Мінска як галонага гаспадарчага, палітычнага і культурнага цэнтра нашай рэспублікі; пазнаёміць іх з гісторяй мінскіх праспекта, плошча і вуліц, з найбольш значнымі будынкамі і помнікамі сталіцы, выховаць у вучня эстэтычныя пачуцці, цягу да прыгожага і велічнага, а таксама пачуццё гонару за нашу сталіцу, за яе гісратычнае мінулае і сучасныя дасягненні  яе развіцці.

АБСТАЛЯВАННЕ: план Мінска.

Афармленне класнай дошкi

Дата
1067 г. – першае памінанне пра Мінск
Насельніцтва
1млн. 716 тыс чалавек
Выліцы і плошчы
Больш за 600
Мінск – сталіца нашай дзяржавы
План
1. Мінск – сталіца Рэспублікі Беларусь
2. Праспекты і плошчы Мінска
3. Будынкі і помнікі сталіцы.
4. Вуліцы горада.
Імёны
Францыск Скарына
Пётр Машэра
Якуб Колас


Х О Д У Р О К А
І. Работа над матэрыялам хатняга задання.

ІІ. Вывучэнне новага матэрыялу
План маршрута
1. Галоныя “вароты горада”.
2. Плашча незалежнасці

ІІІ. Фізхвіліна.
3. Вуліца Няміга. Бітва на рацэ Нямізе.
4. Праспект Машэрава
5. Востра смутку і слёз.
6. Кастрычніцкая плошча.
7. Плошча Перамогі.
8. Плошча Якуба Коласа.
ІV. Замацаванне
Па падручніку адказы на пытанні.
V. Падвядзення выніка.
Вынікі рока падводзяць вучні пад кіраніцтвам настаніка. За аснову бяруцца запісы на класнай дошцы.
VІ. Хатняе заданне
А) агульнае: апавяданне “ Мінск – сталіца нашай дзяржавы”.

_________ УРОК МАЯ РАДЗIМА - БЕЛАРУСЬ.

ТЭМА : Дзяржаны герб нашай краіны

МЭТА: фарміраванне  вучня уялення аб Дзяржаным гербе Рэспублікі Беларусь і паходжанні яго элемента, выхаванне  вучня паважлівых адносін да дзяржанай сімволікі у вучня пазнавальнай ціавасці да змястонага напанення элемента Дзяржанага герба Рэспублікі Беларусь.

Асноныя паняцці, назвы, персаналіі, даты: Герб. Сімвал. Дзяржава. Арганізацыя Аб’яднаных Нацый (ААН). Пётр Клімук. Уладзімір Кавалёнак.


Х О Д У Р О К А

І. Работа над матэрыялам хатняга задання.

ІІ. Вывучэнне новага матэрыялу
План маршрута
1. Уступнае слова.
Гістарычная даведка. Стар. 237

2. Значэнне Дзяржанага герба.
Практычная работа разглядванне герба.

ІІІ. Фізхвіліна.
3. Герб – гэта кнніга – летапіс дзяржавы.

4. Дзяржаны герб у нашым жыцці.

5. Паведамленне пра беларускіх касманата.

ІV. Замацаванне
Па падручніку адказы на пытанні.

V. Падвядзення выніка.
Вынікі рока падводзяць вучні пад кіраніцтвам настаніка. За аснову бяруцца запісы на класнай дошцы.

VІ. Хатняе заданне
А) агульнае: апавяданне “ Дзяржаны герб нашай краіны”.







_________ УРОК МАЯ РАДЗIМА - БЕЛАРУСЬ.

ТЭМА : Сцяг беларускай дзяржавы.

МЭТА: актуалізацыя засвоеных вучнямі веда аб перамозе савецкага народа  Вялікай Айчынай вайне, фарміраванне  вучня уялення аб Дзяржаным сцяге Рэспублікі Беларусь і паходжанне яго элемента, выхаванне  вучня паважлівых адносін да дзяржанай сімволікі, развіццё у вучня пазнавальнай цікавасці да вызначэння сэнсу колера Дзяржанаго сцяга Рэспублікі Беларусь.

Асноныя паняцці, назвы, персаналіі, даты: 1945. БССР. Арганізацыя Аб’яднаных Нацый. Уладзімір Карват.


Х О Д У Р О К А

І. Работа над матэрыялам хатняга задання.

ІІ. Вывучэнне новага матэрыялу
План маршрута
1. Уступнае слова.

2. Тры клоеры на сцягу
Практычная работа парананне герба і сцяга. Стар 245
Матэрыял для настаніка.

ІІІ. Фізхвіліна.
3. Дзяржаны сцяг у нашым жыцці.

4. Герой Беларусі Уладзімір Карват.

ІV. Замацаванне
Па падручніку адказы на пытанні.

V. Падвядзення выніка.
Вынікі рока падводзяць вучні пад кіраніцтвам настаніка. За аснову бяруцца запісы на класнай дошцы.

VІ. Хатняе заданне
А) агульнае: апавяданне “ Сцяг беларускай дзяржавы
Б) патарыць матэрыял апавядання “Стужка часу”, “Першыя друкаваныя кнігі”, “Славутыя дзеячы навукі і культуры”,”.







_________ УРОК МАЯ РАДЗIМА - БЕЛАРУСЬ.

ТЭМА : Мінск – сталіца дзяржавы

МЭТА: паказаць вучням ролю Мінска як галонага гаспадарчага, палітычнага і культурнага цэнтра нашай рэспублікі; пазнаёміць іх з гісторяй мінскіх праспекта, плошча і вуліц, з найбольш значнымі будынкамі і помнікамі сталіцы, выховаць у вучня эстэтычныя пачуцці, цягу да прыгожага і велічнага, а таксама пачуццё гонару за нашу сталіцу, за яе гісратычнае мінулае і сучасныя дасягненні  яе развіцці.

АБСТАЛЯВАННЕ: план Мінска.
Афармленне класнай дошкi
Дата
1067 г. – першае памінанне пра Мінск
Насельніцтва
1млн. 716 тыс чалавек
Выліцы і плошчы
Больш за 600
Мінск – сталіца нашай дзяржавы
План
1. Мінск – сталіца Рэспублікі Беларусь
2. Праспекты і плошчы Мінска
3. Будынкі і помнікі сталіцы.
4. Вуліцы горада.
Імёны
Францыск Скарына
Пётр Машэра
Якуб Колас


Х О Д У Р О К А
І. Работа над матэрыялам хатняга задання.

ІІ. Вывучэнне новага матэрыялу
План маршрута
1. Галоныя “вароты горада”.
2. Плашча незалежнасці

ІІІ. Фізхвіліна.
3. Вуліца Няміга. Бітва на рацэ Нямізе.
4. Праспект Машэрава
5. Востра смутку і слёз.
6. Кастрычніцкая плошча.
7. Плошча Перамогі.
8. Плошча Якуба Коласа.

ІV. Замацаванне
Па падручніку адказы на пытанні.
V. Падвядзення выніка.
Вынікі рока падводзяць вучні пад кіраніцтвам настаніка. За аснову бяруцца запісы на класнай дошцы.
VІ. Хатняе заданне
А) агульнае: апавяданне “ Мінск – сталіца нашай дзяржавы”.

Дзяржаны герб нашай краіны. Сцяг беларускай дзяржавы.

1. Адзнач знакам “+” колеры, якія патараюцца  дзяржанай сімволікі РБ.

· чырвоны
· зялёны
· блакітны
· белы

· залацісты
· фіялетавы
· ружовы
2. Уста літары, каб атрымаліся назвы раслін, адлюстраваных на гербе.

ё
н

ж


а


а

ю
ш
ы

а

3. Злучы стрэлкай назву колера на Дзяржаным сцягу РБ з тым, што ён сімвалізуе.
Чырвоны колер

колер дабра і міру, прыроды





Зялёны колер

знак Сонца, перамогі і шчаслівага жыцця





Белы колер

колер свабоды, духонай чысціні і мудрасці

4. Адзнач знакам “+” прадзівыя выказванні.

· Выява зямнога шара на гербе нагадвае, што РБ – адна з дзяржа свету.

· Пётр Клімук і Уладзімір Кавалёнак – выдомыя расійскія касманаты.

· Выява герба Рэспублікі Беларусь маецца на сіх дзяржаных дакументах і пячатках.

· Дзяржаны сцяг Рэспублікі Беларусь пастаянна зняты над будынкамі, дзе размяшчаюцца органыдзяржанай улады.

· Кожную другую нядзелю верасня  нашай краіне святкуецца Дзень Дзяржанага герба і Дзяржанага сцяга.
5. Паразважай. Чаму трэба з павагай адносіцца да дзяржаных сімвала нашай краіны?_________________________________________________________
____________________________________________________________________
____________________________________________________________________
Дзяржаны герб нашай краіны. Сцяг беларускай дзяржавы.
1. Адзнач знакам “+” колеры, якія патараюцца  дзяржанай сімволікі РБ.

· чырвоны
· зялёны
· блакітны
· белы

· залацісты
· фіялетавы
· ружовы
2. Уста літары, каб атрымаліся назвы раслін, адлюстраваных на гербе.

ё
н

ж


а


а

ю
ш
ы

а

3. Злучы стрэлкай назву колера на Дзяржаным сцягу РБ з тым, што ён сімвалізуе.
Чырвоны колер

колер дабра і міру, прыроды





Зялёны колер

знак Сонца, перамогі і шчаслівага жыцця





Белы колер

колер свабоды, духонай чысціні і мудрасці

4. Адзнач знакам “+” прадзівыя выказванні.

· Выява зямнога шара на гербе нагадвае, што РБ – адна з дзяржа свету.

· Пётр Клімук і Уладзімір Кавалёнак – выдомыя расійскія касманаты.

· Выява герба Рэспублікі Беларусь маецца на сіх дзяржаных дакументах і пячатках.

· Дзяржаны сцяг Рэспублікі Беларусь пастаянна зняты над будынкамі, дзе размяшчаюцца органыдзяржанай улады.

· Кожную другую нядзелю верасня  нашай краіне святкуецца Дзень Дзяржанага герба і Дзяржанага сцяга.
5. Паразважай. Чаму трэба з павагай адносіцца да дзяржаных сімвала нашай краіны?_________________________________________________________
____________________________________________________________________



















Мая Радзiма - БеларусьTimes New Roman

Приложенные файлы

  • doc 17697274
    Размер файла: 1 MB Загрузок: 0

Добавить комментарий