Mikro (1)


1. Актиномицеттер,спирохеталар, риккетсиялар, микоплазманың морфологиясы.Оларды анықтау әдістері. Мысал ретінде бактерияның латынша аты.Адам патологиясындағы маңызы.
Спирохеталардың морфологиялық сипаттамасы.
Спирохеталар (Speira – иілген /изгиб/, chaite - шаш) – спиральға ұқсас иілген, ӛте жіңішке (шаш сияқты) қозғалғыш бактериялар, ұзындығы 0,1-3,0 х 5-250мкм; бір жасушалы. Жасушалар протоплазмалық цилиндр секілді фибриллалармен оралған, қозғалғыш, спора түзбейді, грам теріс, жасуша ішілік қосындылар бар. Кейбір спирохеталар анилинді бояулармен нашар боялады. Спирохеталар туыстастықтарын санына және жіпшелердің 22 орамдарына, аяқтамаларына байланысты жіктейді.
Актиномицеттердің морфологиялық сипаттамасы. (ескі жіктелуі бойынша сәулелі саңырауқұлақтар). Актиномицеттердің саңырауқұлақтардан айырмашылығы жасуша құрылысы прокариоттық, жасуша қабырғасында хитин немесе целлюлозасы болмайды Тек жыныссыз жолмен кӛбейеді. Актиномицеттердің мицелийі субстратты және ауалы болып екіге бӛлінеді. Мицелиальді бактерияларға микобактерияларды, нокардия және актиномицеттер туыстастықтарын, бірнеше жоғары актиномицеттер туыстастықтарын жатқызамыз.
Риккетсиялардың морфологиялық сипаттамасы. Риккетсиялар ұсақ полиморфты грам теріс бактериялар. Олардың жасуша қабырғасы екі қабатты қабықшадан, цитоплазмадан, нуклеоидтан тұрады. Риккетсиялар пішіндері бойынша таяқшалы, жіпшелі және конус тәрізді болады. Барлық риккетсиялар жасуша ішілік паразит болып табылады, сондықтан олар тек тірі ағзада ғана кӛбейе алады. Олар бӛртпелі сүзек және әртүрлі қызбалық инфекциялық ауруларды тудырады. Тасымалдаушылары болып: кенелер, биттер, бүргелер табылады. Осылардың ағзаларында риккетсиялар кӛбейеді
Микоплазмалардың морфологиялық сипаттамасы. Микоплазмалар табиғатта кеңінен таралған ұсақ племорфты грам теріс микроорганизмдер, басқа бактериялардан айырмашылығы жасуша қабырғасы жоқ, бірақ үш қабатты липопротеидті цитоплазматикалық мембранадан тұрады. Микоплазмалар пішіні бойынша шар, сопақша, жіпшелі, жұлдыз тәрізді болады. Микоплазмаларды Берджи жіктелуі бойынша Tenericutes бӛліміне жатқызады. Олардың ӛлшемдері әртүрлі: бірнеше микрометрден 125-150-ге нм дейін. Микоплазмалар топырақта, ағынды суларда, әртүрлі субстраттарда табылған. Адам және жануарлар ағзасында патогенді және шартты-патогенді түрлері кездеседі. Патогенді микоплазмалар тыныс алу жолдарын, зәр шығару және ОЖЖ зақымдайды. Адам үшін патогенді Mycoplasma pneumonia, ал шартты-патогенді - Mycoplasma hominis болып табылады.
2. Бактериялық жасуша құрылысы.
Мөлшерінің кішкентайлығына қарамастан кез-келген жасуша сияқты бактериялық жасушаның барлық құрылым компоненттері бар: жасуша қабырғасы,цитопазмалық мембрана, әр түрлі қосындылары бар цитоплазма және нуклеоид.Аталғандар жасушаның басты құрылымдық компоненттері. Тіршілік етудің кейбір кезеңдерінде пайда болатын қосымша құрылымдық компоненттеріне -капсула,спора, талшықтар, кірпікшелер жатады.
Капсула - бұл негізгі химиялық компонентті полисахаридтен тұратын кӛп қабыршақты фибриллярлы құрылым. Бактерия денесіне оңай бӛліне алады. Патогенді бактериялардың вируленттік белгісіне жатады, ӛйткені ол бактерияны фагоцитоздың әсерінен қорғайды. Кейбір бактериялар капсуланы тек ағзада құрайды, бұл қасиетін қоректік ортада ӛсіргенде жоғалтады. Ал капсулалы бактериялар деп аталатын топтағы микроорганизмдер қандай жағдайда болса да капсула түзу қабілеттілігін жоймайды. Капсуланың негізгі қызметі: микроорганизмдердің әр түрлі улы заттардың, фагоцитоздың әсерінен қорғау, жасуша қабатына микроорганизмдердің жабысуына кӛмектесу.
Талшықтар-цитопалзмадағы базальді денешіктерден басталатын, бактериялық жасушадан бірнеше есе ұзын, табиғатты ақуызды жіпшелер. Олар микроорганизмге жылжымалық қасиет береді. Егер де бактерияның бір шетінде бір талшығы болса - оны монотрих, екі шетінде бір немесе бір неше талшығы болса - амфитрих, бір шетінде бір топ талшығы болса - лофотрих, ал барлық жағынан шығатын болса-перитрих деп атайды. Талшықтар антиген болып табылатын, Н антиген ақуыз – флагеллинен (flagellum – талшық) тұрады. Флагеллин суббірліктері спираль тәріздес
ширатылған.
Кірпікшелер немесе фимбриялар -бактериялардың сыртқы қабатында болатын ақуыз табиғатты ӛсінділер. Фимбриялардың жынысты және жыныссыз типтері болады.
Бактериалық жасушаның химиялық құрамы.Бактерия жасушасының 80 90% судан, ал қалған 10% құрғақ заттан тұрады. Жасуша ішіндегі су бос немесе байланысқан күйде болады. Ол жасушаға серпімділік қасиетін бере отырып, гидролитикалық реакцияларға қатысады. Құрғақ зат құрамы тӛмендегідей: 52% - ақуыз, 17% - кӛмірсулар, 9% - майлар, 16% - РНҚ, 3% - ДНҚ және 3% - минералдық заттар.
Ақуыздар ферменттер болып табылады, сонымен қатар жасушаның құрлымдық бӛлігі, ол цитоплазматикалық мембрана және оның туындылары, жасуша қабырғасы, талшықтар, споралар және кейбір капсулалар құрамына кіреді. Кейбір бактериялардың ақуыздары олардың антигендері мен токсиндері болады. Бактерия жасушасы құрамындағы кӛмірсулар моно-, ди-, олигосахаридтер мен полисахаридтер күйінде болады, сонымен қатар ақуыздар, майлар және басқа қосындылар құрамына кіреді. Майлар немесе липидтер цитоплазмалық мембрана құрамына кіреді, грамтеріс бактериялардың жасуша қабырғасында болады Нуклеин қышқылдары. Бактерия жасушасында РНҚ-ның барлық түрлері кездеседі: иРНҚ, тРНҚ, рРНҚ ДНҚ бактерия жасушасында тұқым қуалау қызметін атқарады. ДНҚ молекуласы екі полинуклеотидтік тізбектерден тұрады. Минералдық заттар жасушаны ӛртегеннен кейінгі кұлден табылады. Тӛмендегідей кӛптеген минералдық заттар (N, S, Ca, K, Mg, Fe, Mn), сонымен қатар микроэлементтер (Zn, Cu, Co, Ba) кездеседі.
Споралар - спора түзу тек қана таяқша тәріздес бактерияларға тән қасиет. споралы бактериялар ӛте тӛзімді болады, сыртқы ортада бірнеше ондаған жылдар сақталады, бірнеше минут қайнатқанда да ӛлмейді. Спораларды орналасуына байланысты: орталық, субтерминальді және терминальді. Спора түзу процесі бірқатар кезеңдерде өтеді. 1)проспора содан кейін 2)нағыз спора болады. Кейбір бактерияларда қосымша қабат экзоспориум болады. Қолайлы жағдай туған кезде споралар ретімен үш кезеңнен өтіп өсе бастайды. Белсенділену, иницияциялану, өсіп шығу. Бұл кезде бір спорадан бір бактерия өсіп шығады. Белсенділену кезінде өсіп шығуға дайындық өтеді. 60-80 температурада спора өсіп шығуғу белсенеді. Өсіп шығудың инициясында бірнеше минутқа сзылады. Өсіп шығу кезеңі қабықшасын бұзып өсіндінің тез өсіп шығуымен сипатталады.
Спора түзуші туыстығының бактерияларында спора диаметрі жасуша мөлшерінен аспайды оларды бациллалар деп атайды. Спора көлемі жасуша мөлшерінен үлкен болып келетін бактериялардың пішіні ұршыққа ұқсас болып келеді оларды клостридиялар деп атайды. Мысалы: Clostridium туыстастығына жататын бактериялар.Спораны анықтау үшін Ожешко әдісін қолданады.
3. Бактерия жасушасының 8090% судан, ал қалған 10% құрғақ заттан тұрады. Жасуша ішіндегі су бос немесе байланысқан күйде болады. Ол жасушаға серпімділік қасиетін бере отырып, гидролитикалық реакцияларға қатысады. Жасушаны кептіру арқылы ішіндегі судан арылту, ондағы метаболикалық және кобею процестерінің тоқтауына әкеліп соқтырады. Мұздатылған күйдегі жасушаны вакуумда кептіру (лиофилизациялау) микробтардың кобеюін тоқтатып, ұзақ уақыт сақталуына мүмкіндік береді. Құрғақ зат құрамы тӛмендегідей: 52% - ақуыз, 17% - кӛмірсулар, 9% - майлар, 16% - РНҚ, 3% - ДНҚ және 3% - минералдық заттар. Ақуыздар ферменттер болып табылады, сонымен қатар жасушаның құрлымдық бӛлігі, ол цитоплазматикалық мембрана және оның туындылары, жасуша қабырғасы, талшықтар, споралар және кейбір капсулалар құрамына кіреді. Кейбір бактериялардың ақуыздары олардың антигендері мен токсиндері болады. Бактериялар ақуздарының құрамына адамдарда болмайтын Д-аминқышқылдары мен диаминопимелин қышқылы кездеседі. Бактерия жасушасы құрамындағы кӛмірсулар моно-, ди-, олигосахаридтер мен полисахаридтер күйінде болады, сонымен қатар ақуыздар, майлар және басқа қосындылар құрамына кіреді. Майлар немесе липидтер цитоплазмалық мембрана құрамына кіреді, грамтеріс бактериялардың жасуша қабырғасында болады, сондай-ақ, қоректік зат ретінде жинақталады, грамтеріс бактериялардың эндотоксиндерінің құрамында болады, ЛПС құрамында антиген түзеді. Нуклеин қышқылдары. Бактерия жасушасында РНҚ-ның барлық түрлері кездеседі: иРНҚ, тРНҚ, рРНҚ. Пуриндік және пиримидиндік нуклеотидтер – нуклеин қышқылдарын түзетін құрылыстық блоктар болып табылады. Бұдан басқа пурин және пиримидин қышқылдары кӛптеген коферменттер құрамына кіре отырып аминқышқылдарын, моносахаридтерді және органикалық қышқылдарды тасымалдауға қатысады. ДНҚ бактерия жасушасында тұқым қуалау қызметін атқарады. ДНҚ молекуласы екі полинуклеотидтік тізбектерден тұрады.
Бактериялардың тыныс алуы
Бактерия жасушасындағы энергия АТФ түрінде кездеседі. Хемоорганотрофты бактерияларда энергияны АТФ түрінде алу реакциялары, фосфорилдеу реакциясымен байланысты тотығу-тотықсыздану реакциялары болып табылады. Осы реакцияларда тотыққан кӛміртегі жасушадан СО2 күйінде бӛлінеді. Энергияны алу әдістеріне байланысты метаболизмнің бірнеше түрлері болады: тотығу немесе тыныс алу, ашыту немесе ферменттік және аралас. Энергия және кӛміртегі кӛзі ретінде глюкоза немесе басқа гексоздарды пайдаланғанда тотығудың бастапқы этаптары тотығатын түрінде де, ашыту түрінде де ортақ болып келеді. Бұған глюкозаны пируватқа айналдыру жатады. Тотығу метаболизмі. Тотығу метаболизміне қабілетті бактериялар энергияны тыныс алу жолымен алады. Тыныс алу – тотығу кезінде фосфорилденіп орайласқан тотығу– тотықсыздану реакцияларынан энергия алу, бұл кезде электрондардың донорлары органикалық (органотрофтарда) және бейорганикалық (литотрофтарда) қосылыстар, ал акцепторлары – тек қана бейорганикалық қосылыстар бола алады. Тотығу метаболизмі бар бактерияларда электрондар немесе сутегі –Н+ акцепторы молекулалық оттегі болып табылады. Бұл жағдайда пируват С2 дейін толық тотығады. Биосинтетикалық процестер және сутек атомдары үшкарбондар циклы негізін салушыны жеткізіп беруші қызметін атқарады, ал оның барлығын молекулалық оттегіге күрделі мультиферментті жүйесі бар – тыныстық тізбек айналдырады. Бактериялардың тыныстық тізбегі ЦПМда және жасуша ішілік мембраналық құрлымдарда орналасады. Тыныс алу тізбегіндегі АТФ-тың құрылуы хемоосмостық процеспен байланысты. ЦПМ-дағы тасымалдаушылардың ерекше бағытталуы сутегінің ішкі мембранадан сыртқы беткейіне беріліп, соның нәтижесінде мембраналық потенциалда байқалатын сутегі атомдарының градиенттері құрылады. Мембраналық потенциалдың энергиясы АТФазамен мембранаға шоғырланған АТФ-тың синтезделуіне жұмсалады.
Тыныс алуы бойынша жіктелуі
Анаэробтық тыныс алу. Кейбір бактериялар сутегінің ақырғы акцепторы ретінде нитратты пайдалану қабілетіне ие. Нитратты тотықсыздандыру екі жолмен өтеді: 1. Аммонификация кезінде нитрат аммиакқа айналады; 2. Денитрификация кезінде нитраттың тотықсыздануы молекулалық азот немесе азоттың ашытқысына дейін жүреді.Бұл процесс нитратредуктаза ферментімен байланысты.
Cульфаттық тыныс алу. Анаэробты тыныс алуда сульфатты сутегінің соңғы акцепторы ретінде қолдануға тек қана екі топқа жататын бактериялар қабілетті: Desulfovibrio, Desulfotomaculum. Бұл бактериялар қатаң анаэробтар болып табылады, олар донор ретінде молекулалық сутегіні қолданады, сол себептен оларды хемолитотрофтарға жатқызады. Бұл бактериялар табиғатта күкіртті сутегіні түзуде жетекші орын алады.
Оттегіге деген қатысы бойынша және энергия алу барысында оттегіні қолдануларына байланысты микроорганизмдер 3 топқа бөлінеді: облигатты (нағыз) аэробтар, облигатты анаэробтар, факультативті анаэробтар.
Облигатты аэробтар. Өсуі және көбеюі тек қана оттегі болған жағдайда өтеді. Оттегі оттегілік тыныс алу жолымен энергия алу үшін қолданылады. Энергияны оксидативтік зат алмасу кезінде алады, цитохромоксидаза катализдейтін реакцияларда оттегіні терминальды акцептор ретінде
пайдаланады. Облигатты аэробтарды ауа атмосферасындағы парциалды қысымда өсетін қатаң аэробтар және төмен парциальды қысымда өсетін микроаэрофилдер деп бөледі. Бұл микроаэрофилдердің күшті тотықтырғыштармен жанасқанда белсенділігі жойылатын кейбір ферменттерінің (мысалы гидрогеназа ферменті) болуымен байланысты төмен парциалдық қысымда ғана олардың ферменттік белсенділіктері артады.
Облигатты анаэробтар.Энергияны алу үшін оттегіні қолданбайды. Зат алмасу оларда –ашыту арқылы жүреді. Екі түрінде ғана сульфатты тыныс алу бар, олар хемолитотрофтарға жататын Desulfovibrio, Desulfotomaculum. Облигатты анаэробтар екі топқа бөлінеді: қатаң анаэробтар және аэротолеранттылар. Қатаң анаэробтарға молекулалық оттегі улы болады, ол микроорганизмдерді ӛлтіреді немесе өсуін тежейді. Қатаң анаэробтар энергияны майқышқылды ашыту жолымен алады. Қатаң анаэробтарға мысалы кейбір клостридиялар (C. botulinum, C tetani), бактероидтар жатады. Аэротолерантты микроорганизмдер энергия алуда оттегіні қолданбайды, бірақ оттегі бар ортада тіршілік ете алады. Бұл топқа гетероферменттік сүтқышқылды ашыту жолымен энергия алатын сүтқышқылды бактериялар жатады. Факультативті анаэробтар. Оттегі бар әрі оттегі жоқ ортада да өсіп-өнуге қабілетті. Оларда зат алмасудың аралас түрі бар. Энергияны алу процесі оттегімен тыныстану кезінде оттегіні пайдалану арқылы, ал оттегі жоқ жерде ашытуға көшу арқылы энергия алуға қабілетті. Бактериялардың бұл тобына анаэробты нитратты тыныс алу тән. Микроорганизмдердің оттегіге түрлі физиологиялық қатынасы оттегі атмосферасында тіршілік етуге мүмкіндік беретін ферменттік жүйелерінің болуымен байланысты. Оттегі атмосферасында өтетін тотығу процестері кезінде, флавопротеидтер тотыққанда түрлі улы заттар: сутектің асқын тотығы және оттегінің ашып кеткен радикалы, қосақталмаған электроны бар қосындылар түзілетіндігін атап ӛткен жӛн. Бұл қосындылар қанықпаған май қышқылдарының және ақуыздардың SH- тобының асқынтотықтануын қоздырады. Оттегінің улы әсерін бейтараптау үшін, ондай атмосферада тіршілік ете алатын микроорганизмдердің қорғаныс механизмдері болады. Бұндай бактерияларда сутектің асқын тотығы каталаза ферментімен су және молекулалық оттегіге ыдыратылады. Қатаң анаэробтарда каталаза да, пероксидаза да болмайды. Бірақ көптеген қатаң анаэробтарда супероксиддисмутаза ферменті кездеседі. Осы ферменттің көмегімен олар оттегіге төзімді болады. Кейбір қатаң анаэробтар (Bacteroides, Fusobacterium) молекулалық оттегінің аз мөлшеріне де төзімсіз болады, ал Clostridium тұқымдастығының кейбір өкілдері оттегі атмосферасында тіршілік ете алады. Облигатты анаэробтар дакылдандыруы үшін ауадағы оттегінің ортаға түспеуін талап етеді. Бұған келесі шаралар арқылы қол жеткізіледі: - қоректік орталарға оттегіні редуциялайтын заттар қосу арқылы: тиогликоль қышқылын, аскорбин қышқылын, цистеин, сульфидтер; - сұйық қоректік орталарды қайната отырып оттегіден құтылып, сонансоң орта құйылған ыдысты резинка тығынмен жауып қою арқылы; - сілтілі пирогаллол және тағы да басқа оттегіні сіңірушілерді пайдаланып, герметикалық жабылатын ыдыстарға - «газпактарға» салып қою арқылы. Бұл әдіс (Gaspack) аэротолерантты бактерияларды дақылдандыруда қолданылады;
4. Бактериялықжасушақұрылысы. Мӛлшерінің кішкентайлығына қарамастан кез-келгенжасушасияқтыбактериялықжасушаныңбарлыққұрылымкомпоненттері бар: жасушақабырғасы,цитопазмалық мембрана, әртүрліқосындылары бар цитоплазма жәненуклеоид.Аталғандаржасушаныңбастықұрылымдықкомпоненттері. Тіршілікетудіңкейбіркезеңдеріндепайдаболатынқосымшақұрылымдықкомпоненттеріне -капсула,спора, талшықтар, кірпікшелержатады. Жасуша қабырғасы - жоғарғыдәрежедесозылмалықабілеттілігі бар биогетерополимер. Химиялық құрамы бойынша прокариоттардың жасуша қабырғасы эукариотордан ерекшелігі бар. Оның негізгі компоненті пептидогликан класына жататын-муреин. Муреинжәнеоғанқосылғанарнайықосымшакомпоненттерібойыншабарлықбактерияларграмоңжәнеграмтерісбоялатынекітопқабӛлінеді. Грамоңбактериялардыңжасушақабырғасымұғалболады, қалыңдығы 20-80 нмжетеді. Олгомогендіқұрылымнантұрадыжәнецитоплазмалықмембранағатығызжабысынтұрады. Жасушақабырғасындағымуреиноныңқұрғақмассасының 50 ден 90 ғадейінпроцентінқұрайдыжәнемуреинментейхойқышқылыбайланысқан. Грамтерісбактерияладыңжасушақабырғасыжұқалау 14-17 нм. Химиялық құрамы бойынша әртүрлі болады. Ішкі қабаты муреиннен тұрады. Сыртқы қабаты фосфолипид ,липополисахарид, липопротеид жәнеақуыздантұрады, олардыңантигендікқасиетіболады. Жасуша қабырғасы зақымданса қайта орнына келмейді, біраз уакыттан кейін микроб тіршілігін жояды Жасуша қабырғасынан толық айырылған бактерияларды протопласт, ал жасуша қабырғасынан жартылай айырылғандарды сферопластдепатайды. Жасуша қабырғасы жартылай жойылғанымен, көбею қабілеттілігін сақтаған микроорганизмдерді -пішінді бактериялар деп атайды. Цитоплазмалық мембрана- липид, ақуыздан тұратын күрделі кешен. Ақуыздармолекуласытысжағындаорналасыплипидтібӛлшегініңқұрылысына мозаика тәріздесілмектеніпорналасады. ЦПМ жартылайӛткізгіштікқасиеті бар құрылым, қызметіәртүрлі. I. Жасушадағы метоболизмді реттеуге қажетті тұрақты осмостық қысымды бақылайды II. Су және тұз алмасуын реттейді III. Бактериялардың қоректенуін қамтамасыз етеді: Жасуша ішінде қоректік заттарды шоғырландырады, зат алмасудан пайда болған қажетсіз заттарды пермеаза ферментінің кӛмегімен сыртқа шығарады. IV. Гидролаза ферменттерін синтездейді V. ДНҚ-нысинтездеуге қажетті ферменттерді топтастырады.VI. Цитоплазманың ішіне қарай бағытталған, бұралып бірнеше қабаттан тұратын құрылым-мезосоматүзеді. Осындай құрылымның кейбіреулері нуклеоидпен байланысқан және микробтың бӛлінуіне қатысады. Цитоплазма бактерияның негізгі кӛлемін құрайды. Олколоидты мембрандық жүйеден тұрады. Цитоплазмада нуклеоид, рибосома, гликоген гранулалары, әртүрліқосындыларорналасқан. Цитоплазманыңдәнетәріздесболуырибосомаменбайланысты. Цитоплазма ішіндеқосындыларғақоректіққоржатады. Бактериялықжасушаныңнегізгіэнергетикалыққоры-волютин. Волютиндәндеріоптикалықтығызқұрылым, мӛлшері 0,1-0,5 мкм, метахроматикалықбоялуқасиеті бар, яғнибояуданбасқатүскебоялады. Волютиндәндерікүлтаяқшасындаболады, екішетіндеорналасады, дифференциалдыдиагностикалықбелгіболыптабылады. Бактериялардыңнуклеоиды-сақиналытұйықталғанқостізбекшелі ДНҚ. Эукариоттардыңнағызядросыболады, олпрокариоттарнуклеоидындаядролыққабатыболмайды, ядрошығы, ақуыз-гистоны жоқмитоздықтәсілменбӛлінуқабілетіболмайды.Бактерияцитоплазмасындаядроданбасқахромосомадантысорналасқангенетикалық элемент кездеседі. Ондайэлементтіплазмидадепатайды. Плазмидаларәртүрліболуымүмкін. Олардыңмикробтарға, әртүрліантибиотиктергетӛзімділікқасиетінколицинтүзу, энтеротоксин, гемолизин т.б бөлуқабілеттілігінбереді.Бактериалықжасушаныңхимиялыққұрамы.Бактерияжасушасының 80-90% судан, ал қалған 10% құрғақзаттантұрады. Жасушаішіндегі су бос немесебайланысқанкүйдеболады. Олжасушағасерпімділікқасиетінбереотырып, гидролитикалықреакцияларғақатысады. Жасушаныкептіруарқылыішіндегісуданарылту, ондағыметаболикалықжәнекобеюпроцестерініңтоқтауынаәкеліпсоқтырады. Мұздатылғанкүйдегіжасушанывакуумдакептіру (лиофилизациялау) микробтардыңкобеюінтоқтатып, ұзақуақытсақталуынамүмкіндікбереді. Құрғақзатқұрамытӛмендегідей: 52% - ақуыз, 17% - кӛмірсулар, 9% - майлар, 16% - РНҚ, 3% - ДНҚ және 3% - минералдықзаттар
5. Бактериялар физиологиясы - бактериялардың тіршілігін, зат алмасуын, қоректенуін және қоршаған ортамен қарым қатынасын зерттейді. Бактериялардың зат алмасуын зерттеу, оларды дақылдандыруда, таза дақылдарын бөліп алып идентификациялауда үлкен орын алады. Патогенді және шартты – патогенді бактериялардың физиологиясын зерделеу, олар тудыратын жұқпалы аурулардың патогенезін зерттеу, микробиологиялық диагноз қою, емдеу және олардың алдын алу, адам мен қоршаған орта қарым қатынастарын реттеу, сонымен қатар биотехнологиялық процестерді қолдана отырып, бактериялардан биологиялық белсенді заттарды алу үшін қажет.
Қоректену түрлері бойынша бактериялардың жіктелуі
. Сіңірілетін көміртегі алу көзіне байланысты бактерияларды төмендегі түрлерге бөледі:
Аутотрофтар (гректің autos- өзім, trophe- қоректену)-өз жасушаларын құруда көміртегін ауадағы СО2 - нен сіңіретіндер.
Гетеротрофтар (грекше heteros- басқа)-көміртегіні органикалық қосылыстардан пайдаланатындар. Жеңіл сіңірілетін көміртегі көздері гексозалар, көпатомды спирттер, аминқышқылдар болып табылады.
Энергия көзі ретінде күннің жарығын пайдаланатын организмдерді фототрофтар деп атайды. Ал тотығу-тотықсыздану реакцияларының нәтижесінде пайда болған энергияны пайдаланатын организмдерді хемотрофтар деп атайды.
Хемотрофтардың ішінде органикалық емес электрондарды(H2, NH2, H2S, Fe 2+ және т.б) пайдаланатындарды литотрофтар (гректің lithos-тас),ал органикалық қосылыстардың электрондарын пайдаланатындарды органоторфтар деп атайды.
. Өлі органикалық заттармен қоректенетін және басқа организмдерге тәуелсіз микроорганизмдер-сапрофиттер (гректің sapros- шіріген, phitos-өсімдік) және қоректік заттарды макроорганизмнен алуға тәуелді гетеротрофты микроорганизмдер паразиттер (гректің parasitos- арамтамақ) деп бөлінеді.
Паразиттерді облигатты және факультативті түрлерге ажыратады. Облигатты паразиттер жасушадан тыс жерде мүлдем тіршілік ете алмайды. Оларға макроорганизм жасушасының ішінде ғана көбейе алатын Rickettsia, Coxiella, Ehrlichia, Chlamidia тұқымдастығының өкілдері жатады.
Факультативті паразиттер, сапрофиттер тәрізді иесінің жасушасынсыз қоректік орталарда in vitro, яғни дәлірек айтқанда организмнен тыс тіршілік етіп көбейе алады.
Консистенциясына байланысты қоректік орталар сұйық, жартылай сұйық және тығыз болып келеді. Орта тығыздығы агар-агар қосу арқылы жасалады.
Агар-агар – балдырлардан алынатын полисахарид. Ол 1000С температурада балқып, 45-500С – та қатады. Жартылай сұйық орта жасау үшін 0,5%, және тығыз орталар үшін 1,5-2% концентрацияда агар қосылады. Құрамы және қолданылу мақсатына қарай орталарды қарапайым, күрделі, элективті, минималды, дифференциалдық-диагностикалық және аралас қосарланған орталар деп бөледі.
Тағайындалуы бойынша орталарды келесі топтарға жіктейді
-универсальді (қарапайым), пригодные для различных нетребовательных микроорганизмов (етті- пептонды сорпа- ЕПС. етті- пептонды агар- ЕПА);
- арнайы- универсальді орталарда өспейтін микроорганизмдер үшін (Мак-Коян ортасы туляремия қоздырғышы үшін, Левенштейн- Иенсен ортасы туберкулез қоздырғышы үшін);
- дифференциальді-диагностикалық орта- микроорганизмдерді ферментативті белсенділігі және дақылдық қасиеттері бойынша дифференциациялау үшін (Эндо, Плоскирев, Левин, Гисса орталары);
- селективті (элективті)- микроорганизмдердің нақты бір түрлерін бөліп алу және өсуін тежеу үшін – пептонды су,селенитті орта, Мюллер ортасы. үшіндля выделения определенных видов микроорганизмов и подавления роста сопутствующих- пептонная вода, селенитовая среда, среда Мюллера.
Шығу тегі бойынша табиғи,жартылай синтетикалық және синтетикалық деп бөледі.
8. 8.Вирустардың морфологиясы және құрылысы.Вирустардың номенклатурасы және қазіргі уақыттағы жіктелуі.Вирусологиялық зерттеу әдістері.
Морфологиясы. Вирустар – тұқым қуалаушылық қасиеті бар, өзгеруге, көбеюге бейім өте ұсақ, тірі микроорганизмдер. Вирустардың бактериялардан айырмашылығы – клеткалық құрылысы болмайды, тек қана бір нуклеин қышқылы ДНҚ немесе РНҚ болады. Белок синтездейтін рибосомалары болмайды сондықтанда, оларда зат алмасу жүрмейді. Жіктелуі бойынша :VIRA патшалығы екі үлкен топқа бөлінеді ДНҚ және РНҚ құратын топтар.
Құрылысы. Вирустың құрылысының компоненттері: кампосер – белокты бөлек бірлігі, капсид – капсомерлерден құралған күндек, нуклеокапсид – нуклеин қышқылы мен капсид белогының комплексі, вирион – вирустың бүтін бөлшектері.
Вирустардың құрамы өте қарапайым. Олар нуклеин қышқылынан және оларды қоршап жататыны – капсид және суперкапсид деп аталатын қабаттардан, сондай–ақ вирус қабығының сыртындағы рецепторлардан тұрады.
Морфологиялық құрылысы бойынша вирустар 2 топқа бөлінеді:
А) жай, қарапайым құрылысты – нуклеин қышқылы және оны қоршаған капсидтен тұрады ( полимиелит вирусы , аденовирустар , құтыру вирусы);
Б)күрделі құрылысты - нуклеин қышқылынан , капсидтен және суперкапсидтен тұрады (ұшық , тымау , шешек вирустары).
ДНҚ немесе РНҚ вирионныңортасындаорналасады. Вирус геномы 3-4 тен (паравирустар) 150-ге дейін (шешек вирусы) генненқұрылады. Әртүрлівирустардыңгеномындағы нуклеин қышқылыбірнемесеекіжіптәрізді, үздіксізнемесеүздікті, түзусызықтынемесесақиналысияқтыболуымүмкін. Мысалы, СПИД вирусындаекіүздіксізтүзусызықты РНҚ жіптері (молекуласы) бар; В – гепатит вирусында – екісақиналық ДНҚ жіптері, әрі 3/1 қысқартылғанішкіжіп; тұмаувирусындабірүздікті РНҚ жібі бар.
Нуклеин қышқылыгеномдыбелоктарменбайланысты.
Капсид– жеке–жекебелоктықсубъединицаданқұрылған–
капсомерлердентұрады. Капсомерлердің кеңістіктегі орнына сәйкес капсид симметриясының екі түрі болады–спиральдық және кубтық. Спиральдық типтекапсид нуклеин қышқылын орап жатады, кубтыт ипте–капсид ортасында нуклеин қышқылы орналасқан қуыс дене тәрізді болады. Бактерия вирустарында–бактериофагтардасимметрияның ек ітипі кездеседі, яғни вирус басындағы капсидтың симметриясы кубты болса, ал өсіндісінде– спиральдық болып келеді.
Құрылысы күрделі вирустардың суперкапсиді липопротеидтық комплекстерден тұрады. Вирионның құрамындағы липидтер мен көмірсулардың шығу тегі жасушалық екендігі осы күні мойындалып отыр.
Вирионның бетіндегі рецепторлардың түрі әртүрлі: таяқшалық, саңырауқұлақты, шоқпарлықт.б. Химиялық құрамыбойынш агликопротеидтердің құрамын ажатады. Вирустар рецепторлардың көмегімен сезімтал клетканың бетіне адсорбцияланады, ал сондай–ақ, рецепторлардыңбелгіліфизико–химиялық қасиеттері бар. Мысалы, тұмау вирусының екі түрлі рецепторы бар–таяқшалық–гемагглютининдер және шоқпарлық– нейраминидазалар.
Гемаглютининдердің рецепторлық қызметінен басқа эритроциттерді гемолиздеуге қабілеті бар, сонымен қатар ауру адамның организмінде талғамды антиденелер түзіліп жоғары иммуногенділік қасиет көрсетеді, талғамды антиденелр әсіресе рецепторлық құрылымдарға қарсы пайда болатындығына назар аудара кету қажет.
Вирустықталғамдылығы бар белоктар құрылыссыз және құрылысты түрлерге бӛлінеді. Құрылысты белоктарға капсидтің, суперкапсидтің, рецепторлы ққұрылымдардың белоктары, сонымен қатар нуклеин қышқылымен байланысқан геномдық белоктар жатады.
Құрылыссыз белоктар вирионды репродукцияға дайындайды және төменде көрсетілген фермменттерден тұрады. Нуклеин қышқылының репликациясына және транскрипциясына қажетті полимеразалар, вирустық талғамдығы бар белоктарды бөлуші – протеазалар және реттеуші белоктар– ферменттер.
Вирустар мөлшеріне байланысты төмендегідей топтарға бөлінеді:
А) ұсақ – 50 нм кем ( полиомиелит вирусы, А және В гепатиттервирустары)
Б) орташа – 150 нм кем (құтыру вирусы, тымау вирусы)
В) ірі – 400 нмдейін (шешек вирусы)
Вирус бӛлшектерініңӛлшемінанықтаудыңәдістері:
А) диаметрібелгілімикропорлары бар мембраналық фильтр (сүзгі) арқылысүзгілеу;
Б) ультра центрифугалау кезінде вирус бӛлшектерінің тұнбаға түсу жылдамдығымен;
В) электрондық микроскоп жәрдемімен;
Г) вирус бӛлшектері суспензиясынан ӛткен иондаушы радиация ағының ӛлшеу арқылы анықталады.
Вирусологияда қолданылатын зерттеу әдістері өте күрделі, ондай жағдай вирустардың абсолютті паразиттілігімен және мөлшерінің өте кішкентайлығымен байланысты. Вирусы бар заттарды зерттеу үшін мынадай әдістермен жүргізіледі:
сәулелі микроскопта вирустық қосындыларды қарау, электронды микроскопта зерттеу және иммунды - флуоресцентті микроскоптазерттеу.
өсіп келе жатқан тауық эмбрионына жұқтыру арқылы вирустарды дақылдандыру және бӛліпалу
сезімтал лабораториялық жануарларға жұқтыру арқылы дақылдандыру және бӛліпалу
жасуша дақылдарына жұқтыру арқылы дақылдандыру
гемагглютинациялық реакциямен вирустарды индикациялаугемадсорбциялы қреакциямен вирустарды индикациялаужасушада қылындатаңдақ түзеуәдісімен индикациялаутүсті реакциямен вирустарды индикациялаужәне идентификациялау.
9. Микроорганизмдерді жүйелеудің негізгі принциптері.Таксаномиялық категориясы.Берджи бойынша бактерияларды жіктеу.Бактериялардың морфологиясы бойынша жіктелуі. Латынша бірнеше микроорганизмдердің аты.
Микроорганизмдерді өзара ұқсастығымен ерекшеліктерімен ж/с қарым-қатынасымен жүйелейді. Жүйелеу 3 бөлімнен тұрады:
1 Жіктелуі; 2 Таксономиясы; 3 Идентификациялау
Таксономиялық категориясы төменгідей б/ды
Патшалық-бөлім-класс –реті-туыстық-тұқымдастық-түр
Таксономиялық категориясының түрлеріне б/ты таксондарды ажыратады-ол біркелкі ұқсас қасиеттеріне б/ты біріктірілген организм топтары.
Берджидің бактериология жүйелігі б/ша бактерияларды жасуша кабыр-н ерекше-не карай 4 бөлімге ажыраткан:
1.Gracilicutes- жасуша қабырғасы жұқа, грамм теріс бактериялар
2.Firmicutes-жасуша қабырғасы қалың,грамм оң бактер
3.Tenericutes- жасуша кабырғасы жоқ бактериялар
4.Mendosicutes-жасуша қабырғасында ақауы бар археобактериялар
Бактерия –ң морф-сы- пішіні мен орналасуына бай/ты б/ды.Олар:
1.Сфера пішінді-кокктар. Шар тәрізді бактер-р.Орналасуына қарай микрококктар,диплококк,стрептокк,стафилококк,тетракокк, царциналар
2.Таяқша тәрізді- мөлшері жасуша-ң орналасуына ж/е жасуша ұшының пішініне бай/ты.
Жасуша-ң орналасуына б/ты: таякшаларды дұрыс, таякшалары дұрыс емес, ен майда таякша тәрізді(риккетсия)
Жасуша ұшының пішініне б/ты: кесіп тасталган(куйдыргыш бактерия-р), жумырланган(ышек таякшасы), ушкырленген (фуза бак-р), щокпарга уксас (кул коринэ) бак-р
3. Иректелген (спираль тарыздес)- спирахеталар ж/е спиреллалар.
Латынша терминдер: Clostridum,Baccillus Staphiloccus,Streptococcus10. Микроорганизмдерді микроскопиялық зерттеу әдістері. Микросткоп түрлері (Иммерциондық, қараңғы аймақ, фазалы контрасты, люминесцентті, электрондық микроскопия микроскоптың жалпы үлкейтілуі және көру қарқындылығы.
1.Микроскопиялық - микроб жасушаларының формасын, жағындыда жасушалардың орналасуын, жасушалар мөлшерін, қозғалысын, тинкториальды қасиеттерін зерттейді.
Микроскопиялық Бірнеше әдістері бар:
Қара алаң - Микроскопта арнайы парабалоид және кардиоид конденсатордың көмегімен түсетін қиғаш сәуле арқылы қара алаңда пайда болуы. Дифракцияға негізделген.
Фазалы - контрасты - фазалы обьектілерден жарық толқындарының өтуі барысында амплитуда бойынша фазалы өзгерісіне негізделген. ол позитивті және негативті жоғары контрастылық көрсетеді.
Люминенциялық - фотолюмененцияның пайда болуы. Люмененция - қандай да бір энергия әсерінен заттың өзінен жарық бөлінеді. Фотолюмененция - жарық әсерінен - жарқырауы.
Электронды микроскоп - жарық микроскопиямен көре алмайтын обьектіні көруге мүмкіндік береді. Бұл микроскоптың жарық толқындары 0,005 нм (100 ece kiшi) 100000 есе үлкейту қабілеті бар. Вирус, органелла т.б зерттейді.
Иммерционды микроскопия - 0,2 мкм көлемінде ғана жақындата алады. Микроскоптың иммерционды обьективімен және окулярымен жақындатуларының көбейтіндісіне тең.

Приложенные файлы

  • docx 17618202
    Размер файла: 42 kB Загрузок: 0

Добавить комментарий