shPARGALKI_PO_BYeL_MOVYe_MYeTODIKYe

33. Даволі распасюджаным відам сачынення малодшых школьніка з*яляюцца сачыненні па асабістых назіраннях. Экскурсіі і назіранні збагачаюць жыццёвы вопыт вучня, знаёмяць з рознымі прадметамі і з'явамі прыроды, выклікаюць цікавасць і выховаюць любо да роднага краю. Назіранні  прыродзе і  акаляючым жыцці В. А. Сухамлінскі звязва з развіццсм мыслення і мовы. У пільным, уважлівым поглядзе на з'явы прыроды, піса ён, зліваюцца  арганічным адзінстве вобраз, эмоцыя, слова. Асноныя тэмы сачынення па назіраннях: 1) сезонныя з'явы прыроды («Першыя кветкі», «Залатая восень», «Зімой у лесс», «Веснавыя работы на школьным агародзе», «Па ягады»); 2) школьнае жыццё («Першы дзень у школе», «Мой любімы прадмет»; 3) рэвалюцыйныя святы і іншыя памятныя даты («Як мы рыхтаваліся да свяга Вялікага Кастрычніка»); 4) грамадска-карысныя справы вучня («Як мы азелянялі школьны двор», «Аховаем птушак»). Падрыхтоукай да сачынення па назіраннях з'яляецца арганізацыя саміх назірання. Настанік звяртае вагу на тое, што назіраць і дзеля чаго, з якой мэтай (пабудаваць вусны расказ або напісаць сачыненне), а таксама дае план назірання і збору матэрыялу. Для развіцця назіральнасці і мовы маюць значэнне выказванні дзяцей аб з'явах прыроды або падзсях, якія выклікалі  іх пэныя пачуцці. Напрыклад: Выпа першы сняжок. Усё бралася  белае адзенне. Дзеці на перапынкц гулялі  снежкі. Колькі было радасці! На року настаііік прапа-пуе падзяліцца сваімі ражаннямі, дапамагае дзсцям выказаць думкі. Як правіла, на надрыхтоку да сачынення адводзіцца пяць-шэсць, а то і больш дзён. Вучні робяць «загатокі» для сачынення па меры назірання за тымі ці іншымі з'явамі. Карысна весці так званыя рабочыя сшыткі, у якіх запісваюцца асобныя сказы, выразы на тэму сачынення. Для больш глыбокага пазнання слова, акрамя арганізацыі непасрэднага спрымання апісваемых з'я, у час назірання мэтазгодна звяртацца да мастацкіх твора (зачытваць урыкі, сугучныя той ці іпшай з'яве, якія будуць садзейнічаць адпачасова спрыманню вобраза і слова). Н.: у час экскурсіі на тэму «Залатая восень» настанік арганізуе назіранні вучня за небам, полем, дрэвамі, птушкамі і г. д. Прапануецца спомніць вершы пра восень, якія вучылі на памяць. Напрыклад, «Адшумела лета» С. Грахоскага:Адшемела лета роснымі лугамі, Апусцела поле, нівы адцвілі... Настанік сам чытас рыкі з мастацкага апісання восені: «...Звоніць сугалоссе. Наступае восень, залатая восень» (А. Дзеружынскі). На року сачыненпя па назіраннях настанік дапа-магас вучням правільна зразумець і асэнсаваць убачанае, надабраць матэрыял для апісання, пабудаваць сказы і  лагічнай паслядонасці расказаць аб пэным прадмеце ці з'яве. Напрыклад, у працэсе назірання за прыметамі ранняй вясны вучні складаюць тэматычны слонік вяснаранняя, цёплая: зямля ажыла сонца яркае, светлае. ласкавае; неба - яснае, чыстае, блакітнае: трава мяккая, маладая. Першыя сачыненні вучні пішуць на агульную для сіх тэму, напрыклад: «На навагодняй ёлцы», «Наш жывы куток». Затым даюцца індывідуальныя тэмы: «Мой рэжым дня», «Як я дапамагаю маме», «Мая мама». Настанік паказвае зор, гаворыць, пра што можна пісаць у даным сачыненні. Затым вучні самастойна пішуць на аснове ласнага вопыту. Такія сачыненні арыгінальныя, свежыя і цікавыя.

57. Вусныя і пісьмовыя сачыненні могуць складацца па серыі малюнка (двух чатырох), аб'яднаных адным сюжэтам. Паслядонасць падзей, адлюстраваных на кожным малюнку, гэта своеасаблівы план сачынення. Разгледзім, напрыклад, серыю малюнка на тэму «Сінічка», якая ключас наступныя чатыры малюнкі: 1. Зіма. Сінічка пад акном. 2. Сінічка ляцела  адчыненую фортку. 3. Сінічка  клетцы. 4. Вясна. Дзеці выпускаюць сінічку па волю. Першы малюнак уступ, паказвае, калі і дзе адбывасцца дзсянне. На другім і трэцім разгортваецца дзеянпе: сінічка ляцсла  пакой, дзсці паклапаціліся аб ёй. Усю зіму яна жыла  клетцы, дзеці кармілі сінічку. Чацвёрты малюнак заключэнне: прыйшла вясна, і дзе-ці выпусцілі сінічку на волю. Прапапуецца наступная паслядонасць работы над сачыненнем па серыі малюнка: 1) азнаямленне з тэмаіі і задачай урока; 2) заданне: разгледзець малюнкі і размясціць іх у такой паслядонасці, каб атрымася расказ; 3) раскрыццё сюжэта сіх малюнка; 4) прыдумванне агульнай назвы расказа; 5) кароткі пераказ зместу кожнага малюнка, устаналенне сувязі паміж часткамі; 6) складанне вуснага расказа. Магчымы і другі варыянт: пасля абдумвання расказа адзін вучань перадае змест першага малюнка, другі наступнага і г. д. Аднак трэба, каб бы і цэласны расказ аднаго вучня. У I класе вучні могуць запісаць толькі сказы. якія з'яляюцца назвамі да кожнага малюнка (тры-чатыры), у наступных класах сачыненні вучня па серыі малюнка больш падрабязныя. Напрыклад, сачыненне па серыі малюнка Н. Папласкага «Птушыная сталока». Ма-люнкі: 1. Хлопчык прымацовае кармушку. 2. Птушкі  новай сталоцы. 3. Дзеці любуюцца птушкамі. Надышла халодная зіма. Выпала шмат снегу. Птушкі галадаюць зімой. Школьнікі зрабілі кармушку для птушак. Лёня прымацовае кармушку да бярозы. Барыс падае корм. На другі дзень да кармушкі прыляцелі снегіры, вераб'і. сініцы. Яны весела шчабяталі і ласаваліся. Таня і Саша любуюцца птушкамі. Птушак зімой трэба карміць. Летам птушкі знішчаюць жуко і вусеня.

42. Фанетычны разбор, фанетычны, або гукавы, разбор адзін з важных метадычных прыёма, які спрыяе свядомаму засваенню гукавой сістэмы мовы. Дзякуючы гукавому аналізу вучні павінны зразумець некаторыя фанетычныя працэсы і законы змянення гука у словах, авалодаць спосабамі і сродкамі абазначэння гука і іх спалучэння на пісьме. Сутнасць такога разбору заключаецца  выдзяленні з прапанаваных сло галосных і зычных гука з наступнай іх характарыстыкай. Фанетычны разбор уключае  сябе вызначэнне націску  слове, а таксама падзел сло на склады і для пераносу. Гукавы аналіз часцей за сё пераходзіць у гука-літарны, бо амаль засёды прадугледжвае парананне вымалення з напісаннем, г. зн. вызначэнне гука  слове і яго абазначэнне на пісьме. Фанетычны разбор як метадычны прыём садзейнічае развіццю монага слыху вучня, выпрацоцы навыка правільнага літаратурнага вымалення і арфаграфічнай пільнасці. Частковы гука-літарны аналіз практыкуецца з першых урока мовы і паступова складняецца па меры атрымання школьнікамі новых звестак з раздзела «Гукі і літары». Спачатку вучні практыкуюцца  вызначэнні гукавога складу слова. Прычым для гукавога аналізу трэба прапановаць словы, у якіх усе гукі вымаляюцца выразна і ёсць поная адпаведнасць паміж гукам і літарай. Дзеці «раскладваюць» слова на гукі (ш-а-р, а-к-н-о, з-в-а-н-о-к) і вызначаюць колькасць гука у іх і колькасць літар. Пасля азнаямлення з падзелам гука на галосныя і зычньія вучні называюць колькасць галосных і зычных у слове: у слове шар адзін галосны гук (а) і два зычныя (ш. р), У слове акно два галосныя (а, о) і два зычныя-(к. н). Усвядомішы, што асновай падзелу слова на склады з'яляецца галосны гук, першакласнікі вызначаюць колькасць складо (у слове званок два склады, бо  ім два галосныя, у слове машына тры склады і г. д.). Вывучэнне тэмы «Цвёрдыя і мяккія зычныя» і азна-ямленне з абазначэннем мяккасці зычных на пісьме складніць фанетычны разбор падзелам зычных на цвёрдыя і мяккія (пазней будзе ведзены тэрмін «зацвярдзе-лыя зычныя»). Парановаючы словы тыпу саду-сяду, сом-сёмы, вол-вё, дзеці вызначаюць, якія зычныя  іх з'яляюцца цвёрдымі, а якія -мяккімі, і казваюць, як абазначаецца мяккасць зычных на пісьме. У пачатковых класах словы з мяккімі зычнымі можна даваць толькі для частковага фанетычнага аналізу, бо вучні не ведаюць яшчэ гукавога значэння літар е, ё, ю, я  сярэдзіне і  пачатку слова. Пры вывучэнні мяккіх зычных трэба  першую чаргу звярнуць увагу на гука-літарны аналіз сло - пара-новаць колькасць гука і літар у словах з мяккімі зычнымі на канцы і  сярэдзіне (акунь - чатыры гукі і пяць літар, канькі - пяць гука і шэсць літар). Парананне колькасці гука і літар, г. зн. развіццё далейшага разумення суадноснасці паміж гукам і літарай, карысна і пры выкананні практыкавання, у якіх сустрэнуцца словы з гукам дж і дз (саджу - чатыры гукі і пяць літар, дзік - тры гукі і чатыры літары). Пасля знаёмства з падзелам зычных на звонкія і глухія і засваення парных па звонкасці-глухасці характарыстыка зычных пашыраецца. Так, праводзячы фанетычны аналіз слова шапкі, дзеці скажуць, што  гэтым слове пяць гука і пяць літар, галосных гука - два (а, і), зычпых - тры (ш, п, к), два склады (ша-пкі), зычны п - цвёрды, ш - зацвярдзелы, к - мяккі, усе зычныя - глухія. Пры вывучэнні тэмы «Звонкія і глухія зычныя» неабходна звярнуць увагу на парананне вымалення і напісання сло, у якіх адбываецца аглушэнне звонкіх зычных на канцы і  сярэдзіне сло. (Які гук вымаляецца? Якая літара пішацца? Як праверыць напісанне слова?) Засваешіе націску  словах і правапісу галосных о,э-а, е,ё-я звязана з выкананнем такіх задання, як выдзяленне націскнога склада, а таксама вызначэнне паціскных і ненаціскных галосных. Такім чынам, у першым класе вучні павінны мець рабіць фанетычны аналіз слова  поным аб'ёме, прадугледжаным праграмай пачатковай школы: а) вызначыць колькасць гука і літар (указаць іх адпаведнасць ці неадпаведнасць); б) назваць галосныя і зычныя гукі; в) вызначыць колькасць складо і назваць націскны склад;г) ахарактарызаваць зычныя гукі (цвёрды, мяккі, зацвярдзелы; звонкі, глухі). У другім і трэцім класах, дзе аснонае месца займае граматыка, пытанні фанетыкі і графікі быццам бы адступаюць на задні план. Больш таго, некаторыя настанікі выказваюць думку, што займацца гукавым аналізам тут няма патрэбы. Але дастаткова пагартаць вучнёскія сшыткі, каб пераканацца, што  іх ёсць пропускі літар і складо, перастанока літар, замена адной літары дру-гою. Адкуль такія памылкі? Як растлумачыць іх пая-ленне? Прычына адна-недастатковая вага гука-лі-тарнаму аналізу. Фанетычны разбор не патрабуе спецыяльных урока. На любым уроку можна прааналізаваць гукавы склад таго або іншага слова, устанавіць суадноснасць паміж яго гучаннем і графічным абазначэннем. Нават прагаворванне як прыём папярэджання памылак заключае  сабе элемент фанетычнага разбору, паколькі дапамагае вучням пачуць гучанне слова. На роках граматыкі і правапісу  другім і трэцім класах нельга абысціся без фанетычнага разбору. Правільнае вымаленне слова, уменне падзяліць яго на склады і для пераносу, вызначэнне націску, адрозненне га-лосных і зычкых гука, характарыстыка зычных па цвёрдасці-мяккасці, а таксама па звонкасці-глухасці - усё гэта  большай ці меншай ступені мае месца на кожным уроку мовы.

48. Сінтаксічны разбор - адзін з прыёма, які часта выкарыстоваецца  школьнай практыцы і служыць для выпрацокі  вучня разумення структуры сказа і наогул граматычнай будовы мовы. У пачатковых класах вывучаецца цяпер толькі просты сказ. Праграмай прадугледжваецца менне вызначыць галоныя члены сказа (дзейнік, выказнік) і даданыя члены сказа (без падзелу на віды). Аднак гэта не азначае, што пры разборы па членах сказа не трэба ставіць пытання да кожнага даданага члена, як гэта даводзіцца часам назіраць на роках (вучань знаходзіць дзейнік, выказнік і без пастанокі пытання да іншых сло дадае: «Астатнія члены сказа даданыя»). Пры такім падыходзе да разбору па членах сказа нельга выпрацаваць разуменнс сэнсавай і граматычнай сувязі, якая існуе паміж дзейнікам і азначэннем, паміж выказнікам і дапаненнем або акалічнасцю. Для разбору па членах сказа  пачатковых класах трэба даваць простыя двухсастаныя сказы з двума-трыма даданымі членамі. Разбор праводзіцца  наступнай паслядонасці: прачыташы сказ, вучні называюць у ім галоныя члены сказа (асобна дзейнік і выказнік), пасля называецца даданы член сказа, які паясняе дзейнік, потым - даданы член сказа, які паясняе выказнік, і, нарэшце, - даданы член сказа, які паясняе іншае слова. Вось паслядонасць разбору сказа Яркія зоркі на небе гараць. Пра што гаворыцца  сказе? (Пра зоркі.) Зоркі -дзейнік. (Што?) Зоркі (што робяць?) гараць. Гараць - выказнік. Зоркі (якія?) яркія. Яркія даданы член сказа.Гараць (дзе?) на небе. На небе даданы член сказа. Пры пісьмовым разборы галоныя і даданыя члены сказа можна абазначаць графічна: шляхам падкрэслівання (Яркія зоркі на небе гараць) або такім спосабам:
што робяць?
Яркія зоркі на небе гараць
я к і я? дзе?
Пры такой схеме відаць, што словы  сказе звязаны паміж сабою парамі. Стрэлка паказвае, ад якога слова ставіцца пытанне (гэтае слова галонае  словазлучэнні). Паслядонасць сінтаксічнага разбору можа быць такая:а) выразна прачытаць сказ;б) вызначьшь тып сказа паводле інтанацыі (апавядальны, пытальны, клічны);в) вызначыць сувязь сло у сказе па пытаннях;г) назваць галоныя і даданыя члены сказа. Вельмі важна, каб пры разборы па членах сказа (ён можа быць вусны або пісьмовы) прынятая паслядонасць строга заховалася. Разбор па членах сказа і вызначэнне сувязі сло цесна звязаны паміж сабою, аднак гэта розныя віды сінтаксічнага разбору. У іх свае мэты і ласныя «аб'екты» аналізу: першы вызначае функцыю сло у сказе, другі высвятляе спосабы злучэння сло. Кожны з названых віда сінтаксічнага разбору павінен займаць сваё месца на роках мовы. Уменне вызначаць сувязь сло па пытаннях дапамагае  разборы па членах сказа. Сінтаксічны разбор, у тым ліку і выдзяленне сло, аб'яднаных паміж сабою сэнсавай сувяззю, не самамэта. Сістэматычна займацца ім трэба таму, што з разуменнем сувязі сло у сказе непасрэдна звязаны шмат якія граматычныя тэмы. Гэта  першую чаргу тэмы: «Канчатак», «Змяненне назоніка у спалучэнні з іншымі словамі», «Прыметнік» і інш. Уменне вызначыць сувязь сло у сказе з'явіцца асновай для засваення граматычных форма. Вывучаючы часціны мовы, вызначаючы склоны і склонавыя канчаткі назоніка, прыметніка, займенніка, трэба на кожным уроку займацца частковым або поным сінтаксічным разборам, высвятленнем сувязі сло у словазлучэннях: прыеха (адкуль?) з горада, працуе (дзе?) у горадзе; выйшлі (куды?) на сцежку. стаялі (дзе?) на сцежцы, прыселі (дзе?) каля сцежкі; сустрэ (каго ?) цябе. расказа (каму?) табе; неба (якое?) блакітнае, стужка (якая?) блакітная і г.д. Вызначэнне сувязі сло у сказе навучыць дзяцей ужываць розныя склонавыя формы, будзе спрыяць правільнаму напісанню канчатка. Без апоры на сувязь сло у сказе не можа быць свядомага разумення марфалогіі.

5. У падручніку чытання у розных класах змешчаны творы розных жанра. Ідэйна-тэматычны прынцып прадугледжвае у прац. чытання тэкста у пэным раздзеле творы розных жанра. Прынцып сезоннасці дазваляе чытаць і расшыраць кругагляд вучня, і наглядна. Значнае месца займаюць апавяданні Алесь Жук “За белым снегам”, Пятрусь Брока “Восень”, настанік ведае верш напамяць. Чытанне і аналіз апавяд. прадугледжвае выкарыстанне на уроку агульнага ходу працы з мастацкім тэкстам. Г. зн. настаніку патрэбна: 1) падрыхтаваць вучня да успрымання, 2) пазнаеміць з тэкстам апавядання, 3)выявіць першаснае успрыманне, 4) арганізаваць паторнае чытанне і працу над зместам, 5) папрактыкавацца  пераказе, 6) правесці заключную гутарку, даць ацэнку зместу, учынкам героя. Падрыхтаванне да успрымання апавядання не павінна быць працяглай. Яна можа праводзіцца у форме франтальнай гутаркі, паведамлення настаніка – павінна быць цікавай, нагляднай. Алесь Махнач “Дзеці Брэст. крэпасці”. Галоная задача – эмацыянальная падрыхтока класа, стварыць адпаведны настрой. Апавяданне аб прыродзе патрабуе гербарыя, малюнка. У ходзе падрыхточай работы работа са слонікам. Працягласць падрыхточага этапа 5 мін.Чытанне апавядання. Першаснае чытанне не перапыняецца (цалкам), выразным, узорным для вучня. Калі вучні слухаюць апавяд. м. атрымаць пытанне па радах. Гутарка аб асэнсаванні зместу апавядання. Важна каб адказваючы на пытанне вучні далі: першасную ацэнку зместу апавядання. Важны этап: арганізацыя паторнага чытання і аналіз зместу. Выкарыстоваюцца розныя віды чытання: *якая адпавядае малюнку і г.д., *адказы на пытанні настаніка: чытанне па частках і складаецца план апавяд. Выбраныя віды дзейнасці д/б арыентаваны каб кожны вучань папрактыкавася у чытанні. Пераказ апавяд настанік арганізуе тады калі вучні засвоілі змест частак, і падрыхтаваны да пераказу. На заключным этапе важная роля адводзіцца – заключнай гутарке. Заключная гутарка павінна быці скіравана не проста на высвятленні зместу, а вучні будуць даваць ацэнку учынкам героя, зместу. Выкарыстоваюцца заданні на парананне, што дазваляе развіваць творчае мыслення, парановаць, супасталяць. Такі падыход не абмяжовае настаніка у правядзенні урока.

10. Шырока пададзены у падручніках і вершы. Верш характарызуецца музычнасцю, рытм і рыфму маюць. Уменне настаніка чытаць верш – залог поспеху выразнаму чытанню верша вучнямі. У пачатк. кл. вучні чытаюць і эпічныя і лірычныя вершы. Эпічныя – набліжаны да апавяд., маюць сюжэт, можна пераказаць. Чытанне і аналіз эпічных верша праводзіцца у тым жа плане, як і чытанне і аналіз апавядання. Аднак у працесе паторнага чыт. аналізу такіх верша увагі патрабуе мова верша. Г. зн. тыя выяленчыя сродкі мовы, якія выкарыста атар. Лірычныя вершы падзял. на 2 гр.: 1) вершы пейзажнага характару,2) вершы лірыкі, роздуму.Вершы пейзажнага характару аналізуюцца, як і эпічныя вершы. Аднак, пры падрыхтоцы да спрымання такіх верша патрэбна выкарыст. назіранні вучня, бо яны памогуць вучням спрымаць змест. У прац. паторнага чыт. і аналізу верша вучні малююць вусна па пыт. настаніка – засвойваюць той вобраз, які ствары атар. Н.: П. Брока “Восень”: 1слупок:Непрыкметна зусім Праплыве павуцінкай Гляне жотым лістком З-пад зялёнай кусцінкі 2слупок:Усплыве туманом Над рачулкаю соннай Устрывожыць дымком Пахам бульбы пячонай 3слупок:Зачаруе агнём Маладзенькай рабіны На адлёце крылом памахае бусліным. Што апісвае у 1-ым слупку: Як пра гэта напіса атар? Прачыт 2-гі слупок. Пытанні: Скажыце, як апісвае рэчку у які час?, як апісвае поле? Што апісвае у 3-ім слупку? (Рабінку) Зачаруе агнем – там много на ёй ягад. М/б прапанаваны малюнак. Праца над асэнсаваннем зместу, развіццё малення. Вершы лірыкі роздуму патрабуюць іншага падыходу пры чыт. і аналізу. У аснове чыт. і аналізу такіх верша ляжыць лагічны разбор. Настанік арганізуе чыт. па частках. Чытанне і аналіз верша настанік арганізуе па частках, аднак адказы вучня суправаджаюцца чытаннем тэксту. Абагульненне настаніка вучня.

11. Байка – алегарычнае паведамленне з навучальным сэнсам. М/б вершаванай, эпічнай. Байка як жанр мае некалькі асаблівасцей: 1) прастата зместу, звычайна у байках апісваецца 1 які-неб. эпізод, 2) уласціва багатая жывая народная мова,3) наянасць дыялога, 4) мае заключэнне – вывад, алегорыю, якую трэба раскрыць. Методыка аналізу і чыт. баек звязана з асабл. Чытанне можа прадугледжваць наступныя этапы: 1) падрыхтока вучня да успрымання байкі: падрыхтока не павінна быць працяглай, а неабходна расказаць пра атара байкі, або падвесці вучня да разумення характару героя (ліса - якая, варона –агульная характарыстыка).,2) Чытанне байкі (настанікам выразна, эмацыянальна, слухаюць запіс, або падрыхтаваны вучань (часцей 3, 4 кл.)). Байка “Сама” – Для выялення першаснага спрымання будзе праводзіцца гутарка эмацыянальна-ацэначнага характару (ацэнка зместу, персанажа, учынка).- Паторнае чыт. і яе аналіз (вучні чыт. самастойна). – Аналіз паторнага чытання (чытанне па частках са складаннем плана). План: пра што гав. у пачатку, што хацела зраб. вавёрка, дайце назву.1. Цвёрды арэх, 2. “Давай дапамагу”(як словамі можна назваць гэтую частку).3. Сама я раскусіць змагу. 4. Сама (аб чым гав. атар у пачатку гэтай часткі; калі раскусіла, якая галоная думка гэт. часткі; які вывад робіць атар). Так прааналізава байку, вучні папрактыкавав. у чыт. На заключн. этапе пры раскрыцці алегорыі вучні тлумачаць агульны змест, тлумач. змест прыказак, прымавак, якія прапануе настанік, якія дазваляе падкрэсліць і глыбей раскрыць змест байкі.

8. Казка як жанр мае асаблівасці:1) своеасаблівы спецыфічны пачатак ,2) уласцівы паторы як у змесце, так і  дэталях; 3) спецыфічная канцока, шчаслівая (і сталі жыць –пажываць, і цяпер стаіць на тым месцы). Вучню неабходна запамінаць і пачатак, і патор, калі ён вершаваны, канцоку (бо казка расказваецца.) Бо прадугледжвае захаванне асаблівасцей жанру. Вучні чытаюць розныя віды казак: бытавая, чарадзеныя, пра жывёл. Чыт. і аналіз бытав. казак праводзіцца  тым жа кірунку(направленіі), як чыт. і аналіз апавядання. Аднак важнай адметнасцю з
·яляецца тое, што на заключн. этапе па пытаннях парановаюць змест казкі з тым, як гэта бывае  жыцці. Так рэалізуецца выхавачая мэта, якая закладзена у змест казкі. Чарадзейныя казкі – казкі, у якіх дзейнічаюць нерэальныя, фантастычныя сілы. Чыт. і аналіз такіх казак праводз. як аналіз апавядання, але  ходзе працы са зместам. Настаніку неабходна даваць заданні, пытанні (на што скіраваны чарадзейныя сілы, хто іх выкарыстовае  казцы). “Залаты збан”, “Ад крадзенага не пасыцееш.”. Структура урока: 1) эмацыянальнае расказванне казкі настанікам ці чытанне, 2) гутарка з мэтай праверкі першаснага успрымання, 3) чыт казкі цалкам ці па частках, аналіз зместу, 4) абагульняючая гутарка, 5) чытанне казкі па ролях, 6) работа над планам казкі (на аснове чытання), 7) расказванне казкі, 8) падагульненні (абагульненне працы, заданні рэфлексічнага характару).

46. Аснонымі прынцыпамі работы па развіццю мовы вучня з'яляюцца: 1) адзінства развіцця мовы і мыслення; 2) узасмасувязь вуснай і пісьмовай мовы; 3) сувязь работы па развіццю мовы з урокамі граматыкі і правапісу. Прынцып адзінства развіцця мовы і мыслення. Адным з важнсйшых паказчыка разумовага развіцця вуч-ня з'яляецца іх мова. «Мова важнейшы сродак іносін наміж людзьмі» (К. Маркс). Ажыццяленне прынцыпу адзінства развіцця мовы і мыслсння адна з важнсйшых задач навучання дзяцей. Паміж мовай і мысленнем існуе цесная сувязь. Для развіцця мовы вучня важнас значэннс мае авалоданнс прыёмамі лагічнага мыслення. Такія формы разумовай дзсйнасці, як аналіз і сінтэз, індукцыя і дэдукцыя, служаць дзейсным сродкам развіцця лагічнага мыслсння. Важна, каб вучні навучыліся станаліваць часавую паслядонасць, прычынна-выніковую залежнасць. Як вядома, паняцці абазначаюцца словамі. Таму багачэнне слонікавага запасу з'яляецца важнейшым сродкам развіцця мыслення, а мысленнс  сваю чаргу садзсйнічае развіццю мовы. Л. С. Выгоцкі піша, што «думка не выражаецца  слове, а дасканальваецца  слове». Прынцып узаемасувязі  развіцці вуснай і пісьмовай мовы. Мова мае дзвс формы: вусную і пісьмовую. Паміж імі ёсць пэныя адрозненні. Аднак развіццё вуснай і пісьмовай мовы знаходзіцца  цесным адзінстве. У праграме для IIII класа падкрэслівасцца неабходнасць выпрацоваць у дзяцей уменні і павыкі валодаць вуснай і пісьмовай мовай у межах, даступных іх узросту. Вусная мова выступае  форме дыялога, гутаркі, выказвання. Яна адрозніваецца ад пісьмовай сінтаксісам, і для яе характэрны кароткія сказы, часцсй няпоныя, адсутнасць сказа ускладнснай будовы, сказа з адасобленымі даланымі члснамі. Важную ролю  выказванні маюнь інтанацыя, тэмп, міміка, пазы. лагічныя націскі усё тое, што складае яго выразнасць. У вуснай мове шырока выкарыстоваецца размона-бытавая лексіка. «На пачатковай стунені навучання вусная мова дзяцей мацнейшая і багацейшая, чым іх пісьмовая мова, і  працэсе навучання яна адыгрывас асноную ролю... Таму развіццё вуснай мовы вучня з'яляецца важным фактарам, на гэтай аснове развіваецца менне вучня выказваць свае думкі і  пісьмовай форме».
Пісьмовая мова часцей за сё маналагічная. Яна патрабуе карыстання сродкамі літаратурпай мовы. Сінтаксіс пісьмовай мовы больш складаны, чым вуснай. Яснасць і дакладнасць пісьмовай мовы дасягасцца шляхам мэтанакіраванага адбору неабходнай лексікі, аднаведнай пабудовай сказа і лагічнай сувяззю паміж імі, пэнымі інтанацыйнымі знакамі.У працэсе вывучэння граматычных тэм настанік шляхам адпавсдных практыкавання развівае і замацовае правільныя моныя навыкі вучня.Пры вывучэнні раздзела «Гукі і літары»  школьніка выпрацоваюцца навыкі правільнага вымалення асобных гука і іх спалучэння. А  працэсе вывучэння раздзела «Слова» праводзяцца практыкаванні з мэтай пашырэння, удакладнення і актывізацыі слоніка вучня, работа над сінонімамі, антонімамі, прамым і пераносным значэннем слова, над мнагазначнасцю слова. Знаёмячыся з часцінамі мовы, іх граматычнымі катэгорыямі, вучні авалодваюць нормамі літаратурнай мовы.

47. Сачыненне гэта творчая работа, у якой праяляецца самастойнасць думкі вучня і мснне выказаць яе  вуснай ці пісьмовай форме.Сачыненне дае магчымасць навучыць школьніка выказваць думкі ясна, прадзіва і вобразна, беражліва адносіцца да слова, разумець прыгажосць роднай мовы. Яно служыць сродкам развіцця лагічнага мыслення, умення назіраць і выбіраць з мноства факта тыя, якія адносяцца да тэмы сачынення. Сачыненнс мае выхавачае значэнне.Аснонымі крыніцамі, з якіх вучні бяруць матэрыял для сачынення, з'яляюцца назіранні і асабісты вопыт вучпя, карціны, фільмы, прачытанае. На аснове гэтага вызначаюцца: 1) сачыненні па назіраннях і з асабістага вопыту; 2) сачыненні па карцінах; 3) сачыненні на прачытапым. Тэматыка сачынення самая разнастайная: родная прырода, школа, таварышы, сям'я; працоная дзейнасць дзяцей і адпачынак; героі вайны і працы; памятныя даты. У дзіцячых сачыненнях знаходзіць адлюстраванне навакольная рэчаіснасць, вопыт і веды вучня. Сачыненні адрозніваюцца па жанрах: сачы.-апавяданні, сач.-апісанні і сачыненні-разважанні» У пачатковых класах сачыненні, як і пераказы, павінны быць апавядальнага характару, куды паступова ключаюцца апісанні прыроды, людзей, жывёл і разважанні. Апісанні і разважанні, якія ключаюцца  сачыненні-апавяданні, складаюць два-тры сказы.У сач.-апав. кампазіцыя вызначаецца ходам падзей, адлюстраваных у сюжэце. Аднак у такія сач. часам уключаецца апісанне прыроды або элементы характарыстыкі героя ці разважання аб чым-неб. Н.:вучні даюць ацэнку тым ці іншым падзеям, ныказваюць свас адносіны да героя. Сач.  пачатковых к.часах, як і псраказы, маюць навучальны характар. У іх правядзенні патрэбна сістэма, цесная сувязь з іншымі відамі работ па развіцці мовы. Аб'ём сачынсння нсвялікі, прыкладна такі, як аб'ём пераказу. Неабавязкова  пачатковых класах ад-водзіць на сачыненне цэлы рок, аднак можна выдзяляць і спецыяльныя рокі для правядзення сач. пэнага віду.У працэсе навучання сачыненню впучні авалодваюць умсннем удумвацца  тэму, вызначаць галоную думку, умсннсм збіраць і сістэматызаваць матэрыял. Вучні пішуць сач. па плане, акрамя сач., невялікіх па аб'ёме, часцей за сё замалёвак прыроды.У I класе вучні пішуць сач. па гатовым плане, у II па плане, калектына складзеным пад кіраніцтвам настаніка, уIII IV па планс, складзсным калекгына і самастойна.Урок сачынепня праводзіцца па наступным плане: 1) вызначэнпс тэмы сачынспня і пастанока задачы (як трэба напісаць, што галонае  гэтым сач.); 2) гу-тарка, якая мае на мэце збіраннс матэрыялу для сач. (сач. па карціне, на асновпс прачытапага) або яго сістэматызацыю (сач. паводле назірання і з асабістага вопыту); 3) работа над планам або абмеркаваннс гатовага плана; 4) падрыхтока тэксту (складанне вуснага звязнага тэксту або яго часткі, сло-нікавая работа); 5) арфаграфічная падрыхтока; 6) на-пісанне сачынення вучнямі і самаправсрка.

60.
Тэму «Назонік» школьнікі пачатковых класа вывучаюць на працягу трох гадо. Знаёмства са словамі,якія адказваюць на пытанпі хто? што?, даецца  першым класе. У перыяд навучання грамаце, а потым на роках мовы дзеці называюць словы, якія абазначаюць прадметы, і аб'ядноваюць іх у групы (мяч, вачок, лялька гэта цацкі; збанок, талерка, шклянка гэта посуд), падбіраюць словы да агульнай назвы (вучэбныя прылады: аловак, ...; класная мэбля: парта,.). Прывыкананні такіх задання, як і  працэсе работы з раздатачным матэрыялам (малюнкі, карткі з назвамі пэных прадмета), яны вучацца ставіць да назва прадмета пытаннсе што? або хто? Такім чынам вучні паступова падводзяцца да разумсння граматычнай прад-метнасці. Вывучэіше тэмы «Назвы прадмета» у 1кл ідзе  наступнай паслядопасці: а) зпасмства са словамі, якія адказваюць на пытанне што.?; б) знасмства са словамі, якія адказваюць на пытаннс хто?; в) вывад: «Словы, якія адказваюць на нытанні хто? што?, абазначаюць назвы прадмета. Пытанне хто? трэба ставіць да назва асоб і жывёл. Пытанне што?да пазва іншых прадмета».
Заданні, якія спрыяюць разуменню і засваепню паняцця «назвы прадмета», могуць быць такія: а) па малюнках адказваюць на пытанні што гэта?_хтогэта?; б) выпісаць словы, якія абазначаюць прадме-ты, па групах; в) дапісаць сказы патрэбнымі словамі - назвамі прадмста; г) паставіць пытанні да назва рэча, пры спісванні падкрэсліць словы - назвы прадмета; д) выпісаць спачатку словы, якія адказваюць на пытанне хто?, а потым на пытанне што?; е) пры спісванні падкрэсліць словы, якія адказваюць на пытан-не хто?, адной рыскай, а на пытанне што?-дзвюма; ж) скласці і запісаць сказы з выкарыстаннсм пра-панаваных сло назва прадмета.
Тэрмін «назопік» уводзіцца  другім класе. 3 мэтамі патарэння і сістэматызацыі раней набытых веда мэтазгодна прапанаваць шэраг задання: паставіць пы-танні да сло, згрупаваць назвы прадмета (малаток, абцугі, свердзел - гэта інструменты), падабраць словы, якія раскрываюць сэнс агульнай назвы (адзенне: што.; абутак: што? ), выпісаць парамі роднасныя словы і паставіць пытанні да іх: што? школа, х т о ? школьнік, ш т о ? брыгада, х т о ? брыгадзір і г. д. Назонік гэта словы, якія абазначаюць назвы прадмета і адказваюць на пытанне х т о ? або ш т о? Род і лік Значэнне прадмстнасці  назоніка выражаецца з дапамогай граматычных катэгорый роду, ліку і склону. 3 усімі гэтымі катэгорыямі малодшыя школьнікі знаёмяцца  2кл.
Дзеці паранальна лёгка вызначаюць род наз., якія абазначаюць людзей і жывёл. Больш складаным для іх з'яляецца вызначэнне роду неадушалёных назоніка. Для адрознення роду назоніка у пач. кл. выкарыстоваецца прыём падстанокі да назоніка прыналежнага займенніка мой (мая, маё) або прыём замены назоніка асабовымі займеннікамі 3-й асобы ён, яна, яно. Прапанавашы шэраг назоніка, настанік патра-буе паставіць да іх словы мой, мая, маё (мой альбом, мая кніга, мас пяро). Падсталяючы да назоніка гэтыя словы (вусна), вучні пераконваюцца, што адна група назоніка спалучаецца са словам мой або замяняецца словам ён, другая група са словам мая (яна), трэцяя са словам маё (яно). На аснове гэтага робіцца абагульненне: назонікі бываюць мужчынскага, жаноча-га і ніякага роду. Разам з тым неабходна паказаць, што род назоніка не змяняецца: стол зассды назонік мужчынскага роду, сцяна жаночага, акно ніякага. 3 мэтай выпрацокі мення правільна вызначаць род назоніка неабходна звярнуць увагу на некаторыя фар-мальныя прыметы катэгорыі роду, у прыватнасці на кан-чатак. Так, словы вецер, камбайн, гоман, ураджай, кал-гас назонікі мужчынскага роду, яны не маюць кан-чатка, а словы хата, сям'я, праца, экскурсія назонікі жаночага роду, яны маюць канчатак -а або -я. Карысным пры засваенні роду будзе і такі від работы, як спалучэн-не назоніка з прыметнікамі: савецкі касманат, друж-ная сям'я, піянерскае звяно (вучні яшчэ раз убачаць, што прыметнікі звязаны з назонікамі). Выкарыстанне пры-метніка дапаможа засвоіць род нскаторых назоніка, асабліва такіх, як шынель, медаль, гусь, сабака, яблык. У народных гаворках назіраюцца хістанні  родзе: мой шынель і мая шынель, мая гусь і мой гусь. У спалучэнні з прыметнікамі род такіх назоніка выступае выразна: злы сабака, салдацкі шынель, залаты медаль, шэрая гусь (словазлучэнні варта даваць у «гатовым» выглядзе). Знаёмства са змяненнем назоніка па ліках (змяненне на зор «адзін -многа», «многа адзін») пачынаецца фактычна з 1кл.. Парановаючы, на-прыклад, словы аловак алокі, дзеці бачаць, што гэта назвы аднолькавых прадмета, але яны абазна-чаюць розную колькасць (у псршым выпадку адзін, у другім многа) і адрозніваюцца сваімі канчаткамі(у першым выпадку канчатка няма, у другім канча-так -і). Значыць, назонікі, якія абазначаюць адзін прад-мет, стаяць у адзіночным ліку, а назонікі, якія абазна-чаюць два або некалькі прадмета, стаяць у множным ліку. 2 класнікі павінны навучыцца змяняць назо-нікі па ліках (пры гэтым варта паказваць, што пры змяненні сло па ліках змяняецца канчатак) і вызначаць лік назоніка у прапанаваных сказах або звязных тэкстах.Адначасова з вызначэннем ліку выпрацоваецца на-вык у вызначэнні роду назоніка. Род назоніка множ-нага ліку вызначыць немагчыма. Каб адказаць, якога роду той ці іншы назонік, трэба паставіць яго  адзі-ночным ліку: дарогі дарога (ж. р.), лугі луг (м. р.), палі поле (н. р.). Такім чынам побач з засвасннем ка-тэгорый роду і ліку дзеці знаёмяцца з элементамі граматычнага разбору.

51. Пасля азнаямлення другакласніка з змяненнем іх па ліках неабходна паказаць, што назонікі змяняюць свае канчаткі  сувязі з іншымі словамі. Цяпер яны па-знаёмяцца з тэрмінам «склон», з назвамі склона, са змяненнем назоніка па пытаннях, запомняць, што пытанні хто? каго? каму? кім? на кім?ставяцца да назоніка, якія абазначаюць людзей і жывёл, а пы-танні што? чаго? чаму? чым? у чым? да назоніка, якія абазначаюць рэчы, расліны і іншыя прад-меты. Змяненнс назоніка па склонах лепш за сё даваць на звязных тэкстах, у якіх адзін назонік ужы-ваецца ва сіх або  некалькіх склонах. У адпаведнасці з праграмай вучні 2кл. знаёмяцца са змянсннем назоніка жаночага роду з кан-чаткамі -а, -я (ракета, песня, вясна, кніга), назоніка мужчынскага і піякага роду (горад, лес, алень, жыта, возера, поле), назоніка жаночага роду без канчатка (ноч, соль, радасць), а таксама са змяненнем назоніка у множным ліку. Другакласнікі практыкуюцца  змяненні назоніка у залежнасці ад сэнсу сказа, ставяць патрэбнае пытанне да назоніка, вызначаюць склон некаторых назоніка і нават дапісваюць прапушчаныя склонавыя канчаткі (націскныя або па аналогіі). Карацей кажучы, вядзецца вялікая прапедэтычная работа, мэта якой - падрыхта-ваць вучня да вывучэння скланення назоніка і права-пісу склонавых канчатка. Уся работа, звязаная з вывучэннем назоніка у другім класе (род, лік, змяненне назоніка у сувязі з іншымі словамі),- гэта толькі подступ да такой складанай монай з'явы, як скланенне назоніка. У 3кл. неабходна паказаць вучням, што з улікам агулыіасці склонавых капчатка назонікі падзя-ляюцца на тры групы, або тыпы скланення - першае, другое, трэцяе. Вызначэнне склону назоніка залежыць нспасрэдна ад умення вызначаць сувязь сло у сказе, г. зн. ад умення выдзеліць патрэбнае словазлучэннс. Назонік звычайна залежыць ад дзеяслова або іншага назоніка (сустрэць к а г о ? ..., прывітацца з к і м ? ..., успом-ніць пра што? падзякаваць к а м у ? .... любо' да чаго? .... сустрэча з кім? ...). Работа са сло-вазлучэннсм і сказам пакажа, што назонікі ва скос-ных склонах могуць адказваць і на пытанні д з с ? куды? адкуль? калі?: пайшлі (к у д ы ?) на раку, купаліся (дзе?) урацэ, вярталіся (адкуль?) з ле-су, прыйсці (калі?) пад вечар, прыехаць (калі?) перад святам і г. д. Такая работа нрынясс карысць у практычным авалоданні рознымі склонавымі формамі назоніка, у разумснні сэнсава-граматычных адносін паміж словамі, у развіцці мыслення дзяцей, у павышэн-ні іх монай культуры.Пры вызпачэнні склону недастаткова кіравацца толь-кі пытаннем, бо ёсць выпадкі, калі розныя склоны адказ-ваюць на аднолькавыя пытанні. Так, на пытанне ш т о ? адказвае назоны і вінавальны, на пытанне каго? родны і вінавалыіы, сэнсавае пытаннс дзе? можна па-ставіць да некалькіх ускосных склона. Для разумення склону нсабходна лічваць яго сэнс і фармальныя пры-мсты. Мапрыклад, назонік вада  давалыіым і месным склонах мае канчатак -е. Як вызначыць склон? У такім выпадку звяртаецца .вага на прыпазонік: на вадзе, у вадзе, па вадзе месны склон (давалыіы склон звы-чайна нс мае пры сабе прыназоніка, і толькі зрэдку з ім ужывасцца прыназонік к).
У вызначэнні склону і яго значэшія немалаважную ролю адыгрываюць прыназонікі (паран.: гулялі каля лес-у, гулялі  лес-е, гулялі за лес-ам і г. д.). Калі канчатак прапушчаны, пры вызначэнні склону варта кіравацца сэнсам словазлучэння і нытаннсм ад галонага слова: ствол (чаго?) асіны, гняздо (дзс? на чым?) на асіне, далёка (а д ч а г о ?) ад радзімы, сумаваць (п а ч ы м ?) па радзіме. Адрозненне назонага і вінавальнага склона (муж-чынскі род), якія маюць аднолькавую форму, груптуецца на іх сііітаксічнай ролі. У сказах Высока  небе ляціць самалст. Самалёт вядзе вопытны пілот склон назоніка самалёт можна вызначыць толькі  выніку сінтаксічпага разбору: у першым сказе самалёт д з е й н і к (назо-ны склон), у другім д а д а пы член сказа (ві-навальны склон).Правераным прыёмам, якім карыстаюцца пры вызна-чэіші вінавалыіага склону, з'яляецца прыём падстано-кі. Сутнасць яго заключаецца  выкарыстанні замсст назоніка мужчынскага ці ніякага роду пазоніка жа-ночага роду: пасадзіць дрэва (яблыню), адпрасаваць абрус (сукенку), вымыць акно (падлогу).Пры вызначэпні сінтаксічнай ролі назоніка варта мець на вазе, што вінавальны склон часта мас пры сабе прыпазонік: на стол, пад дуб, у лес, у поле, на возера (пытанне куды?). 3 назоным склонам прыпазонікі ніколі не жываюцца.Адрозніць вінавальны склон адушалёных назоніка мужчыпскага роду ад роднага дапамагас двайнос пы-таіше: не было (каго?) брата родны склон, сустрэ (каго? што?) брата вінавалыіы склон, няма (каго?) каня, прывё (каго? што?) каня. Для адрознсння роднага склону ад вінавалыіага  асобных выпадках можна карыстацца пытаннсм ч ы й ? (песні чые? оісаваранка, фатаграфія чыя? героя). На гэта пытапнс адказваюць толькі назонікі роднага склону.Пры пывучэнні скланення назоніка у множным ліку варта звярпуць увагу на адрозненнс форм вінаваль-нага^склону: бачу (што?) бярозы, палі (супадзенне з назопым склонам), бачу (каго?) піянера, вучня, сябро (супадзснне з родным склонам).

44. Склон прымстніка, таксама як яго род і скланенне залежыць ад назоніка. Перш чым прыметніка вызначыць, у якім склонс стаіць прымет-нік, трэба знайсці  сказе пазонік, з якім ён звязаны, назваць ск.чон назоніка і станавіць такім чынам склон прымстніка.Патарышы залежнасць роду і ліку прыметпіка ад роду і ліку назоніка, настанік на адным з практыка-вання (пажадана на звязным тэксце) прапануе класу вызначыць склон назоніка і наставіць адпаведныя пы-танні да прымстніка: сад (н. скл.) які? малады, саду (р. скл.) я к о г а ? маладога, саду (д. скл.) я к о м у ? маладому і г. д. Вучні выпішуць у парадку склона на-зонік і прымегнік і падкрэсляць або аддзеляць рыскай канчатак прыметпіка. Выкананне такой работы дазво-ліць зрабіць агульны вывад аб залсжнасці прыметніка ад назоніка.Засваенне прапапісу склонавых канчатка прыметніка патрабуе ад вучня карпатлівай і свядомай работы. Уменне ставіць ііыташіе ад паяснёнага назоніка да за-лежнага прымстніка пакажа, што існуе пэная адпаведнасць паміж канчаткам пыталыіага слова і канчаткам прыметніка '.Спачатку дзсці знаемяцца са змяненнсм прыметніка м'ужчыпскага і ніякага роду, усведамляюць адрозненне сінтаксічных функцый назонага і вінавальнага склона, а затым паслядона вывучаюць правапіс канчатка прыметніка у родным, давальным, творным і месным склонах. Адрозненне назонага склону прымстніка ад віна-вальнага высвятляецца  выніку сінтаксічнага разбору сказа тыпу: Цвіце на полі сіні лён. Дзячаты спяваюць песню пра сіні лён. Разбор па члснах сказа прадугледжвае у гэтым вьшадку дзвс мэты: а) паказаць, што прыметнікі мужчынскага роду  назоным і вінавальным склонах могуць мець аднолькавыя канчаткі (тое самас можна сказаць і аб прымстніках ніякага роду), б) за-мацаваць навык у адрознепні вінавальнага склону на-зоніка ад назонага. Вучні знаходзяць у сказах назонік, да якога адносіцца прыметнік, высвятляюць сінтак-січную ролю назоніка (дзейнік гэта ці даданы член сказа), вызначаюць яго склон і называюць'склон прымет-ніка.У множным ліку прыметпікі маюць канчаткі, адноль-кавыя для сіх рода, г. зн. род прымстпіка у множным ліку не адрозніваецца.Правільнае жыванне прыметніка у адзіночным і множным ліку знаходзіцца  цеснай сувязі з граматыч-ным разборам, з патарэннем правапісу склонавых кан-чатка назоніка, з выпрацокай умення дакладна жываць слова, з развіццём мовы вогуле. У якасці трэ-ніровачных работ выкарыстоваюцца практыкаванні, у якіх патрабуецца дапісаць прапушчаныя канчаткі прымстніка, вызначыць склоны прымстніка, пашырыць сказы прыметнікамі  адпаведных склонах, ужыць пры-метнік, як гэтага патрабуе сэнс, і г. д. Пасля вывучэння склансння прыметніка варта ад-весці час на падагульненне всда аб прыметніку як ча-сціне мовы. Аснонае, чым будуць займацца вучні,- граматычны разбор прыметніка (вызпачэшіе іх ліку, роду і склону). Калі на працягу сяго вывучэння прыметніка дзялялася дастатковая вага яга граматычнай сувязі з назонікам, дзеці будуць падрыхтаваны да абагульнення - понага разбору прыметніка.

58. Дзсясло - самая складаная граматычная катэгорыя. Сама назва гэтай часціны , мовы выразна гаворыць пра сябе: дзсясло слова-дзеянне. Дзеянне  граматыцы разумсецца  шырокім сэнсс слова: гэта і фізічнае дзеянне (сячы, пілаваць, будаваць, касіць), і рух прад-мста (ісці, бегчы, ляцець), і стан (ляжаць, спаць, ся-дзець, мерзнуць, хвалявацца), і выражэнне адносін да каго-нсбудзь (паважаць, любіць), і праяленне якасці прадмета (чырванець, зелянець). Такім чынам, семантыка дзеяслова вельмі разнастайная, а граматычнае зна-чэнне адно, агульнае для сяго гэтага разраду сло (усе дзсясловы абазначаюць дзеянні прадмета). Са словамі, якія абазначаюць дзеяінні прадмета, вучні знаёмяцца  1кл. Яны карыстаюцца  асноным пытапнямі што робіць? што робяць? Аднак ужо  псршым класе неабходна паказаць, што словы - назвы дзеянпя могуць адказваць таксама на ? што рабі? што зрабі? што зрабілі? што раблю? што робім? што зробяць? і інш. Зразумешы гэта, вучні практычна будуць авалодваць багаццем дзеяслоных форм. Сярод задання, якія выконваюць дзеці пры першым знаёмстве са словамі назвамі дзеяння, аснонае месца займаюць такія: а) да сло - назва прадмста па-дабраць словы, якія адказваюць на пытанне што р о-біць? або што робяць? (вусна і пісьмова); б) спісаць сказы і падкрэсліць словы, якія адказваюць на пытанні што робіць? што робяць?; в) дапісаць сказы словамі, якія абазначаюць дзеянні прад-мета; г) пры спісванні паставіць пытанні да сло, якія абазначаюць дзеянні прадмета; д) уставіць словы, якія адказваюць на пытанні што робіць? што ро-бяць?: Вучань (што робіць?) ... кнігу. Калгасні-кі (ш т о р о б я ц ь ?) ... лён; е) падкрэсліць словы, якія адказваюць на пытанні хто? што?, адной рыскай, а словы, якія адказваюць на пытаннс што ро-б я ц ь ?,дзвюма; ж) скласці сказы з прапанаваных сло У 2кл. -вучні атрымліваюць паняцце пра дзеясло як часціну мовы. Прапанавашы назонікі са зна-чэннем асобы, настанік дае заданнс падабраць да іх словы, якія адказваюць на пытапні што робіць? што робяць?
Як вядома, пачатковай формай дзеяслова  мовазнастве лічыцца інфініты (неазначальная форма). Дзеясловы  нсазначальнай форме адказваюць на пытанні што рабіць? што зрабіць? Паказчыкам неазначальнай формы з'яляюцца суфіксы -ць, -ці, -чы: сказаць, пачырванець, гаманіць, класці, везці, берагчы, легчы. Са змяненнем дзеяслова па часах дзеці знаёмяцца  2кл. Галонае, што па часах яны павінны свядоміць,- гэта сэнсавае адрозненне паміж формамі часу. У асно-ву тлумачэння значэння катэгорыі часу трэба пакласці суаднесенасць дзеяння, выражанага дзеясловам, з момантам гаворкі: калі дзеянне адбываецца  час гутаркі -цяперашні час; калі дзеянне адбывалася раней прошлы час; калі дзеянне яшчэ будзе адбывацца - бу-дучы час (паняцце пра будучы просты і будучы складаны  другім класе не даецца). Пастанока пытання да дзеяслова (што робіць? што робяць? што раблю? што робім? - цяперашні час; ш т о р а-бі? што зрабі? што зрабілі? - прошлы час; што будзеце рабіць? што зробяць?- будучы час) дасць магчымасць засвоіць фармальныя прыметы розных часавых форм.Уменне змяняць дзеясловы па часах і вызначаць час элемент граматычнага разбору - спатрэбіцца  далейшым, асабліва пры. вывучэнні спражэння. Таму неабходна дабівацца, каб дзеці свядома (з улікам сэнсу сказа) ставілі пытанні да дзсяслова і вызначалі іх час. Сярод задання, якія прапануюцца з гэтай мэтай, мо-гуць быць такія: а) змяніць дзеясловы па пытаннях што робіць? што рабі? што будзе ра-біць?; б) паставіць пытанні да дзеяслова і вызна-чыць іх час; в) выпісаць з тэксту спачатку дзеясловы прошлага часу, потым цяперашняга і нарэшце бу-дучага; г) пры спісванні падкрэсліць дзеясловы і  дуж-ках абазначыць іх час; д) скласці апавяданне (па ма-люнку або на прапанаваную тэму, ужываючы дзеясло-вы розных часо.Гэтыя і іншыя віды работ спрыяюць замацаванню набытых веда, падводзяць вучня да разумення змя-нення дзеяслова па асобах і ліках- (цяперашні і будучы час), па ліках і родах (прошлы час).

56. Паняцце пра змяненне дзеяслова цяперашняга і будучага часу па асобах і ліках даецца  3к. 3 улікам агульнасці асабовых канчатка дзеясловы падзяляюцца на дзве групы, або тыпы спражэння. Да п е р ш а г а спражэння налсжаць дзеясловы, якія  2-й асобе адзіночнага ліку маюць канчаткі -еш, -эш, -аш (збіраеш, бярэш, кажаш), а  3-й асобе множнага ліку-уць, -юць (збіраюць, бяруць, кажуць). Да д р у г о г а спражэння адносяцца дзеясловы, якія  2-й асобе адзіночнага ліку маюць канчаткі -іш, -ыш (ходзіш, бачыш), а  3-й асобе множнага ліку - -аць, -яць (ходзяць, бачаць). Дзеці павінны адрозніваць канчаткі дзеяслова I і II спражэння. Катэгорыя асобы - адна з асноных катэгорый дзеяслова. Яна выражае адносіны дзеяння і яго выка-нацы да таго, хто гаворыць: 1-я асоба паказвае, што дзеяшіе выконвае той, хто гаворыць; 2-я асоба паказвае, што дзеянне выконвае той, да каго звсрнута гаворка; 3-я асоба паказвае, што дзеянне выконвае асоба (ці прадмет), пра якую (пра які) ідзе гаворка. Граматычным сродкам выражэння асобы з'яляюцца асабовыя канчаткі дзеяслова. Канчаткі адначасова па-казваюць і на лік дзеяслова. Вельмі важна з псршага рока па гэтай тэме трэні-раваць дзяцей у граматычпым разборы, вучыць іх вы-значаць час, асобу і лік дзеяслова. Напрыклад: мы жы-вём - цяп. ч., 1-я ас, мн. л., рабочыя будуюць - цяп. ч., 3-я ас, мн. л., ты бачыш - цяп. ч., 2-я ас, адз. л.Дзеясловы будучага простага часу (напішу, раскажу, пахвалю) спрагаюцца, як і дзеясловы цяперашняга часу. Складаная форма будучага часу твараецца шля-хам спалучэння дапаможнага дзеяслова быць з неазна-чальнай формай аснонага дзеяслова: буду чытаць, бу-дзеш чытаць, будзе чытаць. Пры спражэнні змянясцца толькі дапаможпы дзеясло быць.Вывучэннс спражэння дзеяслова будучага часу трэ-ба арганізаваць так, каб паралельна з вызначэннем часу дзеяслова ішло далейшае асэнсаванне і засваенне іх асабовых капчатка. Адрозніваецца будучы час ад цяпс-рашняга з дапамогай пытання: што зраблю? што зробіць? іг. д.- будучы час, што раблю? што робіць ? і г. д.-цяперашні. Пры вызначэнні часу адна-карэнных дзеяслова (будуюць - пабудуюць, майст-руе - змайструе, нясе прынясе, малюе намалюе) неабходна звярнуць увагу на тое, што дзеясловы пры-ставачнага тварэння стаяць у будучым часс, а без пры-ставак - у цяперашнім. Гэта спатрэбіцца  далейшым пры граматычным разборы. Адначасова з фарміраваннем навыку правілыіага на-пісання асабовых канчатка настанік сочыць за вы-працокай умення змяняць дзеясловы і беспамылкова жываць іх у вуснай мове. Дзеці не меюць часам пра-вільна жываць асабовыя формы некаторых дзеяслова. Трэба дабівацца, каб вучні правільна жывалі форму 1-й асобы множнага ліку з націскным канчаткам: ідзём, бяром, нясём, пячом (гэтыя формы нсабходна адрозні-ваць ад форм загаднага ладу тыпу бярэм, нясем, з якімі вучні пазнаёмяцца  наступных класах). У 2-й асобе множнага ліку такія дзеясловы маюць націск на апошнім складзс: бераце, несяце, ідзяце (варыянт: берацё, несяцё, ідзяцё). Увогулс пры вывучэіші спражэння дзеяслова неабходна сур'ёзна займацца пытаннямі культу-ры мовы, бо дзеясло з усёй сваёй складанасцю форм, як ніякая іншая часціна мовы, мае шмат адмет-нага  народных гаворках. Уменне правільна жываць асабовыя формы дзеяслова выпрацоваецца па любым уроку. I да вывучэння тэмы, і пасля настанік павінен дабівацца, каб вучні правільна выкарыстовалі гэтыя формы.

53. Марфемны разбор гэта падзел слова на значымыя часткі, вызначэнне граматычнай будовы слова. Марфемны аналіз слова складаная разумовая аперацыя, якая патрабуе актынай думкі, аналітыка-сінтэтычнага мыслення. Усведамленне агульнага лексічнага значэння слова, заключанага  яго корані, магчыма толькі пры супасталенні гэтага слова з іншымі словамі, роднаснымі яму. На аснове паранання нскалькіх сло з агульным коранем і асацыятынай сувязі паміж імі вучань установіць прыватнае лексічнае значэнне слова, асэнсуе яго структуру, зразумее ролю кожнай значымай часткі марфемы. Зразумела, што  пач.кл. трэба браць для марфемнага аналізу найбольш «празрыстыя»  структурных адносінах словы: садок, садовы (нож), пасадка; ля-сок, лясныя (жыхары), пералесак; рыбка, рыбная (юшка), рыбакі. Варта мець на вазе, што  некаторых словах дзве прыстакі або два і больш суфікса. Гэта назіраецца  шмат якіх назоніках, прыметніках і асабліва  дзеясловах: Такія словы немэтазгодна прапановаць для разбору. Прыслоі, займеннікі вогуле нельга пакуль разбіраць: дзеці нс могуць правільна вызначаць граматычны склад такіх сло.Апрача таго, трэба помнінь, што  марфалагічнай структуры многіх сло у працэсе гістарычнага развіцця адбыліся істотныя змяненні, у выніку чаго былыя вытворныя словы сталі нсвытворнымі (усход, народ, зада-ча, сшытак, прада, закон і інш.). Есць нямала сло, будова якіх недастаткова выразная. Каб вучні больш выразна явілі граматычную будову слова, мэтазгодна з самага пачатку весці графічнае абазначэнне кожнай марфсмы: корань, суфікс, прыстака (грыбок, грыбнік-і, прыбег, падбег).Графічнас абазначэнне наглядна замацовае  дзіцячай памяці кожную частку слова, не дапускае зблытвання адной марфемы з другой. Вызначэнне марфалагічнай будовы слова лепш за сё пачынаць з канчатка. Выдзяленне канчатка дапаможа вызначыць асноную частку слова, у якой заклю-чаецца яго лексічнае значэнне (аснову). Калі аснова слова невытворная, то пасля аддзялення канчатка вучні адразу назавуць корань: неб-а, хмар-а, даждж-ы. У слове з вытворнай асновай трэба паслядона назваць кожную з наяных частак: канчатак, корань, суфікс, прыстаку (пасадк-а, маленьк-і, аб'езд). Вывучаючы граматычны склад слова. нельга абмяжовацца выдзяленнем той ці іншай значымай часткі, варта практыкаваць вучня у падборы і тварэнні роднасных сло -розных часцін мовы.

32. Гукавая сістэма мовы з'яляецца яе матэрыяльнай асновай. Толькі праз яс і дзякуючы ёй адбываюцца зно-сіны паміж людзьмі. Адсюль вынікае неабходнасць даць малодшым школьнікам пэныя звссткі пра фанетычную арганізацыю роднай мовы як сродку зносін і абмену інфармацыяй па ёй. У пачатковых класах веды па фанетыцы і звязанай з ёй графіцы мінімальныя і элементарныя. Праграма вызначае іх у спецыяльным раздзеле «Гукі і літары». Фанетыка-графічны матэрыял понасцю вывучаецца  II класе, а  астатніх двух праводзіцца сістэматызацыя і паглыбленне набытых веда і мення. Праграма патрабуе, каб на працягу сяго перыяду навучання мове  III і IV класах работа па фанетыцы не спынялася і вялася на больш складаным матэрыяле. Раздзел «Гукі і літары» ключае наступныя пытанні фанстыкі і графікі беларускай мовы: галосныя і зычныя гукі і літары, алфавіт, ужыванне літар е, ё, ю, я, ь, гукі [і], [й], [дж], [дз], цвёрдыя, мяккія і зацвярдзелыя гукі, гукі звонкія і глухія, падожаныя зычныя, склад, націск. Засваепне гэтых пытання падпарадковаецца практыч-ным мэтам - выпрацоцы правільнага літаратурнага вымалення вучня, навыка правапісу, які апіраецца на гука-літарны аналіз сло. Вучні павінны мець выразнае яленнс аб гукавых адзінках мовы, сэнсавараспазнавальнай функцыі гука, усвсдамляць сувязь гукавога ладу мовы з іншымі яс зронямі. Неабходнасць вывучэння фанетыкі дыктуецца і прак-тычнымі меркаваннямі. Вядома, што навучыць дзяцсй арфаграфічнаму пісьму немагчыма без апоры на фанеты-ку. Шматлікія памылкі  напісапні галосных і зычных літар часцей за сё тлумачацца няменнем разабрацца гука-літарнай і складовай структуры слова, што звычай-на з'яляецца вынікам адсутнасці мення станаліваць адпаведнасць гука і літар або вызначаць націск і на-ціскныя склады. Гэта пацвярджаюць такія памылковыя напісанні, як «вычэрпаць», «шчабетанне», «лотка» і падобныя. Для пісьма разуменне суадносін напісання і вымалення - неабходная мова. Рабога над гукавым ладам мовы мае практычнае значэнне і для дасканалення вуснай мовы, для карэкцыі фанетычных адхілення, якія ласцівы тэрытарыяльным дыялектам бсларускай мовы. Так, у асобных гаворках брэсцкага і гомсльскага Палесся шыпячыя фанемы перад галоснымі [і], [а] вымаляюцца мякка: «гро[ш'і], [ч'я]ста. У гаворках жа Гарадокскага і Віцебскага раёна назірасцца цоканне: [ц]алавек, аве[ц]ка Маюцца і ін-шыя шматлікія дыялектныя фанетычныя рысы  мове жыхаро розпых мясцовасцсй. Настапік павінсн добра ведаць тыя з іх, што характэрны для мовы яго вучня, каб дапамагаць ім пазбавіцца адхіленпя ад літаратур-най мовы. Фанетыка  малодшых класах працуе не толькі на арфаграфію і арфаэпію. Яна мае сувязь з усімі раздзе-ламі пачатковага курса мовы. 3 дапамогай яе адзінак (гука, націску, інтанацыі) абгрунтовасцца жыванне графічных змянсння канчатка часцін мовы пасля цвёр-дых і мяккіх зычных (краіна, эямля, чорныя, сінія, ідуць, пяюць), пад націскам і без націску (сталом, до-мам; маладога, моцнага), гукавыя змсны  марфемах (снегу, сняжок), словаформы (рукі рукі), амографы(сталы сталы), інтанацыйная асаблівасць сказа, розных па мэцэ выказвання і эмацыянальнасці.



15

Приложенные файлы

  • doc 17484524
    Размер файла: 169 kB Загрузок: 0

Добавить комментарий