Fizika_8_synyp1


Жылу құбылыстары
Егер денелердің массалары, бастапқы орындары мен өзара әрекеттесу күштері белгілі болса, онда олардың бір-біріне қатысты орнын анықтауға болады .
Механикалық құбылыстарды сипаттау үшін әр дененің координаталары, жылдамдығы, массасы, өзара әрекеттесу күштері және т.б. жеке-жеке қарастырылады.
Барлық денелер бір-бірімен тығыз емес, қандай да бір қашықтықта орналасқан заттың өте ұсақ бөлшектері болып табылатын атмдар мен молекулалардан тұрады.
Атомдар мен молекулалар үздіксіз бейберекет қозғалыста болады.
Заттың атомдары мен молекулалары бір-бірімен тартылу жіне тебілу күштері арқылы өзара әрекеттеседі.
Заттың құрылысы мен қасиеттері, олардың өзара байланысы жөніндегі мәселелер физика ғылымының ең бір маңызды бөлімі болып табылатын молекулалық физиканың негізін құрайды.
Жылу құбылыстарын және денелердің әртүрлі қасиеттерін, олардың ішкі молекулалық құрылысын қолданбай-ақ түсіндіретін физиканың бөлімі термодинамика деп аталады .
Біз термодинамикада жекелеген молекулаларды емес, сансыз көп бөлшкетерден тұратын макроскопиялық денелерді қарастырамыз. Бұл денелер термодинамикалық жүйелер деп аталады.
Термодинамикада жылу құбылыстары қысым(p), температура(T), көлем(V) сияқты жекелеген молекулалар мен атомдарға қолданылмайтын макроскопиялық шамалармен сипатталады.
ІШКІ ЭНЕРГИЯ
ЖЫЛУЛЫҚ ҚОЗҒАЛЫС.
БРУНДЫҚ ҚОЗҒАЛЫС. ДИФФУЗИЯ
Молекулалардың ретсіз қозғалысын жылулық қозғалыс деп атайды.
Броундық қозғалыс деп сұйықтардағы немесе газдардағы микроскопиялық бөлшектердің үздіксіз бейберекет қозғалысын атайды.
Орта молекулаларының жылулық қозғалысы мен олардың броундық бөлшекпен соқтыгысуы броундық қозғалыстың себебі болып табылады.
Диффузия – бір зат молекулаларының басқа бір зат молекулаларының аралығына ену құбылысы.
Темтература.Температураны өлшеу тәсілдері
Жылу алмасу – екі дене жанасқанда, жылу берілу жолымен жылу энергиясының қаттырақ қыздырылған денеге өту процесі.
Дененің температурасын термометрмен өлшейді;
Температураны өлшеу үшін сынап, спирт сияқты термометрлік заттар қолданылады.
Сынапты термометрмен жұмыс істегенде мұқият болу керек, себебі сынап буы – улы.
Термометр – өзімен жылулық байланыста болатын дененің температурасын өлшеуге арналған құрал.
Атмосфералық қысымдағы таза судың қайнау және қату температуралары айырымының жүзден бір бөлігін бір градус деп алады.
Табиғаттағы ең төменгі шектік температура -273,15C– қа тең. Ол температураның абсолют нөлі деп аталады.
Цельсий шкаласы бойынша алынған температура t(C) мен Кельвин шкаласы бойынша алынған термодинамикалық температураның T(K) арасындағы байланыс:
T=(t+273)K немесе t= (T-273) C
Энергия деп дененің жұмыс істей алу қабілетін айтады. Ол жұмыс сияқты джоульмен өлшенеді.
Энершгияның екі түрі бар-потенциялдық және кинетикалық.
Потенциялдық энергия деп денелердің немесе дене бөлшектерінің өзара әрекет энергиясын айтады.
Кинетикалық энергия деп қозғалыстағы денелер ие болатын энергияны айтады.
Абсолют температура молекулалардың жылулық қозғалысының орташа кинетикалық энергиясына тура пропорционал болады.
Температура– газ молекулалары қозғалысының орташа кинетикалық энергиясының өлшемі. Температураның физикалық мәні осында.
Ішкі энергия
Механикада қозғалыстағы дененің кинетикалық энергиясы дененің массасы мен оның қозғалысының жылдамдығына тәуелді.
Дененің потенциялдық энергиясы дененің немесе дене бөлщектерінің өзара орналасуына тәуелді.
Жүйенің ішінде энегия тек қана бір денеден екіншісіне беріліп немесе бір түрден екінші түрге өте алады. Алайда үйкеліс күші әсер етпейтін денелердің тұйықталған жүйесінде толық механикалық энергия өзінің мәнін өзгеріссіз сақтайды:
W=ЕК+ЕП=constЭнергияның қандай да бір түріне ие болатын денелер белгілі бір жұмыс атқара алады.
Жұмыстың орындалу есебінен дененің энергиясы кемиді. Дене энергиясының бұл өзгерісі дене атқаратын жұмыстың шамасына тең.
Үйкеліс күшінің болмауынан және тек серпімділік пен тартылыс күштерінің әрекетінен денелердің немесе денелер жүйесінің потенциялдық және кинетикалық энергияларының қосындысы барлық жағдайда тұрақты болатынын тәжірибелер мен есептеулер көрсетті.
Дененің ішкі энергиясы деп денені құрайтын бөлшектердің ретсіз қозғалысы мен өзара әрекеттесу энергиясын айтады.
Дененің барлық молекулаларының жылулық қозғалысының кинетикалық энергиясы мен өзара әрекеттесуінің потенциялдық энергиясының қосындысы дененің ішкі энергиясы деп аталады.
Дененің ішкі энергиясын өзгерту тәсілдері
Дене молекулаларының қозғалыс жылдамдығы өзгергенде, демек, дененің температурасы өзгергенде , оның ішкі энергиясы өзгереді.
Зат температурасының өзгеруіне байланысты туындайтын процестер жылулық процестер деп аталады.
Жүйенің ішкі энергиясын өзгертудің екі тәсілі бар: қоршаған денелермен жылу алмасу және механикалық жұмыс істеу (үйкеліс, соққы, сығу)
Дененің ішкі энергиясыне механикалық жұмыс істелгендеғ не берілген дененің өзін қоршаған днелермен жылу алмасуы кезінде өзгереді (артады немесе кемиді).
Денемен жұмыс істелмей немесе дене өзі жұмыс істемей тұрғандағ ішкі энергияның өзгеру процесі жылу берілу деп аталады.
ЖЫЛУ БЕРІЛУДІҢ ТҮРЛЕРІ. ЖЫЛУ ӨТКІЗГІШТІК
Жылу берілудің үш түрі бар: жылуөткізгіштік, конвекция және сәуле шығару.
Жылу берілудің әр түрінің өзіне тән ерекшеліктері бар, бірақ жылу берілу олардың әрқайсысында әрдайым бір бағытта: көбірек қыздырылған денеден азырақ қыздырылған денеге қарай жүреді.
Ішкі энергияның дененің көбірек қыздырылған бөлігінен дененің басқа азырақ қыздырылған бөлігіне тікелей немесе аралық берілу құбылысы жылуөткізгіштік деп аталады.
Түрлі (қатты, сұйық,газ тәрізді) заттардың ішкі құрылысына қарай олардың жылуөткізгіштігі де түрліше болып келеді.
Жылуөткізгіштік заттардағы энергияның түрлену сипатына тәуелді және дене бөлшектерінің орын ауыстыруына тәуелсіз болады.
КОНВЕКЦИЯ
Сұйыққа немесе газға батырылған денеге жоғары бағытталған кері итеруші күш - Архимед күші әрекет етеді.
Конвекция дегеніміз–сұйықтың немесе газдың ағысы арқылы энергияның тасмалдануы барысында жылу алмасу процесі.
Қатты денелерде және вакуумда конвекция болмайды.
СӘУЛЕ ШЫҒАРУ
Сәуле шығару (сәулелік жылу алмасу) деп электромагниттік толқындар көмегімен бір денеден екінші денеге энергияның берілу процесін айтамыз.
Сәуле шығару энергиясының дененің ішкі энергиясына айналуын жұтылу деп атайды.
Сәулеленудің қарқындылығы неге байланысты?
Жылу қабылдағышты бірдей қашықтықта кезектестіріп ыстық суы (400C) бар стаканға, спирт шам жалынына (5000C-7000C) және қыздыру шамына (15000C) жақындатамыз. Соңғы жағдайда, жылу қабылдағыштағы сұйық ең көп ығысады. Бұдан дене температурасы артқан сайын сәулелену қарқындылығы жоғары болады деген қорытынды шығады.
Сәулелену арқылы энергияның берілуі – ортаны қажет етпейді: жылу сәулелері вакуум арқылы да таралады.
Қара беттер -жақсы сәуле шығарғыштар және жақсы жұтқыштар, сонан соң бұдыр, ақ және жылтыр беттер келеді.
Энергияны жақсы жұтқыштар- сәулені жақсы шығарғыштар, ал сәулені нашар жұтқыштар – энергияны нашар бөлетіндер.
Күн – физикалық тұрғыдан алғанда, өзін-өзі басқара алатын зор энергия көзі. Энергияның бөлінуі, оның радиусының 1/3 бөлігіне дейін созылатын орталық болігіне дейін созылатын орталық бөлігінде өтеді.

ТАБИҒАТТАҒЫ ЖӘНЕ ТЕХНИКАДАҒЫ ЖЫЛУ БЕРІЛУДІҢ МЫСАЛДАРЫ
Жер атмосферасының жоғарғы бөлігі, 1 с ішінде 1.4*103 Дж-ге тең энергия мөлшерін алады.
Табиғаттағы жылу берілу құбылыстары мынадай сандармен сипатталады: жел сағатына 180 км жылдамдықпен соға алады.Ең күшті дауыл торнадо-темір бағаналарды автокөліктерді құлатып немесе басқа орынға жылжыта алады, оның жылдамдығы 300 м/c- қа жетеді.
ЖЫЛУ МӨЛШЕРІ. ЖЫЛУ МӨЛШЕРІНІҢ БІРЛІКТЕРІ
Ішкі энергияны механикалық жұмыс істеу жолымен өзгертудің өлшемі жұмыс деп аталадыжәне ол А әрпімен белгіленеді.
Жылу берілу кезінде ішкі энергияның өзгеруінің өлшемін жылу мөлшері деп атайды және оны Q-мен белгілейді.
Қыздыру барысында судың температурасын t1-ден t2-ге неғұрлым көбірек өзгерту керек болса , онда оған анағұрлм көп жылу мөлшерін беру қажет.
Жылу мөлшері-физикалық шама және ол температураның t1-ден t2-ге дейінгі өзгерістеріне пропорционал, яғни
Q=(t1- t2)
болатынын білдіреді.
Судың массасы неғұрлым көп болса , оны белгілі бір температуралар айырымына дейін қыздыру үшін соғұрлым кқп жылу мөлшері қажет.
Денені қыздыруға қажетті немесе ол суығанда бөлінетін жылу мөлшері , заттың тегіне , массасына және оның температурасының өзгеруіне тәуелді.
Заттың молекулалық құрылысы ен млекулалар қозғалысының энергиясы белгілі болмай тұрып ақ, одан ертерек жылудың өлшем бірлігі еңгізілетін болатын. Сондықтан да ерте заманнан бері жылу мөлшерін өлшеу үшін қазіргі кезде есептеулерде әлі қолданылатын колория және килоколориядеген арнайы бірліктер еңгізілген.
ЗАТТЫҢ МЕНШІКТІ ЖЫЛУСЫЙЫМДЫЛЫҒЫ.
ДЕНЕНІ ҚЫЗДЫРУҒА ҚАЖЕТТІ НЕМЕСЕ ОЛ СУЫҒАНДА БӨЛІНЕТІН ЖЫЛУ МӨЛШЕРІН ЕСЕПТЕУ
. Массасы 1 кг заттың температурасын 1°-қа өзгерту үшін қанша мөлшерде жыл қажет екендігін көрсететін физикалық шаманы заттың меншікті жылусиымдылығы деп атайды.
Заттың меншікті жылусыйымдылығы әр түрлі агрегаттық күйінде түрліше болып келеді.
Денені қыздыру үшін берілген немесе салқындағанда одан бөлінетін жылу мөлшерін есептеу үшін заттың меншікті жылусиымдылығын дененің массасына және жоғары температурасы мен төменгі температураларының айырымына көбейту керек.
Бұл ережені формула түрінде былай жазады:
Q=cm(t1-t2)
ОТЫННЫҢ ЭНЕРГИЯСЫ.
ОТЫННЫҢ МЕНШІКТІ ЖАНУ ЖЫЛУЫ
Кез келген массасы m отын толық жанғанда бөлінетін Q жылу мөлшерін есептеу үшін q меншікті жану жылуын жанған отынның массасына көбейту керек:
Q=qm
Механикалық жане жылу процестеріндегі энергияның сақталу және айналу заңы
Кез келген дене бір мезгілде потенциалдық және кинетикалық энергияға ие бола алады.
Механикалық құбылыстарда дененің кинетикалық энергиясы потенциалдық энергияға және керісінше ауысуы мүмкін.
Сыртқы күштер әрекет етпейтін және үйкеліс күші жоқ денелер жүйесі тұйыкталган немесе оқшауланған деп аталады.
Жұмыс дегеніміз - потенциалдық энергиядан кинетикалық энергияға және керісінше ауысып отыратын механикалық энергияның өлшемі.
Үйкеліс күші әрекет етпейтін оқшауланған денелер жүйесінің толық механикалық энергиясы өзгеріссіз қалады:
W = Ek+En=constЖүйенің ішінде энергия тек бір денеден екінші денеге ауысуы неиесе бір түрден басқа түрге айналуы мүмкін.
Механикалық энергияның ішкі энергияға және кері айналуының өлшемі-жұмыс.
Жылу алмасудағы энергия берудің өлшемі жылу мөлшері болып табылады.
Жылу мөлшері бір денеден екінші денеге өткенде сақталады.
Энергия жоғалмайды және жоқтан пайда болмайды.Ол тек бір денеден екінші денеге беріледі немесе бірдей мөлшерде бір түрден екінші түрге айналады.
Механикалық W энергия мен ішкі U энергияның қосындысының денелер жүйесінің толық энергиясы деп атайды және E деп белгілейді:
E=W+U= En+Ek+U.Егер денелер жүйесіне сыртқы күштер әрекет етпесе және қоршаған ортамен жылу алмасу болмаса, онда ол тұйықталған және жылулық оқшауланған болады.
Тұйықталған және жылулық оқшауланған денелер жүйесінің толық энергиясы – осы жүйеде болатын кез келген өзгерістер кезінде сақталады.
Бұл– энергияның сақталу және айналу заңы.
Сендер нені есте сақтауға және түсіруге тиіссіңдер
Барлық заттар бір–бірінен белгілі бір аралықта орналасқан өте ұсақ бөлшектерден –молекулалар мен атомдардан тұрады. Заттың бөлшектері үздіксіз ретсіз қозғалыста болады. Олардың арасында тартылыс және тебіліс күштері бар.
Молекулалардың ретсіз қозғалысы жылулық қозғалыс деп аталады.
Температура жоғалғанда заттың бөлшектері жылдамырақ қозғала бастайды.
Газдың сұйықтың және қатты денелердің диффузиясы, сонымен қатар броундық қозғалыс молекулалардың жылулық қозғалысымен түсіндіріледі.
Дененің температурасы оның ішкі энергиясымен байланысты және дене молекулаларының ілгерімелі қозғалысының орташа кинетикалық энергиясының өлшемі болып табылады.
Дененің ішкі энергиясы U деп дененің барлық молекулаларының кинетикалық және потенциялдық энергияларының қосындысын атайды.
Дененің ішкі энергиясы U қоршаған денелермен жылу алмасу (жылу берілу) жолымен не болмаса механикалық жұмыс атқарылғанда өзгерді.
Жылу берілудің түрлеріне жылуөткізгіштік, конвекция және сәулелену жатады.
Жұмыс атқарылмай, жылу алмасу кезіндегі ішкі энергияның өзгерісі ∆U – дененің беретін немесе алатын жылу мөлшеріне тең.
Егер жылу алмасуға бірнеше дене қатысса , онда ішкі энергиясы кемитін денелердің берген жылу мөлшері, энергияның сақталу заңы бойынша , ішкі энергиясы артатын денелердің алған жылу мөлшеріне тең болуы тиіс (жылу балансының теңдеуі).
Qалған=QбергенQ=cm(t2-t1)10. Заттың меншікті жылусиымдылығы с деп заттың бірлік массасын
10C– қа қыздыруға қажетті жылу мөлшеріне тең шаманы айтамыз.
с=Qm(t2-t1), Джкг.0С11. Отынның меншікті жану жылуы деп отынның бірлік массасы жанғанда болінген жылу мөлшеріне тең шаманы атаймыз.
q=Qm, ДжкгЗАТТЫҢ АГРЕГАТТЫҚ КҮЙЛЕРІНІҢ ӨЗГЕРУІ
ЗАТТЫҢ АГРЕГАТТЫҚ КҮЙЛЕРІ. ҚАТТЫ ДЕНЕЛЕРДІҢ БАЛҚУЫ ЖӘНЕ ҚАТАЮЫ. БАЛҚУ ЖӘНЕ ҚАТАЮ ТЕМПЕРАТУРАСЫ
Зат үш күйде болады: қатты, сұйық және газ тәрізді.
Бұл күйлерді агрегаттық күйлер деп атайды.
Бір заттың өзі жағдайларға байланысты әр түрлі агрегеттық күйде бола алады.
Заттың молекулалары қатты, сұйық және газ тәрізді күйлерде бірдей болады.
Заттың әр түрлі куйлері молекулалардың орналасуымен, қозғалыс сипатымен және өзара әрекеттесуімен ғана анықталады.
Заттың қатты күйден сұйық күйге айналу процесі балқу деп аталады.
Заттың балқу кезіндегі температурасын заттың балқу температурасы деп атайды.
Заттың қатаятын температурсын қатаю немесе кристалдану температурасы деп атайды.
Зат қай температурада балқыса, сол температурада қатаяды.
Заттың сұйық күйден қатты күйге айналу процесін қатаю немесе кристалдау дейді.
Қатаю балқу тәрізді, тұрақты температурада өтеді.
БАЛҚУ ЖӘНЕ ҚАТАЮ КЕЗІНДЕГІ ІШКІ ЭНЕРГИЯНЫҢ ӨЗГЕРУІ. МЕНШІКТІ БАЛҚУ ЖЫЛУЫ
1кг кристал затты балқу температурасында сұйыққа айналдыру үшін жұмсалатын Q жылу мөлшерін осы заттың меншікті балқу жылуы деп атайды және деп белгілейді:
=Qm.
БУЛАНУ ЖӘНЕ КОНДЕНСАЦИЯ
Сұйықтың буға айналу құбылысы булану деп аталады.
Сұйықтың бетінде жүретін булану кебу деп аталады.
Булану жылуды жұтумен қатар жүреді.
Будың сұйыққа айналу құбылысы конденсация деп аталады.
Кебу жылдамдығы сұйықтың тегіне байланысты болады.
Сұйықтың температурасы неғұрлым жоғары болса , онда булану соғұрлым тезірек жүреді.
ҚАНЫҚҚАН ЖӘНЕ ҚАНЫҚПАҒАН БУЛАР
Өз сұйығымен динамикалық тепе-теңдікте болатын буды қаныққан бу деп атайды.
Өз сұйығымен динамикалық тепе-теңдікте болмайтын, яғни қанығуға жетпеген буды қанықпаған бу деп атайды.
АУАНЫҢ ЫЛҒАЛДЫЛЫҒЫ
Ауадағы су буы p қысымның берілген температурадағы қаныққан будың pқ қысымына қатынаына тең процентпен өрнектелетін шаманы ауаның салыстырмалы ылғалдылығы φ деп атайды:
φ=ppқ*100%.Бу (газ) қаныққан күйге өткендегі, ал салыстырмалы ылғалдылығы 100% -ке тең болған кездегі температураны шық нүктесі деп атайды.
ҚАЙНАУ. МЕНШІКТІ БУЛАНУ ЖЫЛУЫ
Сұйықтың тек үстіңгі бетінен үстіңгі бетінен ғана емес,сонымен бірге оның ішінде де бу көпіршіктерінің пайда болуымен жүретін мұнай қарқынды кебуді қайнау деп атайды.
Қайнау сұйықтың қаныққан буының қысымы атмосфералық қысымға тең немесе одан сәл жоғары болатын температурада жүреді.
Қайнау кезінде сұйықтың температурасы өзгермейді. Сұйық қайнайтын температураны қайнау температурасы деп атайды.
Меншікті булану (r) деп сұйықтың бірлік массасын қайнау массасын қайнау температурасында буға айналдыруға қажетті жылуды айтады.
Cендер нені есте сақтауға және түсіндіруге тиіссіңдер
Зат үш түрлі агрегаттық күйде бола алады: қатты, сұйық және газ тәрізді. Заттың күйі оның ішкі құрылысымен, зат бөлшектерінің қозғалысымен және өзара әрекеттесуімен анықталады.
Заттардың ішкі энергиясы өзгергенде, олар бір агрегаттық күйден екінші күйге өзеді.
Аморфты денелерге қарағанда кристалл денелердің берілген
қысымда өзгермейтін белгілі бір балқу температурасы болады. Балқытуға қажетті жылу формуламен есептеледі, мұндағы
-балқу жылуы Джкг(берілген зат үшін тұрақты шама). Ол балқу температурасында қатты заттың бірлік массасын балқытуға қандай жылу мөлшері қажет екенін көрсетеді.
Q=*m4. Кез келген температурада сұйықтың бетінен булану жүреді, яғни артық кинетикалық энергиясы бар молекулалар ұшып шыға алады.
Сұйықтың булануы оның салқындауымен қатар жүреді. Меншікті булану жылуы r берілген сұйықтың бірлік массасын буға айналдыру үшін қажет жылу мөлшерін көрсетеді.
Кебуге немесе булануға кері процесс- канденсация деп аталады. Конденсоцияның меншікті жылуы меншікті булану жылуына тең.
r=QmДжкг5.Жабық ыдыста сұйық пен будың арасында тепе-теңдік орнығады.Сұйық күйдегі затпен термодинамикалық тепе-теңдікте болатын газды қаныққан бу деп атаймыз.Бұл температурадағы қаныққан будың қысымы температурасы қысымы тұрақты және будың алатын көлеміне тәуелді емес, ол тек температураға тәуелді.
6.Газдың (немесе будың) қаныққан күйге ,яғни қаныққан буға өтетін температурасын шық нүктесі деп атайды.
7.Сұйықтың барлық көлемінде жүріп жатқан булануды қайнау деп атады.Бұл процессте қаныққан буға толы көпіршіктер түзіледі.
Қайнау –қаныққан будың қысымы сыртқы қысымға теңесетін температурада жүзеге асады.
8.Жердің атмосферасы Жердің гидроферасының арасында затпен энергия айналымы,яғни су буланғанда жұтылып,бу конденсациялағанда бөлінетін энергия үздіксіз алмасып отырады.Нәтижесінде Жер атмосферасында әрқашанда су буы болады.
9.Ауадағы су буы қысымының берілген температурадағы қаныққан будың қысымына қатынасына тең,процентпен өрнектелетін шаманы ауаның салыстырмалы ылғалдылығы деп атайды.
φ= ppқ*100%ЖЫЛУ МАШИНАЛАРЫ
ТЕРМОДИНАМИКАНЫҢ БІРІНШІ ЗАҢЫ
Q= ∆U+A Бұл қатынас термодинамиканың бірінші заңының жазылуы болып табылады. Ол былайша тұжырымдалады:
Жүйеге берілген жылу ∆U оның ішкі энергиясының өзгеруіне және жүйенің сыртқы денелерімен істейтін жұмысына жұмсалады.
Табиғатта А Жұмыс пен Q жылу мөлшрінің таңбасы анықталмаған,оны зерттеуші өзі анықтайды.Алайда таңбалардың төмендегідей ережелері қабылданған: eгер Q жылу жүйеге, яғни газға берілсе ,онда ол оң деп саналады.Егер жұмысты жүйе атқарса , A жұмыс оң болады.
Кез келген машина сырттан алған жылу есебінен немесе ішкі энергисының кемуі есебінен сыртқы денелерге қарсы жұмыс істей алады.
ЖЫЛУ ПРОЦЕСТЕРІНІҢ ҚАЙТЫМСЫЗДЫҒЫ. ТЕРМОДИНАМИКАНЫҢ ЕКІНШІ ЗАҢЫ
Екінші ретті «мәңгі» қозғалтқыш жасау мүмкін емес.
Сонымен, термодинамиканың бірінші заңы жоқтан алынатын энергияның көмегімен жұмыс істейтін машинаның бар болуын жоққа шығарады.Ол процестің жүретінін ,материяның жойылмайтындығын білдіреді .
Термодинамиканың екінші заңы – бір дененің салқындауының есебінен ғана жұмыс істейтін машинаны жасау мүмкіндігіне тиым салады.
ЖЫЛУ ҚОЗҒАЛТҚЫШТАРЫ. ЖЫЛУ ҚОЗҒАЛТҚЫШТАРЫНЫҢ ЖҰМЫС ІСТЕУ ПРИНЦИПІ
Жылу машиналары деп жүйенің ішкі энергиясының бір бөлігін механикалық энергияға айналдыратын және соның есебінен жұмыс істейтін құрылғыларды атайды.
Алайда жылу машиналаының басқа түрі – тоңазтқыш қондырғылар да бар.
Сендер нені есте сақтауға және түсінуге тиіссіңдер
Бөлшектердің , массалы, молекулалардың үлкен жиынтығы термодинамикалық жүйе деп түсіндіріледі және мұндағы кейбір молекулалардың қозғалысы жалпы жүйеге әсер етерліктей болмайды. Термодинамикалық жүйе (газ,сұйықжәне қатты дене) өздігінен жылулық тепе-теңдікке ұмтылады.
Термодинамиканың негізін бақылаулар мен тәжірибелер нәтижесәнде алынған екі бастама қалайды.
Термодинамианың бірінші бастамасы : Энергияның жылулық процесстерде сақталу және өзгеру заңын тұжырымдайды, жүйеге берілген жылу жүйеснің ішкі энергиясын өзгертуге және жұмыс жасауға жұмсалатынын негіздейді.
Q=∆U+AЖылу алмасу жоқ кезінде болатын процессті адиабаталық атайды.Бұл процессте жұмыс жүйесінің ішкі энергиясы есебінен жасалады.
A=-∆UТермодинамиканың екінші бастамасы табиғаттағы процесстердің қайтымсыздығын көрсетеді.Ол жылулық азырық жылытылған денеден қызған денеге өздігінен берілу мүмкіндігін және алынған энергияны толығымен механикалық жұмысқа айналдыра алатын жылу машинасының жасалуын жоққа шығарады.
Барлық жылу машиналарында отынның ішкі энергиясының механикалық энергияға ауысуы жүреді. Шын мәніндегі жылу машинасында үш құрамды бөлік бар: қыздырғыш , жұмыстық дене , суытқыш.Жылу қозғалтқышының жұмыс процессінде жұмыстық дене (бу немесе газ) қыздырғыштан жылу мөлшерін алады,оның бір бөлігін А механикалық жұмыс атқаруға жұмсайды,ал қалған бөлігін суытқышқа береді.
Q1= A+Q2
Жылу қозғалтқышының пайдалы әсер коэффициенті әрқашан бірден кем.Қазіргі кездегі жылу қозғалтқыштарының ең көп шамасындай.
η=T1-T2T1; 𝞰= AQ1=1-Q2Q1Жылу машинасының ПӘК-ін арттыруға қыздырғыш температурасын жоғалту , суытқыш температурасын төмендету есебінен , сондай- ақ үйкеліс әрекетінен энергияның кемуі және толық жанбайтын отынның шығынын азайту есебінен қол жеткізуге болады.
Жылу машиналарды өндірісте , ауыл шаруашылығында, көліктерде жиі пайданылады.Бірақ олар қоршаған ортаға зиян келтіреді.Жылу қозғалтқыштарын экологиялық таза,атмосфера мен гидросфераны , топырақты ластамайтындай етіп ,жетілдіру алға қойылған басты міндет.
Электр құбылстары
Электр энергиясының пайдаланусыз,ғылыми-техникалық прцессте , әр түрлі электр аспаптарын қолданатын біздің тұрмыс тіршілігімізде мүмкін емес.
Электр және магнит құбылыстары туралы ілімнің құнды ғылыми мәні бар.
Барлық физикалық құбылыстар түрлі күштердің өзара әрекетесу нәтижесіне байланысты , оның ішінде, электрлі зарядталған бөлшектердің өзара әрекеттуі түрліше және ауқымды болып келеді.
ЭЛЕКТР ӨРІСІ
ДЕНЕЛЕРДІҢ ЭЛЕКТРЛЕНУІ.ЭЛЕКТР ЗАРЯДЫ.ЭЛЕКТР ЗАРЯДЫНЫҢ САҚТАЛУ ЗАҢЫ
Жүнге үйкелген эбонит таяқшада немесе яртарьда пайда болған зарядтар шартты түрде (-),ал жібекке немесе теріге үйкелген шыны таяқшадағы оң (+) деп аталаған.
Тұйықталған жүйедегі денелердің электрленуінің барлық құбылыстарында электр зарядының қосындысы сақталады:
q1+q2+…+qn=constЭЛЕКТРОСКОП.ЭЛЕКТРӨТКІЗГІШТЕР ЖӘНЕ ЭЛЕКТР ТОҒЫН ӨТКІЗБЕЙТІНДЕР
Электрленуді байқауға арналған ең ыңғайлы аспап электроскоп деп аталады.
Зарядтар еркін қозғала алатын заттарды өткішгіштер деп атайды.
Электр зарядын өткізбейтіндерге немесе диэлектриктерге – пластмассалар,фарфор ,шыны,эбонит,плексиглас,органикалық шыны ,янтарь ,резеңке,маталар,керосин,май,ауа,газдар жатады.Оларды оқшаулынғыштр деп атайды .
АТОМ ҚҰРЫЛЫСЫ.ЭЛЕМЕНТАР ЭЛЕКТР ЗАРЯДЫ
Барлық денелер молекулалардан тұрады.
Молекулалар атомдарға бөлінеді.
Тұтас алғанда, атомдар мен молекулалар электрлік бейтарап болады.
Электронның электр заряды элементар заряд деп аталады.
Электрон заряды теріс және оны е әрпімен белгілейді:
e=1.6 *10-19Кл
Ядро заряды оң және абсолют мәні бойынша атомдағы барлық электрондардың зарядына тең.Сондықтан , тұтас алғанда , атомда заряд болмайды, яғни ол – бейтарап.
Резерфорд ұсынған атомның құрылысы туралы мындай түсінік атомның ядролық немесе планетарлық модельі деп аталған.Оны біздің күн жүйесімен салыстыруға болады.
ЭЛЕКТРО ЗАРЯДТАРЫНЫҢ ӨЗАРА ӘРЕКЕТТЕСУІ.КУЛОН ЗАҢЫ
Өлшемдері өзара әрекеттесетін денелердің арақашықтығынан бірнеше есе кіші болатын денеде орналасқан зарядты нүктелік заряд деп атайды.
Қозғалмайтын екі нүктелік заряд вакуумде зарядтардың көбейтіндісіне тура пропорционал және олардың арақашықтығының квадратына кері пропорционал күшпен әрекеттеседі.
1 кулон – вакуумде 1м арақашықтықта орналасқан шамасы жағынан өзіне тең нүктелік зарядқа күшпен әрекет ететін нүктелік заряд.
ЭЛЕКТР ӨРІСІ. ЭЛЕКТР ӨРІСІНІҢ КЕРНЕУЛІГІ
Зарядталған денелердің айналасында электр өрісінің әрекеті күштірек , ал олардан алыстаған сацвн өріс әлсірейді.
Заряд бірлігіне әрекет ететін күшке тең Fq қатынасы электр өрісінің күштік сипаттамасы болып табылады және осы нүктедегі электр өрісінің кернеулігі деп аталады.
Электр өрісінің күш сызықтары деп өрістегі оң зарядталған бөлшекке әрекет ететін күштің бағытын көрсететін сызықтарды атайды.
Күш сызықтарының міндетті түрде басы мен аяғы болады немесе шексіздікке кетеді.
ПОТЕНЦИАЛ ЖӘНЕ ПОТЕНЦИАЛДАР АЙЫРЫМЫ.ЭЛЕКТР ӨРІСІНІҢ КЕРНЕУЛІГІ МЕН ПОТЕНЦИАЛДАР АЙЫРЫМЫНЫҢ АРАСЫНДАҒЫ БАЙЛАНЫС
Потенциалдық энергия деп өзара әрекеттесетін денелердің немесе олардың бөлшектерінің бір-біріне қатысты орналасуына қарай анықталатын энергияны айтады.
Қозғалмайтын электр зарядтарының электр өрісі электрстатикалық өріс деп аталады.
Оң зарядты өрістің бір нүктесінен екінші нүктесіне орын ауыстырғанда , өріс атқаратын жұмыстың осы зарядтың шамасына қатынасын потенциалдар айырымы немесе кернеу деп атайды.
φ1-φ2=Aq=UПотенциалдар айырымы электр өрісінің энергетикалық сипаттамасы болып табылады.
Электр өрісінің кернеулігі қарастырылатын нүктелер арасындағы кернеудің олардың арақышықтығына қатынасына тең.
КОНДЕНСАТОРЛАР
Конденсатор деп қалыңдығы өткізгіштердің өлшемдерімен салыстырғанда өте аз, диэлектрик қабатымен бөлінген қосөткізгіштен тұратын денелердің жүйесін айтады .
Конденсатордың электр сыйымдылығы деп конденсатор зарядының конденсатор пластиналары арасындағы потенциалдар айрымына қатынасымен өлшенетін физикалық шаманы айтады.
Сендер нені есте сақтауға және түсінуге тиіссіңдер
Электр зарядтарының екі түрі бар: оң және теріс .Оң зарядтарды тасымалдаушы протондар – атом ядросының құрамына енетін бөлшектер , ал теріс зарядты тасымалдаушы электрондар – атомның қабықтарын құрайтын бөлшектер . Модулі бойыншы протонның заряды электронның зарядына тең.Мұндай зарядты элементар заряд деп атайды.( e=1.6 *10-19Кл)
Қарапайым түрде атом электр бейтарап,себебі, оның яросындағы протондар саны қабықшасындағы электрондар санына тең. Бір қатар физикалық процестерде, мысалы, үйкеліс процесінде атомдар өздерінің сыртқы электрондарын жоғалтады немесе артық электрондар қосып алады. Онда оң не теріс зарядталған иондар пайда болады.
Электро зарядтарын кулонмен (Кл) белгілейді. Заряд бірлігі 1785 жылы зарядтардың өзара әрекеттесу заңын ашқан француз ғалымы Кулонның есімімен аталған. Аттас зарядтар тебіледі , ал әр аттас зарядтар осы зарядтардың көбейтіндісіне тура пропорционал және олардың арақашықтығына кері пропорционал күшпен тартылады.
F=kq1*q2r2Кулон заңына сәйкес зарядталған денелердің әрекетін бір-біріне беретін өріс электр өрісі деп аталады.Бұл өрістің күштік сипаттамасы кернеулік векторы болып табылады.Өрістің кейбір нүктесіндегі кернеулігі – модулі бойыншы зарядқа әрекет ететін күштің сол зарядқа қатынасына тең.
E=FqЭлектр өрісін графикте кернеулік сызықтары түрінде кескіндеу қабылданған.Кернеулік сызықтары зарядтан басталып,теріс зарядтарда аяқталады деп келісілген.
Кеңістіктің кез келген нүктесіндегі кернеуліктің мәні модулі мен бағыты бойынша бірдей болатын өрісті біртекті өріс деп атайды.
Егер зарядтың бастапқы және соңғы орындарының арақашықтығы d болса , онда электр өрісінде зарядты орын ауыстыру кезінде атқарылатын А жұмыс заряд шамасының потенциалдар айырымына тең.
A=qEd=q(φ1-φ2)Электр өрісінің кез келген нүктесіндендегі энергетикалық сипаттамасы – φпотенциал болып табылады. Өрістің екі нүктесінің U потенциалдар айырымын кернеу деп атайды.
Кернеуліктің кернеумен байланысы E=Ud формуласымен анықталады. Кернеу вольтпен (В) өлшейді. 1B=1ДжКлЭлектрлік қасиеттері бойынша заттарды екі топқа бөлуге болады: өткізгіштер (металдар, электролиттер) және диэлектролиттер (шыны, керосин, пластмасса , т.б.). Өткізгіштер еркін орын ауыстыратын электр зарядтарымен , ал диэлектриктер олардың жоқ болуымен сипатталады.
Кез келген өткізгішті өткізгіш зарядының , оның потенциалына қатынасымен анықталатын электрсыйымдылықпен сипаттауға болады.
C=qU;C=qφДиэлектрлік қабаттармен бөлінген қосөткізгіштен тұратын зарядтарды жинақтаушы конденсатор деп аталады.
C=ε0εSdТҰРАҚТЫ ЭЛЕКТР ТОГЫ
ЭЛЕКТР ТОГЫ . ТОК КӨЗДЕРІ
Еркін зарядтарын тасымалдаушылардың реттелген қозғалысы электр тогы деп аталады.
Еркін шапшаң электр зарядтарын тасымалдаушылары бар болғанда ғана өткізгіште электр тогы пайда болады;
Электр тогының пайда болуы үшін еркін зарядты тасушыларға әрекет ететін электр өрісінің бар болуы қажетті болып табылады;
Электр тогының ұзағынан сақталуы үшін электр өрісін тудыратын құрылғының болуы міндетті, яғни ток көзі керек
Алғаш рет “электр тогы” түсінігін физикаға енгізген француз ғалымы Ампер Андре Мари (1775-1836) болды.
Токтың жылулық әрекеті. Өткізгіш бойымен ток өтсе, онда ол қызады. Ток әрекетінің бұл қасиеті бізге белгілі электр қыздырғыш аспаптарында: электрплитада , үтіктерде қолданылады.
Токтың магниттік әрекеті. Химиялық ерітінділерге батырылған металл өткізгіш бойымен ток өткенде , ерітіндінің құрамына енетін заттар бөлінеді. Осы тәсілмен таза мысты бөліп алуға , металл бұйымдарының бетін күміспен жалатуға болады.
3.Токтың магниттік әрекеті. Өткізгіш бойымен ток жүргенде, онда магниттік қасиеттер туындайды.Қарапайым магнит сияқты ол өзіне ұсақ темір денелерді тартады.
4.Токтың физологиялық әрекеті. Жануарлар ток өтетін болса, онда ток оларда бұлшық еттердің жиырылуын тудырады.
Ток көзінің энергетикалық сипаттамасы болып табылатын электр қозғаушы күш деп бөгде күштер жұмысының орын ауыстыратын электр зарядына қатынасына тең шаманы айтады.
ТОК КҮШІ.АМПЕРМЕТР
Электр тогын өлшеу және салыстыру үшін ток күші деген арнайы шама енгізіледі.
Өткізгіштің көлденең қимасы арқылы қандайда бір уақыт аралығына қатынасын ток күші деп атайды.
I=qtАмперметрді ток күшін өлшейтін құралмен тізбектеп қосады.
ЭЛЕКТР КЕРНЕУІ. ВОЛЬТМЕТР. ЭЛЕКТР ТІЗБЕГІ
Тізбектің берілген бөлігінде заряд орын ауыстырғанда , электр өрісінің атқарған жұмысының осы зарядқа қатынасы кернеу деп аталады.
U=AqЭлектр тізбегі ішкі және сыртқы деп аталатын екі бөліктен тұрады.
Ток көзі ішкі тізбекке, ал барлық қалған бөлігі сыртқы тізбекке жатады.
ТІЗБЕК БӨЛІГІНЕ АРНАЛҒАН ОМ ЗАҢЫ.ЭЛЕКТР КЕДЕРГІСІ
Тізбектің бөлігінде ток күші – осы бөліктің ұштарындағы кернеуге тура пропорционал да, өткізгіштің кедергісіне кері пропорционал:
I=URКедергінің 1Ом бірлігіне ұштарындағы кернеу 1В болғанда , бойымен 1А ток өтетін өткізгіштің кедергісі қабылданған .
Ом заңынан U=I*R шамасын анықтауға болады. Бұл формуланың практикалық маңызды мәні бар. I*R шамасын осы тізбек бөлігіндегі кернеудің түсуі деп атайды.
МЕНШІКТІ КЕДЕРГІ
Көптеген тәжірибелердің негізінде тұрақты температурада өткізгіштің кедергісі оның ұзындығына тура пропорционал, көлденең қимасының ауданына кері пропорционал және оның жасалған материалына тәуелді болатындығы тағайындалды.
Өткізгіштің материалын сипаттайтын шаманы меншікті кедергі деп атайды. Меншікті кедергіні әріпімен белгілейді:
ρ=RSIЭЛЕКТР КЕДЕРГІСІНІҢ ТЕМПЕРАТУРАҒА ТӘУЕЛДІЛІГІ. АСҚЫН ӨТКІЗГІШТІК
Өте қолайлы кедергі термометрлерінің қатарына платина термометрі жатады. Онымен дейінгі аралықтағы температураларды дәлдікке дейін өлшеуге болады.
Асқын өткізгіштік деп таза металдардың (мысалы,мырыштың,алюминийдің,қалайының,сынаптың,қорғасынның) және бірқатар қоспалардың кедергісінің абсолют нөлге жақын температураларда кенет нөлге дейін төмендеу құбылысын айтады.
ӨТКІЗГІШТЕРДІ ТІЗБЕКТЕЙ ЖӘНЕ ПАРАЛЕЛЬ ЖАЛҒАУ
жағдай. Егер бірінші өткізгіштің соңы екінші өткізгіштің басымен, екіншісінің соңы үшінсінің басымен жалғанса, онда мұндай қосуды тізбектей жалғау деп атайды.
Тізбектей жалғанған бірнеше өткізгіштен тұратын тізбектің кедергісі жеке өткізгіштер кедергілерінің қосындысына тең.
Өткізгіштерді тізбектей жалғағанда ток күштері күштері тең, ал тізбекктегі жалпы кереу оның бөліктеріндегі кернеулердің қосындысына тең болады. Ал жалпы кедергі әр бір өткізгіштің кедергілерінің қосындысынан тұрады:
I=I1=I2=…=In;
U=U1+U2+…+Un;
R=R1+R2+... +Rn;
2-жағдай. Егер өткізгіштердің басын бір ғана А нүктесінде , ал ұштарын екінші бір В нүктесінде жалғасақ , онда мұндай жалғауды өткізгіштерді параллель жалғау деп атайды.
Өткізгіштерді паралель жалғағанда , тізбектің барлық бөліктерінде кернеу бірдей, ал жалпы ток күші әр бір өткізгіштегі ток күштерінің қосындысына тең, жалпы кедергі әр бір өткізгіштің кедергісінен кем болады:
U=U1=U2=…=Un;
I=I1+I2+…+In;
1R=1R1+1R2.
ТОКТЫҢ ЖҰМЫСЫ МЕН ҚУАТЫ.
ДЖОУЛЬ – ЛЕНЦ ЗАҢЫ
Электр тогының жұмысы- ток күші, кернеу және жұмысты істеуге кеткен уақыттың көбейтіндісіне тең.
Токтың қуатын табу үшін өткізгіштегі ток күшін және кернеуді өлшеп , олардың көбейтіндісін табу керек.
Өткізгіш бойымен ток жүрген кезде, өткізгіште бөлінетін жылу мөлшері ток күшінің квадратына , өткізгіш кедергісіне және токтың жүру уақытына тура пропорционал болады:
Q=I2Rt
ЭЛЕКТРҚЫЗДЫРҒЫШ ҚҰРАЛДАР.
ҚЫЗДЫРУ ШАМДАРЫ
Қазіргі таңда қыздыру шамдарының қылдарына балқу температурасы 33700С болатын вольфрам сымдарын қолданады.
Қылдың қызу температурасы неғұрлым жоғары болса , соғұрлым шығатын энергияның көп бөлігі жарық түрінде таралады.
ҚЫСҚА ТҰЙЫҚТАЛУ. БАЛҚЫМАЛЫ
САҚТАНДЫРҒЫШТАР
Ток көзінің кедергісі өте аз өткізгішпен тұйықталуын қысқа тұйықталу деп атайды.
Сендер нені есте сақтауға және түсінуге тиіссіңдер
Электр тогы деп электр зарядттарының реттелген қозғалысын айтады. Зарядтарды бөлуге арналған құрылғыларды ток көздері деп атайды.
Өткізгіштің белгілі бір бөлігіндегі ток , сол бөліктегі кернеуге тура пропорционал және оның кедергісіне кері пропорционал болады. Бұл – тізбек бөлігіне арналған Ом заңы.
I=URТұрақты температурада өткізгіштің кедергісі оның ұзындығына, меншікті кедергісіне тура пропорцонал және көлденең қимасының ауданына кері пропорционал.
R=ρlSӘр түрлі материалдан жасалған бірақ өлшемдері бірдей өткізгіштердің кедергісі әр түрлі болады.
Егер бірінші өткізгіштің соңын , екіншінің басына жалғастырып қосатын болса , онда мұндай жалғауды тізбектей жалғау деп атайды. Ток күштері тең , жалпы кернеу мен кедергі оның бөліктеріндегі кернеулер мен кедергілердің қосындысынан тұрады.
I=I1=I2=…=In;
U=U1+U2+…+Un;
R=R1+R2+... +Rn;
Параллель жалғанғанда ток жіктеледі. Тізбектің барлық бөліктерінде кернеу бірдей, ал жалпы ток күші әр бір өткізгіштегі ток күштерінің қосындысына тең , жалпы кедергі әр бір өткізгіштіңкедергілері көбейтіндісінің олардың қосындысына қатынасымен анықталады.
U=U1=U2=…=Un;
I=I1+I2+…+In;
1R=1R1+1R2Элекр тогының жұмысы ток күшінің, кернеудің және жұмыс істелген уақыт аралығының көбейтіндісіне тең.
A=IUtЭлектр тогының қуаты деп уақыт бірлігіде жасалған жұмысты айтады.
P=IU
ӘР ТҮРЛІ ОРТАДАҒЫ ЭЛЕКТР ТОГЫ
МЕТАЛДАРДАҒЫ ЭЛЕКТР ТОГЫ
Металдардағы еркін электр зарядын тасымалдаушылар электрондар болып табылады.
Металдардағы электр тогы – еркін электрондардың реттелген қозғалысы.
Электр өрісінің әрекетінен металдардағы электрондардың қозғалыс жылдамдығы онша үлкен емес . Ал өткізгіш ішіндегі элекр өрісінің таралу жылдамдығы өте үлкен, ол шамамен жарық жылдамдығына тең болады(300 000км/с)
ЭЛЕКТРОЛИТ ЕРІТІНДІЛЕРІНДЕГІ ЭЛЕКТР ТОГЫ.
ЭЛЕКТРОЛИЗДІҢ ҚОЛДАНЫЛУЫ
Тұздардың, қышқылдардың және сілтілердің ерітінділері, сонмен қоса тұздармен металдардың қорытпалары электролиттер деп аталады.
Электролиттер электр тогын жақсы өткізетіндерге жатады.
Электролиттердегі электр тогы дегеніміз- оң және теріс иондардың қарама-қарсы бағыттағы реттелген қозғалысы.
Электролит арқылы электр тогы өткенде, электодтарда зат бөліну процесі элетролиз деп аталады.
Гальваникалық элеметтер. Гальваникалық элеметтер- электролит пен электролаттар арасындағы өзара әрекеттесуге негізделген . Электроттың молекулалары оң ион түрінде электролитке өтіп, онда ериді.
Аккумиляторлар. Олар жұмыс істеуге қажетті химиялық энергияны электролиз көмегімен үнемі жаңартып алып тұратын элемент болып табылады.Бұл процесс аккумиляторды зарядтау деп аталады.
Гальванопластика. Рельефті заттардың ( медальдардың, гравюрлердің және т.б.) көшірмесін электролиттік жолмен дайындауда гальванопластико деп атайды.
Гальваностегия – металл бұйымдардың бетін басқа металлдың жұқа қабатымен жабу. Бұл – никельдеу ,хромдау, алтын немесе күміс жалату және т.б.
ЭЛЕКТРОЛИЗ ЗАҢЫ
Сонымен тұз,қышқыл және сілті ерітінділері арқылы ток өткенде, электродтарда зат бөліну құбылысын электролиз деп атайды.
Электролиз кезінде электродта бөлінген заттың массасы электролит арқылы өтетін электр (заряд) мөлшеріне пропорционал.
Бұл заң – Фарадей заңы деп аталады:
Заттың электрхимиялық эквиваленттінің сан мәні электролит арқылы 1 Кл заряд өткенде , электродтардың біреуінде бөлінетін заттың массасына тең.
ГАЗДАРДАҒЫ ЭЛЕКТР ТОГЫ
Кейбір электрондар бейтарап атомдармен молекулалармен қосылып,теріс иондарды түзуі мүмкін. Мұндай процесс газдың иондалуы деп аталады.
Егер иондалған газда электр өрісін тудырса , онда иондар электр тогы пайда болады .
Газдардағы электр тогы дегеніміз – электрондар мен оң және теріс зарядталған иондардың бағытталған қозғалысы болып табылады.
Электрондар мен иондар мөлшері тез көбейеді. Газдың мұндай иондалуы соққы иондалу деп аталады.
Егер де иондалған газда соққы иондалу есебінен еркін электрондар мен иондардың саны шұғыл өссе , онда мұндай газ плазма деп аталады.Плазмада электр тогы пайда болады. Плазмадағы зарядталған бөлшектердің қозғалыс жылдамдығына қарайтөмен температурадағы ( 105 К-ге дейін) және жоғары температурадағы немесе ыстық (105 К-нен жоғары) плазма деп бөлінеді.
ВАКУУМДЕГІ ЭЛЕКТР ТОГЫ. ЭЛЕКТРОНДЫ – СӘУЛЕЛІК ТҮТІКШЕ
Вакуум - сиретілген орта , онда молекулар санының аздығы сонша ол электр тогын өткізбейді.
Жеткілікті жоғары температурада электрондардың металлдан ұшып шығу құбылысы термоэлектрондық эмиссия деп аталады.
Вакуумдегі электр тогы дегеніміз – термоэлектрондық эмиссия нәтижесінде алынған электрондардың бағытталған қозғалысы.
Электронды-сәулелік түтікше дегеніміз – электр сигналдарын көрінетін кескінге айналдыратын вакуумды электрондық құрал.
ШАЛАӨТКІЗГІШТЕР ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢЭЛЕКТРЛІК ҚАСИЕТТЕРІ. ШАЛАӨТКІЗГІШТЕРДЕГІ ЭЛЕКТР ТОГЫ
Шалаөткізгіштер – металлдармен диэлектрліктердің қасиеттерінен өзгеше , біршама электрлік қасиеттері бар және олардың арасында аралық орынға ие заттар.
Шалаөткізгіштердегі электр тогы деп электр өрісі әрекетінен электрондар мен кемтіктердің қарама-қарсы бағытталған реттелген қозғалысын айтады.
Таза шалаөткізгіштерді қыздырғанда немесе жарықтандырғанда пайда болатын олардың өткізгіштігі меншікті өткізгіштік деп аталады. Ол терморезисторлар мен фоторезисторларда қолданылады.
Шалаөткізгішке атомдары өзіне шалаөткізгіштің әлсіз байланысқан электрондарын оңай қосып алатын қоспа енгізейік. Бұл жағдайда
кемтіктер саны тез өседі, өткізгіштік, негізінен, олардың орын ауыстыруынан туындайды және бұл кемтіктік-қоспалық өткізгіштік деп аталады.
Кемтікті қоспалық өткізгіштігі бар шала өткізгіштер р-типті шалаөткізгіштер деп аталады.
Электронды – қоспалық өткізгішті шалаөткізгіштер п-типті шалаөткізгіштер деп аталады.
ШАЛАӨТКІЗГІШТІГІ ДИОД ЖӘНЕ ОНЫҢ ҚОЛДАНЫЛУЫ
Шалаөткізгішті диод деп қарама-қарсы жақтарына тізбекке қосу үшін контактілер жалғастырылған, электронды-кемтіктік ауысуы болатын шалаөткізгішті кристалы бар құрылғыны айтады.
Сендер нені есте сақтауға және түсінуге тиіссіңдер
Металдардағы электр тогы деп еркін электрондардың бағытталған қозғалысын айтады.
Газдардағы электр тогы электрондар мен қарама-қарсы таңбалы иондардың бағытталған қозғалысын білдіреді. Электр тогының газ арқылы өту процесін газ заряды деп атайды.
Жеткілікті жоғары температурада электрондардың металдан шығу құбылысы термоэлектрондық эмиссия деп аталады.
Вакуумдегі электр тогы термоэлектрондық эмиссия нәтижесінде алынған электрондардың бағытталған қозғалысы болып табылады. Практикада диодтар мен триодтар кеңінен қолданылады.
Тұздардың, қышқылдардың және сілтілердің ерітінділері , сонымен қоса тұздар мен металдардың қорытпалары электролиттер деп аталады.
Су ерітінділерінде зат молекулаларының иондарға ыдырауы электролиттік диссоциация деп аталады.
Электролит арқылы электр тогы өткенде, электродтарда зат бөліну процесі электролиз деп аталады.
Электролиттердегі электр тогы – иондардың реттелген қозғалысы.
Металдар мен диэлектриктердің қасиеттерінен өзгеше біршама электрлік қасиеттері бар және олардың арасында аралық орынға ие боатын заттарды шалаөткізгіштер деп атайды.
Шалаөткізгіштер – таза шалаөткізгіштердің меншікті өткізгіштігі мен кемтіктік (р-типті) және электрондық (п-типті) қоспалық өткізгіштігімен ерекшеленеді.
Шалаөткізгіштердегі электр тогы электрондар мен кемтіктердің қозғалысын білдіреді.
р-п –типті шалаөткізгішті кристалдар бір жақты өткізгіш қасиетіне ие болады. Таза шалаөткізгіштердің өткізгіштігі меншіктік өткізгіштік деп аталады.Шалаөткізгішке азғантай қоспа мөлшерін енгізгенде , шалаөткізгіштің өткізгіштігі артады және ол қоспалық өткізгіштік деп аталады.
ЭЛЕКТРОМАГНИТТІК ҚҰБЫЛЫСТАР
МАГНИТ ӨРІСІ
ТҰРАҚТЫ МАГНИТТЕР.
ТҰРАҚТЫ МАГНИТТЕРДІҢ МАГНИТ ӨРІСІ
Тұрақты магниттер немесе қарапайым магниттер деп магниттелуін ұсақ уақыт сақтайтын денелерді айтады. Мұндай денелерге табиғи магниттік теміртас
(магнетит )жатады.
ЖЕРДІҢ МАГНИТ ӨРІСІ.
АСПАН ДЕНЕЛЕРІНІҢ МАГНИТ ӨРІСІ
Солтүстік жарты шарда, бұл нүкте Жердің оңтүстік магнит полюсі деп аталады.
Магнит темір рудасының орасан зор кені бар жер қойнауында жергілікті магнит өрістері пайда болады. Мұндай жергілікті өрістер магниттік аномалиялар деп аталады.
ТҮЗУ ТОКТЫҢ МАГНИТ ӨРІСІ
Электр өрісінің өзіне тән ерекше қасиеті – қозғалмайтын зарядтарға әрекет ету қабілеті болып табылады.
Тілшенің ортасынан өтетін және оның полюстерін қосатын түзу магнит тілшесінің осі деп аталады.
Электр тогы өтетін өткізгіштер арасындағы мұмдай өзара әрекеттесу магниттік өзара әрекеттесу деп аталады.
Магнит өрісі деп өткізгіштердің электр тогымен өзара әрекеттесуі жүзеге асатын материяның түрін айтады.
Магнит өрісінде кішкентай магнит тілшерінің осьтерін бойлай орналасқан сызықтар магнит өрісінің сызықтары немесе магнит өрісінің күш сызықтары деп аталады.
ТОГЫ БАР ШАРҒЫНЫҢ МАГНИТ ӨРІСІ.
ЭЛЕКТРОМАГНИТТЕР
Біз қарастырған тогы бар вертикальтүзу өткізгішпен жасалған тәжірибені ағаш қаңқаға оралған көптеген сым орамдарынан
Соленоид ішіндегі магнит өрісінің күш сызықтары параллель және оны сырт жағынан орап жатады.
Ішіне темір өзекше орналастырылған шарғы электрмагнит деп ал шарғыға оралған сымдар электромагниттің орамасы деп аталады.
ЭЛЕКТРОМАГНИТТІК ӨРІС
МАГНИТ ӨРІСІНІҢ ТОГЫ БАР ӨТКІЗГІШКЕ ӘРЕКЕТІ.ЭЛЕКТР ҚОЗҒАЛТҚЫШ.ЭЛЕКТР ӨЛШЕУІШ АСПАПТАР
Магнит өрісі тогы бар өткізгішке бағыты әрекет етуші өрістің күш сызықтарының бағытына перпендикуляр болатын белгілі бір күштермен әрекет етеді.
Электрқозғалтқыш деп электр энергиясын механикалық энергияға айналдыруға электр машинасын айтады.
Қозғалтқыш – Көп орамдары бар және көлденең қимасының ауданы жеткілікті үлкен болатын рама.
ЗАТТЫҢ МАГНИТТІК ҚАСИЕТТЕРІ
Сыртқы магнит өрісін әжептәуір күшейтетін заттар ферромагнетиктер деп аталады.
Ферромагнеттік емес заттар парамагнетиктер және диамагнетиктер болып екіге болып бөлінеді.
Парамагнетиктер деп бағыты сыртқы өріспен сәйкес әлсіз магнит өрісін тудыратын заттарды айтады. Оларға : платина және сұйық оттек жатады.
Диамагнетиктер деп сыртқы магнит өрісін әлсіретін өріс тудыратын заттарды айтады. Диамагниттік қасиеттерге күміс , қорғасын , кварц және висмут сияқты заттар ие.
ГЕНЕРАТОРЛАР. ТРАНСФОРМАТОРЛАР. ЭЛЕКТР ЭНЕРГИЯСЫНЫҢ АЛЫС ҚАШЫҚТЫҚТАРҒА ЖЕТКІЗІЛУІ
Механикалық энергияны электр энергиясына айналдыратын машиналар генераторлар деп аталады.
Кернеуді арттыруға және кемітуге арналған құрылғыларды трансформаторлар деп атайды.
Сендер нені есте сақтауға және түсінуге тиіссіңдер
Магнит өрісі деп оның көмегімен өткізгіштердің электр тогымен өзара әрекеттесуі жүзеге асатын материяның түрін айтады. Магнит өрісінің басты қасиеті – оның электр тогына әсер етуінде . Тек қозғалыстағы зарядтар мен тұрақты магниттер ғана магнит өрісін тудырады.
Магнит өрісін көрнекілік үшін күш сызықтарымен кескіндеуге болады. Магнит өрісінің күш сызықтары тұйықталған. Магнит сызыөтарының тұйықталған болуы – олардың электр өрісінің кернеулік сызықтарынан елеулі айырмашылығын көрсетеді.
Магнит өрісі тогы бар өткізгішке белгілі бір күшпен әрекет етеді. Бұл күштердің бағыты токтың бағытына және әрекет етуші магнит өрісінің күш сызықтарының бағытына перпендикуляр.
Магнит өрісінің әрекетінен магниттелетін заттар магнетиктер деп аталады. Кейбір заттар сыртқы өріспен магниттелген кезде оны күшейтеді, ал басқалары әлсіретеді. Ферро - , пара - және диамагниттік заттар бар.
Контурды тесіп өтетін магнит өрісі өзгерген кезде контурда электр тогының пайда болу құбылысы электрмагниттік индукциясы деп аталады.
Мехникалық энергияны электр тогының энергиясына айналдыратын машиналар генераторлар деп аталады.
Кернеуді арттыру және кеміту үшін пайдаланылатын құрылғыларды трансформаторлар деп атайды.
ЖАРЫҚ ҚҰБАЛЫСТАРЫ
Бұл – жарық құбылыстары . Жарық және жарық құбылыстары туралы ілімді физиканың оптика деп аталатын бөлімі қарастырады.
ЖАРЫҚТЫҢ ҚАСИЕТТЕРІ
ЖАРЫҚ. ЖАРЫҚ ЖЫЛДАМДЫҒЫ. ЖАРЫҚ КӨЗДЕРІ
Фотондар ағыны энергияны жарық көздерінен жарықталынған денелерге жеткізеді. Бұл энергияны жарық энергиясы немесе
Сәуле шығару толық вакуумде болуы мүмкін.
Барлық денелер өздерінің азды – көпті ішкі энергиясын сәулелену арқылы сыртқа шығарады.
Түсетін сәулелену энергиясын денелер жартылай жұтады,соның нәтижесінде денелер қызады
Осы сәулеленудің барлық ерекшеліктері жарыққа да тән. Жарық дегеніміз – ол да сәулелену , бірақ оны көзбен қабылдайтын болған соң , жарықты көрінетін сәулелену деп те атайды.
Вакуумдегі жарық жылдамдығы –табиғаттағы мүмкін болатын ең үлкен жылдамдық.
Дербес жарық көздері өз кезегінде: жылулық, люминесценциялық және плазмалық болып үш топқа бөлінеді.
КҮН – ЖҰЛДЫЗ
оның дөңгелегін көре алатын Күн – бізге ең жақын жұлдыз.
Шар тәріздес Күн бізге жарқыраған дөңгелек болып көрінеді. Радиусы Күннің радиусы болып саналатын Күннің көрінетін беті фотосфера деп аталады.
Атмосфераның қалыңдығы 200-300 км болатын ең терең қабаты фотосфера деп аталады.
Күн-Жер байланыстары. Күн Жерде болатын құбылыстарға үлкен ықпалын тигізеді. Ол Жер үшін негізгі жылу көзі болып табылады.
ЖАРЫҚТЫҢ ТАРАЛУЫ. КҮННІҢ ЖӘНЕ АЙДЫҢ ТҰТЫЛУЫ
Егер көз бен жарық көзінің арасына мөлдір емес экран орналастырса, онда жарық көзі көрінбейтін болады. Бұл біртекті ортада жарық сызық бойымен – түзу түзусызықты тарайтынымен түсіндіріледі. Жарықтың таралу заңы дегеніміз осы.
Жарық көзінен келген жарық энергиясы бойымен тарайтын сызық жарық сәулесі деп аталады.
Кез-келген жарық көзінің өлшемдері болады. Егер бұл өлшемдер жарық көзінен бақылаушыға дейінгі арақашықтықпен салыстырғанда өте аз болса, онда жарық көзінің өлшемдерін елемеуге болады. Мұндай көзді нүктелік жарық көзі деп атайды.
Егер бірнеше жарық шоқтары әртүрлі көздерден таралып, бір-бірімен өзара қиылысса онда олар бір-біріне ешқандайәсер етпейді. Бұл жарықтық жарық сәулелерінің немесе шоқтарының тәуелсіздігі деп аталатын қасиетін бар екенін білдіреді.
Көлеңкенің пайда болуы – бір текті ортада жарықтың түзусызықты таралуымен түсіндіріледі. Жарық көзініен жарық түспейтін мөлдір емес нәрсенің сыртындағы кеңістіктің бөлігін көлеңке деп атайды.
Егер жарық көзі нүктелік деп есептеуге болмайтын үлкен шам болса, онда экрандағы толық көлеңкенің айналаында өте қараңғы емес екі аймақ – ала көлеңкелер пайда болады.
Айдың тұтылуы. Ай Жердің көлеңке аймағына енгенде , Ай тұтылу басталады.
ЖЫРЫҚТЫҢ ШАҒЫЛУЫ.ЖЫРЫҚТЫҢ ШАҒЫЛУ ЗАҢДЫРЫ
Айналық бет деп түскен жарық энергиясының басым бөлігін шағылдыратын, яғни жарықты ол түскен ортаға қайта бағыттайтын бетті айтады.
Тусу сәулесі, шағылу сәулесі және екі ортаның шекарасындағы сәуленің түсу нүктесіне тұрғызылған перпендикуляр бір жазықтықта жатады. Сәуленің түсу бұрышы шағылу бұрышына тең.
шағылдырушы бетке тұрғызылған перпендикуляр бір жазықтықта жатады.
Шағылу бұрышы түсу бұрышына тең болады.
Егер жарық сәулесі айналық бетке жарық түссе, онда шыққан шағылуда айналық немесе бағытталған шағылу болады.
Егер де бет кедір-бұдыр болса, мысалы, қағаз парағы, онда одан шағылғанда жарық шашырайтын болады. Мұндай шағылуды шашыранды немесе диффузиялық шағылу деп атайды.
ЖАЗЫҚ АЙНА
Жазық айнадағы нәрсе кескінің мынадай ерекшеліктері бар: кескін жалған, тура, өлшемдері нәрсенің өлшемдеріне тең, нәрсе айна алдында қандай қашықтықта тұрса, кескін айнаның ар жағында сондай аралықта орналасады.
СФЕРАЛЫҚ АЙНАЛАР
Жазық айналардан басқа сфералық айналар бар. Оларда шағылдырушы ретінде сыртқы не болмаса ішкі айналық бет қолданылады. Сонымен бірге айналар дөңес немесе ойыс болуы мүмкін. Айна центрінің сыртында төңкерілген , үлкейтілген кескін шығады. Бұл – шын кескін, өйткені, шағылған сәулелер расында да осыжерде жиналады.
ЖАРЫҚТЫҢ СЫНУЫ. ЖАРЫҚТЫҢ СЫНУ ЗАҢДАРЫ
Екі ортаны бөлетін шекара арқылы өткенде, жарықтың таралу бағытының өзгеруін жарықтың сынуы деп атайды.
Сынған сәуле мен екі ортаны бөлетін шекараға сәуле түскен нүктеден тұрғызылған перпендикуляр арасындағы бұрышты сыну бұрышы (γ) деп атайды.
Түскен сәуле, сынған сәуле және екі ортаны бөлетін бетке сәуле түскен нүктеден тұрғызылған перпендикуляр бір жазықтықта жатады.
Түсу бұрышы синусының сыну бұрышының синусына қатынасы екі орта үшін тұрақты шама болып табылады:
sinαsinγ=n
Сыну көрсеткіші түсу бұрышына тәуелді емес және тек шекаралық ортаның оптикалық қасиеттерімен анықталады.
ЖАРЫҚТЫҢ ТОЛЫҚ ШАҒЫЛУЫ
Сәуленің түсу бүрышымен салыстырғанда , сыну бұрышыда артады. Сыну заңы бұл жағдайда былай жазылады:
sinαsinγ=1nТүсу бұрышының одан ары қарай артуы – екі ортаны бөлетін шекара сынудың болмауына алып келеді. Бұл құбылысты толық ішкі шағылу деп, ал толық шағылу болатын бұрышты сындық немесе αшшектік бұрыш деп атайды.
sinαшsinγш=1n
яғни sinγш=sin900=1болғандықтан, толық шағылудың шектік бұрышын sinαш=1n формуласынан табамыз.
АҚ ЖАРЫҚТЫҢ СПЕКТРГЕ ЖІКТЕЛУІ. ДЕНЕЛЕРДІҢ ТҮСТЕРІ
Түсті жолақтар мына ретпен орналасты:қызыл,қызғылтсары, сары, жасыл, көгілдір, көк, күлгін. Алынған түрлі түсті көріністі ол спектр деп аталады.
Вакуумде кез келген түстегі жарық бірдей 3*108 м/с – қа тең жылдамдықпен таралады.
Күн жарығының құрама бөліктерге жіктелу құбылсы десперсия деп аталады.
Кемпірқосақ дегеніміз – жарықтың жаңбыр тамшыларында призмадағыдай жіктелуі нәтижесінде пайда болған күрделі күн жарығының үздіксіз спектрі.
Ақ жарықпен жарықтандырылған дененің түсі, ол дене жарықтың қандай түсін шағылдыратына тәуелді екенін тәжірибе көрсетіп отыр.
ГЕОМЕТРИЯЛЫҚ ОПТИКА
ЛИНЗАЛАР. ЛИНЗАНЫҢ ОПТИКАЛЫҚ КҮШІ
Линзалар деп екі сфералық немесе бір сфералық және бір жазық бетпен шектелген мөлдір шыны денелерді атайды.
Линзаны шектеп тұрған сфералық беттердің C1 және C2 центрлері арқылы өтеін түзуді линзаның бас оптикалық осі деп атайды.
Оптикалық осьтің бойында линзаның центрінде жатқан O нүктесін линзаның оптикалық центрі деп атайды.
Жинағыш линзаның бас оптикалық осіне параллель жарық шоқтарын бағыттаймыз.
Шоқтар линзадан өтіп , әрбір беттен сына отырып , линзаның оптиалық осінде жатқан бір нүктеде жиналады. Бұл нүктені линзаның бас фокусы деп атайды.
Линзаның центрінен, фокусқа дейінгі OF арақашықты линазаның F фокустық қашықтығы деп атайды. 2F нүктесі екі еселенген фокустық қашықтық деп аталады.
Линза фокусында бас оптикалық оське перпендикуляр фокустық жазықтық орналасқан.
Линзаның негізгі сипаттамаларына оның F фокустық қашықтығы мен фокустық қашықтығына кері шама - линзаның D оптикалық күші жатады.
D=lFОптикалық күш D линзаның сыну қабілетінің өлшемі болып табылады. Оптикалық күштің бірлігі үшін бір диоптрия алынған. Бұл – фокустық қашықтығы 1м-ге тең линзаның оптикалық күші.
Шашыратқыш линзалардың фокустық қашықтығы мен оптикалық күші теріс сандармен өрнектеледі.
ЛИНЗАМЕН КЕСКІН ШЫҒАРЫП АЛУ
Оптикалық оське параллель сәуле линзада сынғаннан кейін линзаның F фокусы арқылы өтеді.
Линзаның оптикалық центрі O арқылы өткен сәуле одан сынбай шығады.
Линзаның F фокусы арқылы өтетін сәуле сынғаннан кейін оның бас оптикалық осіне параллель жүреді.
ЖҮҚА ЛИНЗАНЫҢ ФОРМУЛАСЫ .
ЛИНЗАНЫҢ ҮЛКЕЙТУІ
Линзаның фокустық қашықтығын d.f және F арасындағы белгілі қатынастарды ала отырып, математикалық есептеулер арқылы да анықтауға болады, оны линзаның формуласы деп атайды:
1d+1f=1Fнемесе 1d+1f=DКескін өлшемінің h (биіктік) нәрсе өлшеміне H (биіктікке) қатынасын сызықтық Г үлкейту деп атайды.
Г=hHОПТИКАЛЫҚ АСПАПТАР
Экранда нәрсенің үлкейтілген шын кескінін алуға арналған оптикалық аспатарды проекциялық аспаптар немесе аппараттар дейді.
Фотоаппарат – бұл проекциялық аппарат болып табылады. Ол жарық өткізбейтін жабық камерадан құрылған. Фотоаппараттың негізгі бөлігі – линзалар жүйесінен тұратын объектив.
Микроскоп 500-600 есе үлкейтуге көмектеседі. Бұл – күрделі оптикалық аспап.
Телескоптар алыстағы нәрселердің кескінін үлкейту үшін қолданылады. Оның көмегімен ғарыштық кеңістіктегі шырақтар туралы аса көп мәліметтер алынады.
Телескоптың басты және негізгі бөліктері – объектив пен окуляр.
КӨЗ – ОПТИКАЛЫҚ ЖҮЙЕ
Көз сыртқы жағынан үш қабықпен қапталған. Сыртықы ақ түсті қатты және мықты қабығы склелера немесе ақ қабық деп аталады. Ол көздің ішін механикалық зақымданудан сақтайды. Склераның алдыңғы мөлдір бөлігі – қасаң қабықша деп аталады. Көздің қалған бөліктеріндегі склера мөлдір емес , ақ түсті, ол белок деп аталады.
Көз бұршағының өзінің қисықтығын өзгертіп, көз торламасында нәрсенің , оларды әр түрлі қашықтықтан қарағанда анық кескінін беретін қасиетин аккомодация деп атайды.
Сендер нені еске сақтауға және түсінуге тиіссіңдер
Жарық – корпускулалық және толқындық табиғатқа ие. Жарық шығаратын денелерді жарық көздері деп атайды. Жарықтың вакуумдегі таралу жылдамдығы тұрақты, табиғаттағы ең жоғары жылдамдық және
c=3*108 м/с-қа тең.
Мөлдір және біртекті ортада жарық түзу сызықпен таралады. Күн мен Айдың тұтылуының, көлеңке мен алакөлеңкелердің пайда болуы жарықтың түзу сызықпен таралуымен түсіндіріледі.
Жарық екі ортаны бөлетін шекараға түскенде, одан бірінші ортаға шағылады не болмаса бөліну шекарасында сынып, екінші ортаға өтеді. Сонда мынандый заңдылықтар орындалады:
sinαsinγ=n
а) түскен, шағылған, сынған сәулелер – және екі ортаны бөлетін шекараға сәуле түскен нүктеден түсірілген перпендикуляр бір жазыққтықта жатады;
ә) шағылу бұрышы түсу бұрышына тең;
б) түсу бұрышы синусының сыну бұрышы синусына қатынасы сол екі орта үшін тұрақты шама болып табылады.
Сыну көрсеткіші n түсу бұрышына тәуелді емес және шектеуші орталардың оптикалық қасиетімен анықталады.
Жарық оптикалық тығыздығы көбірек ортадан оптикалық тығыздығы азырақ ортаға өткенде және белгілі бір шектік бұрышты жарық сәулесі оптикалық тығыздығы көбірек орта бетіне түскенде, жарықтың толық шағылуы пайда болады.
Жарық құбылыстары оптикалық техникада кеңінен қолданылады. Линзалар оптикалық аспаптардың басты бөлігін құрайды.Біз үшін ең басты және бағалы тірі оптикалық құрал біздің көру мүшеміз – көзіміз болып табылады.
Линзалар – екі сфералық бетпен шектелген мөлдір денелер. Егер линзалар өздерінен өткен жарықты жинайтын болса- жинағыш линза, ал жарықты шашырататын болса- шашыратқыш линза деп аталады.



Приложенные файлы

  • docx 17463002
    Размер файла: 87 kB Загрузок: 0

Добавить комментарий