Культура Беларусі 1930-х гг.

Культура Беларусі 1930-х гг.

1930–я гг. адзначаны пачаткам нараджэння сталінскага таталітарнага рэжыму. Яго адметнымі рысамі становяцца аднапартыйнасць пры селадна-атарытарным характары партыі, ліквідацыя грамадскіх свабод, масавы тэрор, кантроль за сімі сферамі жыцця, уключаючы і культуру. Цэнтралізацыя лады над асобай і грамадствам была даведзена да абсалюта. Культ асобы “правадыра”, яго празарлівасці, геніяльнасці панава пасюль.
У 1936 г. было напісана “Пісьмо беларускага народа вялікаму Сталіну”. Вершаваныя радкі (у якіх, безумона, праслаляецца “сонца” – т. Сталін) належаць Я. Купале, Я. Коласу, П. Броку, І. Харыку. На 24 абшытых белай тканінай лістах радкі вышыты чырвонымі, белымі, зялёнымі, шэрымі ніткамі. Зверху і знізу па лісце была працягнута шаковая стужка з нацыянальным арнаментам. На першай старонцы майстрыхі-ткачыхі вышылі назву пісьма, а на другой – герб Беларусі. Імя Сталіна было адціснута золатам на вокладцы.

Сталін стая на пазіцыях зліцця нацый і культур. Гэта палітыка была афіцыйна прызнана ХVІ з’ездам партыі (чэрвень - ліпень 1930 г.). Адной з асаблівасцей таталітарнай ідэалогіі з’яляецца выкрыццё “ворага”. У афіцыйнай палітыцы 30-х гг. прысутнічала ідэя знішчэння “нацдэмакратызму”. Гэта рабілася пад прыкрыццём масавых рэпрэсій нацыянальна-культурных сіл рэспублікі. Імпульсам сталі надрукаваныя  лютым – сакавіку 1933 г. у газеце “Прада” некалькі артыкула. Галоны з іх – “Пад фальшыва-нацыянальным сцягам”. У ім гаварылася аб актывізацыі нацдэма у рэспубліцы, якія нібыта зялі новую тактыку – абвінавачвалі цэнтр ва шчамленні інтарэса Беларусі.
Калі 20-я гг. характарызаваліся пэнай свабодай творчага пошуку, то хутка сітуацыя змянілася карэнным чынам. 26 мая 1928 г. выйшла пастанова бюро ЦК КП(б)Б “Аб беларускай літаратурнай мастацкай і тэатральнай крытыцы”. Яна дыктавала выключную манаполію партыі на літаратуру. Таму з небывалай сілай узняся сплёск літаратурнай крытыцы супраць пісьменніка. Найбольш вядомымі крытыкамі былі Я. Бранштэйн, Л. Бэндэ, М. Клімковіч. Яны сеялі атмасферу варожасці. Пад партыйным прымусам 3, 14 снежня 1930 г. у друку з’явіліся “адкрытыя лісты” Янкі Купалы і Якуба Коласа, у якіх пісьменнікі вымушаны былі перакрэсліць мінулае, назваць “нашаніскі” перыяд рэакцыйным, нацыяналістычным, падпарадкавацца неіснуючым абвінавачванням.
Аднак у дакладзе 1937 г. гаварылася пра буйныя дасягненні беларускіх пісьменніка. Дэклараваны поспех у культурным развіцці не адпавяда рэчаіснасці. Яшчэ не завяршыся працэс першапачатковага культурнага здыму народных мас. Адчувася дэфіцыт агульнай і палітычнай культуры грамадства, нізкі агульнаадукацыйны узровень народа і кіраніко партыі.

Пастановай ЦК КП(б)Б “Аб перабудове літаратурна-мастацкіх арганізацый у БССР” абвяшчалася стварэнне Арганізацыйнага камітэта саюза савецкіх пісьменніка, у які вайшлі М. Клімковіч (старшыня), М. Лынько, Платон Галавач, Кузьма Чорны (усяго 16 чалавек). Яны вымушаны былі праводзіць палітыку супрацьстаяння пісьменнікам, якія не выконвалі патрабавання партыі. Партыя, у сваю чаргу, праводзіла палітыку “кнута і перніка”: то прымяняла карныя акцыі да пісьменніка-“нацдэмаца”, то награджала іх ардэнамі. Паводле каза прэзідыума Вярхонага Савета СССР узнагароджаны былі 132 савецкія пісьменнікі за дасягненнні у літаратуры: Я. Купала, Я. Колас – ордэнам Леніна, З. Бядуля, М. Лынько – ордэнам Працонага Чырвонага Сцяга.

Прадзівая абмалёка савецкай бюракратыі, новых прыстасаванца паказана  шэрагу аповесцях – “Люба Лук’янская” Кузьмы Чорнага. Глыбіня раскрыцця сацыяльных канфлікта характэрна для аповесці “Межы” Сымона Баранавых, “Адшчапенец” Якуба Коласа. Метад сацыялістычнага рэалізму раскрываецца  такіх творах, як аповесці П. Галавача “Спалох на загонах”, “Носьбіты нянавісці”; А. Якімовіча “Перамога”; П. Глебкі “Над Бярозай-ракой”. Вянцом усяго зробленага драматургамі 30-х гг. лічыцца камедыя К. Крапівы “Хто смяецца апошнім”, якая выкрывала паклёпніка, падхаліма, ілжэвучоных.
Пераход да фарсіраваных сацыяльна-эканамічных ператварэння, тэхнічная рэканструкцыя гаспадаркі, палітыка рэпрэсій iнтэлiгeнцыi абвастрьла праблему кадра з вышэйшай i сярэдняй спецыяльнай адукацыяй ва cix галінах народнай гаспадаркі. Пастала задача расшырэння ceткi ВНУ, тэхнікума, падрыхтокі кадра па новых спецыяльнасцях, у якіх адчувала вострую патрэбу народная гаспадарка.
У рэспубліцы была праведзена работа па стварэнню новых навучальных устано. У 1931 г. на базе педагагічнага факультэта БДУ адчыняецца Вышэйшы педагагічны інстытут. У Гомелі i Магілёве ствараюцца настаніцкія інстытуты, у Мінску медыцынскі. Усяго у 1932 г. налічвалася 31 вышэйшая навучальная станова, дзе займаліся 10 574 студэнта.
Але  гэты час новыя вышэйшыя навучальныя становы адкрываліся на базе існуючых, што не было мэтазгодным. Ствараліся "карлікавыя" ВНУ, яиы не мелі навуковай i матэрыяльнай базы, дастатковай колькасці выкладчыка. Напрыклад, на базе Беларускай сельскагаспадарчай акадэміі сталі працаваць 11 навучальных устано, што прывяло да ліквідацыі адзінага выкладчыцкага калектыву, раздраблення вытворчай базы. У былым галоным корпусе акадэміі працавалі 7 новых навучальных устано. Яны, фактычна, не мелі нi cвaix выкладчыка, нi сваёй матэрыяльна-вучэбнай базы. Такая практыка не садзейнічала павышэнню зроня падрыхтокі кадра.
Пралікі i памылкі  арганізацьі вышэйшай адукацыі былі лічаны  далейшым. У 1933 г. у Горках бы аднолены Беларускі сельскагаспадарчы Інстытут, у склад якога вайшлі раней выдзеленыя інстытуты. У чэрвені 1933 г. на базе планава-эканамічнага, фінансава-эканамічнага i кааператынага інстытута пача працаваць Інстытут народнай гаспадаркі з чатырма факультэтамі. У ліпені 1933 г. бы створаны Беларускі палітэхічны інстытут. У 1937 г. на яго 8 факультэтах i аддзяленнях навучалася каля 1700 студэнта. У 19361937 гг. адчыняюцца настаніцкія інстытуты  Мінску, Віцебску, Рагачове, у 1937 г. у Магілёве i Гомелі. Трэба адзначыць, што некаторыя з адчыненых навучальных устано пачыналі работу  выключна складаных умовах, што не магло не адбіцца на зроні падрыхтокі кадра. Гэта тычылася, напрыклад, Аршанскага настаніцкага інстытута, які пача працаваць у будынку педтэхнікума. Не было чытальнай залы, уся вучэбная база складалася з 9 класных пакоя, ваеннага i фізкультурнага кабінета, залы для пасяджэння. Але самай галонай складанасцю  арганізацыі вучэбнага працэсу з'яляся дэфіцыт выкладчыцкіх кадра. У 1937-38 навучальным годзе  інстытуце на пастаяннай аснове npaцавалі толькі 10 выкладчыка, большасць з ix не мелі ступеня i звання. Па 8 дысцыпінам з-за адсутнаці выкладчыка заняткі не праводзіліся вогуле.

Тым не менш, за гады другой пяцігодкі былі зроблены пэныя кpoкi  справе падрыхтокі кадра для народнай гаспадаркі. Колькасць студэнта ва ВНУ рэспублікі дасягнула 14 888 чалавек супраць 10 574 чалавек у 1932 г. Усяго былі падрыхтаваны 7444 спецыялісты з вышэйшай адукацыяй, у тым ліку 1006 інжынера, 1232 агранома, ветэрынарных урачо i заатэхніка, 2915 настаніка, 1120 эканаміста i юрыста. Сярэднія спецыяльныя навучальныя становы выпусцілі 19 678 чалавек. У тэхнікумах у канцы пяцігодкі навучалася 33 300 чалавек супраць 19 714 у 1932 г.
Вучэбны i выхавачы працэс у ВНУ i тэхнікумах прахадзі пад пастаянным кантролем органа НКУС. Правяралі не толькі змест лекцый, але i склад выкладчыка, студэнта. У чэрвэні 1938 г. наркам унутраных спра А. Наседкін інфармава сакратара ЦК КП(б)Б П. К. Панамарэнку аб "засмечанасці" Мінскага педагагічнага Інстытута. Так, з 1076 студэнта 33 з'яляліся членамі сем'я рэпрэсіраваных за антысавецкую дзейнасць, звыш 20 чалавек, якія былі выключаны з партыі i камсамола. 3 83 выкладчыка кампраметуючы матэрыял бы сабраны на 49. Ён служы асновай для сялякіх абвінавачвання студэнта, выкладчыка. Далей ішо знаёмы сцэнарый арышт, растрэл на месцы цi высылка на понач або сход краіны.
Адмоны адбітак на падрыхтоку кадра аказала вядзенне згодна з рашэннем СНК СССР з 1 верасня 1940 г. платы за навучанне у VIII X класах сярэдняй школы, вышэйшых i сярэдніх спецыяльных навучальных установах. 31 лістапада 1940 г. стыпендыя выдавалася тым студэнтам, якія атрымалі на экзаменах 2/3 адзнак "выдатна", астатнія "добра". Многія студэнты выказвалі абурэнне. Так, 80 студэнта першага курса Віцебскага педінстытута падалі заявы аб звальненні.
Да студэнта, якія выказвалі негатынья адносіны да новых непапулярных мерапрыемства, прымаліся рэпрэсіныя акцыі.
Але праблемы далейшага жыццёвага выбару заставалася вырашаць iм caмiм. 3-за цяжкага матэрыяльнага становішча, немагчымасці вучыцца за бацькокі кошт, многія пераводзіліся на завочныя aддзялeннi, бpaлi акадэмічны водпуск, пакідалі вучобу. У выніку адбылося скарачэнне студэнта дзённага навучання. Калі на 1 верасня 1940 г. у Белдзяржуніверсітэце, 5 педагагічных i 9 настаніцкіх Інстытутах налічвалася 8414 студэнта, то да 1 студзеня 1941 г. ix колькасць зменшылася да 5807 чалавек. Толькі  педагагічных інстытутах БССР кантынгент студэнта зменшыся з 3969 чалавек на 15 верасня 1940 г. да 2969 чалавек на 15 лістапада таго ж года.

Уз'яднанне Заходняй Беларусі з БССР, вялікія страты інтэлігенцыі  выніку сталінскіх pэпpэciй пaтpaбaвaлi значнай колькасці спецыяліста. Таму  перадваенны перыяд адкрываюцца новыя навучальныя становы. Калі  студзені 1939 г. у БССР працавалі 22 ВНУ, то  1941 г. іх жо налічвалася 25, дзе вучылася 21,5 тыс. студэнта. У 1939-40 навучальным годзе працавалі 102 сярэднія спецыяльныя навучальныя становы з колькасцю 33,6 тыс. чалавек. На 1 студзеня 1941 г. у гаспадарцы, дзяржаным апараце i становах культуры рэспублікі былі заняты 27,7 тыс. спецыяліста з вышэйшай i 59,9 тыс. з сярэдняй адукацыяй.
Важная роля  развіцці народнай гаспадаркі i культуры БССР адводзілася навуцы. Таму  рэспубліцы адкрываліся новыя навуковыя інстытуты, умацовалася ix матэрыяльная база, павялічвалася фінансаванне. Калі  1931 г. выдаткі на навуку склалі 8441 тыс. руб., у 1932 11 098 тыс. руб., то жо  1934 г. яны дасягнулі звыш 20 млн. руб. У 1935 г. у рэспубліцы працавалі Навукова-даследчы інстытут прамысловасці, Навукова-даследчы інстытут рэканструкцыі сацыялістычнай сельскай гаспадаркі, Інстытут гicтopыi партыі, Балотны інстытут, Інстытут аздаралення арганізацыі працы, Лесапрамысловы i Свінагадочы інстытуты, Цэнтральная бульбяная станцыя i iнш.
Галоным навуковым цэнтрам з'ялялася Беларуская акадэмія навук, якая удасканальвала сваю структуру. У 1931 г. яна перайшла з сістэмы кафедра на сістэму інстытута. У 1935 г. Акадэмія мела  саім складзе інстытуты гісторыі, мовы, літаратуры і мастацтва, філасофіі і савецкага буданіцтва, эканомікі, геалогіі, хіміі, фізіка-матэматычны, псіханералагічны, біялагічны, нацыянальных меншасця, камісію па вывучэнні Заходняй Беларусі, савет па вывучэнні вытворчых сіл.

Таталітарызм, культ асобы Сталіна аказвалі негатыны плы на тэатральнае, музычнае і выяленчае мастацтва. Тут дамініравалі класавы падыход, метад сацыялістычнага рэалізму. Творчы працэс кантралявася цэнзурай, урадавымі арганізацыямі. Аднак тэаральнае мастацтва працягвала развівацца. Вядучае месца сярод творчых калектыва займа Беларускі дзяржаны тэатр-1. Тут былі пасталены творы К. Чорнага, К. Крапівы, З. Бядулі. У гэтым тэатры расквітне талент акцёра Глеба Глебава, якому належыць роля  камедыі “Хто смяецца апошнім”. У 1940 г. званне народнай артысткі было прысвоена Ірыне Фларыянане Ждановіч. Этапная яе роля – у “Бацькашчыне” К. Чорнага.
У БДТ-2 ставіліся спектаклі “Палінка” паводле твора Я. Купалы, “У пушчах Палесся” Я. Коласа, “Над Бярозай-ракой” П. Глебкі. У пачатку 1930-х гг. бы створаны Беларускі тэатр юнага гледача.
Беларускі дзяржаны вандроны тэатр У. Галубка у 1931 г. бы рэарганізаваны  БДТ-3.

У складаных умовах развівалася музычнае мастацтва. Нягледзячы на ідэалагічны ціск, ішо працэс яго станалення. У росквіце творчых сіл знаходзіся кампазітар Аляксей Туранко. У 30-я гг. ён зрабі цэлую серыю апрацовак беларускіх народных песень для голасу з фартэп’яна, духавога аркестра, хора.
Кампазітар М. Куліковіч-Шчагло у 1937 г. назначаецца дырэктарам сімфанічнага аркестра Усебеларускага радыёкамітэта  Мінску. У гэты час ён бы прыняты  Саюз кампазітара БССР.
Вядомым кампазітарам бы Яген Цікоцкі. У сваёй оперы “Міхась Падгорны” ён паказа лёс селяніна-бедняка, які праз фронт становіцца актыным бальшавіком, важаком сялян.
Опера “У пушчах Палесся” (1939 г.) маладога кампазітара Анатоля Багатырова прысвячалася барацьбе беларускіх партызан супраць польскіх акупанта. У 1941 г. за гэты твор А. Багатырову была прысуджана сталінская прэмія.
Творы беларускіх кампазітара неслі  масы музыкальныя калектывы. З 1930 г. дзейнічае Беларускі дзяржаны тэатр народных інструмента пад кіраніцтвам Дз. А. Захара.
Важнай падзеяй у музычным жыцці рэспублікі лічыцца адкрыццё  1933 г. Дзяржанага тэатра оперы і балета БССР. Калекты працава над творамі опернай і балетнай класікі. Тут узышла зорка спявачкі Ларысы Александроскай. У 1939 г. яна атрымала званне народнай артысткі БССР, таксама стала ларэатам Сталінсай прэміі. Прызнанне атрымалі спевакі Рыта Млодак, Міхаіл Дзяніса, Ісідар Балоцін.

Сярод таленавітых мастако выдзяляюцца Мікалай Тарасіка (прадзівыя палотны “Рыбакі Адэсы”, “Паравознае дэпо”, партрэт “Камсамолка”), Вітольд Бялыніцкі-Біруля (пейзаж “Аголеныя бярозкі”, “Пачатак восені”, “Ранняя вясна”, “Бэз цвіце”), Міакалай Дучыц, Галіна Ізергіна.
Нельга пакінуць без увагі творчасць Ягена Зайцава. Яго пэндзлю належыць вядомае палатно “Уступленне Чырвонай арміі  Мінск у 1920 г.”.
Шэраг мастако пачыналі творчы шлях у Заходняй Беларусі. Шматграннасцю вызначася талент Язэпа Драздовіча. Ён першым у беларускім мастацтве пача касмічную тэму. Ім створаны тры серыі: “Жыццё на Марсе”, “Жыццё на Сатурне”, “Жыццё на Месяцы”.
У гэты час актына працава Заір Азгур. Лепшымі работамі мастака можна назваць партрэты “Народная артыстка БССР Л. Александроская”, “Пісьменнік Змітрок Бядуля”. З. Азгур ствары у 1937 г. бюсты У. Леніна, Я. Свярдлова, у 1939 г. - К.Маркса, Ф. Энгельса.
Архітэктарамі былі створаны праекты грамадскіх і жылых будынка. Паводле праекта Іосіфа Лангбарда  сталіцы пабудаваны Дом урада, Дом Чырвонай арміі, будынак тэатра оперы і балета.
Галонай падзеяй у культурным жыцці з’явілася адкрыццё  1939 г. Дзяржанай галерэі, якая сабрала вялікія мастацкія каштонасці.

Такім чынам, развіццё культуры прайшло складаны і супярэчлівы шлях. Былі  гэты перыяд і значныя дасягненні, і вялікія страты, звязаныя з усталяваннем таталітарнай сістэмы. Пад уплывам сталінскіх догма згортвалася сё нацыянальнае, у тым ліку функцыянаванне беларускай мовы. Штучнаму збліжэнню яе з рускай мовай пакла пачатак урадавы дэкрэт ад 26 жніня 1933 г.
Сталінскі рэжым вё барацьбу з лепшымі прадстанікамі беларускай інтэлігенцыі, якім навешвася ярлык нацдэма. У выніку масавых рэпрэсій на дзесяцігоддзі бы падарваны інтэлектуальны патэнцыял беларускага народа, аднак, нягледзячы ні на што, прыпыніць натуральны ход развіцця культуры нельга.

Літаратура:
Лыч. Л, Навіцкі У. Гісторыя культуры Беларусі. Мн., 1997 г.
Парашко С. А. Гісторыя культуры Беларусі. Мн., 1995 г.








13PAGE 15


13PAGE 14615




15

Приложенные файлы

  • doc 16076410
    Размер файла: 89 kB Загрузок: 0

Добавить комментарий