usmon_mushafi_ziyouz_com


Чтобы посмотреть этот PDF файл с форматированием и разметкой, скачайте его и откройте на своем компьютере.
Toshkentdagi Usmon Mushafining tarixi. Shayx Ismoil Maxdum
www.ziyouz.com
kutubxonasi
Shayx Ismoil MAXDUM
TOSHKENTDAGI USMON
MUSHAFINING TARIXI
Abdulloh shayx Ismoil Maxdum ogli tarjimasi
Movarounnahr nashriyoti
Allohga hamd, Muhammad Rasululloh va ul zo
tning olu ashoblariga salotu salomlar
podshoh kutubxonasiga olib
talabi bilan Ozbekistonga qaytarilgan ed
i. U Toshkentdagi qadimiy yodgorliklar
boylik sifatida saqlanadigan merosga aylandi.
Orta Osiyo va Qozogiston musulmonlari
diniy idorasining kutubxonasida shu
Mushafdan fotografiya usuli b
ilan olingan nusxalar saqlanar
edi. Yaqin yillardan beri
ushbu kutubxonani ziyorat qiluvchilar soni
kopaydi. Ular bu yerda mazkur nusxani
musharraf bola boshladilar va bundan juda
hayratlandilar. Bu orada Mushafi Usmoniy
munosabat bilan diniy idora Mushafni organ
ish, uning qadimiy va hozirgi holatlari
ustidan sirli pardani olish lozim va vo
jib deb bildi. Mushafga qiziquvchi va
kitob chiqarilishini zarur deb topdi. Bu borada
olib borilgan kop izlanishlardan song,
Islom olamini Mushafning mavjudligi va uning
maqomi bilan tanishtirish uchun fazilatli
olim, Orta Osiyo va Qozogiston musulmonla
ri diniy idorasining rais noiblari, shayx
Ismoil Maxdum hafizahulloh hazratlari
Qolingizdagi mojaz, lekin manfaati katta
bolgan kitob shu sayi koshishlarning
mahsulidir. Alloh taolo ul zotga Islom va mu
sulmonlar uchun qilgan xizmatlariga yarasha
mukofotlar ato qilsin. Diniy idora rahbariy
ati Shayx Ismoil Maxdum hazratlarining bu
Orta Osiyo va Qozogiston
musulmonlari diniy idorasi
Toshkentdagi Usmon Mushafining tarixi. Shayx Ismoil Maxdum
www.ziyouz.com
kutubxonasi
MUALLIFDAN
shorat beruvchi va ogohlantiruvchi bolishi uchun
Ozining rasuli Muhammad sollallohu alayhi va
sallam (s.a.v.) ga nozil qilgan Allohga
hamdu sanolar bolsin!
Alloh ozining Kalomi majidida (astaizu billoh):
Albatta bu eslatmani (yani Qur
onni) Biz ozimiz nozil qildik va
shubhasiz, ozimiz uni muhofaza qilguvchimiz
, deb Quroni Karimni saqlashga
Alloh taolo Quroni Karimni eng mukarram
va ulug Kitob qilib, bizlarni uning
va u kishi bilan bizlarning ortamizda vosi
ta bolgan hamda naql qiluvchilarning eng
yaxshilari avlodu ashoblariga salovotu
salomlar bolsin! Bu zotlar Paygambar
alayhissalomdan olgan talimotlarini, keying
topmas edik. Buning uchun Alloh taolo hamma
lariga paygambarlarning ummatlarga va
ajdodlarning avlodlarga qilgan xizmatlari
Qolingizdagi risolani yozishdan maqsad
butun Movarounnahr diyori faxrlanadigan
va Ozbekiston yodgorliklar muzeyi uni saql
ashdek sharafga ega bolgan Usmon Quroni
bilan tanishtirishlikdir. (Ushbu risola 1971
yilda chop qilingan. Osha vaqtda mazkur
Mushaf Ozbekiston davlat tarix muzeyida saqlanar edi. Tarjimon).
Mazkur Mushaf bir paytlar Samarqandda bo
lib, uning ulug qadriyatiga hamma ham
etibor bermas edi, uni asl mohiyati va ta
rixini bilmagan holda,
tabarukkona ziyorat
qilinardi, xolos. Chunki, osha vaqtda bu o
lkada ilmu irfon nuri susaygan va bidatlar
Ruslar Samarqandni ishgol qilgach bu qi
mmatli gavharga qiziqib qoldilar. Tezda
uning dovrugi hamma yoqqa tarqaldi. Shu payt
organuvchilar kopaydi. Bu davrga kelib ilm-f
anning kop tarmoqlari vujudga keldi.
markaziga aylandi. Poytaxtga jahonning ba
rcha yurtlaridan delegatsiyalar, turli
sayyohlar kela boshladilar. Ular Mushafning xa
barini eshitgach, uni ziyorat qilish istagini
bildirib, tarixi bilan qiziqdilar. Ayniqsa,
musulmon delegatsiyalarining azolari bu
haqiqatni bilishga katta ehti
mom korsatdilar. Shu bois
Orta Osiyo va Qozogiston (hozirgi Movarounn
ahr. Tarj.) musulmonlari diniy idorasi bu
Mushafi sharif togrisidagi malumotlar as
osida bir kitob yozishni zarur deb topdi.
Kamina Allohdan madad sorab mazkur mu
mashhur bolgan Usmon Mushafiga taalluqli ri
voyatlarni va mashhur asarlardagi unga
tegishli xabarlarni jamlab, risola holida ta
snif qildim. Uning a
vvaliga Quroni Karim
tarixini va hazrati Abu Bakr va Usmon (r.a
.) davrlaridagi uni jam qilishga taalluqli
muhim masalalarni kiritdimki, ushbu Mushafi
sharifimizning organilishi ana shularga
bogliqdur. Risolani Toshkentdagi Usmon
Mushafining tarixi deb atadim. Bu ishda
mening xizmatim, faqatgina turli davrlardagi
malumotlarni yigib, ularni tartibga
Va (bunga) yolgiz Allohning yord
ami bilangina muvaffaq bolurman.
Toshkentdagi Usmon Mushafining tarixi. Shayx Ismoil Maxdum
www.ziyouz.com
kutubxonasi
Oziga suyandim va Oziga iltijo qilurman
Shayx Ismoil Maxdum shayx Sotti Oxund Namangoniy
Toshkent. 1391 y.h. 1971 y.m.
QURONI KARIMNING TARIFI
Quroni Karim Alloh taolo ozining bandasi va rasuli sayyiduno Muhammad
(s.a.v.)ga nozil qilgan hamda mushaflarga bit
ilgan, qalblarda hifz, tillarda qiroat qilingan
holda hech bir ozgarishsiz, uzluksiz uzat
Muhammad (s.a.v.)ga berilgan va qiyo
matgacha abadiy bolgan mojizadur.
QURON NOZIL BOLISHINING BOSHLANISHI
Alloh taolo Quronni ozining paygamb
ari Muhammad (s.a.v.)
ga hijratdan 13 yil
avval, 24 ramazonda Makkadagi Hiro gor
ida nozil qila boshladi. Bu Allohning
Muhammad (s.a.v)ni paygambar qilib yuborgan va
ul zotni Rasul ztib tanlagan yili edi.
Shundan song, Quroni Kari
mni bolak-bolak qilib tush
Quronning shu tariqa nozil bolishi davat
ning rivojlanishiga bogliq edi. Quroni
Karimdan turli bolaklar davatning ehtiyojl
ariga qarab, voqelikning holatidan kelib
chiqib, davatning boshlanishid
holida emas, balki oyatlarning miqdoridagi tafo
vut bilan bolak-bolak qilib tushirishlik
hikmatini Alloh taoloning Ozi
iroda qilgan. Bazi paytlard
a Quroni Karimdan bir oyat,
gohida esa besh yoki on oyat nozil bolar
edi. Bu togrida Alloh taoloning Kalomida
Siz Quronni odamlarga asta-sekin o
qib berishingiz uchun Biz uni qismlarga
Kofir bolgan kimsalar: Nega bu Quron
unga (paygambar alayhissalomga) bitta
toplam holida nozil qilinmadi? dedilar. (E
y Muhammad), Biz u (Quron) bilan dilingizni
ustivor qilish uchun mana shunday (parchaparch
a holda nozil qildik) va uni bolib-bolib
bayon qildik. (Furqon 32).
PAYGAMBAR ALAYHISSALOM DAVRLARIDA QURONNING YOZILISHI
Quron oyatlari Paygambar alayhissalomg
a (a.s.) nozil bolish chogida, ul zot
huzurlaridagi sahobalarga vahyni tilovat qilib
berar va uni yozib oluvchilarga oyatning
joyini korsatib, bu oyatni falon suraning fa
lon joyiga qoyinglar deb, amr qilar edilar.
Ular Rasulloh (s.a.v.) aytib turgan oyat
larni xurmo postloqlariga, yapaloq tosh-
taxtachalarga, terilarga va hayvonlarning
kurak suyaklariga yozib olar edilar.
Rasulullohning huzurlarida Qurondan nozil bo
lgan oyatlarni eshitgan kishilar darhol
ushbu oyatlarni yodlab olar va boshqalarga
takrortakror oqir edilar.
Hokim al-Mustadrakda Zayd bin Sobitdan
shunday rivoyat qiladilar: Rasululloh
edim. Ul zot aytib turar edilar. Yozib
tugatganimda: Oqi! der edilar, men oqib be
rar edim. Agar biror
narsa tushib qolgan
Toshkentdagi Usmon Mushafining tarixi. Shayx Ismoil Maxdum
www.ziyouz.com
kutubxonasi
bolsa, ul zot toldirar edilar.
Al-Buxoriy Al-Barrodan rivoyat qiladilar:
oyati nozil bolgan
Zaydni chaqir, lavhu qalam va kurak suyagini olib kelsin, dedilar.
Yoz, lo yastavilqoiduna...
deb, amr qildilar. (hadis).
Imom Muslim Abu Saiddan quyidagi hadisni
keltiradilar: Rasululloh (s.a.v.) aytdilar:
Mendan Qurondan bolak hech narsani yozmanglar.
Mana shu tartibning oziga binoan Payg
ambar (a.s.) Quronni namozlarda va
boshqa munosabatlar bilan tilo
vat qilgan choglarida sahobai
kiromlar uni yodlab olar va
organar edilar. Shunday qilib,
Quronning yozilishi va qalb
larda yod olinishi, uning nozil
bolishi bilan bir vaqtda kechdi, sahobalarning
bazilari Quronni tola yod olgan bolsalar,
bazilari esa bir qancha suralarni yod bila
Quroni Karim toliq holda sahobalar tomoni
dan yod olinib, xurmo, toshtaxtacha va
boshqa narsalarga yozilgan edi. Rasulu
lloh davrlarida Quronni toliq yod olgan
sahobalardan ottiz kishi sanab otilgan. Ra
sulullohning 44 ta vahy yozuvchi kotiblari
bolgan. Shundan 14 talari mashhur. Ular navb
atma-navbat kotiblik qilganlar. Bulardan
tashqari huzurlarida hozir bolgan boshqa
kishilar ham Paygambar (s.a.v.) aytgan
PAYGAMBAR (S.A.V.)NING DAVRLARIDA
YODLAB OLISH VA YOZISH YOLI
BILAN QURONNI JAM QILINISHI
Yuqorida aytilganidek, sahobalardan Quro
nni tola holda yozib va yodlab olganlar
Al-Buxoriy Anas raziyallohu anhu(r.a.)dan
rivoyat qiladilar: Rasululloh davrlarida
tort kishi Quronni jam qilgan edi. Hammala
ri ansorlardan edilar. Bular: Ubay bin Kab,
Bu haqda Imom Muslim ham Hamomdan ri
voyat qilganlar. Imom Buxoriyning
hazrati Anasdan keltirgan boshqa bir rivoya
tlarida bunday deyiladi: Paygambar vafot
Dardo, Muoz bin Jabal, Zayd bin Sobit Abu Zayd.
Ibn Kasir aytadilar: Bu yerda hazrat Anas
tort kishidan boshqa deganlarida faqat
ansorlarni kozda tutayaptilar, chunki
muhojirlardan ham jam qilganlar borligiga
shubha yoq.
Imomi Nasoiy sahih isnod bilan Abdulloh
bin Umardan rivoyat qiladilar: Quronni
jam qildim va uni har bir ke
cha tola oqir edim. Buni eshi
tib Paygambar alayhissalom:
Uni (Quronni) har oyda (tola) oqi(b ch
iq), dedilar. (Hadisning asli Sahihda).
Shabiy aytadilar: Paygambar zamonlarida
Quronni, olti kishi jam qilgan edi:
Ubay, Zayd, Muoz, Sad bin Ubayd,
Muhojirlardan Usmon, Ali, ibn Masud, Solim
Mavlo Huzayfa, Abdudloh bin Umar va
ibni Oslar ham Quronni jam q
Ibni Sirindan rivoyat qilinishicha, hazrati Ali raziyallohu anhu aytdilar: Rasululloh
vafot qilganlarida, to Quronni jam qilmag
unimcha juma namozidan boshqa namozlarda
rido(ustki kiyim)imni kiymayman, deb qasam
ichdim. Shunday qilib un
i jam qildim ( yod
Xuddi shunday hadis Ikrimadan ham rivoyat
qilingan. Unda aytilishicha hazrati Abu
Bakr Siddiq Ikrimaga: Ha, (Ali ridosini kiyganini) kormadim, deganlar.
Toshkentdagi Usmon Mushafining tarixi. Shayx Ismoil Maxdum
www.ziyouz.com
kutubxonasi
Quronning nozil bolgan oyatlarini sahobala
r yozganliklari va uni tarqatganliklariga
Umar raziyallohu anhuning Islomga kirish vo
qealari ham dalil bola oladi. Hazrati Umar
singillarining uyiga bostirib kirganlarida, u
yerdagi kishilarning qolida Quron oyatlari
bitilgan matoni koradilar va uni oqib beri
shliklarini soraydilar. Oyatlarni eshitib,
nihoyatda tasirlanadilar (Rivoyat).
Imom Buxoriyning Sahihlarida: Bizlar
kofirlar yurtiga qilingan futuhotlarda
Quronni yonimizda olib yurishlikdan man qili
ngan edik , degan rivoyat ham bor. Mana
lishining birinchi kunlaridayoq yozila
Imom Buxoriy aytadilar: Quron pa
ygambar alayhissalom davrlaridayoq
toliqligicha yozilgan va hifz qilingan edi. Le
kin, tarqoq holda, yassi toshtaxtachalar va
xurmo postloqlariga yozilgan edi. Uni Ab
u Bakr Siddiq xalifalik davrlarida sahifalarga
Roviylardan Hokim va boshqalar, Quron bi
rinchi marta paygambar (a.s.) davrlarida
Zayd bin Sobit aytadilar: Rasulullohning
huzurlarida terilarga yozilgan Quronni
tartibga solar edik. Bayhaqiy: Bu tarti
bga solishdan murod,
parcha oyatlarni Rasulullohning korsatmalar
iga binoan joy-joyiga qoyib, suralarga
jamlash bolsa kerak, deydilar.
Horis al-Muhosibiy Fahmus-sunan kitobida
Quronning bitilishi yangidan qilingan
ish (yani bidat) emas, deydi. Ibn Si
rin rahimahullohdan: Rasululloh davrlarida
Quronni tort kishi jam qilg
anligida ixtilof yoq. Bular: Mu
oz, Ubay, Zayd va Abu Zayd.
Lekin quyidagi uch kishining ikkitalarida ix
tilof bor. Bazilar Abud Dardo va Usmon,
bazilar Usmon va Tamimud Doriy ham jam qilgan deydilar.
Quronni toplam ( mushaf) holida jam
qilganlar ichida Miqdod bin Amr va Abu
Muso al-Ashariylar ham bor edi. Al-Ashariy keyinchalik ozining toplamini Lubobul-
qulub deb atadi.
Rasulullohning amrlariga muvofiq Quron
i Karim turli hajmdagi 114 ta suraga
bolindi va har bir suraga muayyan nom ber
ildi. Quronning oxirgi oyati paygambar
vafotlaridan taqriban sakson kun avval nozil boldi.
As-Suyutiyning Al-Itqon fi ulumil-Quron kitoblarida al-Xitobiy degan zot,
paygambar (a.s.) davrlarida
Quronning mushaf (toplam, muqovalangan) qilib jam
qilinmaganligining sababi, Rasulu
lloh (s.a.v.) Quronni bazi
hukmlariga, uning
tilovatiga
nosix (bekor qiluvchi) oyatlar yoki ziyoda
oyat kelib qolarmikan,
deb kutganlaridadur.
Paygambarning vafotlari bilan Quronning nuzu
oyat kelishlik ehtimoli tugagandan song,
Alloh taolo paygambar (a.s.) dan keyingi
birinchi xalifaga Quronni toplam qilishlikka
ilhom berdi, deydilar. (Al-itqon, 1jild,
Rasululloh va mominlar Qurondan biron-bi
r oyat yoqolmasligiga ishonchlari komil
edi. Bunda yozishdan kora yod olish qobiliy
atiga koproq etimod qilinar edi. Arablar
ozlarining muhofaza quvvatlariga juda ishona
r edilar, ular ( oz yozuvlari bolishiga
qaramasdan. tarj.) yozmaydigan, oqimayd
igan, omi ekanliklari bilan faxrlanar, uzun-
uzun qasida va madhiyalarni bir eshitishdayo
q yodlab olardilar. Shuning uchun ham ular
Qurondan nimaiki nozil bolsa, darhol dillari
muqaddas Kalomi ekanligiga sahobalarda hech
qanday shubha yoq edi. Uni yod olishni
Islomning farzlaridan biri deb, bilar edilar.
Oz ahllari, yor-birodarlaridan yiroqda, hijron
azobiga sabr qilgan, kop aziyatlarni tortgan,
hatto hayotlarini Islo
m diniga fido qilgan
birinchi musulmonlar Qu
ron oyatlarini yodlash va uni ti
lovat qilishlik bilan buyuk tasalli
topar edilar. Ular Quroni Kari
mdan yangi oyat nozil bolgan
vaqtlarda, ozlarini qaytadan
Toshkentdagi Usmon Mushafining tarixi. Shayx Ismoil Maxdum
www.ziyouz.com
kutubxonasi
Sahobalarning Quronni yod olishga bol
gan zavqu shavqlariga dalolat qiladigan
xabarlar kop. Rasululloh (s.a.v.) Qurondan
talim berish, uni tilovat qilishlikka katta
ehtimom korsatar va talimta
rbiya, irshod ishlarini Kalo
mullohni yod olgan, qorilarga
SURA VA OYATLAR TARTIBI
Shunday qilib, Quroni Karim Rasululloh (s
.a.v.) zamonlarida yozilgan va hifz
qilingan edi. Undagi sura va
oyatlarning tartibi Alloh
taolo ilhomi ila Rasuli akram
(s.a.v.) tomonlaridan belgilangandir. Bu
ishning Alloh subhonahu va taolo tomonidan
Uni (Quronni sizning dilingizda) jamlas
h ham, (tilingizda) qiroat qildirish ham
Bizning zimmamizdadir. Bas, qachon Biz (yani Jabroil farishta) uni (yani har bir
vahiyni) oqib bitganimizdan songgina,
siz ham uni oqishga ergashing! (17-18
Quroni Karim Rasululloh (s.a.v.) davrlarid
a hifz qilingan, namozlarda va boshqa
munosabatlar bilan oqilgan kitob bolgani
uchun ham uni tartiblanmagan edi, deyishlik
ehtimoldan uzoqdir. Suralarning bazilari tol
aligicha, bazilari parcha-parcha qilib nozil
qilindi. Hech shubha yoqki, Quroni Karim
suralari va oyatlarining hozirgi tartibi
paygambar alayhissalom korsatgan va oqi
tgan tarzdadir. Imom Buxoriy asarlarida
Paygambar alayhissalomdan quyidagi hadis bor:
Kimki Baqara surasining oxiridan ikki
oyat oqisa, unga kifoyadur. Mana shuning ozi ham Quroni Karim Rasululloh davrlarida
QURONI KARIMNING ABU BAKR SIDDIQ ZAMONLARIDA SAHIFALARGA
Paygambar Muhammad (s.a.v.) vafotlaridan
song sahobalar va musulmonlar ul
zotga xalifa qilib Abu Bakr (r.a.)ni saylas
hga qaror qildilar. Paygambar (s.a.v.)
vafotlaridan keyin hazrati Abu Bakrning fikrlar
bolgan qabilalarga qarshi qoshin topla
sh boldi. Arab jazirasining sharqida
Musaylimatul Kazzob paydo bolib, Islomga ji
ddiy xavf sola boshladi. Abu Bakr Siddiq
(r.a.) Xolid bin Valid boshchi
ligidagi bir jangovar qoshinni unga qarshi yubordilar. Jang
a musulmonlardan 1200 kishi,
shu jumladan, Quronni yod
kelganda, hazrati Umar bin Xattob qattiq ta
shvishlanib, hazrati Abu Bakrga murojaat
Ey amiral-muminin, boshqa joylardagi
janglarda ham koplab qorilar shahid
bolaversa, Quroni Karim yoq bo
Buni bajarishda ular quyidagichga yol tu
tdilar: tosh taxtachalar, teri va boshqa
narsalarga Rasululohdan yozilgan har bir parc
ha toplandi. Sahobalar yozib olgan bitiklar
ham olib kelindi. Bularning togriligini aniqla
sh uchun Quroni Karimni toliq yod olgan
sahobalar korigidan otkazish lozim deb to
pildi. Mana shu uch manbaning bir xil
dalolatiga binoan yozilgan
va oqilgan parchalarda hech
qanday xato yoqligi isbot
Abu
Dovud aytadilar: Hazrati Abu Ba
kr Quroni Karimni jam qilishga
Toshkentdagi Usmon Mushafining tarixi. Shayx Ismoil Maxdum
www.ziyouz.com
kutubxonasi
boshlaganlarida Umar bilan Zaydga: Masjidning eshigi oldida otiringlar, kimki
Qurondan ikki kishi guvox;lig
ida biron narsa olib kelsa,
uni yozib olinglar,deb
buyurdilar. Hazrati Umar kimnin
g qolida Qurondan biron bir narsa bolsa, olib kelishlikni
elon qildilar. Odamlar ozlarida mavjud bol
gan, har xil narsalarga yozilgan Quron
oyatlari va suralarini olib kela boshladshl
ar. Agar ikki guvohi bolmasa, ulardan hech
narsa qabul qilinmas edi.
Imom Buxoriy: Yani, osha yozuv Rasulu
llohning ozlaridan eshitib yozilganligiga
ikki kish guvohlik berishliklari kerak edi, deydilar.
Zayd bin Sobit zimmalaridagi masuliyatni tol
a his qilganliklaridan bu vazifaga izchil
yondashdilar.
Az Zuhayriy rahimahulloh aytadilar: B
ozigagina etibor kilmasdan, balki, yodlanga
n va yozilgan ikki manbaga etimod qilish
edi. Vaholanki Quronni yod olganlar kop ed
i. Zayd bin Sobitning ozlari ham Quronni
Abu Shommaning aytishlaricha, maqsad
shunchaki yod olinganini emas, balki,
aynan Rosulullohning huzurlarida yozilgan
bolishligini isbotlashdan iborat edi.
AsSaxoviy aytadilar: Maqsad, yoziladigan
narsa Quronning nozil bolish tartibiga
mos ekanligini osha ikki guvo
h tomonidan isbot qilish edi.
AsSuyutiy esa: Maqsad shu narsa Paygambar
ning vafot yillarida qilgan xatmlariga
Mana shu tariqa, murattab qorilarning qiro
atlariga va Rasululloh huzurlarida vahy
i isbotlangan narsalarga asosan Quronni sahifalarda jam
Xattob raziyallohu anhumoning ra
hbarliklarida amalga oshdi.
Abu Bakrning bu xizmatlari
eng uluglaridan biri boldi.
Abdulxayr aytadilar: Hazrati Alining: Qu
roni Karim xizmati borasida eng ulug
savobga ega bolgan kishi Abu Bakrdir, unga
Allohning rahmati yog
ilsin, deganlarini
Abu Bakr Siddiq Quronni jam qilgan birinchi kishidir. Bu ish hazrati
Rasululloh(s.a.v.) ning vafotlaridan olti oy
keyin, Yamoma jangida hofizi Kalomulloh
sahobalarning shahid bolganlar
idan song, hijratning 12-sana
sida boshlanib, taqriban bir
bilganlarning eng mashhuri, va
hiylarni yozib olishda doimo hozir, hamda Rasulullohning
oxirgi xatmlarining guvohi bolgan Zayd bin
Sobitga topshirildi. Bu vazifani u zot alo
darajada, 23 yoshlarida bajardilar. Usmon mu
shafi yozilgan paytda esa, u kishi 35
yoshda edilar.
Imom Buxoriy Jomius-sahihlarining
Kitobut-tafsir bobida Ibn Abbos
raziyallohu anhudan rivoyat qila
dilar: Rasululloh(s.a.v.) aytdilar: Jabroil (a.s.) menga
Quronni bir qiroat bilan orgatdilar. Me
n Ul zotga murojaat qilib, qiroat yolini
ziyoda qilishdan toxtamadilar.
Al-Buxoriy va Muslim rivoyatlarida ul zo
qiroatda nozil bolgandur, qaysinisi oson bol
sa, osha qiroatda oqinglar, dedilar.
Bayhaqiy Ash-shabda aytganlaridek,
bular osha zamonda arab jazirasida
Toshkentdagi Usmon Mushafining tarixi. Shayx Ismoil Maxdum
www.ziyouz.com
kutubxonasi
Quraysh lahjasida, bazi joylari huzayl lahjasid
a, boshqa bir joylari havozin lahjasida va
degan manoni beradi, deydilar.
Jabroil (a.s) Quronni paygambar (s.a.v.)
ga har yili bir martadan korsatar edilar.
Vafot yillari esa, mansux bol
korsatib, oqitdilar. Har safar boshqa boshqa
Quron tilovati oson va yengil bolishi
uchun qilingan marhamatdur, deb, davom
Qozi Abu Bakr Boqiloniy: Quroni Kari
bolgandur, deydilar. Quronni oson va
yengillik bolishi uchun, shu lahjalarning
hammasida oqilishiga ruxsat berilgan. Rasulu
lloh (s.a.v.) har bir in
songa uning tiliga va
shevasiga muvofiq qiroatdan talim berar, sa
hohlasalar, shunda oqishlariga ruxsat berar ed
ilar. Agar ixtilof qils
alar va ozlaridan
boshqalarning qiroati xususida Rasulullohd
an sorasalar, hammasi
togri va Alloh
tomonidan ruxsat berilgan, Qu
ron xususida ixtilof va ja
njal qilmanglar, deb javob
Rasululloh(s.a.v.) vafot qilgan vaqtlarida ha
Abu Bakr (r.a.) jam qilgan Quron toplami
Irshodul-qurro val-kotibin (Qiroat q
iluvchi va yozuvchilarga korsatma)nomli
kitobda, Zayd bin Sobit Quroni Karimnin
g hamma juzlarini zikr qilingan barcha
bolsa, osha qiroatda oqinglar, deb aytilg
Shayx Abdulaziz al-Buxoriy Al-muntax
ab al-hisomiy kitobining sharhida
aytadilarki, Quron avvalda ar
ab lahjalarining eng fasohat
nozil boldi, songra boshqa arablar qiynalgan
liklari uchun, Rasululloh
(s.a.v.)ning duolari
bilan yengillik nozil bolib, boshqa lahjalarda
ham tilovat qilishlariga izn berildi. Shunday
qilib, asl qiroatga rioya qilishlikning vojibligi
soqit boldi. Kengchilik shu darajada ediki,
har bir jamoaga oz lahjalarida ham, ozgalar
lahjasida ham oqishlikka ijozat berilgandi.
Bunga paygambar (a.s.) ushbu sozlari bilan
ishora qildilar: Bu Quron yetti qiroatda
nozil bolgandur, hammasi
Har bir arab uchun oz lahjasi qolib, bosh
qa lahjada, masalan, Quraysh arabining
Tamim lahjasida qiroat qilishlig
i joiz boldi. Paygambar vafo
tlaridan keyin kop joylar
fath qilinib, Islom zamini kengaydi.
Sahobalar va musulmonlar bir qancha
qiroatini osha yerda mavjud bolgan sahobala
r ichidagi mashhur qoriydan olardilar. Oz
navbatida bu qoriy sahoba biron bir lahjaga
mansub edi. Masalan, Shom ahli Ubay bin
Kab qiroatida, Kufa ahli Abdulloh bin Masud
qiroatida, yana boshqalar Abu Muso al-
Ashariy qiroatida va hokazo qiroatlarda tilo
vat qilar edilar. Yuqorida zikr qilinganidek,
sahobalarning qiroatlari bir biridan farq
qilgani uchun ular ya
shab turgan joylar
aholisining qiroati ham bir biridan farq qila
digan boldi. Mana shu farq turli mintaqa
musulmonlari ortasida Quron
kelib chiqishiga sabab bola
boshladi. Har bir tomon ozining qiroati togr
i va afzal deb, davo qilardi. Xuddi shunday
Toshkentdagi Usmon Mushafining tarixi. Shayx Ismoil Maxdum
www.ziyouz.com
kutubxonasi
SAHIFALARIDAN OLIB, BIR XIL QIRO
UMMATNING SHU QIROATGA OTKAZILISHI
Imom Buxoriy rivoyat qiladilar: Huzayfa bi
Alloh rozi bolsin) oldilariga keldilar. (Hijra
tning 25 yili va hazrati
Usmon xalifaliklarining
2 yili). Bu paytda Huzayfa Shom ahliga bosh
bolgan holda Iroq ahli bilan Armaniston va
Ozarbayjon gazotida ishtirok qilayotgan edila
r. Shom va Irok, ahlla
ri ortasidagi Quron
tilovati borasidagi ixtilof Huzayfani dahshatg
a soldi. U zot hazrati Usmonga: Ey amiral-
muminin, musulmonlar Quron
xususida yahudiy va nasorolar kabi ixtilof qilmaslaridan
ummatning holidan xabar oling, dedilar.
Shunda Usmov (r.a.) Hafsa onamizga
odam yuborib: Sahifalarni bizga berib turi
ng, undan nusxa olib, Sizga yana qaytarib
beramiz, dedilar. Hafsa onamiz sahifala
rni hazrati Usmonga yubordilar. Xalifa Zayd
bin Sobit, Abdulloh bin Zubayr, Said bin
Os, Abdurrahmon bin Horis bin Hishomlarga
amr qildilar va ular sahifala
rdan bir necha mushaf qilib,
nusxa kochirdilar. Hazrati
Usmon sahifalarni Hafsa onamizga qaytarib
berdilar. Kochirilgan nusxalardan har bir
mintaqaga bitta bittadan mushaf
yubordilar. Qurondan yozilgan boshqa har xil sahifa va
mushaflarni esa kuydirishga buyurdilar.
Boshqa bir rivoyatda, Huzayfa Usmonga mu
dedi. Hazrati Usmon : Nima boldi? dedila
r. Huzayfa aytdi: Armanistonda gazotda
edim, Shom va Iroq ahllari b
ilan birga edik. Qarasam, Shom ahli Ubay bin Kab yolida
qiroat qilyapti. Qiroatlarida Iroq ahli eshitm
agan narsa chiqib qols
a, Irok, ahli ularni
Iroq ahli Ibn Masud yo
lida qiroat qilib, Shom ahli
Huzayfa Armaniston gazatidan qaytib ke
layotganda, unga hamroh bolgan Said bin
Osga aytdi:
Ushbu safarim chogida shu narsaga guvoh boldimki, agar bunga chora
korilmasa, Quron togrisida keyinchalik hech
Hums shahridan bolgan odamlarni kordim,
ular ozlarining qiroatlarini boshqa
qiroatlardan yaxshi deb, Quronni Miqdodda
n organganliklarini aytar edilar. Kufadan
bolgan odamlarni kordim, ular ham shunga
oxshash gaplarni aytib, qiroatni Ibn
Masuddan olganmiz, derdilar. Basra ahli ha
m ayni shu davoni qilmb, ustozlari Abu
Muso Ashariy ekanligini aytardilar va uning
mushafini Lubobul-qulub deb ataydilar,
tashvishga solayotgan voqelik bilan ogohla
ntirdi. Rasululloh(s.a.v.)ning ashoblari va
kopgina tobiinlar uning gapiga qoshildilar.
Ibn Masudning odamlari: Biz ibn Masud
qiroatida oqishligimizni hech kim inkor qila
olmaydi-ku, deganlarida Huzayfa va uning
gapini maqullaganlarning achchiqlari chiqib
siz, sizlar xato qilyapsizlar, deyishdi. Huza
yfa esa: Allohga qasam, agar tirik bolsam,
albatta amirul-muminin oldiga borib, od
amlarni bundan qaytarish kerak ekanligini
aytaman, dedi. Shunda ibn Ma
sud Huzayfaga qopol muomal
a qildi. Said gazablanib,
borib, ozi shohid bolgan ishlarning xaba
rini berdi: Men xolis ogohlantiruvchiman,
ummatni qutqaringlar dedi. Usmon (r.a.)
sahobalarni yigdilar va ularga voqeani
aytib berdilar. Ular bu voqeani katta xavf de
b, hammalari Huzayfaning fikrini togri deb,
Yazid An-Naxaiydan: Valid bin Aqaba
zamonida masjidda oltirgan edim. Bu
Toshkentdagi Usmon Mushafining tarixi. Shayx Ismoil Maxdum
www.ziyouz.com
kutubxonasi
davrada Huzayfa bin Yamon ham bor edi. Bi
r kishi Kim Abu Muso qiroatida oqisa,
Kinda eshigi oldidagi burchakka kelsin, kim Abdulloh bin Masud qiroatida oqisa,
Abdulloh uyining roparasidagi burchakka ots
in deb qoldi. (Boshqa bir rivoyatda Ibn
Ummi Abd qiroati yoki Abu Muso
Ashariy qiroati deyilgan.) Ular Baqara surasidagi
oyatning oqilishi tugrisida tortishib qolgan
edilar. Birlari Alloh uchun Haj va Umrani
ilari Haramga qilinadigan Haj va Umrani
b, oqir edilar. (198-oyat.)
kozlari chaqnab ornidan tu
tizzalarigacha kotarib: Yo amirul-muminin me
ning oldimga kelsin yo men uning oldiga
boraman, sizlardan oldin ham shunday bolgan
edi. Allohga qasamki, agar tirik bolsam,
amirul-muminin oldiga borib,
qiroatni bir xil qilish kerakligini uqdiraman va bu
mushaflarni suvga garq qilib tashlaymiz,
dedi. Abdulloh bin Masud unga javoban
shunday dedi: Allohga qasamki, agar shunday
qilsang, Alloh seni boshqa suvga (yani
jahannam suviga) garq qiladi, dedi.
Xuddi shunday janjal Usmon(r.a) davrlarida Madinaning ozida ham sodir boldi. Ibni
Ashtahning Anas bin Molikdan qilgan rivoya
tlarida hazrati Anas aytadilar: Quron
xususida Usmon zamonlarida ixtilof qildilar.
Bir muallim shogirdlariga bir sohibi mushaf
qiroati boyicha talim berar, ikkinchi mualli
m ikkinchi qiroat sohibi boyicha. Bolalar bir
joyga toplanganlarida bir-birlari bilan shu
xususida tortishar edilar. Tortishuvlar hatto
muallimlar orasida ham paydo bola boshladi
. Muallimlar bir-birlar
ayblay boshladilar. Ish hatto shogirdlar bila
n shogirdlar va mualli
mlar bilan muallimlar
ortasida qon tokishgacha bordi. Bu xabar
yaqinimda turib bir-birlaringizni yolgonchi q
ilasizlar va Quron xususida ayblaysizlar,
boshqa diyorlardagi ahvol qanday kechadi?
Ey Muhammad (s.a.v.) ning ashoblari,
yigilinglar va musulmonlarga bo
Ibn Abu Dovud sahih isnod bilan Suvayd bi
n Hafladan rivoyat qiladilar: Suvayd
aytdi: Ali karramallohu vajhahu(k.v.) Usmo
n togrisida yaxshi
gapdan boshqa narsa
gapirmanglar. Allohga qasamki, mushaflar
xususidagi ishni u bizning hammamizning
maslahatimiz bilan qilgan. Menga bazi bi
rovlaringizning Mening qiroatim sening
dedilar. Nima qilish kerak? deb soradik bi
z, deydi Suvayd. Ali:
Ixtilof va tafriqa
bolmasligi uchun musulmonlarni bitta mushaf
ga jamlash kerak, deb oylayman, deb
javob berdilar. Biz: Sizning fikringizni qo
llab-quvvatlaymiz, dedi
k. Ali (k.v.) yana
shunday deganlar: Agar valoyat mening qol
imda bolganda, mushaflar xususida Usmon
qilgan ishlarini qilardim. (Al-Itqon
Roviylar aytadilar: Huzayfa hazrati Usmo
nga odamlarning ixtilofi togrisida xabar
qilganda, xalifa dahshatga tushdilar va hamma
sahobalarni topladilar. Osha kunlarda
ularning soni 12 ming edi. Ular voqeadan
deb bildilar. Ixtilof va tafriq
a bolmasligi uchun musulmonlarni bitta mushafga otkazish
togrisida raylari bil-ittifoq, bir qarorg
a keldi. Mazkur sahifalardan bitta mushaf
(muqovalangan kitob) qilib nus
xa kochirildi va unga Qurays
h lahjasi asos qilib olindi.
Odamlarni shu qiroatda oqishlikka buyurild
i. Shunday qilib, katt
olindi. Agar odamlar oz hollariga qolib,
Quron qiroatlari birlashtirilmaganda,
Qiyomatgacha tuzatib bolmaydig
an buzgunchilik va tahrif
sodir bolar edi. (Tarixul-
Ibni Abu Dovud ushbu rivoyatni keltirga
nlar: Usmon (r.a.) Qurayshiylar va
ansorlardan 12 kishini toplab, ularga agar bi
ror narsa togrisida ixtilof qilsanglar, uni
Quraysh lahjasidagisini yozinglar, deb farmon
berdi. Baqara surasidagi ,,tobut(sandiq)
sozidan boshqa narsada ixtilof chiqmadi. Zayd
ho bilan dedilar, qolganlar to bilan
Toshkentdagi Usmon Mushafining tarixi. Shayx Ismoil Maxdum
www.ziyouz.com
kutubxonasi
Imom Buxoriyning Kitobut-tafsirlaridagi
Quron Quraysh arablari tilida nozil
boldi degan bobda Usmon ularga: Agar sizl
ar va Zayd bin Sobi
t Quronning biror
kalimasida ixtilof qilsalaring, uni Quraysh
zabonidagisini yozinglar, chunki Quron
va ular shunday qildilar, deyiladi.
Al-Fath kitobida Abu Shommadan: Q
uron Quraysh zabonida nozil boldi
deyilganini, birinchi galda ana shu lahjada no
zil boldi, songra yengil va oson bolishligi
Usmon{r.a.) odamlarni bitta qiroatga otkaz
moqchi bolganlarida, Quroni Karim ilk
nozil bolgan Quraysh qiroat boshqa qiroatla
rdan avlo ekanini ko
rdilar va odamlarni
Abu Dovud Kabul-Ansoriydan shunday rivoya
t qiladilar: Hazrati Umar (r.a.) ibn
Masudga xat yozib: Quron
Quraysh zabonida nozil bolga
n, odamlarni huzayl lahjasida
Ibn Masud Huzayl qabilasidan edilar.
Abu Qiloba rivoyatlarida: Usmon (r.a.)
Mushafni tayyorlaganlaridan song, turli
yurtlarga xat yozib, Men shunday, shunday
ish qildim. Ozimizdagi boshqa nusxalarni
yoqotdim, sizlar ham ozlaringizda bolgan
boshqa nusxalarni yoq qiling, deb aytdilar,
deyiladi. Ibn Abu Dovud, Taboroniy va ular
dan boshqalarning Shuayb rivoyatlarida:
Ularga yuborilgan Mushafga xilof bolgan
boshqa hamma mushaflarnk yoqishga amr
Hazrati Usmon Paygambar (s.a.v.)ning oxir
gi xatmlariga binoan Quronni yozdirib,
undan boshqa nusxalarni tark qilishlikni
buyurganlarida sahobalarning hammalari u
qollab-quvvatladilar va davatlariga javo
ban ozlaridagi mushaflarini yondirib
tashlab, hazrati Usmon Mushaflariga otdilar.
Bu Mushaf nusxalari turli Islom diyorlariga
yuborilganda, ular oz maqomiga yarasha kuti
b olindi va undan juda koplab nusxalar
kochirildi. Bosh Mushaf nusxalarining ha
mmasi muqaddas deb bilinib, katta ehtirom
korsatilar edi. Barchasi nuqta va
yordamchi shakllardan xoli edi.
Al-Olusiy ozining tafsirida shunday yozadi
: Usmon (r.a.)ning mazkur ishlarini bir
emas, kopgina tadqiqotchilar zikr qiladilar.
Usmon Abu Bakr Siddiq ishlariga hech bir
yangilik yoki tartibiy ozgartirish kiritganlari
yoq, undan biror nars
ani olib tashlaganlari
yoq, faqatgina odamlarni Quraysh lahjasidagi ya
ul zot Quron Quraysh lahjasida nozil boldi, degan hujjatga asosan qildilar.
Ibnut Tin va boshqalar aytadilar: Abu Ba
kr va Usmonning Quronni jam qilishlari
orasidagi farq shuki, Abu Bakr qoriy va sa
hobalarning olimi bilan Qurondan biron-bir
jam qilinmagan edi. Shuning uchun Abu
Bakr Paygambar (a.s) orgatganlaridek,
Quronning oyat va suralarini tartibi bilan sa
hifalarga jam qildirdilar. Usmon esa qiroat
oqibatida bir-birlarini ayblash boshlangan
qorqqanliklaridan, mazkur sahifalardan Quraysh
lahjasi asosida, bir qi
roat yolida, bir xil
Mushaf qilib nusxa oldirdilar. Garchi, boshida
mashaqqat va noqulay
lik bolmasligi uchun
boshqa qiroatlarga ruxsat berilgan bolsa
-da, keyinchalik Usmon(r.a.) bunga hojat
qolmaganini kordilar va bitta qiroatga otkaz
dilar. Yuqorida aytilganidek, Quroni Karim
uch marta jam qilindi. Birinchi marta Paygambar(a.s) zamonlarida, ikkinchi Siddiq
(r.a.) davrlarida va uchinchi maro
Birinchi jam qilish oyatlarni suralardagi o
iborat bolib, ammo, Quron tarqoq holda edi.
Ikkinchisida esa oyat va suralarni tartibi
bilan sahifalarda jam qilindi.
Uchinchi jam qilishda, osha
sahifalardagi Quronni bir xil
Toshkentdagi Usmon Mushafining tarixi. Shayx Ismoil Maxdum
www.ziyouz.com
kutubxonasi
qiroat bilan Mushaf qilib kochirildi va ular
Islom zaminining ka
ttakatta markazlariga
ixtilof va fitnalarga barham berish uchun yu
borildi. Bu Musxdflar Abu Bakr sahifalari
deyilganidek, Usmon Mushafl
Abu Bakr al-Anboriy aytadilar: Alloh taol
mansux hamda tilovati marfu bolmagan Qur
onning hammasini ikki muqova orasida oz
ichiga olgan kitob bu Usmon Mushafidir.
Undan biron narsa noqis bolmagan, uning
tartibi va nazdai Alloh tomoni
.a.v.) shunga binoan hech
narsani oldinma-keyin qilmasdan, suralarnin
g oyatlarini tartibga solganlar. Ummati
Islom suralardagi oyatlar tart
ibini qandoq bolsa shunday
ligicha Paygambar(a.s)dan
olgan. Tilovat va qiroatlar ham
Bagaviy aytadilar: Sahobalar s
hu muqovali Mushafga Quroni Karimni
Rasululloh(s.a.v.) dan qanday qabul qilgan
bolsalar shundayligicha, hech bir narsani
makeyin qilmay yozdilar. Rasululloh (s.a.v.)
oz ashoblariga hozirgi Quron kitoblarida
yozilgan tartib boyicha talim berar va Allo
hning Kalomini Jabroil (a.s.) orgatganlaridek
Ibn Hisor: Ushbu tartib Rasululloh (s.a.v.)
sahobalarning ijmolari bilan Mushafga joriy
qilindi deydilar. (Safvatul bayon li
maonilQuron( Quron manolariga ravsha
n bayon). Shayx Hasanayn Maxluf, 1jild
Yuqorida taqdim qilingan malumotlarga izoh
bolsin, deb ushbularni aytish joiz.
Arab jazirasidati qabilalarning lahjalari bir-
biridan oqishda va talaffuzda farq qilsada,
ular yagona tildir. Ular xuddi boshqa maml
akatlarda bir qishloqning yoki shaharning
lahjasi ikkinchisidan farq qilganidek, farqlanadilar.
Quron avvalda Quraysh tilida nozil bo
lib, song har bir qabila ozi organgan
talaffuziga binoan qiroat qili
shi uchun osha qabila lahjasid
a oqishlikka ruxsat berildi.
Chunki, bu Quron hukmlarining
vojiblik manolariga ixtilof
tugdirmaydi, balki, tilovat
idan chiqib, dunyoning bir
qancha joylarini fath qilganlarida va Allohning
diniga kop xalqlar va millatlar kirganda,
Buning natijasida, musulmonlarning har biri
ozi organgan lahjada Quronni tilovat
xavotirlandilar. Masalan, bir kishi ikkknchi
kishining ozi organ
magan lahjada Quron
tilovat qilganini eshitsa, ataylab Quronni bu
zib oqiyapti, deb oylashligi va uni kofir,
fosiqqa chiqarishi, oxir oqibat tilovat va soz
yoki notogri oqilishiga olib kelishi mumkin
edi. Yoki bazi arab
aralashuvlari natijasida, ularning talaffuzlari
va lahjalari buzilishi,
bu buzilgan lahjalari
bilan Quronni oqisalar, Kalomullohning fasoha
mumkin edi.
Mana shu salbiy oqibatlarning oldini o
lish maqsadida, Usmo
n (r.a.) Rasululloh
(s.a.v.)ning sahobalari bilan mashvarat q
ilishlikka va Abu Bakr (r.a.) zamonlarida
yozilgan mutamad sahifalardan nusxa ko
chirib, mushaf qilishga qaror qildilar.
Mushafning nusxalarini Islom yurtlariga yubori
b, undan boshqa qiroatda va xilof lahjada
yozilganlarini man qildilar. Har bir yubor
ilgan Mushaf bilan birga odamlarni qiroatga
Hozirgi kunda bizning diyorimizda saqlanayotgan Mushaf osha hazrati Usmon nusxa
oldirgan va har xil yurtlarga yuborgan Musha
flarning biridur. Etimod qilinadigan bu
nusxalar hozir dunyoning bir qancha joylar
ida saqlanmoqda (Magribda chiqadigan
Toshkentdagi Usmon Mushafining tarixi. Shayx Ismoil Maxdum
www.ziyouz.com
kutubxonasi
USMON MUSHAFLARINING SONI, ULARNING YOZILISH USULI VA XAT TURI
Ulamolar Usmon (r.a.) turli yurtlarga yuborg
an Mushaflarning soni
togrisida har xil
rivoyatlar aytganlar. Masalan, Hamza bin Habi
b Az-Zayyot ular tortta
edi, deydilar. Abu
Shomiy, Basriy, Kufiy, Madina ahli uchun umum
iy bolgan Madaniy va xalifaning ozlari
uchun xos bolgan madaniy Mushaflardur. Oxir
gisini hazrati Usmon(r.a.) ozlari uchun
olib qolganlar. Ul zot bu mushaflarning biro
rtasini ham oz qollari bilan yozmaganlar,
Tarix ulamolari nazdida Qurayshlardan biri
nchi bolib xat yozishni organgan va
orgatgan kishi Harb bin Umayyadir. Osha
paytdagi xat turi anboriy-himyoriy deb
atalardi. U Hijozda tarqagandan song, Hijo
ziy deb atala boshladi. Islom dini kelgan
paytda arablar orasida mana shu xat turi qo
llanilar edi va shu yozuv bilan vahiyni, Abu
Bakr sahifalarini, Usmon Mushaflarini yozdila
r. Usmon Mushaflari har xil yordamchi shakl
va nuqtalardan xoli yozilgan. Unga juzlar,
hizblar va boshqa korsatgichlarning
alomatlari qoyilmagan. To Kufa yozuvi pa
ydo bolguncha Mushaf va boshqa hujjatlar
ana shu xatda yozilar edi. Keyinchalik bir
guruh xattotlar Kufa yozuvi bilan nusxalar
kochira boshladilar. Bu yozuv arab xatining
tajvidini va uning yaxshilanishini kozda
tutar edi. Bora-bora Kufa ahli yozuvi ozi
ning shakli jihatidan hijoziy xatdan qulay
ekanligi malum boldi va kufiy xat deb at
aldi. Ana shu vaqtdan etiboran Quron va
boshqa yozuv asarlari qufiy xatida bitila boshladi.
Osha zamonda bitiklar terilarga kufiy xat b
bitishni arablar bilmas edilar. Islomdan ke
yin eng qadimiy yozuv bolgan bitiklarni ham
terilarga yozdilar. Ular matolarga, xususan,
bozdan toqilgan Misr
matosiga, shuningdek
Abbosiylar davriga kelib, qogoz deb atalad
igan yangi ashyo paydo boldi. U yuziga
mum surtilgan varaqlardan iborat bolib kor
yasashni arablar xitoyliklardan olganlikla
ri haqiqatga yaqinroqdir. Chunki xitoylar
miloddan oldin ham qogoz yasash sohasida
mohir bolganlar. Arablar Samarqandni fath
qilganlarida bu sinoatni osha
yerdan organdilar, lekin, u
Abbosiylar davrining birinchi
asridagina keng tarqaldi. Bu paytga kelib te
rilar kamayib, yozishma va bitiklar uchun
Arablar ajamlar bilan aralashib, quda-a
nda bolib, ulardan yangi avlod paydo
bolganda, bu avlodning talaffuzida har-xil oh
anglar vujudga keldi. Bu holat arab tilining
buzilishi va Quron qiroatiga
unlilarni ifodalovchi harakat belgilarini (harak
atlarni) ishlab chiqish qatiy zaruriyatga
aylandi. Natijada, 67-hijriy yilda Iroq vo
liysi Ziyod ibn Abihi
Abul-Asvad Duvaliyga
nahv(sintaksis) darsligini ishlab chiqishni
buyurdi. Buning uchun AbulAsvad irob
(sozlarning jumladagi holatini ifodalas
h) harakatlarini bildiruvchi nuqtalardan
foydalandi. U quyidagicha yol
tutdi. Bir kotibni olib keli
b, unga: Agar biror harfdan
harfning tepasiga nuqta k,oyasan(fatha),
agar u qisqa unlisini aytsam, ortasiga (z
amma), agar i qisqa unlisini qoshsam,
harfning tagiga nuqta(kasra) qoyasan,
dedi. Bunda nuqtalar matn yozuvi siyohidan
boshqacha rangdagi siyohlar bilan yozilar edi.
Bu arab yozuvining takomillashtirishdagi
birinchi isloh edi. Ikkinchi isloh umaviy
xalifalardan Valid bin AbdulMalik bin Marvon
Toshkentdagi Usmon Mushafining tarixi. Shayx Ismoil Maxdum
www.ziyouz.com
kutubxonasi
(8696 h.) davrida, arab tili ona tillari bolmaga
n ajam qoriylari kopayib, notogri talaffuz
tufayli odamlarning qiroatni
tushunmay qolish hollari ziyodalashganda amalga oshirildi.
Ular jim, ho va xo; yo, to va
so; sodva zod; tova zo; sin va
rbiridan ajratishda qiynalar edilar.
Ibn Xallikon AtTashif (Notogri tala
ffuz) kitobida Abu Ahmad Al-Askariydan
shunday hikoya qiladilar: Odamlar qirq
yildan ziyod, to Abdul Malik bin Marvon
zamonigacha Usmon Mushaflarini oqishda davo
birbiridan ajratish uchun belg
Aytishlaricha, Nasr bin Osim bu vazifani oz zimmasiga oldi va nuqtalar qoyishni
odat qildi (Marokkoda chiqadigan Al Lisonul
U nuqtalarni bitta yoki ikkita qilib, harfning
ustiga yo tagiga qoydi. Nuqtalar harf
bilan bir xil siyohda yozilar edi, chunki ular
harfning bir bolagi, deb sanaladi. Bundan
kelib chiqadiki, arablar nuqta va harakat be
lgilarini hijriy birinchi asrning ikkinchi
yarmidan, yani umaviylar zamonida ishlata
boshladilar. Abul Asvad Duvaliy harakat
belgilarini va Nasr bin Osim nuqtalarni ixtiro
qilmaguncha, ular arab yozuvida mavjud
emasdilar. Johiliyatdagi yoki hijriy asrning
birinchi yarmidagi asarlarda harflar nuqta va
harakat belgilari, shuningdek, tovushni qisqa
va uzun chozish (madd) alomatlaridan holi
edi. Paygambar (s.a.v.)ning maktublari (u
larni yozishda kotiblar ozlarining yozuv
sanati va tajvid bobidagi bor mahoratlarini
ishga solar edilar, chunki, ular paygambar
(a.s.) dan podshohlarga, amir
u umarolarga yuborilgan bo
lib, oz vazifasini tola ado
ar davrining boshlarida yashagan arab
tili fanining ustozlaridan bi
ri Xalil Ahmad Farohidiy (vaf
oti 170 h va 786 m.y.) yolga
Bayhaqiy Shuabul-iymonda yozishla
richa, Usmon Mushaflari keyinchalik
tilshunos (nahviy) lar tomonidan ishlab chiqilgan
imlo qoidalaridan fa
rq qiladigan, oziga
xos shaklda yozilgan
. Bu farq olti joyda namoyon bol
adi: hazf (yozuvda biror narsani
tushirib qoldirish), ziyoda (qoshimcha)
, hamza (arab tilida oziga xos tovushni
ifodalovchi belgi), ibdol
(bir harfni yoki sozni ikkinchisi
bilan almashtirish), vasl (birini
ikkinchisiga qoshib oqish), fasl (birini ikki
nchisidan bolib oqish)
belgilari va ikki xil
oqilishi mumkin bolgan joyl
ar. Isloh natijasida bir xil qoidaga muvofiq yozuv paydo
boldi. Natijada Quronning xati muqoyasa
qilinmaydigan, ozgartirilmaydigan, ixtilof
USMON MUSHAFLARI HAQIDA XABARLAR
Yuqorida Usmon Mushaflari oltita edi, dedik.
Ulardan biri Basraga, ikkinchisi Kufaga,
uchinchisi Shomga, tortinchisi Makkai muka
rramaga, beshinchisi Madina ahliga yuborildi
an edi. Mana shu oltinchi Mushafning ustida
hazrati Usmon shahid boldilar va muborak qo
nlari quyidagi oyat ustiga tokildi, degan
rivoyat mashhurdir:
Yani, Ularning yomonligidan sizga (e
eshitguvchi va bilguvchidir, (Baqara 137).
Hazrati Usmon (r.a.) tilovatdan bir xil
talim bermshni nazarda tutib, osha
Toshkentdagi Usmon Mushafining tarixi. Shayx Ismoil Maxdum
www.ziyouz.com
kutubxonasi
mushaflarning xar biriga bittadan olim qoshib,
turli olkalarga yuborgan edilar. Masalan,
Zayd bin Sobitga Madina ahliga, Abdullo
h bin Soibga esa Makka ahliga qiroatni
Usmon Mushaflaridan nusxalar olindi. Usmo
n Mushaflari bosh kitob va murojaat
qilinadigan asl manba sifatida motabar va
muqaddas sanalar, sh
uning uchun ham ular
qoriqlanadigan joylarda, nihoyatda ehtiyotk
orlik bilan saqlanar
edi. Bora-bora ular
qimmatbaho yodgorlik sifatida xalifa va podsho
hlarning xazinalariga kochirilib, odamlar
kozidan uzoqlashdi. Agar kimning qoliga un
dan biror nusxa tushib qolsa, hech kimga
korsatmaslikka harakat qilar edi. Davlat ton
tarishlari, turli ixtilof va talon-tarojlar
oqibatida bu Mushaflarning bazilari boshqa ma
shaxslarning qoliga tushdi, taqdi
Muhammad Tohir bin Abdul Qodir Kurdiy ozi
ning Tarixul-Quron nomli kitobida
shunday yozadi: Biz Hijoz va Misr kutubxon
alarida kop izlanishlar olib bordik, lekin
ularning mavjudligi haqida bizlarni qoniqtir
adigan hujjatlar topmadik, faqatgina Qohirada
chiqadigan Ad-dunya va kullu shay (D
unyo va harbir narsa) majallasining 1937 yil
24 avgust sonida bosilgan Olmoniya olti
oy ichida Hijoz podshosi hukumati bilan
tuzilgan bitimga muvofiq, xa
xasini qaytarib beradi,
degan xabarga yoliqdik xolos. Bu xabarga
kora, mazkur Mushaf Madinadan turk qurolli
topshirilganligi isbot bolgan
Usmon Mushaflarining ulamo va qoriylar
tomonidan eng kop zikr qilinadigani
Imomi Nofi kop naql qilganlar.
Ibn Jubayr ozining sayohati pirovardida shunday yozadi (uning Madinaga qilgan
ziyorati 580 hijriyda bolgan): Masjidi Na
baviyda saqlanayotgan mushaf, ustida hazrati
Usmon shahid bolgan Mushaf emas, balk
i har tomonga yuborilgan Mushaflarning
Mavlono Shibli Numoniy aytadilar:
Madina Mushafini 735 h. yilda Madinai
Munavvarada korganlar, uning orqasida shun
day yozuv bor edi: Bu Mushaf bir guruh
sahobalar, shu jumladan Zayd bin Sobit, Ab
dulloh bin Zubayr va Said bin Os qarorlari
qa tomonida hazrati Usmon Mus
hafni yozish uchun yiggan
boshqa sahobalarning nomlari bor edi. Ma
na shu sanada Makka
Mushafi ham mavjud
Samhudiyning Xulosatul-vaf
o kitoblarida, 654hijriyda Masjidi Nabaviyda sodir
edi. Bazi bir narsalar va Usmon Mushafi
dan boshqa hech narsa omon qolmadi,
deyiladi. Shunga binoan Usmo
n Mushafi shu sanada Madinada
mavjud edi, keyinchalik
BOSH MUSHAF
Hazrati Usmonning ozlariga xos bolgan
Mushafga keladigan bolsak, u togrida
Shotibiy Molikdan shunday rivo
yat qiladilar: Mazkur Mushaf goib bolgan, u togrida
Ibn Qutayba: Usmon (r.a.) tilovat qilib
turib, tepasida shahid bolgan Mushaf,
Toshkentdagi Usmon Mushafining tarixi. Shayx Ismoil Maxdum
www.ziyouz.com
kutubxonasi
keyinchalik ogillari Xolidda edi, undan song
Umar Rizo hazratlari Quron nima? no
mli kitoblarida shunday yozadilar: Bir
rivoyatda, Usmon(r.a.)ning xos Mushaflari um
aviylar qolida edi, deyilgan. Umaviylar
Andalusga hijrat qilganlarida uni ozlari bila
davlati agdarilgandan keyin Mushaf
Ibn Batutaning aytishicha, VIII hijriy asrd
a u Fosda mavjud edi va unda qon doglari
Samhudiy Madina Mushafining Usmon Mush
afi emasligi togrisidagi rivoyatning
sharhida shunday degan: Mutaqaddim (avvalgi
avlod)larning hech biri u togrida zikr
qilganini kormadim, ularning
rivoyatlari osha paytda Mushaf
ning masjidda bolmaganini
taqozo qiladi. Hatto, mutaaxxir (keyingi avlod)
lardan birinchi bolib tarixni yozgan Ibn
a zikr qilinganini kormadik.
Barzanjiy hazratlarining Nuzhatun-nozirin kitobidagi Madina tarixi bobida
shunday deyiladi: Hozirgi k
unda Madinada mavjud bolgan Mushafni sayyidino Usmonga
nisbat qilinganini, Al-Matariy va undan
Nabaviyning ortasida
bolgan qubbaning birinchi yongindan omon
qolganligi togrisidagi rivoyatdan boshqa
rivoyatlarda uchratmadim.
Mushaflarining eng mashhuri Shomdagi Damash
q jomeining shark tomonidagi xonada
saqlanayotgan Mushafdur. U qadimda Tabariyya
(Tiveriada) shahrida edi, songra,
taqriban 518 yilda Damashqqa olib kelingan.
Men uni ravshan siyoh va chiroyli husni xat
bilan teriga yozilgan katta, ulug kitob ekanlig
ini kordim. Bu tuya terisi bolsa kerak,
Mavlono Shibli Numoniy ozi
ning Tahzibul-axloq kitobida shunday deydi: Abul
Qosim Sabtiy Shom Mushafini 657 yilda um
aviylar jomeining
xonasida korgan.
Shuningdek, Ibni Abdulmalik uni 725 yilda korgan edi.
Bazi tadqiqotchilar bu (shomiy) Mushaf
bir qancha muddat Peterburgda Rusiya
podshohlari qolida bolib, son
hech kim bilmaydi, degan fikrga moyillik bildir
adilar. Kimki qolyozma mushaflar va ular
haqida biror manbaga ega bolgan kutubx
onalar togrisida
chuqurroq malumot
olmoqchi bolsalar, Shufan kitobining 10jild
iga murojaat qilsin. (
Mubohasot fi ulumil-Quron (Quron
Ibn Batutaning sayohati togrisidagi kito
bda Basra shahri haqida shunday satrlar
bor: Basra shahrida Ali ibn Abu Tolib masjid
i bor. Bir paytlar u sh
ahar ortasida bolib,
va ikki juma orasida yopiq boladi. Mazkur
masjidda Usmon (r.a.) tilovat chogida qatl
Shahobuddin Marjoniy Qozoniy hazratlari,
qiroatlar xususida tasnif qilganlarning
birinchisi Abu Ubayd Qosim bin Sallom Bagdo
diydur, ikkinchisi Ahmad bin Jubayr Kufiy,
deydilar. Qiroatlar xususida har bir yu
rtdan bittadan imomni sanab beshtaga
Toshkentdagi Usmon Mushafining tarixi. Shayx Ismoil Maxdum
www.ziyouz.com
kutubxonasi
togrisida hech qanday xabar eshitilmag
QOHIRADAGI USMON MUSHAFI
Qohiradagi Sayyiduno Husayn masjidida i
kkita qadimiy mushaf bor. Ulardan biri
sayyiduno Usmon (r.a.) va ikkinchisi sayyidu
no Ali (k.v.)ga tegishli deb hisoblanadi.
Barzanjiy aytadilar: Qohiradagi Mushafd
a xuddi hozirgi kunda Madinai Munavvarada
mavjud bolgan Mushafdagi kabi fasayakfikahum
ulloh oyatining ustida qon izlari bor.
Makkadagi Mushafda ham shunday. Bundan kelib
chiqadiki, kimdir ataylab, mazkur oyat
ustiga, Bosh Mushafga oxshatish maqsadida,
qon izlarini tushirgan. Vaholanki, hazrati
Usmon qonlarining izi faqat bitta Mushafda bo
lgan. Ehtimol bular Ibn Jubayr rivoyatida
atgan Mushaflarning bazilari bolsa kerak.
Shuningdek, Berlin muzeyida ham bir qadi
miy mushaf bor, yana biri Turkiyada
ati Usmon Mushaflarini qoshindagi birinchi
Bazi sharqshunos olimlar bir qancha tarixi
y rivoyatlarni toplaganlarki, ularni
yoki ularning suralarini musulmon mamlakat
larda korganliklarini takidlaydi. Mazkur
rivoyatlardan biz Usmon Mushaflaridan biri IV
hijriy asrning boshlarida mavjud ekanligini
TOSHKENTDAGI USMON MUSHAFI
Hozirgi paytda Ozbekiston jumhuriyati po
ytaxti Toshkentda, qadimiy yodgorliklar
muzeyida kiyik terisiga yozilgan katta bi
r Mushaf mavjud. Avval u Samarqanddagi Oq
madrasa nomi bilan mashhur bolgan, No
dir Devonbegi Togo madrasasining maxsus
hujrasida uzoq davr mobaynida katta etibor bi
lan saqlanar edi. Bu madrasa Xoja Ahror
valiy masjidiga yondoshgan bolib, u zot
mashhur sufiy olim, buyuk mashoyixlardan
bolib, toliq ismlari Xoja Ubaydulloh bin
Mahmud bin Shahob Al-Ahror Toshkandiy
Samarqandiydur. Vafotlari 895 hijriyda bo
xalifalaridandurlar. Mana shu Mushafni har x
il marosim va munosabatlar bilan odamlar
istiqboliga olib chiqilar, Fasayakfikahumullohu
va huvas-samiul alim oyati ustida qon
izlari bor edi. Sayyiduno Usmon (r.a.) shu
Mushafning ustida shahid bolganlar deb,
tabarrukona ziyorat qilinar edi. Mushaf a
vvalda Shayx Ubaydulloh Ahror, songra u
zotning avlodlari va ozlaridan keyingi xalif
alarining tasarrufida bolgan. Ul zotning
avlodlari va xalifalari Mushafn
i mazkur hujrada saqlashlikka hazrati Xoja Ahrorga vada
bergan edilar. Bu hol 1285 hijriy sana ru
slar Samarqandni ishgo
l qilgunlaricha davom
molik yodgorlik ekanini anglab,
1869 yil Zarafshon vodiysi hokimi general Abramov Toshkentda turgan Turkiston
general-gubernatori Fon Kaufmanga xat yolla
b, Samarqand masjidlarining birida kufiy
xatda yozilgan va musulmonlar orasida juda
mashhur bolgan qadimiy Quron bor, yerlik
Serovga tezda bu ishning oldini olish uchu
n Xoja Ahror masjidiga berishni buyuradi.
Quroni Karimning mashhur nusxasini qol
ga kiritmoqchi bolgan rus mamurlari
musulmonlar bilan suhbatda: Ushbu nodir
kitobning ahamiyati katta. Bilishimizcha,
Mushaf qimmatli yodgorlik. Bu yerda uni hech
Toshkentdagi Usmon Mushafining tarixi. Shayx Ismoil Maxdum
www.ziyouz.com
kutubxonasi
kutubxonasiga otkazilsa, u yerda uni asrash
koriladi, deb tushuntirgan boladilar.
Songra Samarqandlik ulamolardan Shayx
Abdujalil afandi va mulla Yahyo Xoja muftiyla
r bu ishning togriligig
a fatvo berdilar, deb
rasmiy hujjat tayyorlaydilar. Podpolkovnik
Serov general Abramovga bu haqda bergan
dda turganligi bilan uning
mulki emas, balki amirlar
xazinasidan chiqqan va masjid domlalari, agar
sizlarga kerak bolsa, biz oz roziligimiz
bilan topshiramiz, dedilar, deb yozadi.
Shundan song general Abramov Serovga bu
yodgorlik ilmiy va tarixiy ahamiyatga molik
asar, borib olib keltiring, deb buyuradi.
Mushaf shu tariqa egallanib Toshkentga, ge
Abramov Samarqandda masjid shayxlari qo
liga Mushafi sharif
miqdorida pul beradi. ( Ozbekiston tarixi
nashri, Toshkent 1966 yil.) General Fon Kaufma
n Mushafni masjid shayxlari oz rizoligi
bilan topshirganlari haqida taqrir xati yozish
lari va imperator kutubxonasiga olinganining
guvohi bolganliklarini tasdiqlovchi imzolari
bolishini ham buyurgan
edi. Tort kishi imzo
qoyadi. Unga Mushaf tarixi
haqida Samarqand ulamolari
va shayxlaridan eshitilgan
rivoyatlar ham yozma ravishda ilova qilinadi.
general Kaufmanning ozi imzo chekadi (Mi
rot (Oyna) jurnal
i, Bogchasaroy, 1900
Bu voqea 1869 yil 24 oktyabrda bolgan ed
i. Quyida general Fon Kaufmanning bu
haqda Chor hukumatining Maorif
vaziriga yozgan xatining
matn tarjimasini keltiramiz.
1869 yil, 24 oktyabr
Zarafshon vodiysi hokimi general Abra
masjidida saqlanib kelayotgan Quronni yubo
rdi. U imlo belgilari va nuqtalardan xoliy
g musulmonlar nazdida uluglig
ini, uning yuksak darajali
bilgan Abramov Samarqand hokimi podpolkovni
k Serovga bu Quron togrisida malumot
yigish va agar musulmonlar qo
lidan uni olinsa, ularning diniy hissiyotlariga tasir qilish-
qilmasligini bilishga buyruq berdi. Natijada
Xoja Ahror masjidi ulamolari va shhar
ayonlari quyidagi javobni berdilar:
1 Bu Quron Xoja Ahror masjidida bolgani
bilan uning mulki emas, balki Buxoro
amirintg xazinasiga mansubdur.
2 Masjidning ham, musulmonlarning x.am
bugungi kunda unga zaruratlari yoq.
Qadim zamonlarda uning ziyorati uchun juda kop musulmonlar kelar edilar. Keyingi
paytlarda faqat Buxoro amirlari Samarqan
3 Hech kim bu Quronni oqiy olmaydi,
shuning uchun necha asrlardan buyon
Shundan song general Abramov bu
Quronni olib, masjid foydasi
berdi. Samarqand ulamolari bunga kop xursand boldilar.
Yozilish tarixi jihatidan katta jahonshumul
ahamiyatga molik bolsa kerak, degan
niyatda oldirtirgan ushbu Quronni shoshilin
ch ravishda yuboryapman. Ilova qilingan
varaqalarda bu Quronning asli va Xoja
Ahror masjidiga tsanday kelib qolganlshi
togrisida malumotlar bor. Ular mening
buyrugimga muvofiq Mullo Abdujalil va Mullo
Muin muftiy kabi masjid ulamolarining ogizlaridan yozib olindi.
Janobi oliylaridan ushbu Quronni ilovasi
bilan, mening nomimdan, hadya tariqasida
imperator kutubxonasiga berish xususida
Toshkentdagi Usmon Mushafining tarixi. Shayx Ismoil Maxdum
www.ziyouz.com
kutubxonasi
Birinchi darajali general-adyutant Fon Kaufman.
Bosh kotib: Dyakov
Shunday qilib, Mushafni olib, butun ehti
yot choralari korilib, hurmat bilan
qoyildi. U bilan birga sharqshunos olim Ku
n (1840-1888) tomonidan tartibga solingan
va Mullo Abdujalil, Mullo
Muin muftiy va boshqalardan o
lingan malumotlar, protokol va
Shundan song, mashhur rus
sharqshunos olimi A.F.Shebunin Kufiy Quron nomli
bir maqola yozib, unda sharqshunos Kun
toplagan, Mushaf tarixiga tegishli
malumotlarni 1890 yilda elon qiladi. Maqola
da Shayx Abdujalil va
Yahyo Xoja muftiy:
Bu Usmon Mushafini Xoja Ubaydulloh Ahror Ru
m (Turkiya)dan olib kelgan, deb xabar
beradilar.deyiladi. Shu xabardan malum bo
varaqdan iborat bolib, sahifalar soni 706 ta ed
i. Varaqlar boyi 68 sm, eni 53 sm hajmda
qoshimcha bor edi. ( Mirot jurnali, 11-12-1900y.)
qadimiy osoriatiqalar bilan qiziquvchilar uchun
ziyorat manbai bol
ib to 1917 yilga qadar
saqlandi. Uning togrisida vaqti-vaqti bilan ga
zeta va jurnallarda maqolalar chiqib turdi.
Mirot majallasining yuqorida zikr qilingan
sonidagi Usmon Mushafi va kufiy Quron
sarlavhali maqolada Shebuninning 1891 yild
xulosasi keltirilib, shunday deyiladi: Mazkur
birida arxeologiya instituti tomonidan chop q
ilinmoqchi va undagi tuzatish ishlari qrimlik
Ilyos Mirzo Buragoniyga topshirilgan.
Qozonda chiqadigan Din va maishat ma
jallasining 1327 hijriy sanasining 14-
tomonidan bosib chiqarilgani va keyinchalik
arxeologiya instituti tomonidan olim
Pisaryov tashabbusi bilan Mush
af butunligicha chop qilingani aytiladi. Pisaryov Mushaf
nusxalarini asliga monand 53x68 sm hajmda va
teri rangiga oxshash qogozga bostirdi.
Olingan nusxalar soni 50 ta edi. Shulardan
Eron shohiga, Sulton
Abdulhamid, Buxoro,
Afgoniston va Fos amirlariga hamda boshqa
kozga koringan musulmon arboblarga
nusxalar hadya qilindi. 25 ta nusxa 500 rubl
baho bilan sotuvga chiqarildi. Bundan oldin
1895 yilda Arof surasidan bir sahifa
2000 nusxada bosib chiqarilib, Islom
mamlakatlarida sotilgan edi.
Muoziy: Mushaf sahifalari
kutubxonaga olib kelinmasdanoq
ogirlanib, oldi-sotdi buyumiga aylandi, hozir ham
uning varaqlari bazi qishloqlarda bor,
deb eshitaman deya hikoya qiladi.
r qolidan va musulmon
olkasidan olinib, chor
podshohining mulkiga, oldi-s
otdi buyumiga aylantirilishi
musulmonlarning, ayniqsa
ularning ichidagi ziyolilarning nafsoniyalariga
qattik tasir qilgan edi. Chunki, bu Mushaf
oldi-sotdi buyumiga aylanmasdan ol
din umumiy vaqf va Movarounnahr
musulmonlarining barchalari uchun yodgorlik ed
i. Ular Mushafning oz yurtlarida ekanligi
bilan faxrlanar, uni tabarrukona ziyorat qilar
edilar. Endi esa Mushaf togrisida norozilik
va alam bilan gapirar edilar. Hatto, bazi
ziyoli musulmonlar uning Usmon Mushaflarining
Toshkentdagi Usmon Mushafining tarixi. Shayx Ismoil Maxdum
www.ziyouz.com
kutubxonasi
bolib, ozining bir qancha asarlarida bu fi
krni kotarib chiqdi. Us
toz Muso Jorulloh afandi
kabi boshqa allomalar ham bu fikrga qosh
ildilar. Ularning nuqtai nazarlarini Islom
kutubxonasida saqlanayotganini yoqtirma
gan kishilar tomonidan uyushtirilgandir.
Xulosai kalom musulmonlar ortasida mana s
hu xususda norozilik hukm surar, ular birga
onni qoshib gap tarqatar, lekin Mushafni qa
nday qaytarish yolini topa olmas edilar.
Mana shu ahvolda fevral inqilobi, undan son
g oktyabr inqilobi sodir boldi. Chorizm
istibdodi ostida huquqlari poymol bolgan Ru
siyaning turli toifalari bu inqiloblarni
kotarinki ruh bilan kutib oldilar. Ularda yo
qotgan huquqlarini qayt
arib olish umidi paydo
boldi. Mamlakat hududida yashovchi musu
lmonlar ajdodlaridan qolgan bu buyuk
yodgorlikni qaytarib olish im
koniyati borligini angladilar
. Bu yodgorlik ular uchun
muqaddas olka bolgan, paygambarlari
Muhammad(a.s.)ning vatanlari Madinai
Munavvaradan keltirilgan ulug meros edi.
Shuningdek, Mushaf ularning dini
mubinlarining asli va shariatlar
ining yagona asosi edi. Uzoq
zamonlar otgan bolishiga
qaramasdan paygambar (s.a.v.)ning bevosita
ozlaridan yozib olingan din va shariatning
hujjati edi.
Bazi jaridalar katta savdogarlardan bol
gan Ahmadbek Solihov hukumat doiralariga
murojaat qilgani va bolsheviklar Mushafn
i musulmonlarga qaytarib berishga rozi
Dogiston Islomiy jaridasi ozining
1335 y. h. 31-sonida Usmon Mushafi
keltirishni maqsadga muvofiq deb topdik:
Abu Ubaydulloh bin Salom ozining Al-qiroat kitobida naql qiladikim: Men
amirlar xazinasidan chiqqan va aytishla
richa Imomi Usmon (r.a.)ning Mushaflari
bolmish Mushafni kordim. Hazrati Imom
Usmon uning tepasida shahid bolganlar,
deyishadi va men uning bazi jo
Osha tepasida hazrati Usmon shahid
(yani, bosh Mushaf) goyib bolgan deb ay
tgan rivoyatlaridan
bosh Mushaf butunlay
mavjud emas, degan mano chiqmaydi. Chunk
i, goyib bolgan
topilishi va yuzaga chiqishi mumkin, de
ydilar. Xuddi shu rivoyatni dalil qilib olgan
Abu Jafar An-Nahos esa Saxoviyning bu fikri
ga qarshi chiqadi. Bi
zningcha Saxoviyning
fikri haqiqatga yaqinroq. Abu Ubaydulloh ha
m bu xuddi osha Mushaf, deb jazm qilib
aytganlari yoq, balki, aytishlaricha, te
pasida Imomi Usmon shahid bolgan Mushafni
bu osha degan manoni bildirmaydi. Undan
tashqari, Usmon Mushaflarining boshqa nu
ham bu xuddi osha
tepasida hazrati Usmon shahid bolgan Mus
haf deb davo qilinadi va hammasida ham
qon izlari bor. Vaholanki, xalifa Usmonning
ozlariga xos Mushaf yagona bolgan. Ruslar
Samarqandni ishgol qilganlarida bu Mushafni
qolga kiritdilar. Aytishlaricha, bu xuddi
osha Bosh Mushaf emish. Shuning uchun ruslar
unga katta etibor berdilar va tantana,
dunyoga jar soldilar. Lekin uning xuddi osh
a Bosh Mushaf ekanligiga hech kim kafolat
bera olmaydi va Samarqand ah
li aytgan rivoyat va Mushafdag
i qon izlaridan boshqa aniq
dalil ham yoq. Qon izlari yasama bolis
hi ham ehtimoldan holi emas. Samarqand
ahlining rivoyati esa bunga na
ijobiy dalil bola oladi va na uni rad qila oladi. Qozon
ulamolaridan Marjoniy uning Bosh Mushaf ekanlig
ini rad qildi va buning isboti olaroq va
lota hina manos ( qutilish vaqti emas ed
i) sozi Bosh Musxafda mana bunday va
lotahina shaklida qoshib yozilgan va sozni
ng boshi satrning oxirida va qolgani esa
Toshkentdagi Usmon Mushafining tarixi. Shayx Ismoil Maxdum
www.ziyouz.com
kutubxonasi
ikkinchi satrning boshida bolgan, degan ri
Barzanjiy ozining Nuzhatun-nozirin kito
bida: Hazrati Usmon (r.a.) bir rivoyatda
tortta, ikkinchi rivoyatda beshta, yana bir
hammasida qon izlari bor. Bundan kelib ch
iqadiki, boshqa nusxalarga, Bosh Mushafga
oxshatish maqsadida qon izlari ataylab
tushirilgan. Nima bolganda ham, odamlar
ahamiyat beradilar. Xuddi shu sababga ko
ra Bokuda tashkil topgan Islomiy osor-
mazkur kutubxonadan olib chiqishga harakat
qilish va uni amniyat idoralariga qoyishni
iltimos qiladi. Mushafning taqdiri nima bolis
hi faqat Alloh taologa ayon. Ruslar Mushafni
mazkur kutubxonadan olinishiga rozi
1917 yil fevral inqilobidan song imperator
kutubxonasidan Mushafni zorlik bilan
bolsa ham olish maqsadida,
Preobrajenskiy polki tarkib
ida bir musulmon bolinma
tuziladi. Lekin, muvaqqat hukumat bundan xabar topib, bu bolinmani tarqatib yuboradi.
Mushaf masalasida yangi hukumat raisi Leni
n nomiga murojaat va talabnoma maktubi
yozdi. Bunga javoban, xalqlar huquqlarini
himoya qilish shiori ostida tezlik bilan
Mushafni musulmonlar qoliga topshirish tog
risida qaror qabul qilindi. Ushbu qarorga
Lenin imzo chekdi. Mana osha qarorning tarjimasi:
Maorif ishlari boyicha
xalq komissari Anatoliy Vasilevich Lunacharskiyga
murojaatnoma tushib, unda Rusiyadagi barc
ha musulmonlarning orzularini amalga
oshirish maqsadida, yuqorida zikr qilinga
n qurultoy hozirgi vaqtda Davlat umumiy
mon Quronini musulmonlar tasarrufiga
Qurultoy ushbu qarorining amalga oshirish
vazifasini qurultoy raisi, Umum Rusiya
musulmonlari harbiy shorosining raisi ort
oq Usmon Hidoyatovich Toqumbetov va milliy
parlament azosi Karim Muhamedshin Sagidovlarga yuklagan.
Usmon Quronini darhol Olka musulmonlari
qurultoyiga topshirishga qaror qildi va
Sizdan ushbu munosabat bilan tegishli farmoyishlarni amalga oshirishingizni soraydi.
Kotib: N.Gorbunov
qorovulligida, Rusiya musulm
onlarining Ufa shahridagi markaziy idorasi qarorgohiga
keltirildi. Ufa shahri vokzal
idagi osha kungi manzara Is
lomning naqadar buyukligini
kutib olishga chiqqan edilar. Mushafi Usmoni
yning musulmonlarga qaytarilishi haqidagi
Toshkentdagi Usmon Mushafining tarixi. Shayx Ismoil Maxdum
www.ziyouz.com
kutubxonasi
haq (Haqiqatni zohir qilish) jurnalining
1918 yil 18 yanvar sonida bosilgan maqolada
Mushafning avvalgi makoni Samarqand shah
ri ekanligi takidlanib, u oz orniga
qaytarilsa yaxshi bolar edi, degan fikr olg
a suriladi. Mushaf uchun toshdan yasalgan
maxsus lavh hanuzgacha oz ornida bosh turmoqda deyiladi.
Mashhur olim Muso Jorulloh o
yozadi: Xoja Ahror masjididan bazi muftiy
Usmon Mushafi oxir-oqibat yana musulmonlar
qoliga qaytib keldi. Agar Samarqandda
qolganda murid-muxlis ziyoratchilar yoki
bugunga kelib bir varagi ham qolmagan
bolur edi. Mushaf avvalda Xoja Ahror
masjidining vaqfi bolganligi uchun Turkiston
musulmonlarining talabi togridir. (Ushbu
talab togrisida keyinroq soz yuritamiz.
Muallif). Kaba kaliti kabi amonatning oz
egalariga qaytarilishi ularning
isbot talab qilmaydigan haqlaridir. Lekin, ular Mushafni
zarar tegmaydigan, xavfsiz joyda saqlashlik
togrisida oylashlari kerak. Mushaf bir
kishining mulki emas, balki, u barcha
Mushafning 552 varagi qolgan va taqriban ya
talon-taroj qilish oqibatida yoqolgan. Hofi
z Abdul Karim afandi Yunus kutubxonasida
mana shu Mushafning bir necha varaqlari bor.
TURKISTON MUSULMONLARINING MUSHAFNI OZLARIGA QAYTARISH
TOGRISIDAGI TALABLARI
Ufa Diniya nazorati qarorgohida Mushafi
Usmoniy 1924 yilgacha saqlandi. Rusiya
musulmonlari barcha joylardan kelib uni zi
yorat qilayotganliklari xabari Turkiston
mintaqasidagi Buxoro, Samarqand, Toshke
nt, Fargona musulmonlariga tarqaldi.
Turkiston ahlining tarixiy merosi bolgan
Mushafning asl joyi Samarqand shahri
ekanligini kopchilik bilar edi. Shunga qara
may Ufa Diniya nazorati ashoblari Mushafni
oz qaramogida saqlayotgani hamda uning vori
slariga shukrona aytib, xursandliklarini
baham korish haqida lom-mim, demaganlar
i Mushafni ozlarida olib qolish niyatida
ekanliklarini korsatar edi. Ozbekistond
a osha paytda kozga koringan diniy
arboblardan Shayxul Islom Tor
axon Maxdum Xoqandiy va
boshqalar bilan Ufa diniya
nazorati orasida ushbu masala yuzasidan yo
borib-kelib turar edi. Oxiri Toraxon Maxdum
oz hamrohlari bilan Moskva, Leningradga
safar qilib, ikki oy mobaynida hukumat do
iralariga qatnab, shu orada Lenin bilan
uchrashdi va uni Mushafni Ozbekistonga
yuborish uchun farmon chiqarish zarur
ekanligiga qanoatlantirdi.
hodisa togrisida menga shayx Yusuf Jorullo
h Al-Fanzoviy shunday hikoya qilib berdi:
Qurultoyda Turkiston mintaqasidan 75 vak
il qatnashdi. Mushaf masalasiga kelganda
ortada janjal kotarildi. Turkistonliklar
tarafidan hatto baland ovozda: Mushafni
qaytarmaslik oz birodarlari haqqiga zorav
onlikdan ozga narsa em
as. Islomda bunday
ishlar joiz emas! degan gaplar aytildi.
Xullas, gap kop bolib oqibat janjal-
Inqilobdan keyin tasis topgan Toshkent va
Sirdaryo viloyati musulmonlarining
Islomiy jamiyati Ozbekiston musulmonla
ri nomidan hukumat doiralariga Mushafi
Sharifni Turkistonga qaytarish togrisida muro
jaat qabul qildi. Ushb
u murojaatni gazeta-
jurnallarning kopchiligi qollab-quvvatladi.
Shuningdek, Turkistondagi tarixiy muzeylar
va qadimiy osor-atiqalar ishi boyicha tuz
qaroriga asosan osha yilning 15 mart
Toshkentdagi Usmon Mushafining tarixi. Shayx Ismoil Maxdum
www.ziyouz.com
kutubxonasi
a topshirdi. Shundan song Mushafi Usmonni
Turkistonga qaytarish togrisida 1923 yil 25
chiqdi. Osha paytlarda Ufa diniya nazorati
Rusiyadagi barcha musulmonlarning umumiy
markazi deb etibor qilinar edi. Shu mavqe
idan foydalanib Mush
afni olib qolmoqchi
bolgan diniya nazorati, hukumat qabul qilgan
qaror asosida, oxiri, bu ishga rozilik
1924 yil avgust oyida Islom jamiyati rais
i Shayx Muhammadxoja muftiy, Zahiriddin
alam, hukumat vakili Saidqosim Xojaev va
boshqalar Ufa diniya nazoratiga borib,
Mushafi Usmonni qabul qilib oldilar. Mushafni
ulamolaridan hazrat, shayx Rizouddin Fa
xruddin, shayx Abdulloh Sulaymoniy, shayx
Mushaf maxsus vagonga ehtirom bilan olib
chiqildi. Musulmon askarlardan tuzilgan
faxriy qoravul vagonning chor atrofida tu
rib keldi. Barcha sh
aharlarga bu haqda
telegrammalar yuborildi. Temir yolning To
shkentgacha bolgan ma
sofasida poezd qaysi
erkagu ayol musulmonlar poezd uzoqdan korin
ishi bilan to toxtagunga qadar uni takbir-
tahlillar bilan kutib oldilar. Po
ezd toxtagach, xalq orasidagi eng mutabar kishilardan bir-
ikkitalariga maxsus vagonga chiqib Mushafni
musulmonlar Mushafni korib, maxsus sandiq
ni opib, ziyorat qilib chiqqanlarning
qollarini opib, boshlaridan tavof qiladilar.
Koplar vagonga qollarini tekkizib, yuzlariga
siypar edilar. Hatto, bu xabarni eshitganlar,
ayniqsa, Qozogiston chollarida yashovchi
musulmonlar temir yol yonlari boylab oq
otovlar tikib, poezdni bir necha kunlab
kutganlar. Bayramona kiyimlardagi son-sa
noqsiz otliqlar poezdn
ing ikki tomonidan
dashtu chollar boylab uzoq-uzoq manzillargacha
ot choptirib kuzatib qoyishardi. Duoga
kotarilgan qollar, olqishlar
dillarni larzaga soladi, har bir
musulmon uchun bir umr boyi
eslagulik, unitilmas lahzalar edi. Rasululllo
h zamonlaridan qolgan merosga ehtirom shu
Poezd shunday izzat-ikromda Toshkent sh
ahriga kirib keldi. Vokzal behisob
musulmonlar bilan tolgan edi. Oq sallali, so
qollari koksiga tushgan nuroniy ulamolar,
tabarruk otaxonlar xaloyiq orasidan peshvoz
chiqadilar. Atrofdagi
ming-minglab yoshu
qari, erkagu ayol musulmonlar ulardan ni
gohlarini uzmay qarab turardilar. Mushafi
sharifni boshlari uzra kotarib chiqqanlar
kozga koringandanoq, barcha bir ovozda
Allohu Akbar! Allohu Akbar!... deya, takb
ir aytib yuboradi. Uning sadosi butun
vokzalni larzaga keltiradi. Odamlar kozidan
quvonch yoshlari oqar, ular dil hayajonlarini
bosa olmas edilar. Alloh taoloning Kalomi
sharifiga nisbatan etiborning naqadar
ldi. Mushafi Usmoniyning
uzoq yillik, yani 50 yillik
gariblik safaridan yana Ozbekiston zamini
ga qaytarilishi voqeasi 1924 yil 18 avgustda
Mushafni navbatma-navbat boshlarida kot
arganlaricha Islom jamiyati qoshidagi
katta jome masjidga (Kokaldosh madrasas
i yonida) keltirib, maxsus tayyorlangan
Mushafning qaytib kelishi munosabati bila
n bir necha anjumanlar otkazildi. Unda
ulamolar, hukumat arboblari va qoshni olkal
ardan kelgan vakillar qatnashib, tabrik
sozlari sozladilar va yangi hukumatning
xalq bilan boladigan aloqalari xususida
maruzalar qildilar.
Mushafni qaytarishga sayi koshish qilgan
lardan osha paytda Turkiston Islomiy
shoro jamiyati ning raisi bolgan va Sove
t hukumati nazdida katt
a obroga ega bolgan
shayxul-islom Toraxon Maxdum Xoqandiy (
bilan bir qatorda janob Murod qori Usmon Xo
jaboy Toshkandiy oglini ham zikr qilish
Toshkentdagi Usmon Mushafining tarixi. Shayx Ismoil Maxdum
www.ziyouz.com
kutubxonasi
lozim. Alloh ulardan rozi bolsin,
avlodlar ulardan doimo minnatdor.
Mushafi sharifning kop marta ogirlik va
talon-tarojga duchor bolgani, yana bu hol
qaytarilishi mumkinligi va boshqa xatarlarni
hisobga olib uni Toshkent shahridagi
yodgorliklar muzeyiga kochiri
shni maqul korildi. Osh
andan beri u mutaxasislar
tomonidan osor-atiqalarni saqlash qoidalar
iga toliq rioya qilingan holda, koz
qorachigiday temir sandiqda saqlandi. Chop
on bozori yonida joylashgan ushbu muzey
Ozbekistondagi birinchi muzeydur. Ju
da qadimiy asarlar jumlasiga mansub
bolganligidan 1926 yilda Mushafga alohida xo
na ajratildi. Muzeyga kelganlar Mushafi
sharifni korishlari mumkin
edi. 1956 yilda Pokistondan ke
lgan diniy delegatsiya, 1958
yilda Suriyadan kelgan delegatsiya va 1960
yilda Marokkodan kelgan delegatsiya va
boshqalar Mushafni ziyorat qilganlar. Alloh ta
olo ularga Usmon Mushafini ziyorat qilishga
edi. Bu esa bizlarning Mushafga bolgan mu
habbatimizni, etiqodimizni va shodligimizni
ziyoda qilar edi. Mushafi sharif bazi bir
diniy anjumanlar munosabati bilan yigilish
bolayotgan joylarga ziyorat uchun olib kelin
ar edi. Keyinchalik mutaxassislar Mushafni
havoga olib chiqilishi uning chirishini tezlatis
hi mumkinligi haqida og
ohlantirib, uni tashqi
muhit tasirlaridan muhofaza qiladigan kimy
oviy moddalar yordamida, maxsus sandiqda
saqlashni tavsiya qildilar.
Orta Osiyo va Qozogiston mu
sulmonlarining diniy idorasi tasis topishi munosabati
bilan 1943 yilda chaqirilgan qurultoyga Mushafi
sharif olib kelindi va ziyorat marosimi
uyushtirildi. Ikkinchi mart
a uning ziyoratiga 1948 yilda
mazkur idoraning qurultoyi
munosabati bilan muvaffaq bolindi. Bir qa
ncha yillar otgandan song diniy idora
fotografiya usuli bilan Mushafdan uch nusxa
oldirdi. Ulardan biri Pokistonning sobiq
prezidenti marshal Ayyubxonning diniy id
ora qarorgohiga 1964 yilda qilgan tashrifi
munosabati bilan unga hadya qilindi. Ikkinchi
si Hindistonning marhum sobiq prezidenti
Zokir Husayn janoblariga tortiq qilindi. Di
niy idoraning kutubxonasida (Bu kutubxonada
nodir mushaflar, adabiy devonllar, qolyozm
arxeologiya instituti 1905 yilda oldirgan nusxalard
an ikkitasi bor edi. Ulardan birini diniy
idora Marokko podshohi Hasan II hazrati oliy
lariga tortiq qilgan. Bu nusxalar xorijga
chiqishi natijasida Islom yurtlarida Usmon
Mushafining bizda saqlanayotgani haqidagi
xabar keng tarqaldi. Uning togrisida ma
tbuotda maqolalar chiqa boshladi. Mushafi
sharif sayohatchilar orasida ham mashhur bo
ldi. Diniy idora bilan kopgina xorijiy
Ushbu munosabat bilan diniy id
ora Oliy hayati mazkur Mus
hafning tarixi togrisida
zarur, deb topdi. Chunki u Yer yuzining mag
ribu mashrigidagi barcha Islom ahli uchun
yagona manba va bebaho yodgorlikdur. U
haqda keng ommaga elon qilish vojibdur,
chunki u musulmonlar faxrlan
adigan va ezozlaydigan
Diniy idora Oliy hayati Mushaf tarixiga
taalluqli malumotlarni, ayniqsa, uning
Movarounnahrga kelishiga oid xabarlarni tadqi
q qilishni va Usmon mushaflarining biri,
ehtimol osha hazrati Usmon tilovat qilib turg
anlarida shahid bol
gan Mushaf ekanligini
aniqlash uchun ushbu kitobni yozish
vazifasini kaminaga topshirdi.
UNNAHR OLKASIGA OLIB
KELINISHINING BAYONI
Albatta, muhtaram kitobxonni bu Usmon
Mushafi Movarounnahr diyoriga qachon,
Toshkentdagi Usmon Mushafining tarixi. Shayx Ismoil Maxdum
www.ziyouz.com
kutubxonasi
Shuni bilingki, aziz oquvchi, arab jazira
sida dini Islom zohir bolganidan keyin,
yarim asr ham otmasdan arab fotihlari ushb
u dini mubinni Movarounnahr diyoriga olib
Sahobalar, tobiinlar va Islom goziylari bila
n birga kelgan ulamolar sayi koshishlari
natijasida, ushbu dinga etiqod qiluvchilar
kopaydi va bu yerda islomiy hokimiyat
vujudga keldi. Ana shu davrda Movarounnahrda
madrasalar, masjidlar paydo boldi va
diniy ilmlar, islomiy sanat markazlari vujudga
keldi. Bu diyor olamga Buxoriy, Termiziy,
Farobiy, Ibn Sino, Abu Lays Samarqandiy va
Islom bu olkada ajib bir suratda rivojl
andi. Buxoro, Samarqand va boshqa katta
shaharlar Islom huquqshunoslari, muhaddis,
mufassir va boshqa fan olimlari, ayniqsa
fiqh ilmi bilimdonlarining topla
nadigan joyiga aylandi. Buning
oqibatida arablar fathidan
keyin, 6u yerlarda Abbosiylar xalifaligi va
Islom podshohlari bilan dostona aloqalar
paydo boldi. Xitoy chegaralarigacha bolga
n Movarounnahr, Islom diyorlari ichida eng
buyuk va ilm urfon taraqqiy qilgan shavkatli o
lkalardan hisoblanar edi. Tarix sahifalari
bu olkada sodir bolgan kop voqea-hodisa
larga guvohdir. Asrlar davomida kopgina
ulamolar, kozga koringan shaxslar, ayniqs
a, arab mamlakatlaridagi ichki nizolar
oqibatida hijrat qilgan zotlar ushbu olkan
i vatan tutganlar. Siyosiy mushkilotlarga
r ham shu yerda boshpana topganlar.
Hozir qolimizda yozma hujjatlar bolmagan
ligi sababli, Usmon Mushafini diyorimizga
kim, qachon va qanday qilib olib kelgan
ligini asoslovchi yozma dalil bolmasa-da,
tarixchilarning Mushaflar togrisida be
rgan malumotlariga suyanib, Mushafi
Usmoniyning Movarounnahrda qanday paydo bo
lganini izohlashimiz mumkin. Quyida
mana shu malumotlardan bir qanchasini si
zning etiborlaringzga havola qilamiz:
1) Ibn Qutayba ozining tarix kitobida:
Hazrati Usmon uning tepasida shaxid
bolgan Bosh Mushaf ogillari Xolidga, songra
uning avlodlariga meros bolib qolgan edi.
Shom ahlining mashoyixlari soziga qaraga
nda shu Mushaf hozir Tus zaminida ekan,
2) Amin Xonjiy Manjamul-Imron kitobida
(Ibn Batuta Basrada yodgorliklarni va
Bosh Usmon Mushafini korganini zikr qilgan
dan keyin) shunday yozadi: Ushbu Mushaf
3) Tarixchilar tatar xonalaridan bolgan, Ul
ug Saroy va Dashti qipchoq xoni Baraka
xon bilan Misr sultoni Zohir Ruknuddin Beybars Bunduqdoriy Solihiy ortasida paydo
bolgan dostlik, biroda
rlik va ular orasidagi yozishmala
r, sovgalar, elchilar almashishi
togrisida zikr qilib, shunday deydilar: Sulton
Zohir Baraka xonga (Vafoti 665 hijriy sana,
Chingizxon nabirasi, Jojining ogli)
hadyalar tayyorlash togrisida farmon berdi. Bu
haqda bir maktub ham yozdi. Men osha makt
ubni oqidim. Unda
mushaf bolib, Usmon bin Affon (r.a.) xatida
dur, deyiladi. Nuvayriyning aytishlaricha,
hadya Usmon Mushaflaridan biri bolib, zar ipla
r bilan tikilgan, qizil atlas gilofli, ustidan
duxobali muqova qilingan, uni
ng yonida kumush tangachalar yopishtirilgan, obnus
daraxti va fil suyagidan ishlangan lavh-kursiydan iborat edi.
Shayx Muhammad Murod bin Abdulloh Ramz
iy-Bulgoriy-Makkiy (1940 milodiy
yillarda sharqiy Turkistonda vafot qilgan) Tal
fiqul-axbor fi tarixi Qozon val-Bulgor
(Qozon va Bulgor tarixi togrisida yolg
on malumotlar) kitobida shunday yozadi:
Usmon bin Affon (r.a.)ning Mushafi
deb, mashhur bolgan va Samarqanddan
zikr qilingan Mushaf ekanligi haqiqatdan uzoq
emas. Amir Temur Toxtamishxon bilan
urishib Saroyni olganda, osha yerdan Mushafn
Mana shu faraz haqiqatga yaqin. Bazi birovl
arning bu farazni dalilsiz inkor qilishlariga
Toshkentdagi Usmon Mushafining tarixi. Shayx Ismoil Maxdum
www.ziyouz.com
kutubxonasi
Bu yerdagi Shayx Ramziyning bazi birovl
ar degani Nozuratul-haqqi fi farziyatil-
ishai va in lam tagibish-shamsu (Quyosh
botmasa ham xufton fa
rz ekanligiga haqiqat
kozi bilan qarash) kitobi va boshqa asarla
rning muallifi, alloma
Qozoniyga taalluqlidir. U ozining Al-fa
yozadi: Samarqand va Buxoro ahllari
ortasida mashhur bolgan Xoja Ahror
madrasasidagi mushaf Xalifa
Usmonning osha Mushafi, dega
n rivoyat yolgondur. Uni
Xoja Ahrorning bobosi Abu Bakr Qaffol Shos
hiy (vafoti 366 h.sana, Toshkent shahrida
dafn qilingan) Bagdoddan olib kelgan va u av
lodlariga, pirovardida esa Xoja Ubaydulloh
Ahrorga meros bolib qolgan emish. Ri
voyatga binoan Xoja Ahror Mushafni oz
madrasasiga qoygan. Bu Mushaf qadimiy ta
barruk yodgorliklardan bolsa-da, lekin
quyidagi dalillarga binoan xa
lifaga xos bolgan Bosh Musha
f emasdur. Abu Ubaydulloh
Qosim bin Salom Bagdodiy lo sozi satrning
oxirida va hin sozi ikkinchi satrning
boshida yozilgan, degan. Men bu Mushafni
Samarqanddaligida tekshirib chiqqanman va
unda yuqoridagi xabarning teskar
isini kordim, yani, lo
satrning oxirida emas, qin
ikkinchi satrning boshida ham emas edi va
to harfi ham qoshib yozilmagan edi. Bu
Mushaf ruslar Samarqandni hijriyning 1285 y
Qustantiniyyaning bazi gazetalari mening
yordamimda maqolalar chop qildi. ( Osha
soni. Basirat 1289 h. yil 15-safar. Al havo
Ushbu Mushaf togrisida men ozimnin
Abdurahim bin Usmon Ottiz-imoniy (vafoti 12
51 h.yil )tarjimai holini yozgan vaqtimda
sha kitobda shunday yozilgan: Shayx
Abdurahim Samarqandga borib, Mushafni islo
hga muhtoj ekanligini korganlar. Shundan
song varaqlarini, xatini isloh qilganlar,
yoqolgan sahifalarni qaytadan yozganlar va
teshilgan joylarini yamaganlar. Lekin, u ki
shi Mushafni asliga monand bolishi uchun
tirishmagan. Mana shu Mushaf toqqizinchi asr
boshlarida Qohirada bolgan. Mazkur davr
Abu Bakr Qaffol Shoshiy, hatto, Shayx Ub
aydulloh Ahror zamonlaridan ham ancha
keyindur. Bu togrida Ibn Jazariy va boshqa
lar zikr qilganlar. (
Quyida esa Marjoniyning Qustantiniyya
Salomdan song malum bolsinki, Sama
rqand shahridagi Xo
madrasasida hayvon terisiga kufiy xat bilan
yozilgan, qadimiy bir mushaf bolar edi.
Unda irob, vaqf alomatlari, harflarning belg
va oxirini bildiruvchi
belgilar, suralarning ismlari yoq edi. Sahifa
bor, uni qon izi deydilar. Samarqand va
Buxoro ahllari bu mushaf hazrati Usmon
(r.a.)ning oz Mushaflari, deb davo qiladila
r. Ruslar Samarqandni
istilo qilgach, uni
uni hatto ulamolar xam oqiy olmaydilar,
deb maqtandilar. Oylashimcha, u qadimiy
yodgorliklardan bolsa-da, lekin Bosh
Musxaf emas. Men uni Samarqandga 1260 yilda
borganimda korgan va oqigan edim. Bundan
on besh yil avval, Vafayotul-aslof nomli
kitobimning 1250 hijriy yilda vafot qilgan
Mullo Abdurahim bin Usmon Ottiz-imoniy
hayotiga bagishlangan qismida Mushafga te
giili fikrlarimni yozganman. Mana hozir
sizlarga shuni tarjimasi bilan yubormoqdama
bosib chiqarsa yaxshi bolardi. Chunki, unda ho
zir ruslar faxrlanib ay
tib yurgan gaplarga
Toshkentdagi Usmon Mushafining tarixi. Shayx Ismoil Maxdum
www.ziyouz.com
kutubxonasi
toliq javob bor. Men shayx Ottiz-imoniy b
ilan Mushafni oqib chiq
qanman va uni Bosh
Mushaf emasligini bilganmiz. Agar yubo
rgan malumotlarim bosib chiqarilsa,
marhamatlarini darig tutmasdan bu tomong
a maqoladan bir necha nusxa yuborsangiz.
Buxoro amirining elchisi Yahy
o Xojadan ruslar Mushaf to
ozlarining odatlariga kora hech bir dalil-
isbotsiz bu osha Bosh Mushaf, deb javob
Marjoniyning bu fikriga qoshilgan boshqa
bir fozil olim, koplab asar va tadqiqotlar
muallifi Muso afandi Jorullohdir. (1952 yi
Movarounnahrga sayohat nom
li kitobida shunday yozadi:
Usmon (r.a.) Mushafi, deb
Samarqanddagi Xoja Ahror masjidida edi.
chogida kordim va uning Bosh Mushaf emaslig
ini aniq bildim. Chunki, bu mushaf juda
katta hajmli, Bosh Mushaf esa (olimlarning ay
tishicha) eniga ikki kaft barobarida va
boyiga bundan kora sal uzunroq ekan. Bu
togrida kitoblarda zikr qilingan. Shunga
kora Usmon(r.a.) Mushafi ozimizning qolyo
ema kitoblarimizdan sal kattaroq boladi va
Undan tashqari, Usmon (r.a.) Mushafi, u kishin
ing shahodatlaridan keyin, goyib bolgan
bazi birovlar, u Usmon (r.a.)ning ogillari
Xolidda edi, keyin nima bolga
ni malum emas, deydilar. Pe
terburg Mushafi Usmon (r.a.)
Mushafi emasligi togrisida birinchilard
an bolib gapirgan ustoz Shahobuddin
olmadi, balki mening oylashimcha, xato qildi.
Agar biz bu mushafning xati Bosh Mushaf
xatiga muvofiq emasligini dalil
qiladigan bolsak, ish oson ko
mushafining xati bir necha joylarda Bosh Mus
haf xatiga togri kelmaydi. (Tarjimatul-
togrisidagi fikrini dalil qilgan Marjoniyning
gaplari bir shart bilan haq bolishi mumkin.
Shart shuki, agar, Abu Ubayd aytgan sozi ha
q bolsa. Vaholanki,
uning aytgan gapini
rad qiluvchilar bor. Mavriduz-zamon (T
ashnalar bulogi) kitobida Ad-Doniy Abu
Ubaydning Bosh Mushafda va lo tahina mano
s dagi to harfi hina bilan qoshib
yozilgan degan rivoyatini zikr qilib, bu na
rsani jamiki diyorlardagi mushaflarning
birortasida ham uchratmadik, deydi. Yuqori
da zikr qilingan holat qadimiy mushaflarda
Abu Ubaydning bu rivoyati
Ibn Anboriy aytadilar: Qadimiy va ya
ngi mushaflarning hammasida to harfi
Nasir aytadilar: Mushaflarning hammasida
va lota to harfi bilan yani, hina
Ash-Shotibiy Al-Aqilada: Abu Ubayd
Bosh Mushafda va lo tahina qoshib
Abu Dovud Ithoful-fuzalo kitobida: va lo
ta hinadagi qoshib yozishlik (vasl)ni
inkor qilaman, deydilar.
4) Mushafning merosxor shayxlari Ka
ufmanga bu Mushaf Amir Temurning
Samarqanddagi xazinasidan chiqqan, deb oc
hiq-oydin aytganlar. Bu haqda Mushafni
5) Shayx va ulamolar quyidagi yana bir
rivoyatni aytib berganlar: Xoja Ubaydulloh
Ahror rahimahulloh (vafotlari 895 h.y.) ozlarin
qilib, qaytishda muridlaridan biri Istanbulda
qoladi. Uning tabobat ilmidan xabari bolib,
osha yerda kasallarni davolay boshlaydi. U
podshohi kasal bolib qolib, uni
unga tila tilagingni, deydi. Shunda muri
d unga hazrati Usmon
(r.a.) Mushaflarini
Toshkentdagi Usmon Mushafining tarixi. Shayx Ismoil Maxdum
www.ziyouz.com
kutubxonasi
berilishini soraydi. Movarounnahr ahlining
ushbu Mushaf togrisida xabarlari bor edi.
Podshoh oylanib qoladi va muridning talabini
rad qilmoqchi boladi. Lekin, vazirlardan
biri vadaga vafo qilmaslik podshohlarga
Mushafni unga berib,
ertaga biron narsa evaziga yana qaytarib
olish mumkin, deydi. Shunda podshoh
Mushafni xazinadan olib chiqib, muridga beri
shlikka farmon beradi. Fursatni ganimat
bilgan murid darhol Mushafni
jonatadi. Bir necha kun otgach, haligi va
zir muridning oldiga kelib, unga javohiru
oltinlar berib, Mushafni qaytarib berishlikka
kondirmoqchi boladi. Lekin, murid uzr
aytib: Mushafga bolgan buyuk hurmatim tufa
yli uni vatanimga yubordim deydi. Buni
eshitgan podshoh nihoyatda gazablanib,
yuboradi. Lekin, uning barcha harakatlar
tib keladi. U zot Samarqandga hijrat
6) Mushafi Usmoniyning diyorimizga kelishi
ga oid rivoyatlardan yana biri, shayx
Abu Ahmad Muhammad qozi
Andijoniy-Shoshiyning Silsilatul-orifin nomli
kitoblaridadur. Ul zot Xoja Ahror valiynin
g xalifalaridan bolib, shunday yozadilar:
364 hijriy yilda vafot qilgan Abu Bakr Muhammad bin Ali Qaffol Shoshiy al-Kabir
shofiiy mazhabining mashhur ulamolaridan
bolib, ozlari tugilgan Shosh (Toshkent)
shahrida istiqomat qilar edil
ar. U zot kop marotaba hajg
a safar qilib, borishda va
qaytishda Bagdodga kirib otar edilar. Aksa
r ilmlarini shu shaharda olgan edilar. Bir
olarning nihoyatda sarosimada ekanligini
koradilar. Chunki, Rum podshohi
Qaysar arab tilida xalifaga
bir ajoyib qasida yuborib,
yo shu qasidaga munosib javob yozinglar, yo
har yili olpon tolaysizlar yoki urushga
tayyorlanaveringlar, deb talab qilgan edi. O
sha paytda ularning
Rum bilan urushishga
imkonlari yoqligi, va talab qilingan o
bolmaganligidan, qasidaga javob yozishga ma
jbur boldilar. Bagdodning jamiki ulamo
va fozillari yigildilar. Lekin, ular osha qasi
daga mos keladigan javob yozishga ojiz bolib
turgan edilar. Rum elchisi esa ularni shoshilt
irar edi. Shayx Bagdodga kirib kelganlarida,
turklar yurtidan Bagdodga bir zabardast olim
kelibdi, degan xabar tarqaldi. Xalifa odam
yuborib, u kishi javob qasidasi yozsalar, evaz
iga xohlagan narsalarini berishligini aytadi.
Shayx rozi bolib, shunday deydilar: Men bu
bir shartim bor. U ham bolsa, oldin menga
hazrati Usmon Mushaflarini berasizlar.
Shayx Mushafni olib, xuddi oldingi rivoyatd
agi kabi, murid qilgan ishni qiladilar.
Shundan bir necha kun otgach shayx qa
At-Tabaqotish-shofiiyya kitobida allo
ma Sabkiy ham Rum podshohi tomonidan
yuborilganini, unga shayx Qa
ffol Shoshiy javob berganlikla
rini zikr qiladi. Shuningdek,
shayx boshqa bir qasida yozib, unda nasron
deb rivoyat qiladi
Sabkiy. Lekin unda (yani rivoyatda) Mushafi Usmoniy zikr qilinmagan.
7) Rivoyatlardan yana biri Samariyya de
b atalgan Samarqand tarixiga oid kitobda
zikr qilingandir. Unda aytilishicha, Xoja Abdi
Darun (Samarqandda dafn qilingan Shayx
Abdulloh. U kishining qabrlari ustidagi
maqbara qubbali bolib, tabarrukona ziyorat
qilinadi va qabr yonida qadimiy masjid va
hujralar bor) mashhur ulamolardan bolib,
Samarqand qozisi edilar. Xoja Abdi Darun Mo
varounnahr fotihlarining ilk guruh boshligi
va Usmon(r.a.)ning kuyovlari Saidning avlo
dlaridandir. Mushafi Usmoniyni bu diyorga
olib kelgan ham mana shu Said boladilar.
Samarqandni birinchi marta fath qilgan
Toshkentdagi Usmon Mushafining tarixi. Shayx Ismoil Maxdum
www.ziyouz.com
kutubxonasi
zotdurlar. Yurishlarini Qarocha
degan joygacha da
8) Bu rivoyat Bayrutdagi Andalus nash
riyotida bosib chiqar
ilgan Ibn Kasirning
Fazoilul Quron nomli kitobining hoshiyasig
a yozilgan. Unda Rusiya podshohlari qolida
bolgan Usmon Mushafi bolsheviklar tomonida
n Buxoro amiriga tuhfa qilingan deyiladi.
Tuhfa qilishdan oldin Mushafdan fotografiya
asboblari yordamida nusxalar olingan, deb
yoziladi mazkur manbada. Ammo, Mushafn
9) Rivoyatlarning yana birini Umar Rizo
hazratlari ozlarinin
g Mal-Quron nomli
kitoblarida zikr qilganlar. Islom olamida ma
vjud bolgan Usmon Mushaflarini birma-bir
sanab otib, Umar Rizo quyidagilarni aytadila
r: Xuddi shunday Mushaflardan biri 1904
yilda Buxorodan Moskvaga olib
edi. Bolsheviklar Turkistonda hokimiyatni qol
ga olganlaridan keyin, uni ikkinchi marta
harakatlari va jiddu jahdlari muvaffaqiyat b
ilan yakunlandi. Aytishlariga qaraganda bu
nusxa Abu Bakr Shoshiy tomonlaridan olib ke
lingan bolib, keyinchalik Xoja Ahror Valiy
Shu narsaga etibor qilingki, aziz oquvc
hi, Umar Rizo zikr qilgan rivoyat ham,
Fazoilul Quron hoshiyasiga yozilgan xaba
r ham shuningdek, professor Subhi Solihning
Al-Mabohis kitobida yozgan va biz yuqori
da zikr qilgan Mushaf keyinchalik Angliyaga
Muhtaram kitobxon, biz sizga eshitganlari
mizni hammasini malum qildik. Mushafi
sharifning asli va uni qay yosinda bizga
togrisida alohida soz yuritib, nimaga dalola
taliq (tushuntirish)
Ibn Qutaybaning Mushaf Tus shah
rida ekanligi haqidagi xabariga
Samarqand tarixidagi Usmon (r.a.)ning
kuyovlari Said Mushafni 54 hijriy sanada
Samarqandga olib kelgan, degan rivoyatn
i boglab, Mushaf osha paytdan beri
Samarqandda bolgan desak, to
gri davo qilgan bolamiz
. Bu fikrni Imom Molikning:
Bosh Mushaf Xonadon voqeasi dan keyi
n Madinadan goib bolgan va men uning
haqida hidoyat murshidlaridan bironta ha
m xabar eshitmadim, degan gaplari ham
Muhammad Amin Xonjiy Manjamul-
Umron kitobida Ibn Batutaning
Basrada Hazrati Usmon Bosh Mushafini ko
rganligi haqida zikr qiladi. Bu Mushaf
Basradan Shomni istilo qilg
Ibn Batuta ozining Tuhfatun-nuzzor kitobida, Shom mamlakatlariga qilgan
ziyorati chogida Damashqdagi Umaviylar jomi
ida kufiy Mushafni korganligini va yana
v.) masjidlarida korganligini yozadi.
Damashqdagi Mushaf Temur istilosi paytida
moyillik bildiradi. Ibn Batutaning Shom ma
mlakatlariga qilgan ziyorati Amir Temur
yurishlaridan avval bolgan edi. Korinib tu
ribdiki, bu yerda hech
qanday chalkashlik
Tarixchilarning Orda xonlari va Misr
sultonlari orasida vujudga kelgan
aloqalar, ularning bir-birlariga qimmatbaho,
nihoyatda qadrli hadyalar berib turganliklari
haqidagi xabarlari mavjud. Hadyalar orasid
a Usmon Mushafi ham borligi zikr qilinadi.
Toshkentdagi Usmon Mushafining tarixi. Shayx Ismoil Maxdum
www.ziyouz.com
kutubxonasi
Manbalar turli zamonlarda Qohirada bir ne
cha Usmon Mushaflari bolganligidan xabar
beradi. Tarixchilar Mushaflarning qanday qilib
Misrga kelib qolganini bayon qiladilar va
rtirgan Mushaflari ekanligini quvvatlaydilar.
Aziz oquvchi, ehtimol siz shunday muqadda
s Mushafi sharif podshohlar xazinasidan
borilishiga ishonmassiz. Lekin, o
sha paytda Oltin Orda va Misr
mamlakatlari orasida mustahkam aloqa, chinak
am dostlik ornatish naqadar zarur edi,
chunki, osha paytda qonxor Helaku Misrdan
och olish uchun va Islom yurtlarini yana
hun Rum bilan ittifoq tuzgan
edi. Buning aksi olaroq,
Baraka xon Allohning hohishi bilan Islomga
kirgan va unga nihoyatda muhabbat qoygan
bolib, Helakuga xavf solib turar edi.
Shuning uchun u yuqorida zikr qilingan
qimmatbaho va qadrli hadyaga loyiq edi. Bu
rivoyat mantiqqa togri keladi va undan
Yuqorida shayx Murod Ramziy, ushbu mu
shaf Bosh Mushaf ham emas, har xil
olkalarga yuborilgan Usmon Mushaflarining
biri ham emas, degan Marjoniyning fikrini
Samarqand ulamolari, shu jumlad
an elchi Yahyo Xoja Buxoriyning
Mushaf Amir Temur xazinasidan yoki kutubxonas
idan chiqqan, degan bayonlari. Ikkinchi
rivoyatda Amir Temur uni Basr
adan olib Samarqandga keltir
gan, deyiladi. Agar Amir
Temurning shon-shavkati, qudrati, uning tutgan
mavqeini hisobga olsak, bu rivoyat ham
haqiqatga togri keladi. Chunki, Mushafi Us
moniydek oliy iftixor manbai Temurning
Xoja Ahror valiy muridl
ari Sulton Boyazidni davo
lab, evaziga Usmoniylar
xazinasidagi Mushafni olib kelgan, degan rivoyat.
Mushafni shayx Abu Bakr Qa
kelganligi haqidagi rivoyat. Bu rivoyatni sh
ayx Muhammad qozi Shoshiy (Xoja Ahrorning
xalifalaridan bolib, Toshkent shahrining qozi
si edilar. Qozilik ishlarini yuritib turgan
masjid hozir ham bor. Bir necha ahli ilm
oilalar ozlarini u kishiga mansub deb
sanaydilar) ozlarining. Silsilatul-Orifin no
mli kitoblarida keltirganlar. Taajjublanarli
joyi shuki, shayx Xoja Ahrorning xalifalar
i bolishliklariga va
mazkur kitob Xoja
Ahrorning manoqiblari togrisida bolishiga
qaramasdan, Mushafi Usmoniy togrisida gap
kelganlar, deydilar. Shayx Muhammad qozi, shuningdek, Mushaf Imom Qaffol
zamonlarida Toshkentda mavjud edi. Xora
zmshoh Toshkent shahrini xarob qilgan
kezlarda, u Abu Muso mahallasida saqlanar ed
i. Shundan keyin goib bolgan, deydilar.
Agar Mushaf qozi Muhammad zamonlarida mavj
ud bolib, Xoja Ahror uni Samarqandga
Menga Toshkent ulamolaridan Fozilxoja
domla janob muftiy Ziyouddinxonning
otalari, shayximiz, marhum Es
day naql qildilar: Hozirgi
kunda mazkur mahalla imom Qaffol Shoshiy ma
qbaralari yaqinidagi Qani mahallasidur.
Mushaf shu mahallaning hozir mavjud
bolgan masjidida saqlangan.
Yana ajablanarli narsa shuki, shayx Ali bi
n Husayn Koshifiy Xoja Ahror manoqiblari
haqida katta bir kitob tasnif qilib, Mushafi
Usmoniy haqida biror ogiz gap aytmaganlar.
Vaholanki, Koshifiy u zotning xizmatlarida
mulozim bolib, shayxnin
har bir katta-yu kichik voqealarni sanab otg
anlar. Mushafi Usmoniydek iftixorga bois
shunday ulug mulkni aytmay otishlari ehtimoldan nihoyatda uzoq.
Bunday ulug meros u kishiga va Xoja Ahro
rning boshqa yaqinlariga maxfiy bolishi
Toshkentdagi Usmon Mushafining tarixi. Shayx Ismoil Maxdum
www.ziyouz.com
kutubxonasi
ham mumkin emas. Uni kitobl
arida unutib qoldirgan bo
lishlari ham mumkin emas,
chunki Koshifiy Silsilatul-Orifin kitobida
shayx Muhammad qozi zikr qilmagan Xoja
Ahrorning tarixlari va hayotlariga oid narsalar
ni ham oz kitoblariga kirgizganlar. Bundan
kelib chiqadiki, Mushaf Xoj
a Ahrorning vafotlaridan keyi
n u kishining masjidlariga
Mushafni Istanbuldan olib
kelgan murid qissasi toqib chiqarilgan. Qa
ffol Shoshiyning Mushafni Bagdoddan olib
kelishlari qissasi hammaga malum bolganidan, Xoja Ahror Valiyni u kishining
merosxor avlodlaridan va Xoja Ahror
Mushafni Toshkentdan Samarqandga olib
yuqorida zikr qilingan ikki zabardast shayx Xo
ja Ahrorning hayotlik paytlarida yozgan
oz kitoblarida, albatta, zikr qilgan bolur ed
ilar. Mushafni Bagdoddan Qaffol Shoshiy olib
kelganliklari togrisidagi xabar ham haqiqatdan uzoq.
Samariyyadagi rivoyat muqadda
m zikr qilingan Ibn Qutaybaning
rivoyatiga mos tushadi.
Sakkizinchi va toqqizinchi.
Bu ikki rivoyat Samarq
matbuotida Usmon Mushaflarining biri, de
b mashhur bolganligiga dalolat qiladi.
Aziz oquvchi, bu rivoyatlarni diyorimizd
a saqlanayotgan Mushafning turli yurtlarga
yuborilgan Usmon Mushaflaridan biri ekan
qiladigan dalil va farazlar sifatida hikoya q
ilib berdik. Biz uni xuddi Usha Bosh Mushaf,
deb davo qilmadik. Chunki, bunday davon
i isbotlash uchun aniq hujjat va dalil kerak
boladi. Biz uchun uning har x
il yurtlarga yuborilgan Usmon Mu
shaflarining biri ekanligini
isbotlashning ozi kifoya. Chunki, osha olti yo
va biri ikkinchisiga nisbatan imtiyozli em
as, balki, ularning hammasi barobar hazrati
Usmon (r.a.)ga mansubdir.
Biz oz davomizni isbotlashda mazkur ri
voyatlar bilan chegaralanib qolmaymiz.
Balki, Mushafi sharifning yozuvida, harfla
rining shaklida va uni yozilgan matoda
fikrimizga dalil boluvchi holatl
arni koramiz. Jumladan, u hijr
iy I asrning birinchi yarmida
rivojlangan xat sanati va ziynatlardan xoli
bolgan, sodda xatda yozilgan. Shuningdek, u
67 hijriy sanada Abul Asvad Ad-Duvaliy sh
aklni farqlash uchun ishlab chiqqan qizil
nuqtalardan ham xolidur.
Buning ustiga Mushaf kiyik terisiga yozilgan
. Terining ishlatilishi osha paytda qogoz
bolmaganligidan dalolat beradi. Bu esa oz
navbatida Mushaf II hi
jriy asrda, Xuroson
qogozi paydo bolmasdan oldin yozilganligi
ga dalolat qiladi. Yana unda Hajjojning
farmoni bilan Nasr bin Osim Laysiy ishlab
chiqqan qora nuqta va belgilar ham yoq. Bu
esa Mushafning hijriy 80yillardan oldin yozilg
anligini isbotlaydi. Chunki, Nasr bin Osim
89 hijriy yilda, Basrada vafot qilgan. Mushafi
Usmoniyning yozuviga taalluqli xabarlar
muqaddam bayon qilindi. Mana shu ilmiy-tarixiy
izlanishlar Mushafning hijriy I asrning
di. Demak, mana shu sana bilan Usmon
Bu bilan biz Xulofoi Roshidinlar zamonasi
ga yaqinlashib, Mushafning ana shu davrga
oidligini belgilasak va bu malumotga diyo
rimizda mashhur bolgan Mushafning hazrati
Usmonga mansub ekanligi togrisidagi asrlar
osha kelayotgan naqlni birlashtirsak
(chunki mansublikni inkor q
iladigan quruq gapdan boshqa hech qanday muhim dalil
yoq) hech shubhalanmasdan, bizning Mush
afimiz Usmon Mushaflaridan biri, deya
olamiz. Isbot qilguvchi inkor qiluvchida
n muqaddamdur, deyilgan. Vallohu alam.
Shunday qilib, ushbu kitobda jam qilm
oqchi va aytmoqchi bolgan gaplarim
vazifani maqomiga yarasha bajarish uchun ke
darajada murojaat qila olmaganim uchun uzr sorayman.
Toshkentdagi Usmon Mushafining tarixi. Shayx Ismoil Maxdum
www.ziyouz.com
kutubxonasi
Imonim komilki, bu ishni
malumotlarni topadi, inshoalloh. Alloh taolo O
zi yaxshi korgan va Ozi rozi boladigan
ishlarga bizlarni muvaffaq q
ilsun, paygambarimiz Muhammad
(a.s.)ga va ul zotning
Ushbu kitobning musahhihi Yaratuvchi
Muxtor Abdulloh al-Buxoriy sozlari
Solih amallarni Oz nemati bilan nihoyasi
ga yetakazadigan Allohga hamd bolsin!
Alloh taolo Quron oyatlarini nozil qilgan
Paygambarimizga, ilm bulogi, yaxshiliklar
manbai bolgan ul zotning avlodlari va
sahobalariga salomu salovatlar bolsin.
va xabarlarning duru javohirlarini oz
ichiga olgan, ushbu nodir kitob bosmadan chi
qdi. U tarix sahifalariga zarhal harflar bilan
yozilishga va qalblarga nur ila kirishga lo
yiqdur. Chunki, u asrlar davomida odamlar
nazaridan uzoqda bolgan va ular kozidan
yashirilgan Usmon Mushafi shariflarining
yuzidan pardani kotardi. Kitobni 1391 hijr
iy yilda Orta Osiyo va Qozogiston
musulmonlari diniy idorasining rais noiblari
shayx Ismoil Maxdum bin shayx Mullo Sotti
Oxund Namangoniy tasnif qildilar. Kitob Ort
a Osiyo va Qozogiston musulmonlari diniy
Alloh Subhonahu va taolo
MUALLIF HAQIDA
Shayx Ismoil Maxdum 1893 yil Namangan sh
ahrida diniy oilada tavallud topdilar.
Otalari Mullo Sotti Oxund Mullo Abdurozi
q Oxund ogli oz zamonasining mashhur
ulamolaridan bolib, Namangan shahrida uzoq
yillar Hazrati Hizr masjidida imomlik qilib,
masjid qoshidagi madrasada dars ham bergan
lar. Oilada besh ogil, uch qiz bolib,
Ismoil Maxdum ikkinchi farzand edilar. Ak
alari Ibrohim Maxdum va ukalari Ishoq
Maxdumlar ilm sohiblari bolish bilan birga
murattab qoriy sifatida Ozbekistonning bir
qancha masjidlarida uzoq y
illar davomida imom-xatiblik vazifasida xizmat qilishgan.
Ismoil Maxdum boshlangich malumotni oz ot
alari va mahalliy diniy maktabda oldilar.
On uch yoshlarida Namangonda
gi mashhur Gofir qori do
mlada Quroni Karimni tola
hatm qilib, yod oldilar va kozga koringan ho
fizi Kalomullohlardan boldilar. Mullo Qirgiz
madrasasida tahsil korgan ta
labalar orasida ozlarining zehn va muhofaza quvvatlari
bilan ajralib turar edilar. Ismoil Maxdum mash
hur Sobitxon Tora va boshqa ustozlardan
1943 yili Urta Osiyo va Qozogiston musulmon
lari diniy idorasini tashkil qilishda,
masjidlar va 1974 yilga qadar sobiq Shorolar i
ttifoqida yagona dini
Buxoro Mir Arab madrasasini ochishda
Ismoil Maxdum faol qatnashdilar. 1943 yilda
diniy idoraning birinchi raislari mu
ftiy Eshon Boboxon ibn Abdulmajidxon
boshchiliklaridagi birinchi haj safarida isht
irok qildilar. Bu Shorolar davrida ruxsat
Toshkentdagi Usmon Mushafining tarixi. Shayx Ismoil Maxdum
www.ziyouz.com
kutubxonasi
Namangondagi Shayx Eshon masjidida ming
lab musulmonlar zor hayajon bilan kutib
olishganining shohidi bolganman. Shu yilla
rda Ismoil Maxdum Namangon shahridagi
Shayx Eshon masjidida imom-xatib bolib
ishlab, 1952 yildan boshlab Orta Osiyo va
Qozogiston musulmonlari diniy idorasida mu
htasib, undan song Bu
xorodagi Mir Arab
madrasasida mudir bolib ishladilar. 1957 yildan
to hayotlarining oxiriga qadar idora raisi
noibi qoziy lavozimida xizmat qildilar. S
hu muddat davomida diniy idora faoliyatining
barcha sohalariga ozlarining munosib hissa
larini qoshib keldilar. Ismoil Maxdum
Buxorodagi Mir Arab madrasasi, songr
Imom Buxoriy nomli oliy madrasadagi tal
im-tarbiya ishlariga katta etibor berib,
umrlarining oxirigacha mazkur
oliy madrasada talabalarga tafs
ir, hadis, fiqh va boshqa
diniy fanlardan dars berishni toxtatmadila
r. U zotdan saboq olgan koplab talabalar
hozirgi kunda Markaziy Osiyo jumhuriyatlarida
, Rusiyaning Tatariston, Boshqirdiston va
boshqa mintaqalarida, Ozarbayjonda yuqori
diniy lavozimlarda ishlab kelmoqdalar.
endari)ni tuzib, uni nashr qildirib turdilar.
tayyorlashda Ismoil Maxdum tahrir ishlariga bosh
chilik qilganlar. Muftiy noiblari bolmish
maqsadida Osiyo, Afriqo va Ov
ropo mamlakatlariga qilingan
amaliy safarlar va rasmiy
guruhlar tarkibida ishtirok etib, u yerdagi
yirik diniy muassasalar rahbarlari, davlat
arboblari, kozga koringan diniy ulamolar
va jamoat namayondalari bilan uchrashib,
diniy idora bilan bordi-keldi va maktublar al
mashish ishlariga asos solinishiga Ismoil
Maxdum katta hissa qoshdilar.
Shayx Ismoil Maxdumning musulmonlar hayo
tiga oid diniy dolzarb masalalarni hal
kormay, oz ornida hal qilib berardilar. Sov
hadis va fiqhga oid maqolalari muntazam bo
silib turar edi. Shayx Ismoil Maxdum olti
Janozalarini Namangon shahridagi S
hayx Eshon masjidida Orta Osiyo va
Qozogiston diniy idorasining raisi Muftiy
Ziyouddinxon ibn Esho
oqidilar. Juma kunidagi ushbu janozada va
dafn marosimida minglab odamlar ishtirok
qildilar. Unda Orta Osiyo va Qozogiston ju
mhuriyatlaridan ham koplab ulamolar hozir
bolgan edilar.
Ozbekistonimiz istiqlolga erishib, mustaq
mashhur fidoiy insonlar, s
hu jumladan din arboblari ham munosib taqdirlanmoqdalar.
Namangon ahli va shahar hokimiyati ra
xizmatlarini etiborga olinib,
u kishi tugilib osgan kochaga va shu kochadagi masjidga
shayx Ismoil Maxdum nomlari berildi.
Shayx Ismoil Maxdum nafaqat diniy arbob,
balki, arab, fors va qadimgi ozbek
tillarini mukammal bilgan, arab, eron va O
rta Osiyo xalqlari tarixi, madaniyati va
adabiyoti boyicha mutaxassis edilar. Bulardan
tashqari tabobat, falsafa, ilmi hayat
(astranomiya)ga oid manbalarning ham bilimd
oni edilar. Qadimiy tabobat usuli asosida
doridarmon tayyorlash, yani tabiblik ham u
kishining qolidan kelar edi. Ismoil Maxdum
Ozbekiston FA akademigi I.M.Mominov, sh
u akademiya Sharqshunoslik institutining
mashhur olimlari, akademiyaning muxbir azo
lari U. Karimov, P.G.Bulgakov, ToshDU
bilan yaqin munosabatda bolganlar. Mumiyo
haqidagi asar muallifi M.Muminov ham
Toshkentdagi Usmon Mushafining tarixi. Shayx Ismoil Maxdum
www.ziyouz.com
kutubxonasi
Ismoil Maxdumdan kop maslahatlar olgan. Men ozim ham u janob bilan yaqin
Saolibiyning (961/1038) Yatimat ad-dahr tazkirasini
arab tilidan ozbek tiliga tarjima qilishda kop
maslahatlarini olganman va bilim doiralari
Shayx Ismoil Maxdum hayotlari asosan din
qattiq taqib ostiga olingan, dindorlar
qatagon va quvgin qilingan Shoro tuzumi
davrida otdi. Lekin u kishining nomi din
yolida jonbozlik korsatib, oz hayotini
Islom yoliga bagishlagan muftiylar Eshon
Boboxon ibn Abdulmajidxon va
Ziyouddinxon ibn Eshon Bobo
xon kabi zotlar qatorida
zotlarni rahmat qilgan bolsin.
70-yillarda Ismoil Maxdum hazratlari men is
hlab turgan Sharqs
hunoslik ilmgohiga
kelib: Ismatulloh, men Toshkentda saql
anayotgan Usmon Quroni haqida risola
yozmoqchimandedilar. Taqsir,
kitobni-ku yozasiz, uni qaerda
yaxshi bilgan B.V.Luninning Usmon Quroni
haqidagi yaxshi ilmiy maqolasini oqib
chiqqan edim (B.V.Lunin. Srednaya Az
vostokovedenii. Izdatelstvo Nauka Uz
Quron tarixidan xabarim bor edi.Ismoil Maxd
um ota hazratlariga shu maqolani oqib
chiqishni maslahat berdim va
oz kutubxonamdan B.V.Lunin kitobini olib berdim. Besh-
olti oydan keyin qaytarib berdilar va undan
oz risolalarida hamma foydalangan adabiyotla
esa adabiyotlar royxati berilgan.
B.V.Lunin maqolasida mazkur Usmon Quron
ining Orta Osiyoga kelib qolish tarixi,
uni rus sharqshunos olimlari A.L.Kun (1840-
1888) va A.F.Shebuninlar tomonidan ilmiy
Shayx Ismoil Maxdumning Usmon Quroni ri
solalari Toshkentda (1971 (1390 hijriy
hamon bebahra edilar. Nihoyat
Ozbekiston mustaqillikka erishib, vijdon va din erkinligi
berildi. Ozbekiston adabiyoti va sanat
i haftanomasining 1994 yil 25 noyabr va 9
dekabr sonlarida Habibullo Solihning Mot
abar kitobning qaytishi nomli maqolasi
bosilib chiqdi. Bu ozbek kitobxonlarini Usmo
n Quroni bilan tanishtirish yolidagi hayrli
ish boldi. Lekin, maqola as
osan Ismoil Maxdum risolalari
dan tarjima qilib berilgan
bolishiga qaramay, ul hazratning kitoblar
Mana endi shayx Ismoil Maxdum farzandlar
i Abdullohxon sharafli va savobli ishga
qol urib, motabar qiblagohlarining risolala
rini ozbek tiliga tarj
jazm qilibdilar. Men bu xayrli ishni
tabriklayman. Paygambarimiz Muhammad
alayhissalom Kimki oz otasining yaxshi ama
farzandlari sog-salomat bolishsin.
Hoji Ismatulloh ABDULLOH
Davlat Beruniy mukofoti sovrindori,
Toshkentdagi Usmon Mushafining tarixi. Shayx Ismoil Maxdum
www.ziyouz.com
kutubxonasi
1. Ozbekiston tarixi hujjatlari. Fan nashriyoti. Toshkent. 1966 y.
2. Tarixul-Quron (Quro
n tarixi). Muhammad Tohir bin Abdul Qodir Kurdiy. Al-
3. Tarixul-mushafish-sharif (Mushafi shar
if tarixi). Abdul Fattoh Qoziy. Qohira.
4. Al-favoidul-muhimma (Muhim foydalar
). Shahobuddin Marjoniy. Xizona
matbaasi, Qozon. 1397 hijriy yil.
5. Xizonatur-rusum (Marosimlar to
plami). Xoja Muhammad bin Mullo
Muhammad Rahim Buxoriy. Qolyozma. 1240 h.y.
6. Samirut-tolibin (Rogiblar suhbatdo
shi). Ali Muhammad Ad-Dabbo. Abdulhamid
7. Fazoilul Quron (Quron fazilatlari).
Imoduddin Abdul Fido ibn Kasir. Dorul-
8. As-sabil ila zabti kalimotit-tanzil (Qur
on sozlarini aniq tushunish uchun yol).
AlAzhar matbaasi, Qohira. 1953 yil.
9. Islom majallasi. Ufadagi diniy nazo
rat nashri. Hukumat matbaasi. Ufa. 1925
10. Silsilatul-orifin (Oriflar shajaras
i). Qoziy Muhammad Shoshiy. Qolyozma.
11. At-tabaqotul-kubro (Katta tabo
12. Tuhfatun-nuzzor (Sayohatchilar t
uhfasi). Ibn Batuta sayohatnomasi.
Zodin-Nil matbaasi, Qohira. 1287 y.h.
13. Nafxut-tiyab (Xushboy hid taratuvchi).
15. Umdatul-qoriy (Qoriy suyanchigi). Ayniy.
17. Al-itqon fi ulumil-Quron (Quron ilm
18. Mirot Madina (Shahar oynasi). Majalla.
20. Manjamul-umron (Madaniyat manb
ai). Muhammad Amin Xonjiy. Qohira.
22. Nuzhatun-nozirin (Nozirlar sayri). Ja
far bin Ismoil Barzanjiy. Jamoliyya
23. Vafiyyatul-aslof. (Ajdodlar togr
isida malumot). Shahobuddin Marjoniy.
25. Kanzul-ulum val-lugot
26. Safvatul-itibor (Sof ehtirom). Mahmud Bayram V. Tunis.
27. Mirot (Oyna). Jurnal. 11-12- sonlar. 1900 yil.
28. Mujazu tafsiril Quronil Karim (Qur
oni Karimning qisqac
ha tafsiri). Shayx
matbaasi. Bagdod. 1966 y.
29. Latoiful-bayon fi rasmil-Quron (Quron
yozuvi haqida qiziqarli tushuntirishlar).
. Al-Azhar matbaasi. 1953 yil.
30. Mal-Quron? (Quron nima?)
31. Muxallafotur-rasul (Paygambar
yodgorliklari). Doktor Suod Mohir
Toshkentdagi Usmon Mushafining tarixi. Shayx Ismoil Maxdum
www.ziyouz.com
kutubxonasi
Muhammad(ayol).
32. Vafoul-vafo bi axbori doril-must
afo (Mustafo xonadonlari togrisidagi
malumotlarga tola vafodorlik
). Ali Abdulloh Samhudiy.
33. Muravvijuz-zahab (Till
oning qadrini oshiruvchi).
Al-Masudiy. Qohira. 1340
34. Ruhul-maoniy (Manolar ruhi).
37. Ithofu fuzaloil-bashar (Insoniyat
fuzalolarining merosi). Ahmad bin
Muhammad Dimyotim. Maymana matbaasi. 1317 h.y.
38. Majallatu davatil-haqq (Haq dav
ati jurnali). Abul Alo Al-Mavdudiy
39. Orta Osiyo inqilobdan avvalgi va So

Приложенные файлы

  • pdf 15883642
    Размер файла: 175 kB Загрузок: 0

Добавить комментарий