islom_ensik_ziyouz_com


Чтобы посмотреть этот PDF файл с форматированием и разметкой, скачайте его и откройте на своем компьютере.
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
ISLOM ENSIKLOPEDIYASI
Zuhriddin Husniddinov tahriri ostida
Nematulla Ibrohimov
A B D E F G H I J K L M N O P Q
R S T U V X Y Z O G Sh Ch
ABBOSIYLAR
- arab xalifalari sulolasi (750-1258), Muhammad (sav) ning amakilari
Abbos avlodlari. Abu Muslim qozgoloni natija
poytaxti - Kufa sh. "Saffoh" ("Xunrez") laqabi bilan mashhur bolgan Abul Abbos
ng ukasi Abu Jafar
hukmronligining dastlabki davri
Bagdod Sharqning yirik savdo markaziga ay
landi, ilm-fan ravnaq topib, falsafa,
matematika, tabiiyot va b. fanlarga oid kop
dan tashqari butun musulmon mamlakatlari -
Magrib, Hindiston, Movarounnahr A. qoli
y negizini, siyosiy va harbiy qudratini
mustahkamladi. Ayniqsa Horun ar-Rashid va uni
gullagan davri edi. 9-a.ning ikkinchi yarmid
an boshlab A. xalifaligi zaiflasha boshladi,
Afrikada aglabiylar, Misrda tuluniylar,
Xuroson va Movarounnahrda somoniylar A.
atroflaridagina siyosiy hokimiyat A. qolida qo
ldi. Harbiy kuchlar tu
rk sarkardalari qoliga
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
7. Mamun 198 813
8. Mutasim 218 833
9. Vosiq 227 842
10. Mutavakkil 232 847
11. Muntasir 247 861
12. Mustain 248 862
13. Mutazz 252 866
14. Muhtadiy 255 869
15. Mutamid 256 870
16. Mutazid 279 892
17. Muktafiy 289 902
18. Muqtadir 295 908
19. Qohir 320 932
20. Roziy 322 934
21. Muttaqiy 329 940
22. Mustakfiy 333 944
23. Mute 334 946
24. Toi 363 974
25. Qodir 381 991
26. Qoim 422 1031
27. Muqtadiy 467 1075
28. Mustazhir 487 1094
29. Mustarshid 512 1118
30. Rashid 529 1135
31. Muqtafiy 530 1136
32. Mustanjid 555 1160
33. Mustazi 566 1170
34. Nosir 575 1180
35. Zohir 622 1225
36. Mustansir 623 1226
37. Mustasim 640-656 1242-1258
(arab. - qul, banda) - keng manoda
"qul" tushunchasi; shuningdek, majoziy
manoda aksariyat musulmonla
va b.). Allohning quli, bandasi manosini bild
munosabat xoja bilan qul ortasidagi muno
insonlarga qanchalik gamxor bolsa,
xojalar ham qullariga shunday gamxor
bolmoqliklari lozim. Oz ixtiyori bilan quln
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
Biroq qulning islom
diniga kirishi, uning oz-ozidan erkin, ozod bolganini bildirmaydi. Qonun
qqan holda, vasiyatnomada qullarni, 1/3
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
(Abdo) Muhammad (1849-1905) -misrlik ilo
hiyotchi, jamoat arbobi. Qohiradagi
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
muntaxabat as-sayid an-Nadim ibn Misboh" ("
An-Nadim ibn Misboh tanlangan asarlarida
dost uchun shirin may"), "Xoni an-Nadim
" ("Nadimning nolalari") kabilar ayniqsa
mashhur. Umrining oxirgi yillarini Istanbul
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
(habashcha Ibrohim) - Yaman hoki
mi. Rivoyatga kora, A. Yamanda
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
kabilar shular jumlasidandir. A.B.S. (ra)
Muhammad (sav) vasiyatlariga sodiq qolib juda
kamtarona hayot kechirgan. Madinada vafo
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
haqidagi ilm") uning nomi bilan bogliq.
Ozbekiston FA Sharqshunoslik instituti
qolyozmalar fondida A.Z.ning 1094 y.da ko
("Qonunshunoslik asoslari boyicha dalillar ba
doir "al-Amad ul-aqso" ("Oxirga ch
da ibn Sufyon ibn Ubayd al-Giforiy (? -
idan. Gifor qabilasidan. Islomga juda erta kirgan
bolishi kerak degan goyani ilgari surgan.
A.Z.ning bu goyalari shialikdagi imomat ta
limotiga asos bolgan. A.Z. ozining taqvosi
shhur bolgan. Paygambar
(sav) vafotidan song Shom
davrida Damashqda yashagan. Uning huzuriga
koplab kambagal va bechoralar kelib tu
rgan. A.Z. ularga Paygambar (sav)ning
shariatga itoat qilmaydigan, ziqna boylarni
mazammat qiladirgan hadislarini rivoyat qilib
uni Madinaga chaqirtirib olgan. Lekin
kambagallarni boylarga qarshi qozgatgani
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
bilan shugullangan, jangchi ham bolgan. A.M.
eng yirik shayxlari ad-Daqqoq (12-a. ortal
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
olmagan. A.M. isyonchini tor-mor keltirga
n (754 y.noyab.) va katta oljani qolga
tushirgan. Mansur oljani talab qiladi, bundan gazablangan A.M. Xurosonga qaytgan.
Biroq xalifa uni yoldan qoldirib Madoyin
sh.ga muzokaraga chaqirtirib keltirishga
oxud 27 yanv.)da xalifa qabulida bolgan
ik faol diniy-siyosiy faoliyati davrida A.M. "ashaddiy"
ashmagan bolsa ham uning olimi zamonaviy
bolgan. Bularning songgi aks-sadosi Muqan
na qozgoloni hisoblanadi. A.M. haqida
Marvda udum bolgan rivoyat, afsonalar keyinc
halik fors tilida (uning turkiycha varianti
ssai Abu Muslim" (ozbekcha "Abu Muslim
jangnomasi")ga asos bolgan.
ABU MUSO Al-ASHARIY
, toliq ismi Abdulloh ibn Qays
al-Ashariy (taxm.601 - taxm.
kkaga kelib musulmon bolishgan. Ilmu fazli,
zuhdu taqvosi bilan hazrati Paygambar (sav
)ning tavajjuhlarini qozongan. Rasuli Akram
tomonidan Zobit va Adan tomonlarga valiy
ondon sifatida Ehvaz (Efes) va Isfahon
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
asoschilaridan biri. Xuroson viloyatidagi
kichik shaharcha - Mayxonada tugilib, osh
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
an. Islom himoyasi uchun Hunayn va Toif
janglarida qatnashib, bir kozidan judo bo
lgan. Songra Rasululloh (sav) uni Najron
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
yerlarini vaqfga ajratib, masjid va madrasalar
qurdirgan. Sunniylar
nizolarni bartaraf qilgan.
ABU YUSUF
faqih, islomdagi dastlabki qozi ul-quzzot.
yoshida Kufa qozisi mashhur
faqih Ibn Abi Laylodan fiqhdan saboq olgan, oradan 9 y.
otgach, Abu Hanifaga. shogirdlikka otib, 15 y.ga yaqin uning shogirdi va eng yaqin
fiqh nazariyasini ishlab chiqishda qatnashgan. Abu Hanifa vafotidan song Iroqdagi
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
shakliga keltirgan. A.H.ning ilmi kalom, fiqh,
hadis, sarfga oid bir necha kitoblari bolib,
ular jumlasiga "Kitob as-salot" ("Namoz ah
komlari kitobi"), "Kitob al-Manosik" ("Haj
kitobi"), "Kitob ash-shurut" ("Shartnomalar ha
qida kitob"), "Kitob al-faroiz" ("Meros ilmi
haqida kitob"), "Kitob al-olim val-mutaallim"
("Ustoz va shogird haqida kitob"), "Kitob
al-fiqh al-akbar" ("Katta fiqh kitobi"), "Kitob
i al-vasiya" ("Vasiyatnoma kitobi") va b.
A.H. faqihlarning ustozi, imom Shofiiy ta
uning boqimandalari" edi. Hech qanday shubhaga orin qolmaydigan darajadagi aniq
im bolgan. A.H.ning bulardan tashqari
hadis sohasida ham asarlari mavjuddir. Orta asr faqihi Abul Muayyad Muhammad ibn
Mahmud Xorazmiy A.H. musnadlarini jam
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
tadi, degan goyani ilgari surgan. A.H.A.ning
"xudoning kalomi" iroda erkinligi, odamni
ng oz xatti-harakatlari uchun manaviy
fikrlari nafaqat sunniy ilohiyotchilar, balki
nidan ham tanqidga uchragan. A.H.A. xalifa
hukmron diniy etiqod hisoblangan. Xalifa amri
imtihon qilingan. Mutaziliylik, yani A.H.A.
an boshatilib, jazolangan, hatto olimga
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
Movarounnahrning 16-a. 1-yarmidagi iqtisodi
ABUL ASVAD DUALIY
(? - 689) - islom olimlaridan, ulug tobeinlardan. Ayniqsa,
gogrisoz va hozirjavobligi bilan shuhrat qo
zongan. Hazrati Ali bilan birga Siffin jangida
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
fatida saqlangan. Kopchilik tadqiqotchilar
fikriga kora, A. Orta Osiyoda, xususan, Xo
razmda mil. av. 1-ming yillikning 1-yarmida
vujudga kelgan. A.da keltirilgan geografik ma
(Daiti) tavsiflanadi. A.dagi xalqning
n yomonlikning toxtovsiz kura
va b. hamma tabiiy boyliklarni yaratgan.
li Anxramaynu Ahuramazdaga qars
hi toxtovsiz kurashadi,
ammo uni yengashga ojizlik qiladi. Bu kurash
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
uch ibora bilan boshlanadi.
ygambar deb elon qilgan Spitama Zardusht
faoliyati tufayli diniy asar sifatida tizimg
arida hamda Eronning bazi shaharlarida
mavjud. Kaliforniya (AQSh) shtatida za
Eronlik tadqiqotchi Pur Dovud 1920-1940-y.lard
a A.ning qad. nusxalarini fors tiliga
n ijtimoiy tabaqalanishga otish davrida
vujudga kelgan, malum ijtimoiy-iqtisodiy ozg
arishlarni diniy shaklda ifodalagan va kop
xudolik (politeizm)dan yakka
xudolikka (monoteizmga) otishni aks ettirgan. A. "Eng
motabar, qad. qolyozmamiz... Bu nodir kitob bundan 30 asr muqaddam ikki daryo
oraligida, mana shu zaminda umrguzaronlik
qoldirgan manaviy, tarixiy merosidir" (I.A.K
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
qilsalar va shundan song haqiqiy musulmonga
(arab. - belgilangan vaqt, muxlat) -islom dinida inson umrining Alloh tomonidan
belgilangan muddati tugashi. Islom aqidal
ariga kora, A. Alloh tomonidan qatiy
. A.s.ning turli shakllari mavjud bolgan.
ni va ruhi haqidagi tasavvurlar), shaxsiy
homiy ruhlarga, oila-urug oqsoqol homiylar
iga siginish kabilar asosida tarkib topgan.
A.s.da ajdodlarning ruhlari urugning azosi
bolgani sababli urugning farovonligi s
hu ruhlarga bogliq, degan tasavvur katta
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
uchun belgilangan jazo. Gunoh uchun qozi
tomonidan belgalanadigan jazo ham, nari
gi dunyoda beriladigan jazo ham A. deb
AZOB al-QABR
(sinonimi azob al-barzo
x; "qabr jazosi") - sinov, qabrdagi jazo, inson
oldingi otloq (yaylov)dir va unda dastlabki
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
Odamatoni yaratish uchun farishtalarni ye
A. bajarganligi sababli u olimdan ustun turuvchi farishta deb hisoblangan. A.
g jonini esa qiynab oladi degan fikrlar
AYNULQUZZOT
, asl ismi Abdulla ibn Muhammad
ibn Ali Miyonjiy Hamadoniy (1099-
oht" ("Xudoni tanish"), tasavvufning on
asosini talqin qiluvchi "Tamhidot" ("Tekislash"), xudoning sifatlari va zotiga
bagishlangan "Zubdat-ul-haqoyiq" ("Haqiqatlar
qaymogi") kitoblari bor. U aqlni bilim
musibat yetganda ham Allohning zikrini tilidan
qoymay, ibodatini aslo tark qilmaydi. A.
bunday holatga tushishlik paygambarlik ma
oqibatida uning shifo topib yana molu duny
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
namuna bor. Zero, paygambarimiz ham:
"Sinovning eng qattigi paygambarlarga,
larga bolur..." mazmunida hadis aytganlar.
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
ALAYHISSALOM
islomda paygambarlar nomi tilga
olinganda aytiladigan ibora. Bu ibora barc
ha paygambarlar, jumladan, Muhammad (sav)
nomi tilga olinganda ham ayt
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
69. al-Qodir - qudratli.
71. al-Muqaddim - oziga yaqin qiluvchi.
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
maqul edi. 656 y. iyunida Usmon (ra) oldirild
sahobalardan Talha va az-Zubayr hamda
orlari unga qarshi bosh kotardilar. Qatl
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
Nukan qishlogida zaharlab oldirilgan va Sa
nobad qishlogiga dafn qilingan, keyinchalik
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
ishlarni, endi boladigan ishlarni, xoh katta,
xoh kichik, barchasini biladi; A. "murid",
yani xohlaguvchidir - dunyodagi ishlarning ha
s; A. "qadir", yani
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
AMIR al-MOMININ
(arab. - mominlar amiri) - arab
unvoni. Islom talimotida Muhammad (sav
) oxirgi paygambar, xalifalar esa,
paygambarning orinbosarlari hisoblanadi. Di
niy, dunyoviy va harbiy hokimiyat ularning
qollarida jamlangan. Bu vazifalarni bajaru
na A.al-m. istilohi bilan atalgan. Mazkur
berilgan, keyingi barcha xalifalar (Usmon
(ra), Ali (kv) va b.) ham shu unvon bilan atalgan.
r karvoni rahbari. Haj ziyoratiga
(sav) 631 y. Abu Bakr Siddiqqa Madinadan Makkaga boruvchi karvonga haj amiri
qoshilib qolmasligi ustidan nazorat qilishni
topshirganlar. 632 y. Muhammad (sav) ning o
zlari "vidolashuv haji" ("haj ul vido")ga
boshchilik qilib, haj marosimlariga doir bir
H.ni tayinlash huquqi mamluk sultonlariga otgan, ayni shu vaqtdan etiboran Makkaga
yol olgan hojilarning asosiy toplanadiga
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
ilohiyotchilari islomdan mutaziliylar oqimining
a, mutaziliylarning aqlga tayanuvchi alohida
rishga sezilarli hissa qoshgan.
yomonlikdan qaytarish") - islom dinidagi maro
sim. Musulmonlar bir-birlarini haq yolga,
aqirishi Alloh tarafidan farz
qilingan. Chunki, dostona,
axloqda tarbiyalash ham A.m. sifatida farz
i ayn hisoblanadi. Alloh musulmonlar bir-
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
Shayxulislom unvoniga sazovor bolgan A. al
-H. umrining oxirida koz nuridan ajrab
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
vafotlaridan 81 kun oldin, hijratning 10
-yili Madinadan hajga kelib, arafa kuni shu
irib, uning ustida turib mashhur "Vidolashuv
vaz"larini aytganlar. Shu sababli bu joy uzo
uchun ustun shaklida
ARSLONBOB
haqidagi malumotlar nasabnoma (shajara
)larda va qolyozma manbalarda qisqa
berilgan. Ahmad Yassaviyning birinchi man
rahbarligida sufishtik tariqatining murakkab am
qilinishicha, A. Qirgiziston hududidagi shu
Maqbarasi hozirgacha saqlanib qolg
an va ziyoratgoh
hadislarga kora, A. oyoqlari bor taxt bolib
ustidagi kubbaga oxshash. U maxluqotlarning shiftidir. Alloh taoloning A.ga ehtiyoji
emasdir. Ular A.ni toqqizinchi
falak yoki atlas falaki deyish
gan. Arablar A.ni hech qachon
barobar bolib, uning ustida turgani unga
dir. U oz qudrati ila ozidan pastdagi A.ni,
uni kotarib turuvchilarni va undagi narsalar
ni kotarib turuvchidir. Shuningdek, Alloh
A.ni va undagi narsalarni ihota qiluvchidir.
A. Allohning qudrati ostida chegaralangan va
Unga muhtojdir. Quroni Karim oyatlarida
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
an kishining namozi tugaganining alomati
- q. Sahoba.
, "gor odamlari") - oz zamonlari
podshohi Daqyonus (imperator
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
, Abu Amr Abdurrahmon ibn
mazhabi asoschisi. Baalbak sh
.da tugilgan, Makkada-Ato ibn Abi Rabaldan, Madinada -
Muhammad az-Zuhriydan, Basrada - Vosil as
-Salamoniydan saboq olgan. Suriyaga
a bolgan, songra Quron ilmlaridan dars
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
oqimi bolgan usuliyga qaraganda kamroq
qilgan orta asr arab tarixchilari.
ASHARAI MUBASHSHARA
- jannati ekani bashorat
quyidagilar: Abu Bakr Siddiq, Umar ibn Xattob, Usmon ibn Affon, Ali ibn Abu Tolib,
ng barchasi Quraysh qabilasidan chiqqan.
(arab. - on kunlik) - 1) Muhammad (s
song dastlabki paytda, muharram oyining 10-k
unida tutilgan roza. Keyinroq ramazon
oyida roza tutish belgilangach, A. rozasini tu
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
davr hisobida ham tuzilishi mu
mkin. Bir tomonlama majburiyat (ehson qilish, nazorat va
an bitim yani qasam sifatida qaraladi,
a bilan tuzilgan bitim deb qaraladi, unda
boshqa tomonning vakili sifatida
qozi yoki har qanday guvo
Agarda bitim mavzui muhim yoxud gayri oddi
y yoki tomonlardan biri ishonchsiz (fosiq)
bolsa A. tuzilayotgan vaqtda uchinchi bir
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
chni tarozining bir pallasiga, ikkinchisiga
sochga barobar kumush solib, uni hadya qilis
(arab. - ong) - insondagi anglash va
Allohning eng ulug nematlaridan sanaladi va
diniy majburiyatlarning dindor zimmasiga
yuklanishi uchun A.ning raso bolishi shart qilin
adi. A. ikki xil boladi, biri - tugma A.,
ikkinchisi kasbiy, yani bilim va tajr
iba asosida rivojlanib boruvchi A.
(arab. - uzoqdagi masjid) - Quddus (Ierusalim) sh.dagi yahudiylik
ananasida muqaddas hisoblangan qad. ibodatxona (Sulaymon ibodatxonasi). Quronda
shu nom bilan tilga olingan.
Islomdan ilgari arablar,
jamoasining azolari A.m. tomonga qarab ib
odat qilganlar. 624 y.da Makkadagi Kaba
qibla deb elon qilingandan keyin u tomonga qa
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
bolganidan A. ul-K.lar deyilganda
nasoro va yahudiylar tushuniladi.
AHLI BAYT
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
keskinlashdi, bu hol mamlakatlar ort
asida (Eron-Iroq), shuningdek, turli
mamlakatlarning ichki hayotida (Saudiya Arab
istoni, Livan) ham kozga tashlandi, biroq
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
darkor. Shuningdek, u diniy arboblar hokimga
tasir otkazishlari lozim, deb uqtirdi.
A.i.H. talimotini uning shogirdi al-Barbaha
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
BADAVIY
mashhur sofiy. Fes sh.da oz
shajarasini Aliga boglagan va 7-a. oxirida Magribga
va Quron tilovati bilan mashgul bolgan.
bilan muloqotda bolgan. 1236 y. B. ozining
yerda Abdulqodir Geloniy (Jiloniy) va Ahmad
ar-Rifoiy maqbaralarini ziyorat qilgandan
song Batoik sh.da rifoiylar tariqatiga qabu
l qilingan. 1237 y. B. Misrning Tant sh.ga
kochib kelib, shu yerdagi rifoiylarga rahbar
lik qilgan. Bu yerda
u ozining darvishona
turmush tarzi (suv ichmasdan va taom yema
sdan 40 kun roza tutishi, uyining tomidan
quyoshga tikilib qarashi - "soyaga yurish",
bazan tola sukunatda, bazan baqirib-
rat qilib, keyin haj ziyoratiga borishadi.
Shundan uning "Bob un-nabiy" ("Paygambar
darvozasi") laqabi kelib chiqqan. Oddiy
azolari uchun u - qutb deb ataladi. Magrib
badaviylari kabi bosh kiyim kiygani uchun "Badaviy" laqabini olgan deb hisoblanadi. B.
Misrda xonanda ayollar va raqqosalar
uyushmasining rahnamosi hisoblangan,
shuningdek u yoqolgan narsalarni, jumladan yo
qolib qolgan bolalarni topishda komak
beruvchi shaxs sifatida mashhur bolgan. B.ga
ulamoyu fuqaholar doimo qora-lab kelishgan. 1498 y. ularning qatiy talabi bilan mamluk
qilishni taqiqlash haqida farmon chiqargan.
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
gi al-Husayn masjidida jamoa bolib zikr
tushishgan. Unda maxsus qoshiqchi xonishi
tushganlar. Davra boylab aylanayotgan zikr
oldinga chozganlar. Ozaro uchrashganlarida
hib korishganlar. Tariqat yilda uch bayramni nishonlagan.
qarab belgilangan. Birinchi bayram sanasi
muddati bilan bogliq (hosildorlikka bagishl
ustidan B. azolaridan tuzilgan maxsus qoriq
Ularning belida yogoch qilich, kollarida -
munchoq shodasi bolib, u kokrakka tushib
tizimchalardan qilingan tutama (oram) bolgan.
("paydo bolish", "vujudga kelish") -
shialikka oid tushuncha. Unga kora
shart-sharoitlarga qarab o
kaysoniylarning peshvosi al-Muxtor ibn Abi
Ubayd nomi bilan boglaydilar. U ozida
ligini davo qilib, agarda uning bashorati togri chiqmasa,
bunga Allohning fikri ozgarib qolganini rok
ach qilgan. Shialar B.ni sunniylikdagi nasx
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
Keyinroq davlat boshligidan boshqalarga,
ham B. qilish tarqagan. Alloh taolo Fath
surasida: "Albatta, Senga bayat qilayotganla
r, haqiqatda Allohga bayat qilmoqdalar.
Allohning qoli ularning qollari ustidadir",
degan. Bu oyat Hudaybiya sulhi vaqtida nozil
a degan joyda toxtalgan. Ikki taraf bir-
yuborganlar. U kishi daraks
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
ahvolidan boxabar bolish) qilishga, aslida es
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
Shu sababdan Abu Tolib savdo ishlarini shu yerning ozida bajarib, Damashqqa
borishdan voz kechadi. Muhamma
d (sav)ni tanish uchun B. xristianlarning buzilmagan
muqaddas kitoblaridagi u zot haqida bitilgan yeridan foydalangan.
BAHOIYLIK
, bahoiyya - diniy-siyosiy oqim. 19-
harakatining davomi sifatida Iroqda vuju
uchun yagona din, iqtisodiyot va davlat zaru
mavjud dinlarni yoqotishning hojati yoq,
ularni qandaydir bir nuqsonsiz talimot asos
yaxshi, faqat ularni ortiqcha aqida va urf-
odatlardan tozalash kerak. Muhimi - Xudoni
ing sharti va koinot qonunidir. 1979 y.da
Eronda islom inqilobidan song bu talimotning
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
"Qasri Orifon" masjidi ham kiradi; uning yonida
pastakkina minorasi bor. Masjid 3 tarafdan
ngacha ansambl tuzishda erishilgan
yutuqlardan namuna bolib, qosh binoli simme
Naqshband tavalludining 675 yilligi (1993) muno
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
(taxallusi; asl ismi Mirzo Abdulqod
bobosi kesh(shahrisabz)lik, turkiy barlos urug
idan. Yoshligidan turli fanlarga qiziqqan.
an talim olgan. Hindiston
boylab kop sayohat qilgan, 1685 y.dan umri
falsafiy-axloqiy qarashlari tasavvuf aqidal
tasavvufning vahdati vujud talimotiga asoslana
di, yani olamni Allohning kozgusi, inson
qalbini shu kozguning markazi, deb biladi
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
matematika, astronomiya, tibbiyot, geologiya,
geofafiya va b. fanlarni chuqur organdi
va bu ilmlarga oid 150 dan ortiq asar yozdi. B.
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
BIBI MUSHKULKUSHOD
(fors. - mushkulni oson qiladigan ayol) - diniy tasavvurlarga
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
BIDAT
(arab. - yangilik kiritmoq, yangitdan yaratmoq) - nomaqul yangilik; din
aqidalariga xilof yangilik. Quron va Sunnatga
lar, asosan, shialar va xorijiylar uni
Muhammad (sav) sozlari va amallariga zid
yangiliklar kiritganlikda, B.da ayblaganlar.
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
sathini "suv tolqinlari sifa
tida koradi va oyoklarini
topigigacha ochadi". Saroyning qadam bosila
shohid bolgan malika, ozining gumrohligini ta
"Naml" surasi, 22-45-oyatlar).
bilan") - islomda kop tilga olinadigan, har bi
r niyat, ibodat va amaliy harakat oldidan
aytiladigan oyat. B. Quronda 114 suradan 113
iga rahmli (rahim),
mehribon (rahmon),
musulmonning har bir harakati Alloh nomi
bilan boshlanishi lozimligini bildiradi.
boshlanmas ekan, uning oxiri kesikdir" deganl
ga qoshishga intildi. B. ozidan asar
zib olishgan. Ayrim
tasavvuf kishilari B. obroy
idan foydalanib ozlarinin
g shariatga unchalik togri
kelmaydigan fikrlarini ham B. fikri deb korsa
Sayid Ali Muhammad Sheroziy) (1819 - 1850) - bo
B. (arab tilidagi "eshik", "darvoza"
manoda talqin qilingan) deb atadi. Mahdiyni
ng xohish-irodasi, yol-yoriqlari xalqqa
"men orqali boradi", deb elon qildi. U xa
loskor -Mahdiyning kelishi yaqinlashganligi
goyasini targib qildi. B. "Bayon" kito
bida ozini Muhammad (sav) orniga kelgan
paygambar, oz kitobini esa, Quron va shar
iat asosining ornini olishi kerak, deb elon
"Bayon" (arabcha - tushuntirish, yoritib
berish, tariflash) asarini yozdi. "Bayon"da bo
biylar harakatining asoslari yoritilgan. B.
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
BOBIYLIK
- 19-a.ning 40-50-y.larida Eronda shialik ichida vujudga kelgan diniy
eroziy Bob laqabi bilan tanilgan (1849
qilgan. Shundan keyinroq bu harakat baho
iylik deb nomlandi. Bobiylar (bahoiylar)
akddasini quyidagilar tashkil qiladi: ular
etiqod qilishlaricha, Bob butun borliqni
yaratgan. Tanosux (ruhning bir jismdan bosh
asosini tashkil qiladi. 19-raqamni muqaddas b
deb bolgan. Shuningdek, B. aqidasida Budda, Konfutsiy, Brahma va Zardushtni
Masihni xochga mixlangan deb ishonadilar.
Jannat, dozax, farishtalar, jinlarni va payg
ambarlar mojizasini inkor qiladilar. Ayollar
ini harom deydilar. Boylar, shoh
kambagallardan olinadigan soliklarni bekor q
tugatish, barcha mol-mulkni
teng taqsimlashni talab qildilar. Mavjud din va davlat
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
BOTINIYLAR
ri. 8-a.da vujudga kelgan. Bu
oqim tarafdorlari Quron
oyatlari va hadislarni zohiriy va lugaviy
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
Mahmud Gaznaviy tomonidan is
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
drus Said Tojuddin Ahmad ibn
davrining "sudurul ulamo"si (ulamolar pesh
qadami) hisoblangan ota-bobolaridan olgan.
B.B. "Muhitul Burhoniy" ("Hujjatli muhit"), "Zah
ira"("Toplanma"), "Tajrid" ("Ajratish"),
"Tatimmatul fatavo" ("Fatvolarni toldirish")
, "Tariqatul Burhoniya"("Xujjatlash yoli")
kabi kitoblar, kopgana asarlarga sharhlar
yozgan. U oz asarlarida fiqhning muammoli
i turli tarmoqlari rivojiga hissa qoshgan.
oniy"da ibodat va
an, vaqf, zakot va h.k. boyicha mukammal
n FA Sharqshunoslik in-tida saqlanadi.
BURHONIDDIN MARGINONIY
(toliq ismi - Abu-l-Hasan Ali ibn Abu Bakr ibn Abdu-l-
iy) (1123. 23. 9, Margilon - 1197. 29. 10,
Samarqand) - fiqh olimi, islom huquqs
hunosi, imom. Dastavval otasi Abu Bakr ibn
Margilon, Buxoro, Samarqand va Movarounnahr
ning boshqa shaharlarida islomiy talim
tida nom qozondi. Shariat ilmini muftiy
Najmiddin Abu Xafs Umar ibn Muhammad an-Nasafiy, Xusomiddin Umar ibn Abdulloh
, Tojiddin Ahmad ibn
al-Xusayn al-Banandinjiy, Ahmad ibn Abu Rash
id al-Buxoriy kabi mashhur faqihlardan,
hadis ilmini Abu Iso at-Termiziy Ziyo-ud-din Abu Muhammad Sayid ibn Asad, al Hasan
ibn al-Marginoniy singari allomalardan organdi
. B. M. fiqh boyicha asosiy asari ("Fiqh
)ni hanafiylik nazariyotchisi, shariat
y. v. e.) asarlariga tayanib yozgan. B. M.ning "Bidoyot-al-mubtadiy" ("Qonunni
organishga kirish") kitobi nazariy, asar ed
i. Undan amaliy jihatdan foydalanish qiyin
bolgan. Shu sababli B. M.ning ozi 8 jildli sharh - "Kifoyat ul-Muntahiy" ("Yakunlovchilar
uchun tugal talimot")ni yozishga qaror qilgan
. Keyinchalik bu kitobi asosida "Kitob al-
Hidoya" ("Hidoya")ni yaratadi (1178 y.).
butun islom Sharqida bir necha tillarga tarjim
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
(hamma sirlardan voqif) unvoniga sazovo
Turkiyaning Koniyo sh.ga kelib, Jaloliddin Ru
miy maqbarasi xonaqohida shayxlik qilgan
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
Madinadagi mashxur ulamolardan Ibrohim ib
n al-Munzir, Mutrif ibn Abdulloh, Ibrohim
ibn Hamza va b. bilan muloqotda bolib, ularda
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
ida Samarqandda yubiley toy-
tantanalari bolib otdi. Alloma abadiy
qonim topgan Chelak tumanidagi Xartang
qishlogida ulkan yodgorlik ma
"Imom al-Buxoriy va uning
konferentsiya otkazildi.
adiylashtirilgan. Toshkent islom in-ti (oliy
ning hayoti va ijodiga bagishlab bir necha tillarda kitob-
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
DABBAT ul-ARZ
(arab. - Yer hayvoni) - oxir zamo
chiqib keladigan Yer hayvoni. Bu xususda
Quroni karimda xabar berilgan: "Qachon
(kofirlarning) ustiga soz-azo
b tushganida (yani, qiyomat yaqinlashib qolganida) Biz ular
U ularga odamlar Bizning oyatlarimizga
ishonmaydigan bolib qolganlari haqida sozlar" (Naml, 82-oyat).
D. ul-a.ning, yani yer hayvonining chiqishi ha
qida kopgana hadislar vorid bolgan. Lekin
ularning hammasini ham sahih deb bolmaydi.
Ayniqsa, bu jonivorlarning sifatlari
n yIroqdir. Aslida, momin odamga uning vasfini bilishdan
mano yoq. Yer hayvonining chiqishi qiyomat alomatlaridan ekani, kofirlar azobga
mustahiq bolishi, endi ularning tavbasi qa
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
muntazam foydalangan. Xorijiy Sharq mamlakatlarida "D. ul-x." hozir ham keng
DALOILXONA
maktab. D.ga savodi chiqqan bolalargana qa
bul qilingan. Unda dastlab (taxm. 1-2 oy)
bolalarga Quronning ayrim sura va oyatla
yodlatilgan. D.da oqish muddati aniq belgila
nmagan. Qobilyatli, xotirasi kuchli talabalar
, qalandar (fors. - turkcha -qashshoq,
yolida xizmat qilishga bagishlagan va ozini
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
nasihatlarini tinglab, undan yana "vird"
(korsatmalar) olib tarqalishgan. Tasavvuf
erishish hisoblangan. D. 3 davrga: ramazonni
ng birinchi on kunligi - "dahayi rahmat",
ikkinchi on kunligi - "dahayi magfirat", uchi
nchi on kunligi - "dahayi itkun minannor"ga
bolingan. D. ramazondan boshqa bazi
oylarda ham otgan, ammo unga xohlagan
odorlar uchun xonaqoh ichida bozdan
va duolar oqigan. D.ning o
xshashi etikof deb ataladi.
(arab. dahr - vaqt, takdir, falak) - islom paydo bolmasdan ilgari arab
jamiyatida keng tarqalgan aqida. "Olim",
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
egalarini ularning oz ixtiyorlariga binoan
eltuvchi ilohiy korsatmalar" deb tariflaganlar.
D. aqida, shariat va tariqat bobidagi ilohiy
on kishi imon keltirib ishonmogi lozim
Misol uchun Allohga, ilohiy kitoblarga,
paygambarlarga, farishtalarga, qiyoma
t kuniga, yaxshi yomon qadar Allohdan
ekanligiga ishonish va b. Shariat D.ning
hududga bolinadi. Ibodatga namoz, roza,
zakot, haj kabi narsalar kiradi. Muomalotga
insonlar orasida boladigan savdo-sotiq, ka
va ishlar kiradi. Hududda esa, yuqoridagi
masalalarda xatoga yol qoyib jinoyat
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
DINIY MAROSIMLAR
- fuqarolarning diniy talimotlard
an, ularning qonun-qoidalari va
diniy faoliyat va xatti-harakatlari. D.m. har qaysi din
vakillarining oz diniy talimotlari asosidan
kelib chiqqan. Islom dinida aqiqa, amri
maruf, xatna, roza va ramazon hayiti, qurb
onlik va kurbon hayiti, namoz, haj va b.
a D.m.ning bemalol amalga oshirilishi taminlanadi, ammo
ular qonunlarni, jamoat tartibini buzmaslig
i va shaxsga hamda fuqarolarning huquqiga
qarolarning xususiy ishidir va hech qanday
huquqiy munosabatlarni keltirib chiqarmaydi.
D.m.ga amal qilinganlik haqidagi hujjatlar
huquqiy kuchga ega emas. D.m. ibodatxona
viy ibodatlar otkaziladigan holatlarda bu
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
"Mulla Qirgiz", Urganchdagi "Faxriddin ar-R
oziy", Nukusdagi "Muhammad ibn Ahmad al-
Beruniy", Andijondagi "Said M
n D.o.yu. davlat xalq talimi tizimiga
(as) - Quronda nomi zikr qilinga
n "Bani Isroil" qavmidan chiqqan
bergan. D.(as)ga Alloh Zabur kitobini tushir
gan. Zaburni ahdi kitoblar al-Mazomir deb
Allohni uluglaydigan baytlar, Allohning savob
va iqoblari vasfini oz ichiga olgan. D.(as)
qilingan, unda D.(as) haqida gohida muxtasar
berilgan bolib, bular bir-birini toldiradi. D.(a
i Jolut (Juliyot)ga qarshi yakkama-yakka
muborazaga chiqib, golib bolganlar va xalq
orasida nom qozonganlar. D.(as)ning hayot
tort qismga bolib
qoygandilar. Bir kunni
faqat ibodat bilan otkazardilar. Bir kunn
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
) -islom futuhoti davrida musulmon bolmagan
liq mikdori va aholining huquqiy holatini
arni anglatuvchi umumlashma atama; sulh
shartlari tuzilmagan joylarda ilgarigi tartibla
r mavjud bolgan D. ul-S. aholisi (ahd as-
sulh)ga ahl-uz-zimma sifatida qaralgan, leki
n D. ul-S.lik savdogarlar dor ul-islomga
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
guruh). Asosan, Livanda va Suriyada
shlariga yaqin. Firqa fotimiylar xalifasi
ozini xudo deb elon qilgan va oziga etiqod
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
lafzning vasfidir. Menga tilagan narsamni
bergan, kabi. D. esa sorovchida payds
boladigan nafsiy holatdir. Mazkur nafsiy ho
lat ikki narsa bilan: qalb va hislarning
uygoqligi hamda ularning har birining siniqlik
va xokisorlik ila Alloh taologa yuzlanishi
bilan va yana D. qiluvchining Alloh taolodan
sidqidildan ozi qilgan gunoxlarga tavba
ularning har birining siniqlik
va xokisorlik ila Alloh taologa yuzlanishi bolmasa odatga
kora, ikki kolni kotarib tilga kelgan ta
p, xayolda boshqa gap bolishi ham mumkin.
Albatta, bu holatni D. deb bolmaydi. Bas,
shundoq ekan, bu ishni qilayotgan odamni
falonchi Alloh taolodan soramoqda deyishim
iz mumkin, ammo falonchi Alloh taologa D.
qilmoqtsa deya olmaymiz. D. talab qilingan na
rsaga erishishni taqozo qiluvchi sababdir.
Sababning esa, shartlari va man qiluvchilari
qiluvchilar yoq bolsa, talab qilingan na
rsaga erishiladi. Agar undoq bolmasa,
erishilmaydi. Balki, gohida boshqasi, D. qilu
vchi uchun xayrlirogi hosil bolishi mumkin.
Alloh taolo Dlarni ijobat va hojatlarni ravo qiladi.
(fors. qargash) - kimnidir qargab,
(zulm qilingan)larning duolari shaksiz qabul qi
linishi takidlangan. Duoi xayrning ziddi -
D. b.dir. Duoi xayrda kimnidir alqab yo
ki olqishlab, uning
haqqiga qilingan duo
tushuniladi. Paygambarlardan Nuh (as) oz qavm
larini D. b. qilganlar. Natijada ularga
Alloh taolo tofon balosini yuborgan. Islom di
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
bilan D.dan chiqarilib, jannatga kiritiladi.
Faqir-fuqaro, yetim-esirlarga rahm-shafqat
qilish, musulmonlar va inson bolasining ogi
rini yengil qilish koplab bandalarning D.
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
diniy rahnamolar unvoni. Odatda, E.lar
ng biriga mansub bolgan.
asrlarda sofiy rahnamolariga murojaat
qilishda ularning ismlari ornida E., bazan
"pir" sozlari qoshib ishlatilgan. E.larga
muriddarni sofiylik yoliga orgatuvchi (mur
oilasida tugilgan. Dastlabki ilmni bobosi
ing otasi Abdulla ibn Burhon Eshondan
olgan. Keyin Buxoroda Mir Arab madrasasida ta
hsil korgan. Aqoid, fiqh, tafsir va hadis
ylik tariqatining namoyandasi sifatida
giston musulmonlari diniy boshqarmasi tashkilotchilaridan
biri va uning birinchi raisi, muftiy (
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
haromdan muhofazalanish degani, ehromdag
i kishi "muhrim" deb ataladi. Muhrim
qinlik qilish, gunoh ishl
biri bilan qichqirishib gijillashishdan saqlan
ishi lozim. Muhrim kishi quruq yerlardagi
hayvonni oldirmaydi, tikilgan libos kiymaydi
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
; Madinadan 2-3 kunlik yolda, Xaybar
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
- yunoncha "sevaman" manosida kelu
"sofia" sozlaridan paydo bolgan va "hikmatni sevaman" manosini ifodalovchi
"filosofiya" sozi arabchaga "falsafa" shaklida
kochgan. Mil. av. 7-a.ga qadar borliqning
boshlangich unsurlari ustida bosh qotirgan
va borliq haqida umumiy bir nazariyani
i aslida sofos Allohdir, degan goyani ilgari
keyin borliqni yanada teran anglab, uygun bi
r shaklda tushuntirib berganlar "filo-sofos"
(hikmatni sevuvchi) nomini olishgan va
bu kalima arabchaga "faylasuf" (kopligi
"falosifa") tarzida otgandir. Tarixda bu unv
on ila atalgan ilk mutafakkir Fales (Thales)
bolgani malum. 8-a.dan etyboran Yslom
tarjimalar orqali Falsafa bilan tanishdi va ilk
islom faylasufi bolgan al-Kindiy (252/866 y.
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
huquqiy mazhab asoschilari tomonidan fiqhga
oid qoshimcha manba sifatida qaralgan.
jamoalar, muassasalar va musulmonlar
tomonidan bajarilishi majburiy
hisoblanadi. F. Quron, hadisl
berilgan F.larga asoslanib chiqariladi.
- kambagal, moddiy yoki manaviy jihatdan muhtoj odam. Kambagal
karimda, sunna va pandnoma asarlarida al
ohida takidlanadi. Zohidlik va sofiylik
"kambagallik" ("faqr", "fuqr")ni keng targ
ib qilgan. "F." deyilganda "darvish" va
, mualliflar, xattotlar ham ozlarini kamtarlik bilan F. deb
(arab. - tushunuvchi, anglovchi, vdrok
qiluvchi) - shariat hukmlarini mukammal
bilgan, fiqh fani bilan shugullanuvchi odam. F.
ning bir necha darajalari bolgan. Eng oliy
shu qadar chuqur bilimga ega bolishganki,
manbalarni sharxlash yoli bilan mustaqil hold
a odob-axloq qoidalarini ishlab chiqqanlar
(q. Usul al-fiqh). Malum bir mazhab asosida
fiqhning malum bir masalasi yuzasidan oz
fikrini bildiruvchi muftiy ham F. deb atashgan. Shuning uchun "F.", "mujtahid" va "mufti"
kopincha sinonim soz sifatida keltiriladi. Ba
zi hollarda davlat, ijtimoiy hayotning muhim
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
jamoa. Muhammad (sav) musulmonlar jamoasi
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
qilib turgan normalardan iborat edi. Arab
lar bosib olgan hududlarda avvalgi yuridik
saqlanib qolavergan, chunki,
avval boshda islom ozining
huquqiy masalalariga unchalik
etibor bilan qaramagan. Bu paytda xalifa
likning huquqiy tizimi Rum (Vizantiya),
sosoniylar, talmudchilar va sharqiy xristia
nlar huquqining ayrim unsurlarini hamda
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
shofiiylik tariqati ijtihodni qiyos bilan ayna
n bir narsa deb hisoblab, uni qatiyat bilan
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
bitim (iqoat), jinoyat uchun javobgarlik va
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
dan biron-bir tarzda qollab-quvvatlangan
qihlarning boshqa xulosalari esa huquqiy
nazariya doirasidan tashqari chiqmagan. Ay
ni vaqtda F. - huquq meyorlarining turli
majmualari shu jihatdan oz xususiyatiga
ega bolgan. Shaxsiy holat huquqi (al-ahvol
ash-shaxsiya) F. - huquqning eng rivojlangan
tarmogi hisoblanadi. U oila-nikoh, meros
munosabatlarini va ularga yaqin bolgan bosh
qa bazi munosabat (huquq qobiliyati, vaqf
tartibi va h.k.)larni tartibga soluvchi meyor
iy yigindisidan iborat
negizidan nisbatan xiyla olis bolgan, ikki
tomondan, diniy aqidalar bilan juda qatiy
ga solishda F. - huquq meyorlari, odatda,
llanilib keldi. Ammo, hatto oila-nikoh
-huquqning jinoyat (gayriqonuniy harakat)
tarmogi (al-uqubot), sajiyasi (xarakteri)d
an qati nazar, barcha huquqbuzarliklar uchun
eng xatarli jinoyat uchun qatiy belgilangan
, shuningdek, F. - huquqning qozilar sudi
i tartibga soluvchi meyorlari amal qilish
sohasi davlat otkazayotgan siyosatga bevo
dunyoviy va diniy vazifalari nisbatiga qarab be
huquqi, mamuriy va moliyaviy
huquq meyorlari (al-ahkom as-sultoniya) F. - huquqning
nisbatan ikkinchi darajali unsuri bolib, kop
jihatdan mavhum nazariya edi, u soliq
hirilardi. Musulmon mamurlarning boshqa
musulmon hukmdorning bosh din vakillariga ni
sbatan otkazadigan siyosatini tartibga
solish uchun faqihlar belgilab bergan as-siyar
meyorlari haqida ham shu gapni aytish
mumkin. Shu meyorlarning ayrimlarigina
(jumladan, nomusulmonlarning huquqiy
holatini belgilovchi meyorlar) huquqiy tus
olar va yuridik (huq
uqiy) manodagi F. -
huquqqa aylanardi.
rlarda islom mamlakatlarining huquqiy
tizimlarida F. - huquq markaziy orin olgan bolsa ham, ammo barcha huquqiy
meyorlarni qamrab olmas edi. Bu yerda F. -
huquq bilan bir qatorda davlatning faqihlar
xulosalaridan bazan farq qiladigan va
hatto ularga zid bolgan qonun hujjatlari
huquq nizomida jiddiy ozgarishlar sodir boldi. Buning eng muhim sababi shundan iborat
boldiki, eng rivojlangan islom mamlakat
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
F. - huquqning ahamiyati tobora pasayib borg
an bolsa ham, hoz. vaqtda uning ayrim
kopchilik aholisi musulmon bolgan Sharq
mamlakatlarida biron-bir tarzda qollanilmo
mamlakat 20-y.lardan etiboran undan butunl
ay voz kechdi). Shaxsiy holat tarmogi
izchil, keng va deyarli bekamu kost amal qilayotir, ayrim hollarda (mas., Tunis va
Yamanda) F. - huquqning oila-nikoh masalalari
- huquqning tartiboti jinoyat huquqida (mas.,
Saudiya Arabistoni, Yaman, Fors korfazi
kelmoqda, ammo bir qancha mamlakatlar
(Liviya, Eron, Pokiston, Mavritaniya va b.
)da huquqning tarmogiga uning tasiri 70-
vujudga kelishi bilan qushlarning sayrashi, uc
korish tarqaldi; keyinchalik bunday F. kor
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
suyaklar, don-dukkakli osimliklarning meva
F. ochishda F. ochtiruvchining tomirini
kartaga va qol kaftining chizikdariga qarab
F. ochish keng tarqaldi. F.ning hoz. kunga
qadar saqlanib qolgan eng qad. korinishi tush
ga qarab F. ochishdir. F. ochish negizida
iiy kuchlar bilan aloqa boglab, nomalum
voqea va hodisani anglash mumkin,
degan diniy tasavvurlar yotadi.
Abu Nasr (873-950) - orta osiyolik
qirgogidagi Forob sh.da tugilgan. Buxoro
di. Ayrim malumotlarga qaraganda, u 70 dan
uluglanib "Ikkinchi muallim", Shark Aristo
filologiya, musiqashunoslik,
mantiq, axloqshunoslik, davlat
shunoslik, falsafa va b.
qoldirgan. F. fikricha, olam - yagona
mavjudot, Alloh hamma narsaning ibtidosi
, barcha vujudlar uning emanatsiyasi
(nurlanishi) asosida kelib chiqadi. "Fozil shah
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
GILONIY
(Jiloniy) Muhiddin Abdulqodir ibn Abi
ilohiyotchisi, mutasavvif. Gilon viloyati (Ero
n) da tugilgan. 18 yoshida Bagdodga kelib
saboq oladi. Uning hanbaliylik mazhabiga oid
vazlari shuhrat qozonadi. Keyinchalik G.
korsatadi. U hadis va fiqh ilmlaridan dars
beradi. G. hanbaliylik mazhabida qatiy
turgan, Muhammad (sav) sunnatlariga sozsiz
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
Bagdodiy (vaf. 910)ga, ikkinchi tomond
an, Abulhasan Haraqoniy orqali Boyazid
Bistomiy (vaf. 848 yoki 875)ga borib boglanadi
. Manbalarda G. ikki yonalish "sahv" va
"sukr"ni ozida birlashtirgan murshid sifa
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
("toxtatish", "chora korish") - Quron
va sunnaga kora, odob-axloq va jamoat
, buzuqiliq, soxta guvoxlik,
ichirib mast qildirish, qimorb
qalloblik va b. H. ayrim shaxsga nisbatan
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
HAZRAT XIZR MASJIDI
- Samarqanddagi memoriy yo
dgorlik. Shaharning eng qad.
masjvdi shu yerda kurilgan. Xizr (as) nomida
n olingan. Masjidning hoz. binosi 19-a.
ortalarida qad. bino poydevori ustida buny
od qilingan. Tik zinapoyadan darvozaxonaga
a otiladi. Binoning shim.-garbiy qismi
katta gumbazli xonaqoh. U 1854 y. tamir
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
Muhammad (sav) vafotlaridan
(sav)ga tegashli ulushiga merosxor sifatida
davogarlik qilgan. Xalifa Abu Bakr (ra) bu
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
HAYIT
(arab. iyd - bayram) musulmonlarning diniy bayrami. Islom ananasida ikkita H.
rasman diniy bayram sifatida nishonlanadi: ka
tta H. yoki qurbon H.i (arabcha iyd al-
kabir, iyd al-adho) va kichik
H. yoki roza D.i (arabcha iyd as-sagir, iyd al-fitr). Qurbon
ochish bilan bogliq. Kurbon H.i hijriy zu-l-h
oyining 1-kunida bayram qilinadi. H.da masji
dda ertalab H. namozi oqish, roza H.ida
H.ida esa, kurbonlik qilish va sh.k. islom
berish, sayil qilish, yaqin odamlarini koris
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
etiqod qilgan odam kofir boladi. 2) Shariy
in bolgan ayol yoki
erkak. 3) Haj ziyoratidan qaytib kelib, soch
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
HANAFIYLIK
- sunniylikdagi diniy-huquq mazhabla
ridan biri. Abu Hanifa asos solgan.
Undan keyin H. mazhabi qoidalari Abu Yu
suf Yoqub (795 y. v.e.), Muhammad ash-
Shaybon (804 y. v.e.), Quduri
larida ishlab chiqilgan. Bu
mazhab tarafdorlari fiqhning tort asosiy ma
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
belgilangan maxsus chegara ila oralgan, shahar
ichiga olgan mintaqa. Bu hudud Paygambar (sav)dan rivoyat qilingan hadisda
ratgan kunida harom qilingan. U Allohning
hurmati ila qiyomat kunigacha haromdir; da
raxti kesilmaydi, osimliga yulinmaydi,
ydi. Bu hukm johiliyat vaqtida ham joriy
nabobot olamiga, hech bir narsaga ozor berilm
aydi. Olimlar, jinoyat qilgan odam qochib
H.ga kirib olsa, unga ozor berilmaydi, ammo
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
sh, tilla-kumush idishda ovqatlanish, avrat
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
holda ish koradigan va tarmoqlangan terrorc
maqsadlarini amalga oshirish (hukmdorlar,
podsholar, qirollar va yirik namoyandalarni
oldirish)da fidoyilar(qashshoq dehqon va
ydalangan. Terrorchi
qildirib, olsa shubhasiz jannatga tushishiga
ishontirgan. Birmuncha davr H. kop hukmronla
(jumladan ayrim Yevropa mamlakatlari imperato
rlari va qirollari ham) oz jonini saqlash
uchun H.ga tolov tolab turgan. 1256 y. mogu
H. jamoasiga barham bergan. 1273 y.da mamluk
lar qoshini Suriya va Livandagi H.ning
oxirgi tashkilotlarini tugatgan.
("asl", "haqiqiy", "haqiqat") - voqelik
bilan ifodalangan. Bu ikki termin ; kop
incha sinonim sifatida ishlatilgan, biroq
shgan: H. termini di
n yoki mazhabga ;
ishontirish (akdda) uchun ishlatiladi. Bunda unin
g ziddi - botil istilohidir. Sidq | termini
(arab. - qollanma; tola nomi "al- :
Hidoya fi sharh al-Bidoya" - "Bidoya \
(kitobi)ning sharhi boyicha qollanma") -
; sunniylikning hanafiylik mazhabida keng I
tarqalgan shariat qollanmasi (kodeksi).
Qollanmani Burhoniddin Marginoniy 13 yil
davomida yozgan. Uni yaratishda Burhoni
ddin Marginoniy Quroni karim oyatlari,
rivoyatlari, hadislar, sunniylik oqimidagi 4
mazhab asoschilarining asarlariga tayangan.
H. 4 jilddan iborat, 57 kitob, 165 bob, 152
(namoz, roza, zakot va haj)ga bagishlangan. 2-jildga nikoh, emizish, taloq, qul ozod
aniqlash, bedarak yoqolganlar, sherikchilik,
vaqf huquqi kabi masalalar kiritilgan. 3-j
ildda oldi-sotdi, pul muammolari, kafolat,
qozilarning vazifalari, guvohdik, vakolat, dav
o, sulh, qarz berish, sovga, ijara, voliylik
(patronat), homiylik kabi masalalar orin ol
gan. 4-jildda shafoat, merosni taqsimlash,
vasiyat, dehqonchilik va bogdorchilik xusu
sida shartnoma, qurbonlik qilish, ovchilik,
garovga berish, jinoyatlar xususida, xun haqi
H. bir necha asrlar davomida kop musu
orolar sud tizimi joriy qilinguncha amalda
kiritilgan. Kitob jahonning bir necha tillari
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
Demak, H. sari davat qilish yaxshi, lekin unga erishish
Allohning izni bilan amalga oshar ekan.
lmon ayollarning kochaga chiqqanda
tanasining avrat qismini berkitib turadigan yopingichi. H.ni dastlab Muhammad
(sav)ning xotinlari keyinchalik barcha ozod
oyati (33, 54) ila korsatma berilgan. H.ning
bir necha turlari bor.
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
ishlatilib kelingan. Hoz. vaqtda Ozbekistond
HIZBULLOH
(arab. - Alloh partiyasi) -islomdagi fundamentalistik firqa. 80-y.larning
mamlakatlarda, asosan, Eron va Livanda
"Islom respublikasi"ni tuzish uchun islom
inqilobini amalga oshirish. Iroqda, Isroil bo
sib olgan Gazo sektorida, Livanda xam H.
munosabatlari keskinlashgan sharoitda ota
jangari faoliyati bilan ajralib turmoqda.
HIZBUT-TAHRIR
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
r necha H. bolib, boshqasida esa, umuman
qandaydir maxsus talablar qoyilmagan: xar
qanday kishi. garchi uning hech qanday ma
nuqsoni bolsa-da H. bolishi mumkin. H.ni
ng asosiy maqsadi tomonlarni kelishtirish
bolib, u oz qarorlarida biron-bir huquqiy
bilan birga u islom huquqi normalari (fiqh), odatiy huquq (odat) yoxud ozining hayotiy
saylab qoyiladigan rahbariga, shuningde
k, biron-bir viloyatni boshqarish uchun
Quronda ushbu manoda qollanilmagan.
Sofiylik "psixologiya"sida H. - Allohga intilis
h "yolida" sofiy, uning
irodasidan tashqari
va mukammallikka erishganlik darajasidan qati nazar tushadigan holati.
HORUN
(as) - Quronda zikri kelgan paygamb
arlardan biri, Muso(as)ning akasi. Alloh
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
g esa arab-musulmon tarixida muhim rol
, sayyid, al-Alaviya, xoja). 2) H. bir qancha musulmon
kshshari (al-Havoshim-Hoshimiylar) 20-a.
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
orasida qabul qilingan texnik terminlar va
b. korilgan. Asar keyingi davrda sofiylikka
doir fors tilida yozilgan adabiy
onimlari bayyina, shahoda, iqror) keng
bor faqat Allohgana ishonchli dalillarga ega
(avvalambor Eron, Iroqda) H. al-i. unvoni
oyat Alloh al-uzmo ("Allohning eng buyuk
ishorasi") va marja at-taqlid ("Taqlid q
HUJJAT al-ISLOM
isboti mazmunida) - orta asrlarda
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
atala boshlagan. Eronda shoh hokimiyatiga
jandarmeriyasi tomonidan 1963 y.da qamalgan
, 1964 y.da Turkiyaga badarga qilingan.
1965 y.da Iroqqa borib, shialikning muqadda
dars bergan. Shoh hukumatining talabi
qilingan. Kuvayt hukumati unga
mamlakatga kelishga ijozat bermagandan keyin, Parijda
joylashgan. U yerdan turib, sh
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
IBN al-ASIR
Izziddin Abulhasan Ali (1160-1232) -
m talabida Shom (Suriya)ga safar qilgan. U
a doir asarlar yozish bilan otkazgan. Eng
yirik va muhim asari - "Al-Komil fit-tarix" ("
asar") bolib, u 12
jidddan iborat. Unda Islom olamida insoniya
t tarixining ilk davrlaridan 1230 y.gacha
bolgan voqealar, xususan, Xuroson va
Movarounnahrning 12-a. va 13-a.ning 1-
choragidagi tarixi yilma-yil bayon qilingan.
ilosiga bagishlangan
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
IBN ASOKIR
muhaddis, faqih va shoir. Madrasada tahsil
qilmoq istagida Iroq va Xuroson boylab kezi
b, u yerlardagi ulamolardan talim olgan.
Song Damashqqa qaytib, An-Nuriyya madrasas
ida mudarrislik qilgan. Tarix, hadis va
fiqhga doir koplab asarlar yaratib, "Sadiq
at ud-diyn" (Din vafodori) hamda "Nur ud-
diyn" (Din nuri) kabi faxriy unvonlarga sazo
vor bolgan. Uning eng yirik asari "Tarixu
madiynati Dimashq" ("Damashq shahri tarixi")
bolib, u koproq "Tarixu ibn Asokir" ("Ibn
Asokir tarixi") nomi bilan malum. Shom (Suriya) va Damashq tarixi hamda shomlik
mashhur kishilar tarixiga bagishlangan mazkur as
ilmiga oid "Al-Muvofaqot", "Al-Atrof lis-suna
n", "Mujam ash-shuyux", "Manoqib ash-
shabob" nomli asarlar ham yozgan.
ash-Shayx as-Soduq Muhammad ibn A
li Abu Jafar al-Qummiy (? - 991) -
h; shia rivoyatlari bilimdoni, imomiylar
rivoyatlarini bilishda unga teng keladigan
Buvayhiylar bilan yaqinlashgan va faol tashvi
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
- islom ananasida "Siyra" nomi bilan
mashhur) tarixiy asarini yozgan. Lekin bu as
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
olamdan oldin bolganligiga ishonmagan va xu
bor degan gaplarga qarshi chiqqan. I. R. - ikki haqiqat
hamda fanning, inson aqlining roliga yuqori baho
berdi. I. R. kishi oliy kamolotga zikru
muallifidir.
IBN SINO
, Abu Ali al-Xusayn b. Abdulloh Buxoriy (980-1037) - orta osiyolik qomusiy
. Buxoro viloyatining Afshona qishlogida
amaldor oilasida tugilgan. Otasi ismoiliylar fi
rqasiga mansub bolgan. I.S. yoshligidan
ilm-fan organishga kirishadi,
falsafiy merosini organadi. I.S. asarlari
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
IBN XALDUN
Abdurahmon Abu Zayd ibn Muha
arab tarixchisi va faylasufi. Ibn Rushdning
izdoshi. 1349-75 ylarda Tunis, Fes, Garnota,
qori lavozimlarda ishlagan. 1382 y. Misrga
kelib, mudarrislik qilgan, umrining oxirida
asari: "Kitob ul-ibar"("Ibratli misollar kitobi", 1370). Asarda I.X. jamiyat taraqqiyoti
xususida oz fikrlarini hamda Sh
omillarga bogliq deb hisoblagan. Asarda I.X. o
z tarixiy-ijtimoiy nazariyasini bayon qilib,
rmushi bilan bogliqligani hamda mehnat va
kishilarning ozaro munosabati jamiyat ha
takidlagan. I.X. tarixiy-ijtimoiy taraqqiyo
IBN SHIHOB
, toliq ismi Abu Bakr Muhammad ibn Mus
lim ibn Ubaydullo ibn Shihob az-
fiz va muhaddis. Ibn Umar,
Anas ibn Molik, Samu ibn al-Musayyab va b.dan hadis va fiqh ilmini organgan.
iy, Sufyon ibn Uyayna, Savriy va b.ning
asi bolib, aytishlaricha, 80 kunda Quronni
"Hech bir bandaning
IBN XAZM
faqih, zohiriylar huquq maktabining yirik vakili.
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
IBN HISHOM
(? - 834) - arab adibi. Ibn Ishoqning
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
ham bolgan. I. aqidasida sunniylar va
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
bor yoki yoqdigani aniqlash bilan bogliq bolga
yashagan uyda otkazishi lozim. Chunki
bu, yana qayta yarashish uchun berilgan
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
, Adudaddin Abdurahmon ibn Ahmad (t
mutakallim. Ij sh.da tugilgan. Fiqhda shof
niylardan Abu Said (1316-36) saroyida qozi
bolgan. 1355 y. nomalum sabablarga kor
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
d tushuncha. I.ning uch turi mavjud: 1)
murid yoki darvishga shayx tomonidan topshir
bilan shugullanish imkonini beradi; 2)
berilganini tasdiqlovchi hujjat; 3) murid yoki
ini toliq otaganini
tasdiqlovchi hujjat.
(arab. - gayrat qilish, intilish) - fa
qih tomonidan shariy hukmni hosil qilish
uchun barcha bilim va toqatini
mi kelmagan ishning maxsus
qoidalarni ishga solib shariy hukmini an
iklash uchun qilinadi. Paygambar (sav)
tirikligida u kishidan boshqa odam I. qilmagan
. Bu mumkin ham emas edi. I. 7-a. oxirida
vujudga kelgan. Bu vaqtga kelib sahobalarn
sozlari haqidagi xabarlarida ixtilof pa
ydo bolgan. Bundan tashqari musulmon
tganligi tufayli koplab huquqiy muammolar
tugilgan. Shuning uchun I.ning asosiy maqs
adi yangi yoxud otmishdoshlar tomonidan
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
yuklatilgani, binobarii jonini olmay, ornig
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
(875 y. v.e.), Ibn Moja (886 y. v.e.), Abu
(892 y. v.e.) va Nasoiy (915 y.
ILOHIYOT
(arab. - xudo togrisidagi talimot)
xususiyatlari togrisidagi diniy talimot. Muayyan diniy akdda va ular haqidaga ilohiy
ekanini, shuningdek ibodatni bajarish bilan bo
gliq bir qator amaliy bilimlar yigindisini
oz ichiga oladi. I.ning barcha tizimlari dunyoni yaratgan va uni inson bilolmaydigan
qonunlar orqali boshqaradigan xu
doni tan olishga asoslanadi.
Islom dinida I. shakllanish
riylar, mutaziylar, murjiiylar va b.) vujudga
boshlab kalom deb atalgan. I. diniy oquv
- muayyan dinda muqaddas va ilohiy hisoblanadigan kitoblar. Diniy
talimotga kora, Alloh otgan paygambarlarn
ing bazilariga sahifalar, bazilariga esa,
kitoblar nozil qilgan. 100 sahifa va 4 kitob - 100 sahifadan 10 sahifani Odam (as)ga, 50
Muso (as)ga Tavrot, Dovud (as)ga Zabur, Iso (as)ga Injil va Muhammad (sav)ga
Quronni nozil qilgan. Qurondan boshqa ilohi
y kitob va sahifalar bir yola bir dafada
nozil qilingan, deb hisoblanadi. Quron hazrat
Jabroil orqali 23 yil mobaynida oyat-oyat,
paygambarga uning ummatlariga munosib
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
sohasida ozining tez-tez ozgarib turadiga
n qarashlari bilan mashhur bolgan Ibn ar-
mashhur tabib Abu Bakr ar-Roziy (912 y. v.
e.) va mashhur adib Abu-l-Alo al-Maarriy
(973-1057)lar "sazovor" bolganlar.
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
vakillari deb hisoblab kelganlar. Shialarn
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
jamgarma (1998 y. 4 noyab.). Muassislari: O
zbekiston musulmonlari idorasi, Madaniyat
Fanlar akademiyasi, Toshkent
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
asari hisoblanadi. Undan tashqari u "as-Sunan
as-sugro" yoki "al-Mujtabo", "al-Xasois",
- shialikdagi asosiy oqimlardan birini
ng tarafdorlari, Ali avlodiga taallukdi
imom Hasan al-Askariy vafoti (873 y.)dan
keyin uning yosh ogli Muhammadni oxirgi,
12-imom deb tan oladilar. Rivoyatlarga
an bolsa kerak) deb hisoblanadi. I. uni
qiladi, deb hisoblaydilar. "Yashiringan imom"ga
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
taqvodorlar uchun hidoyat va mavizadir" (Moida
Muhammad (sav)ning kelishlari haqida bashor
at qilingan, biroq I. matni nasorolar
tomonidan buzilgan. Lekin osha ilohiy kito
bning asl nusxasi hoz. yoq. Chunki, Iso
(as)ning vaqtlarida I. kitob shaklida bol
magan. Hech kim hech narsani yozmagan. U
borib ularning soni juda ham
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
Bazan sahroda adashib qolgan yolovchilar
aylanib qolgani haqida afsonalar mavjud. Qur
ondagi I.Z.I. - qad. arab shaharlarining
halokati haqidagi rivoyatlardan biri. Haqiqiy
I.Z.I. - nabateylarning Shim. Hijozdagi kop
bazan narigi dunyoning qad.
qilinadigan odat, xatti-harakat. I. ozni ehtiyotl
ash, birovlarga yaxshilik tilash yoki zarar
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
ozining kalomi - Quronni nozil qildi. Muha
mmad (sav) oldin oz hamshaharlarini, song
siginishdan voz kechish va yagona xudo -
Allohga etiqod qilish, solih hayot kechiris
h, u dunyoda jannatga. tushish uchun bu
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
dini keng hududda tarqaldi.
I.ning muqaddas kitobi Qurondir. Musul
monchilikda bu kitobning butun mazmuni
Allohning vahiy qilingan sozi deb tushuniladi. I.
va axloqiy meyorlari, cheklash va taqiqlari
Quron bilan birga uning tafsirlarida, hadis
toplamlari va shariat qollanmalarida, shuni
ngdek, 8-12-a.larda vujudga kelgan ilohiyot
iloh yoq va Muhammad uning rasuli". I.
alarini ishlab chiqqanlar.
I. dini 5 "asos" yoki "ustun" (arkon ad-din
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
mazhablar va firqalar ana shu davrda payd
o boldi. Musulmonlarning diniy birligi
mutaziliylar hamda ashariylar ortasida m
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
lmonlarga fahsh va uyat narsalarni ifoda
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
lmon davlatlarining siyosiy mustaqilligiga
birdamligi goyasiga asoslangan xalqaro I.
harakati shakllana boshladi: 1926 y. birinchi
xalqaro musulmon tashkiloti - Islom olami
kongressi (Mutamar al-alam al-islomi) ta
shkil qilindi. Shuningdek, I.ning goyo
Muhammad (sav) zamonidaga "asl" tamoyilla
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
Movarounnahrda I. va uning yozma manbalar
i paydo bolgandan buyon olib boriladi.
Musulmon dini tarixi va Quronni organish
Amerikada (G. Grunebaum, X. Gibb, M. Vott
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
aviy "I. d." haqidagi nazariyalarning
asoschilari hisoblanadi. Islom dini davlat dini deb elon qilingan bazi mamlakatlarda
"islom" sozi davlatning nomiga qoshib aytila
di. Mas., Eron Islom Respublikasi, Pokiston
Islom Respublikasi va b.
(IKT) - hukumatlararo xalqaro tashkilot.
Islom mamlakatlari davlat va hukumat bo
shliqlarining 1-konferentsiyasida (1969 y.,
Rabot sh., Marokash) asos solingan. Islom da
konferentsiyasida (1972 y. Jidda sh., Saudiy
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
vakillari ham bor. Uyushma BMTning Iqtisodi
huzurida maslahat berish huquqini olgan. Y.
o.u. BMTning Bolalar fondiga badal otkazib
mni targib qilish, ma
komaklashish, haj ziyoratini
uyushtirishga qaratilgan.
ISLOM SANATI MUZEYI
asos solingan. 1952 y.gacha Arab sanati muzeyi deb atalgan. Arab mamlakatlari, Eron
va Turkiyaning orta asrlar monumental beza
Muzey toplami negizini Qohira masjidlari, xu
susiy uylardan keltirilgan va Qohirada qazib
olingan topilmalar tashkil qiladi. Muzeyda
ota qimmatbaho qolyozma kitoblar va
miniatyuralar, yogoch oymakorligi (Fotimiy
lar saroyidagi ov lavhalari tasvirlangan
lik, rangli emal bilan naqshlangan shisha
(masjidlar chiroqlari, idishlari)
buyumlar va b. saqlanadi.
ISLOM TARAQQIYOT BANKI
(ITB) -xalqaro bank. 1974 y. musulmon davlatlari tashqi
ishlar vazirlarining kengashida ITBni tuzi
sh haqida qaror qabul qilingan, bank oz
Direktorlar kengashi boshqaradi. Bank prez
musulmon mamlakatlarining iqtisodiy va ijti
moiy taraqqiyotiga yordam berish. Islomda
pulga foyda (foiz, q. Ribo) olish taqiklangani
sababli bankka qoyilgan mablaglar uchun
foiz olinmaydi va berilmaydi.
ISLOM FUNDAMENTALIZMI
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
Ularning faol davatlari tufayli Shim. Afrika
ortasida taxt vorisligi xususida
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
zikri kelgan paygambarlardan biri. I.(as)
- Isoi Ruhulloh (Allohning ruhi) sifatida
ezozlanadi, shuningdek, "Masih", "Hakni
sozlovchi", "Ibn Maryam", "Allohning
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
kuni darakchisi. U ikki marta sur chaladi.
Birinchi chalganida butun dunyo ostin-ustun
boladi. Toglar kul tepalarga yoki boyalgan
junlar kabi narsalarga aylanadi. Osmondagi
shiladi. Dunyo tep-tekis boladi. Ikkinchi
bolsa, hammasi tiriladi va Yer (mahshargoh)
da yigiladi. I. gunohkorlarning dozahda
nganidan kunduzi 3 marta, kechasi 3 marta
- islom tarixida Muhammad(sav)
ning Makkadan Quddusga qilgan
Aqso masjididan osmonga kotarilishlari
lari va hadisi shariflarda keng malumotlar berilgan. Bu
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
asosida, k,iyos boyicha qabul qilingan rasm
iy qaror maqsadga muvofiq bolmasa yoki
bergan. Zero kosib, zargar xaridor ila hali
tikilmagan mahsi, qilinmagan taqinchoq uc
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
Agarda jinoyatchi uni qolga olgunlarigac
ha boyin egab kelsa u holda uni qatl
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
aybini etiborga olgan holda, ham unga ni
sbatan eng munosib jazo berishni kozda
tutgan holda tabaqaviy yondashish imkonini beradi. Umuman olganda har qaysi
qanaqa jazoga tortilishi mumkin. Biroq sud
uning madaniy darajasi va ijtimoiy ahvolin
i hisobga olishi shart va shunday jazoni
tanlashi kerakki, u eng samarador bolgani ho
dda ortiqcha qattiq ham, tahqirlovchi ham
Huquqbuzarlik uchun javobgarlik insonning
biridir va shunga kora barcha huquqiy qob
jazoga tortilmaydilar, qullar, ayollar va b.
toliq huquqqa ega bolmaganlarga erkin
musulmon erkakka beriladigan jazoning yarm
i beriladi. Jazoni teng yarmiga bolishni
(mas., olim jazosi), qul xuddi erkin kishi kabi jazoga
uning jinoyati qaysi dindaligi bilan mutlaqo
boglanmagan bolsa, u xuddi musulmon kabi
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
h, majbur qilish manosida) - 7-a. oxiri
dan biri hisoblanadi. J. ahdi sunna val
jamoada tan olingan takdir masalasini inko
r qiladi. J. inson takdirini xudo mutlaq
oldindan belgilab qoygan, insonda hech qand
i tarafdori bolgan qadariylarga J. qarshi
bolgan. Shuningdek, J. turli davrlarda ma
lum muddat hokimiyat tepasida bolgan
xalifalarga tasirini otkazib, siyosiy hayotda
muhim rol oynagan. Natijada oziga qarshi
oqim va mazhablarga tazyiq otkazgan. J.ni
hokimiyat tepasida turgan umaviylar qollab-
siyosiy guruhlarni taqib ostiga olgan.
(Mikoil, Isrofil, Azroil bilan birga). Alloh
amrlarini Paygambarlarga yetkazib, vahiy
keltiruvchi (xabar beruvchi), samoviy
ofatlarni yer yuzida ijro qiluvchi fari
lgan vahiylar farishtalar ulugi J. orqali
kelgan. J. Allohning irodasi bilan Muhammad (s
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
islom davlatini tuzishdir. Bunday davlat tu
zumini Mavdudiy "teodemoqratiya" deb atadi
va u "yangi tipdagi (yani oziga oxshagan)
ulamolar tomonidan boshkdrilishi kerak". A.
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
jahd qilganlar; taqvodorlar
r va rozadorlar kiradigan
darvozalardir. J.ni qoriklovchi farishta "Rizvo
ni jannat" deb ataladi. J.da eng oliy nemat
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
mmad Abu Abdulloh (taxm. 700-765) -
shialiqdagi jafariylik mazhabi asoschisi, shiala
rning 6-imomi. "Sodiq" laqabini togri soz
bolganligi uchun olgan. Madinada tugilgan. J.as-S. nasabi ota tomondan hazrat Aliga,
ona tomondan hazrat Abu Bakr Siddiqqa. bo
rib taqaladi. J.as-S. siyosiy faoliyatda
mutlaqo qatnashmagan, imomlikka davogarlik
ham qilmagan. U hokimiyat uchun qurolli
kurash olib borishning dushmani edi, oz
qarindoshlarining (739-740 y.larda Zayd ibn
Alining Kufada, 762 y. Muhammad an-Nafs
az-Zakiyning Hijozda) chiqishlarini
qoralagan. Lekin diniy fanlar (hadis, tafsir
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
lifaligida, keyinchalik boshqa musulmon
davlatlari (jumladan, Orta Osiyo) da mu
sulmon bolmagan fuqarolardan olingan jon
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
"Nima boldi ekan, bizni uchqunlar quvadi
gan bolib qoldi-ku? deyishadi. Shunda
bazilari, dunyoda ulkan, olamshumul ozgarish
bolgan bolsa kerak, deyishadi. Mashriqu
kelib, safarga otlanadilar. Rivoyatlarda naql
qilinishicha, Nasiybin nomi bilan ataluvchi
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
bolmagan kishilar, shaharning eng yaxshi faqi
hlari, ota-onasi J.ga qatnashishga rozilik
Urushayotgan tomonlarning ozaro muno
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
boyrada ham namoz oqilavergan. Hozirda J.
keng kolamda qollanishidan qati nazar,
nazarda tutilishi lozim. J. tayyorlash - mu
sulmon mamlakatlarda amaliy sanatning
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
tsostlik shabadalari" asari tasavvuf tarixi
616 nafar mutasavvif hayoti va faoliyati togr
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
ilish toxtatilgan. J. Nishopurga qaytgan,
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
, Abu Muhammad Abdulloh ibn Muhammad al-Junujirdiy al-Marvaziy;
rik faqih, muhaddis; Marv muftiysi va
unujird (Genugird) qishlogida tugilgan.
Samoniyning yozishicha, J. Iroq, Shom (Suriy
a), Xijoz va Misr shaharlari boylab kop
yillar sayohat qilgan va osha yerlardagi a
Xususan, u imom al-Mozijiyning shogirdi bo
lib, uning shofiiylikdagi mutabar manba
hisoblangan "al-Muxtasar" kitobini birinchi
bolib Marvga keltirgan. Vataniga qaytgach,
Ahmad qabulida katta ehtirom bilan kutib
olingan. Samoniy J.ning 20 ta ustozi va 12
shogirdini sanab otgan
va fiqh va hadisga
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
muhim orin tutgan. U 16-a.ning 50-y.larida
bolgan kurashlarga aralashib, oz muridi A
bdullaxon II ning taxtga
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
(arab. katta, yirik) - islomda eng katta
va ogir gunoh. Islomda gunoxlar katta
- K. va kichik - sagiraga bolinadi. Ulamolar
qaysi gunohlar K. va qaysinisi sagira ekani
xususida fikrlari turlicha. Gunohi K. hadd jazo
qoyilgan gunoh yoki dozaxga kirishga, lanat
ga va gazabga sazovor qiladigan gunoxlar
"Bu dunyoda haddga loyiq emas, u dunyoda
gunoxlardir. K.ning eng birinchisi va Alloh
tomonidan kechirilmaydigani - kufr (Allohni in
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
firqasi kamayib, keyinchalik (9-a. ortalar
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
(arab. - ravon nutq, jumla, gap, so
tarafdorlari mutakallimlar deyiladi. K. turli di
niy-siyosiy guruhlar (xorijiylar, qadariylar,
jabariylar, murjiiylar va h.k.) paydo bolis
hi bilan bogliq bahslar jarayonida vujudga
keldi va taraqqiy qildi. Ulamolar ilmi K.ning
tarifida ham bir necha xil fikrlar aytganlar.
Eng qad. tarif Abu Nasr Forobiyga tegash
arga nusrat berilur va unga xilof qilgan
barcha sozlarni behudaga chiqarilur", degan. Il
"U bir ilm bolib uning maqsadi ahli sunnani
ng aqidasini ahli bidatning tashvishidan
muhofaza qilish va qorikdashdir. Alloh taolo Oz bandalariga Oz paygambari tilida haq
aqidani ilqo qildi. Unda ularning dini va
dunyosining salohi bordir. Shuningdek, uning
haqida Quron va xabarlar nutq qildi. Songr
a shaytonlar oz vasvasasi ila bidatchilarga
sunnatga xilof ishlarni ilqo qildi. Ular osha is
hlarni gapirdilar va ahdi haqning aqidasini
buzmoqchi boldilar. Bas, Alloh bir toif
himmatini tartibga solingan kalom ila sunnatn
ing nusrati yolida harakatga soldi. Shu
orqali axli bidatning sunnatga xilof ravishda
chiqargan aldamchiliklari fosh qilinadi. Ana
shunday ilmi kalom paydo boldi". Ilmi K. paydo bolgan vaqtga kelib aqidaga oid
masalalarga avvalgi vaqtlarga oxshab faqat Quron va sunnatdan dalil keltirish bilan
kifoyalanib bolmay qolgan edi. Qarshi tara
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
KARROMIYLAR
- ilohiyot oqimi. 9-13-a.larda Bagdod xalifaliganing markaziy va
sharqiy viloyatlarida tarqalgan. Asoschis
i -Abu Abdulloh Muhammad ibn Karrom (806-
yil Makkada istiqomat qilgan. Ibn Karrom
barpo qilgan. Seyiston va Xurosonda oz
talimotini targib qilgani uchun zindonga
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
kelishgan. Samoniy K.ning 2 ustozi va 14 sh
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
birinchi uy - Makkadagi muborak va butu
Kabadurki..." degan oyati (3:96) zarhal yozu
vda bitilgan. Shuningdek, K.ga Quronning
yana boshqa sura va oyatlari yoziladi. Ka
baga kiriladigan eshik maxsus zarhal bilan
qogshangan bolib, unga ham Quron oyatlari
bitilgan. Muhammad (sav) hayotliklarida K.
Yamanda tayyorlanardi. Xalifa Umar zamoniga
(847-861), esa har ikki oyda Kabatullohga yangi K. yuborgan. Xalifa Umar boshlab
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
bolishini K.dan sorashgan. Qabiladoshlari
Muhammad (sav)ni ham dastlab K. - folbin
deb oylashgan. Quron oyatlarida (52:29;
69:42) ularning shubhalariga javoban
Muhammad (sav) K. - folbin ham, majnun ha
m emasligi alohida takidlangan. Umuman
zlovchilar sifatida talqin qilinadi. Ularga
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
kechirishda oz narsa bilan qanoatlanish, mot
Uzlat - tanholikda bolish, ruhni mustahkamlash,
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
ishlab chikdi. Aqoid va Kalom masalalarida
Buxoro ulamolari bilan tortishib qoldi. Yiri
k ilohiyotchi olim Sadaddin at-Taftazoniy
oz fikrini oshkora bayon qildi. 1808-09 y.da
Buxoro amiri Haydar huzurida bolgan ulamolar
himoya qilsa ham, u dahriylikda ayblandi va qisqa muddat tutqunlikda saqlandi.
Buxorodagi mudarris ustozlarining talabi bila
n ozodlikka chiqarildi. K. oz yurti - Qozon
mahalliy madrasada mudarrislik qildi. U oz
qarashlarini mashhur "Al-Irshod lil-ibod" ri
solasida bayon qildi. Makkaga haj safari
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
qabri Qaffol Shoshiy maqbarasiga kiraverishda, ong tomonda. Hozir K. kurdirgan
u joylashgan mavze Hofiz Koykiy mahallasi deb ataladi.
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
LAVHUL MAHFUZ
(arab. - muhofaza qilingan lavh)
- Alloh insoniyatning taqdirlarini
a, oq durdan yasalgan, uzunligi yer bilan
osmon oraligicha, eni Mashriq bilan Magrib
oraligicha, ikki sahifadan iborat. Uning
ligi Lavhga mos keladigan shaklda. U bir
loga boglab qoyilgan.
Alloh taolo hamma narsadan oldin mazkur Lavh
bilan Qalamni yaratib, to qiyomatgacha
Lavhga bitib qoygan. "Rad" surasining 39-
oyatiga kora, Alloh taolo undagi yozuvlardan
a, Zuxruf surasi 4-oyatida
("Ummul Kitob" nomi bilan),
ham kelgan. Rasululloh (sav): "Albatta, Alloh
lavhul mahfuzni oq durdan yaratgandir. Unin
g sahifalari yoqutdandir. Qizildir. Qalami
nurdir. Kitobi nurdir. Unda har kuni Allo
bilan yerning orasicha. Har kuni unga 360 mart
Oldiradi. Tiriltiradi. Aziz qiladi. Xor q
iladi. Xohlagan narsasini qiladi" -deganlar.
an). Quroni karim Alloh taolo huzuridaga
L.Mda saqlangan. Bu esa, uni Alloh taolo na
qadar zor qadrlaganini korsatadi. Alloh
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
istilohini ham amalda al-Halloj istemolga ki
N.ning birlashuvi inson bilan xudo ortasidagi
ozaro sevgi jarayonida amalga oshiriladi.
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
yuboradi. Ularga L. (as) boshliq boladi, leki
n u Allohdan oziga uzoq umr soraydi. Alloh
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
, mavlaviya- sofiylik tariqati. Ta
sh.(Kichik Osiyo)da asos solgan. Rumiyni
kopincha "mavlono" ("janob") deb atashgan.
Shundan tariqat nomi olingan. Tariqat fa
oliyati Eron, songra
Turkiya hududi bilan
takyalariga ega bolib, bu yerda zikru samo
qilishgan. Boshqa tariqatlardan farqli olaroq,
va gar aylanib zikr tushish marosimiga alohida
etibor berishgan. M. fikricha, mutlaq ruh
sirida, zikr tushish paytida tiniklashib,
poklanadi, yani oz ozagaga yaqinlashadi, A
llohga oz muhabbatini tolaroq ifodalashiga
bilan ham mashhur bolgan. M.ning birinchi
rasmiy boshligi shayx va xalifa unvonini
olgan Hisomiddin Hasan Chalabiy (taxm. 1264
amaldagi tashkilotchisi, deb
hisoblash mumkin. Sulton Va
laddan boshlab M. rahbarlik
alabiy (1272-1320) orqali -vorislik lavozimiga
aylangan. M. ilk Usmonli turk sultonlari da
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
(arab. - bizning janob) - Orta Osiyo, Afgoniston va Pokistonda eng yuqori
lavozimdagi amaldorlar, yozuvchi, olim va foz
il kishilarni, ustozlarni uluglab, ularning
nomlariga qoshib ishlatiladigan soz. M soz
aytilgan (mas., Mavlono Alisher Navoiy, Mavl
ono Jomiy, Mavlono Muq
, mavludan-nabiy (arab. -tugilish, pa
ygambarning tugilgan kuni) -Muhammad
nishonlanadi. Musulmon mamlakatlarida M.
kuni duolar, paygambar(sav) shaniga
madhiyalardan iborat sherlar oqiladi, sada
otkaziladi. Kopgina arab mamlakatlarida, s
huningdek, bizning diyorimizda ham M. kuni
va oyida Imom Barzanjiy qalamiga mansub
arab tilida yozilgan "Mavludun-nabiy"
qasidasini oqish uchun masjid va xonadonl
inat Rasululloh yoki Madinat an-nabiy -
ng shim.-garbiy qism
idagi shahar. Hijoz
viloyatida. Xalq uni M.i munavvara -Nurafsh
on shahar deb ezozlaydi. Makkadan 400 km
shimolda joylashgan. M.ga asos solingan vaqt
rda kechgan. Harbiy harakatlarga rahbarlik
qilish, Makka ziyoratiga borish uchungina
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
asar yozgan. M. asarlari keyingi asrlarda
osiy manba bolib xizmat qilgan. "Axbor al-
futuh ash-Shom" ("Shom-Suriyaning bosib o
linishi haqida kitob"), "Axbor shuaro"
Olkalar tarixi") kabi asarlar muallifi.
(arab. - dars oqitiladigan joy, darsxo
na) - islomda orta va oliy maxsus diniy
xodimlarini tayyorlagan. Islom mamlakatlarida
M. haqidagi ilk malumotlar 10-a.ga oid
bolib, ular Xuroson va Movarounnahrda jo
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
tarafdorlari Sosoniylar davlatining borishi
qiyin bolgan chekka tumanlariga qochganlar.
M. islomning dastlabki asrlarida ham mavjud
Rashididdin, Hamdulloh Qazviniy va b. ayti
tarixchilarining bir
qismi M. goyasining asosiy unsurlarini ozlas
htirib olgan xurramiylarni M. bilan aynan bir
deb hisoblaganlar. Zardushtiylardan M. muqa
ddas olovga etiqod qilmasligi bilan ajralib
turadi. M. tarafdorlari arablar va mulkdorlar
ga qarshi 8-9-a.da kotarilgan harakatlarda
(Abu Muslim, Sunbod mug, Muqanna, Bobak
harakati va b.da) kopincha xurramiylar,
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
bilan kelgan. U Hijozning mamuriy va sa
vdo markazi, musulmonlar haj qiladigan -
musulmonchilikning beshinchi ahkomi bajarila
tasi Makkada nozil bolgan. M.da Kaba bila
n bosh masjid - Harom masjidi bor. M. -
islom dinining Muhammad paygambari (s
Ibrohim, Ismoil va Hojar yashaganlar. Makka
sh.ga qachon asos solingani malum emas.
Ilk bor Zamzam bulogi tevaragida aholi ya
malumot bor. Islomga qadar Makka majusiy ar
ab qabilalarining diniy hamda Sharq bilan
Orta dengaz boyidagi davlatlar ortasid
agi muhim savdo markazi bolgan. Islom
vujudga kelishidan kop asrlar ilgari Makkadagi
ziyorat markazi bolib, unda qabila xudolari
ning sanamlari saqlangan. Shahar birinchi
marta yunon tarixchisi Ptolemey asarlarida
Makoraba nomi bilan tilga olingan va bu
yerda mil. 2-a.da ibodatxona mavjudli
ga aytib otilgan. Makkada paygambar
Muhammad (sav) tavallud topganlar va shu
yerda islom targibotini boshlaganlar.
Muhammad (sav) 622 y. oz sahobalari bilan
Makkadan Yasrib (keyinchalik al-Madina
Rivoyatga kora, qad. Jurhum, Xuzoa
si kochib kelib yashay boshlagan. 6-7-a.
ortalarida Kabadan 800-900 m shim.-sharqqa
vodiy boylab aholi istiqomat qilardi. Markazd
bozor bolgan. Turar-
joylar devorlar bilan oralgan katta hovlilardan
oilalarning imoratlari joylashgan. Osha va
qtda M.da 6-7 ming aholi yashagan. M.da
sugorish uchun suv yoqligi, muqaddas hudud
da dehqonchilik va ov bilan shugullanish
man qilingani ustiga atrofdaga qabilalar uchun muqaddas hisoblangani tufayli
qurayshlarning savdo bilan mashgul bolishiga
togri kelgan. Shahar aholisi asosan diniy
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
otishi bilan M. tariqati yoqolib, uning tarafdor
naqshbandiylik tariqatida namoyon bolgan.
("egalik qilinadigan kishi") - qul, sino
tugma quldan farqli ravishda faqat qolga ki
ritilgan qul. Quronda bir marta abd mamluk
qoshinda xizmat qiluvchi qul-jangchilar
atalgan. Ular kopincha yuqori
harbiy lavozimlarni egallab, bu bilan hatto ozodlikka ham
erishganlar. 9-a.dan gulom (osmir, qul-jangch
oq gulomlarga nisbatan qollanilgan; 12-13-a.
istilohini siqib chiqargan. Ayyubiylardan bo
lgan M. amirlari 1250 y. Misrda hokimiyatni
o mustaqil hukmdorlarga aylanishgan. 1250-
1290 y.larda hukmronlik qilgan sultonlar M.la
mana shu davr mobaynida qullardan chiqqan
sultonlar oz qoshinlarini M.lar - turklar va
kavkazliklardan toldirganlar. Usmoniylar
atning harbiy mulkdor yuqori
tabaqasi sifatida saqlanib qolishgan; Istanbuldan tayinlanadigan posho mamlakatni
lgan Muhammad Ali Qohirada mamluklarning
barcha rahbarlarini qirib tashlagan.
takdir va olim mabudasi bolgan. Qora
toshdan ishlangan sanami va sajdagohi
ada joylashgan. Yasribdagi Avs va Xazraj
qabilalari M.ga ayniqsa qattiq topinganlar. Ular Makkadagi Kaba qatori M.ning
tonning eng qad. mabudalaridan hisoblanib
kopgina kishi nomlari tarkibiga ham qosh
Uzza qatorida)dan biri sifatida topilg
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
Movarounnahr hukmdori (961-976). As-Sadid ("
dono", "tadbirkor") laqabi bilan mashhur
bolgan. Davlatni mustahkamlash maqsadida
bir qator tadbirlarni amalga oshirgan. Bu
hirigiga kora Balamiy Tabariyning "Tarix
ul-anbiyo va-r-rusul va-l-muluk va-l-xulafo"
("Paygambarlar, podshohlar va xalifalar
, al-Mansuriya - "ota" shialikdagi ja
moa; Abu Mansur al-Ijliy izdoshlari.
Abu Mansur sahroyi va savodsiz bolga
n. Shialarning 5-imomi Muhammad al-Boqir
shu imomning vorisi
Alloh uni oziga yaqin olib suryoniy tilida uni
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
tanishdi, matematika va astronomiya bilan
shugullandi. U "Kokaldosh" madrasasining
ilmiy merosi bilan tanishdi. U Kursaviyning
islomdagi islohotchilik faoliyatini davom
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
jannatdagi ayollarning rahnamosi. Quroni ka
Hanna befarzand edi. Hanna Allohga iltijo k
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
i (130x80 m) atrofidagi bostirma yolaklar (galereya) 288
ta yassi gumbaz bilan berkitilgan. Gumbaz
turadi. Ustunlarning bir qismi ostiga keyinc
halik alohida poyustunlar ishlangan. Sharq
ham bezagi bilan alohida ajralib turadi.
Shu peshtoq orqali masjidning katta xonaqoh-
bezaklari koshinkorlik sanatining yuksak na
(pavilon) bor (uni qurishda usta Shirin Murod
sirkor gasht bilan, bazi yerlari oq, kok va
zangori koshin bilan bezatilgan. Maydonga
shtoqning naqshinkor bezaklari deyarli
saqlanmagan, bazi joylari suvab yuborilgan.
poyalari betonlashtirildi. Hovli atrofidaga ravo
qli devorlar tuzatildi. Tashqi peshtoq tola
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
bagashlagan. M. A. ham shoir haqidagi "B
oburiya" risolasini yozib, Hindistonga
A.ni ozlarining piri deb bilganlar. M. A.
tasavvuf nazariyasi va amaliyoti, xususan,
ing "Asror un-nikoh" ("Nikoh sirlari"),
atun samiyyatun" ("Samo risolasi"), "Bayoni
"Meroju-l-oshiqiyn" ("Oshiklar meroji"),
"Murshidu-s-solikiyn" ("Soliklar murshidi"),
"Risola-i Naqshbandiyya", "Risolatun vujudiyyatun" ("Vujudlar haqida risola") kabi 30
olar, sofiy shayxlar va davlat arboblari
riqat odobu qoidalarida murid va shayx
munosabatlari ozaro hurmat-izzat asosida qurilm
tariqat azolari xalqqa yaqin bolib, uning dard
lari va ehtiyojlariga qaygudosh bolsa, bu
-Samarqand viloyati Dahbed
q.dagi memoriy yodgorlik
(16-19-a.lar). Majmua mashhur shayx, so
fiylar namoyondasi Mahdumi Azam nomi
bolgan ul zot Samarqand hokimi Jonibek Sulton tomonidan
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
faqat Alloh - Hakdir, haqiqatdir. Shu bois
inson faqat Allohni sevishi, unga oshiq bolishi
Allohdandir, binobarin Uni sevgan kishi oz ya
yaxshi odamlarni ham sevadi. M. umrining
vatanida haqgoy, isyonkor shoir, qaland
ylarni, zulmkor hokim-amaldorlarni achchiq
qilgan. Ulamolar fatvosi va
Balx hokimi Mahmud Qatagon
hukmi bilan M. dahriylikda ayblanib, Kunduz
sh.da dorga osiladi. M.ning shaxsiyati va
sir korsatdi, gazallari el xotirasida
valludining 350 yilligi nishonlandi (1992).
Namangan sh.da Mashrab bogi va haykali barp
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
sheriy devoni, "Chaqmoqtosh uchqunlari",
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
kitob), as-sual (soroq), al-haud (Muhamma
d (sav) quduklari), as-sirot (jahannam
ustidagi koprik), jahannam, jannat. Oxir
zamon alomatlari: Dajjolning paydo bolishi,
Yerdan hayvon (maxluq)ning chiqishi, yajuj
va majujning paydo bolishi, Iso (as)ning
hi. Umuman olganda al-M. kontseptsiyasi
islomni boshqa monoteistik dinlar bilan bi
borgani arablar, shuningdek, islomni qabul qilgan boshqa
xalqlarning qad. etiqodlaridan olingan ta
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
680) bilan boglaydilar, u hayit namozlarida
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
joy, keng zinapoyali supa. Birinchi M.
gona M.dan birinchi uch xalifa foydalangan,
lar davlat boshqaruvining oxirigacha M.
taxt singari hokimiyat ramzi sifatidagi ahamiy
atini saqlab qoldi. Vazxonga kafedra bolib
xizmat qilgan birinchi M. 748 y.da, Marvd
madrasalar yonida yoki ularga tutash
qurilgan baland inshoot. Muazzin M.ga chiqib
bir memoriy majmuaga kork va salobat
Buxorodagi (Minorai Kalon) M.lar.
MINORAI KALON
(Katta minora) Arslonxon minorasi
Muhandis va memor Baqo loyihasi asosid
a Arslonxon qurdirgan (1127). M.k. ornida
avval ham minora bolgan, u kulab tushgach
, hoz.si mustahkam qilib qayta qurilgan.
Poydevori tosh va maxsus qir qorishmasida
n terilgan. Yer sathidan 9 m chukur, bal.
tepasi gumbazli davra kafasa-koshk bilan
boglangan. Minora yuqoriga ingachkalash
atrofni kuzatish mumkin. Tepaga minora
ichidagi 104 pilpoya aylanma zina orqali ch
iqiladi. Masjidi Kalon
otiladigan koprikcha bolgan. M.k.ning oza
sm) ganchxok loyida terilgan. Bezak gisht
i orniga qarab turli shaklda, sirti silliq
gishtin dandanalar bilan hoshiyalangan. Be
zaklar orasida tarixiy va diniy mazmundagi
kufiy yozuvlar uchraydi. Muqarnas ostidagi movi
y rang sirkor halqalarning har biri turli
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
oquv yurtlari uchun ishlab chiqilgan dastur
liz, rus va fors tillari ham orgatiladi. Oquv
topshirgan talabalarga diplom beriladi.
, Mir Muhammad Boqir ibn Shamsidd
in Muhammad al-Husayniy al-
si za faylasuf, Isfahon falsafa maktabi
tugilgan. Tusda talim
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
gi mashhur shaxslar, xususan, aziz-
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
tasiri bor. U Liviyaning bir qator jinoyat
idi Kalomi rabbul-olamin ("Qu
uchun qollanma") kitobi hozirda OzR Fanlar
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
MOTURIDIY YODGORLIK MAJMUI,
A. Karimov tashabbusi bilan Samarqand sh.
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
toplanganlaridan song hokimni chaqirish ham
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
(arab. - umumiy, ixtiyoriy ish-harakat)
ham savob ham, gunoh ham yoqdir. Harom bolmagan, man qilinmagan
(qaytarilmagan) ishlarning hammasi M.dir. Ma
halol taomlarni yeyish va b. M. amallarning adadi behisob. M. bilan joiz tushunchasi
mazmunan bir.
M. masalasi fiqhning ahkom bolimi tomonida
. Hoz. islom jamiyatida M. muammosi ancha
maishiy turmushdaga yanga hodisalarni qabul
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
Islom ulamolari ittifoqiga kora, paygambar
(as)ning kop sahobalari ham M. bolganlar.
va ularning usullarini ishlab chiqqan
izdoshlari M. deb atala boshlangan. M.la
r uch darajaga ajratilgan: 1. Shariat
darajasidagi M. (mujtahid fi-sh-shar); u amaliy
otda qollagan manbalarni ozi aniqlagan,
ozi sharxlagan. U hech kimning etirozini
bolgan. 2. Mazhab
darajasidagi M. (mujtahid fi-l-mazhab);
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
shuning uchun topib olingan buyumning egasi
nomalum bolsa, topga
ga berish yoki sarflash lozim boladi
xususiy yeriga aylanadi - bu holda yer oz mo
a olmaydi deb hisoblanadi. Biroq, amalda
tashlandiq yer kopincha oldi-sotdi obekt
iga aylangan, demak uning egasi hayotligida
y egalik huquqi bekor qilinmagan. Soliq
ishlari yerga xususiy egalik huquqiga tasir
mulk yerlari davlat boshliqlari ixtiyorida
bolib kelgan. Musulmon huquqiga kora,
huquqlar (mas., kanaldagi suvdan olinadigan ulushga bolgan huquq) ham bolishi
mumkin, ularni ham sotib olis
h va sotish, garovga berish ham mumkin bolgan. Faqat
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
qilgan. M. Toshkentdagi Yunusxon madrasasid
oldi. Songra Darxon mahallasi masjidida imomli
va diniy bilimlarni puxta ozlashtirgani uchu
inson sifatida oqish va oqitish, madrasa va
surdi. U jadid maktablarini ochib, u yerda
dars berdi. Shunday maktablar uchun darslik
qoidali oqish) kitobi darslik sifatida
qollanilgan. M. Turkiston xalq dorilfununi
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
(arab. - ergashuvchi) ixtiyoriy ravi
shda izdan boruvchi, shogird. Tasavvufda
tariqat murshidlaridan dars oluvchi shogird ma
oldida oz zimmasiga muayyan majburiyatlar oladi, ular bilan pinhona ishonchli
munosabatlar ornatadi va ularning irodasig
shakli. M. sofiylik talimotining
alib, Gozi Muhammad, Hamzat, Shomil kabi
qarshi urushida namoyon bolgan. Imomlar
ni va shariatga asoslangan
ar. Lekin, togliklarning olib borgan bu
diniy mutaassiblikka asoslangan mafkura
harbiylashgan diniy jamoasi azolari. 11-12-a.
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
(arab. - tanlab olingan, tanlangan)
Unda hadislar musnad turidagi toplamlar
dan farq qilgan holda mavzular boyicha
toplangan boladi. Shuning uchun malum soha
yoki mavzuga oid hadisni qidirib topish
toplamlari M. turidagi toplamlarning eng mashhurlaridan hisoblanadi
(arab. - ozini Allohga bagishlag
an) - musulmon. M.ning koplik shakli
fayli Eronda "musalmon", Orta Osiyoda
"musulmon", Rossiyada "basurma
n" atamalari kelib chiqqan.
toplamlarining ilk turi. M.da musannafdan farq
qilgan holda, hadislar ularni bir-biridan
eshitgan shaxslar silsilasiga asoslangan hold
. Shariatning ilk vakillari - molikiylik va
hanbaliylik mazhablarining asoschilari Molik ib
n Anas va Ibn Hanbalning hadis toplamlari
M. turidagi toplamlardir. Musnad 3 xil manoda qollaniladi:
1. Sanadlarning bir-biriga boglanishi.
2. Kitoblarning nomi, mas., Musnad Ahmad ibn Hanbal.
(as) - Quronda nomi tilga olingan payga
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
qollanilmaydi, u tarixiy tushunchaga
(arab. - vaqtincha foydalaniladigan narsa) - shialikdagi malum mablag evaziga
qilinadigan muvaqqat nikoh. M. asosida sh
ialik shariati qozi tasdiqlagan rasmiy
kundan 99 y.gacha belgalanishi mumkin. M.
nikohdik xotin va undan tugilgan bolalar
qonuniy xotin va undan tugilgan bolalardan
huquqiy jihatdan cheklanganroq bolgan.
Qiz bolaga M. nikohidan otish taqikdangan. M. nikohi shialik tarqalgan xorijiy
jamoaning torttala mazhabida ham M. harom de
yilgan. Yani, M.ni zino-noshariy jinsiy
aloqa deb etiborga olingan. Bunga Qur
on va sunnatdan dalillar keltirilgan.
, ash-Shayx Abu Abdulloh Muhammad ibn Muha
yoki 950-1022) - shialikdagi mashhur ilohiyotchi
va faqih, imomiylikning nazariyotchisi
va faol targibotchisi. Otasi Vo
sit sh.da oqituvchi bolgan, uning birinchi laqabi - Ibn al-
Muallim ("muallimning ogli") shundan. Ba
gdodda mashhur ilohiyotchi, faqihlardan
talim olgan. Mohir suxandon bolgan M.
imomiy ilohiyotchilar peshvosiga aylangan.
aqidalari Iroqda, ayniqsa Bagdodda keng ta
rqalgan. Bu esa, shialar va sunniylar
ortasida qonli toqnashuvlarga olib kelgan
. Diniy nizolarga barham berish uchun xalifa
M.ni Bagdoddan badarga qilishga majbur bolgan. M.
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
(arab. - oxshatuvchilar, oxshati
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
(arab. - yaqinlashtirilganlar) - Qur
Islom aqidalarida ular Allohga eng yaqin
MUGAYRA ibn SHUBA
(? - 666) -sahobalardan. Kufadaga saqafiy qabilasidan. Umar
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
Xadicha xonadoniga dastyorlikka beradi. Xa
dichaning savdo ishlari bilan shugullangan
Xalab va Damashq shaharlariga boradilar. M.
(sav) 595 y. 25 yoshda 40 yoshlarga borib
Tohir, Tayyib) va tort qiz (Ruqiya, Zaynab
, Ummu Kulsum, Fotima) korgan. Ogillari
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
yahudiylar musulmonlar bilan tuzgan ah
dnomani buzgani uchun qisman haydab
keltirilgan vahiylarda kisman M. (sav)ning va
zlari, xatti-harakatlari va qarorlarida oz
Madina davrining avval boshidan jamoani jipslashtirish va uni kengaytirishning
hi kurashish edi. 623 y. musulmonlarning
Makka savdo karvonlariga hujumlari boshla
ndi. Makkaliklarga qarshi uyushtirilgan
iqtisodiy urush, ular farovonliganing asos
iy manbai bolgan savdo karvonlari ishini
dida, (q. Badr jangi) 625 y.da Uhud togi
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
asarlar bitilgan. Ulardan Abu Iso Term
iziyning "Shamoili nabaviya", Muhammad
Busiriyning "Qasidai burda", Abu Jafar
Barzanjiyning "Mavlidin-Nabiy", Muhammad ibn
Solihning "Muhammadiya", Mavlono Muinning
"Siyari sharif", Akbarobodiyning "Nodirul-
lom", "Nurul kalom", "Nurul-basar" va b.
ilib keltirish mumkin. Imom Termiziyning
Mas., ikki kiftlari ortasida "Muhammadun-Ra
sululloh" deya bitilgan muhri nubuvvatlari
bolgani, soch-soqollarining oku qorasi nechta
kiyimlari, taqqan uzuklari, qilich-qalqonlar
taomlari, ovqatdan oldin va keyin oqigan du
musiqa va sheriyatga munosabatlari, ibodat
va riyozatlari, tilovat va munojotlari,
ldirgan meroslari va b. sifatlari togrisida
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
MUHARRAM
(arab. - taqiklangan, muqaddas)
- qad. arablarning Oy taqvimvda,
shushshgdek, musulmonlarning hijriy yil hiso
angan, bu oyda qabilalar ortasidaga urush-janjallar va
qon tokishlar taqiqlangan. Bu M. oyinin
g nomidan ham korinib turadi. M. oyining
birinchi on kunida shialar imom Husaynni
otkazadi (q. Ashuro). Islomda M. urus
h man qilingan tort oyning biridir.
("hijrat qilgan") - Makka fathiga qadar Muhammad (sav)ga ergashib
Madinaga kochib borgan musulmon. Dastla
bolgan. Badr jangida 70 ga yaqin kishi qa
dindoshlari xayriyalari hisobiga qashshoq
b yuborilgach, ular uy va yerlarga ega
bolishgan, olja hisobiga boyiy boshlashga
n. Umar I ularga boshqa musulmonlarga
qaraganda kattaroq maosh belgilagan (qancha ilg
ari hijrat qilgan bolsa shuncha kop);
olja taqsimotida ularga koproq ulush ajrat
ilgan. Hatto 8-a. boshidagi Misr hujjatlarida
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
, bunda ayblovchi tomon birinchi bolib
qasamyod qildiriladi. Bordi-yu, mana shu ba
rcha imkoniyatlar ham samara bermasa,
. Agarda ayblovchi tomon jarayondan song
ni buzish bilan bogliq, oilaviy va bazi
lik, topshiriq, mahr tolash
ustidan nazorat va b.)ni koruvchi diniy sudl
q tekshiruvni talab qiluvchi barcha ishlar diniy sudlar
tomonidan korilmaydi.
ilohiyotchi, sofiylikning birinchi nazariyotch
ilaridan biri. Basrada tugilgan. Hadislar va
v.e.)dan va Abu Ishoq al-Kurashiy degan
shaxsdan organgan. Yoshligida Bagdodga
kochib otib, oqishni mustaqil davom
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
paytlarda uning bahosini malum chegaradan
oshirmaslik, shuningdek, kemalar va hatto
bilan shugullangan. M. lavozimi ayrim
Armaniston)da ham bolgan. Yaqin-yaqin vaqt
ton musulmonlari idorasvda masjidlarning
ruvchi shaxs esa, muslim deb atalgan. M.
va muslim lugaviy jihatdan bir-biridan tafo
vut qilngan. Keyinchalik ular bir mazmunda
tushuniladigan bolgan. Quronda M. sozi Allo
hning sifati va dindor etiqodining ichki,
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
(arab. - kopligi anbiyo, ilohiy xabar
keltiruvchi) - paygambar, Allohning
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
i va uning huzuridagi madrasa, "Xalosiya"
mablaglarini ayamadi. Oz jamgarmasidan 4
. N.ning elga inoyat va marhamati roza
deyarli qonunlashtirib qoygan. Keyingi yilla
rda N. asarlarini tadqiq qilish va nashr
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
-Kohna Urganchdagi memoriy yodgorlik (14-a. 20-
Kubro nomi bilan bogliq. Maqbara 3 xona (N
va ziyoratxona)dan iborat. Miyonsaroy va
xonalar gumbaz tomli, ozaro bir-biri bila
n boglangan. Bosh tarzi chuqur ravoqli,
hoshiyalangan, yozuvlarida qurilgan yili
saqlangan. Peshtoq yuqorisi muqarnasli sharaf
a bilan yakunlangan.
sagana oq, kok, havo rang va jigarrang ko
shin bilan qoplangan. Yogoch oymakorligida
ishlangan eshigiga islimiy naqsh tushirilgan.
Katta xonaning ichki gumbaz osti bagali
qalqonsimon, 16 qirrali, 4 burchagi toqu
ravoqli, ganchkori murqarnaslar bilan
bezatilgan. Xona ortasidagi sagana oziga
xos milliy uslubda ishlangan. Bu keyinchalik
Xorazm memoriy yodgorliklarida namuna sifa
tida keng qollanilgan. N.K.m.da Xorazm
pazlar tomonidan erishilgan barcha yutukdar namoyon
, al-Husayn ibn Muhammad
(? -taxm. 845) - mashhur ilohiyotchi; uning
izdoshlari ozlarini najjoriylar yoki husay
duradgorchilik qilgan N. munozara qilishga
ochligi bilan shuhrat qozongan, ayniqsa,
(835/836 yoki 845 y.v.e.) bilan QIZEIN
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
larida N. haqida batafsil toxtab otiladi
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
NEMATULLOH VALIY
, Amir (sayid) Nuriddin Nemat
ulloh ibn mir (sayid) Abdulloh
bolib, oz shajarasini shialarning 5-imomi
Muhammad al-Boqir orqali (21-bogimda)
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
tasvirlanadi. Muhammad (sav) hayotiga oid
yoritiladi. Shuningdek, unda Muso (as), Iso (a
s) va b. paygambarlar boshidan kechgan
ayrim voqealar ifodalanadi. Doston boshdan
tlar orqali tavsif qilingan.
Turkiy va forsiy adabiyotlarda N. G.ning
yaratiddi. Jumladan, Alisher Navoiy "Hayratul-
abror" dostonini undan ilhomlanib yozgan.
, zavoj ("turmush kurish", uylanish; sinoni
mlari zavoj, urs) - tenghuquqli nikoh.
huquqiy munosabatlar asosida shakllangan va
islomning dastlabki davrlarida batafsil ishl
keladigan amallardan sanaladi, unga har bir kishi, hatto jamiyatda teng huquqli
bolmaganlar, aqli norasolar ham
haqlidurlar, agarda buni ul
ar uchun xojalari, vasiylari
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
("Najot topganlar") - tog
ri yoldan boruvchi, haqiqiy dinga etiqod qiluvchi
musulmonlar jamoasi. Hadislarga kora,
Muhammad (sav) musulmonlar jamoasi 73
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
NUMON ibn BASHIR
i - Amra bint Ravoha (Abdullo ibn
Ravohaning sinshisi) sahobalardan bolgan. N.
va koplab tobeinlar undan hadislarni rivo
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
(as) - Quronga kora, Alloh tomonidan
va inson zotining otasi. Alloh O. (as)ni loydan
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
tiliga ilk bor tarjima qilib, tafsir yozdi.
Bu kitob Hindiston, Pokiston va Saudiy
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
Kalon, otasi Muhammad Yusuf, Ofoqxoja va b.di
r. Qabrlar ustidagi saganalar bir-biriga
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
bolgan din olim (mujtaxid)la
shu manoda 19-a. ikkinchi
esa, keng qollanilmoqda. O.lar dindorlar
orasida katta obroga, shialik tarqalgan davl
atlarda (Eron, Iroq) siyosiy tasirga ham
"Marjai taqlid" ("Taqlid qilinadigan inson")
- ismoiliylar oqimidagi nizoriylar
firqasi rahbarining unvoni. Orta asr
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
PAYGAMBAR
(fors. - xabar keltiruvchi) -islom
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
Misrda ayrim shaxs tomonidan bugun jamoa uc
hun oldindan davlatga soliq tolab qoyish
majburiyati (mazun), shuningdek, badaviylarga
belgilangan malum yerlardan tirikchilik
qilish. Songgi orta asrlarda Q. solikla
r toplash (odatda shahar, savdo) huquqini
Muhammad Hishom (1945, Livan) islom nazariyotchisi, naqshbandiylik
lom huquqi fanlari doktori. Q. Amerikadagi
"Musulmonlar hamkorligi" harakati rahbar
i, "as-Sunna" jamgarmasi hamda "Kamilat"
kengashining, shuningdek, AQSh Davlat depa
boyicha maslahatchisi. Q. "Islom arkonlar
i va imon" qomusi, "Naqshbandning sofiylik
tariqati" kabi asarlarida islom dinining bugu
ngi kundagi dolzarb masalalarini taxlil qiladi.
U oz asarlari va chiqishlarida diniy niqobda
gi terrorchilik va turli buzgunchilik xatti-
harakatlarini qoralaydi. Q. 2000 y. 15-18
sent.da Toshkentda YUNESKO rahnamoligida
otgan "Jahon dinlari - tinchlik madaniya
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
hisoblanadi. Ana osha sifatlarning biri -
Alloh ilmi, u ilmning chegarasizligi, Alloh
ichida gimirlayotgan chumolining harakati
ch narsa goyib bolmaydi. Dunyodagi har
bir zarrani ham va uning harakatini ham bilib turadi. Shuningdek, Alloh taolo
qiyomatgacha nima bolishini biladi. Agar ul
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
Inson ayni ushbu ikkinchi narsa, yani ishni am
alga oshirish uchun yonalishi tufayli iroda
va ixtiyor egasi hisoblanadi va ana shu irod
asi, ixtiyori uchungina javobgar boladi.
dga keltirishda uning daxli yoq.
"Qadar" sozi olchov manosini anglatadi. Islo
qoyganiga etiqod qilis
hni bildiradi. Ammo,
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
saqlanib qolgan.
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
(arab. - oqish) - islom ananasida Qur
qilgan holda, oziga xos ohangda oqish. Q.
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
alohida tasavvuf yoli yoq. Hoz. vaqtda Sh
kistondagi Q. guruhi Bagdoddagi maskanni
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
Ayrim hollarni hisobga olmaganda, Q.lar faqihl
ar orasidan chiqqan. Garchi, Q.lik nasldan
oila vakillari tayinlanib kelgan. 8-a.dan bosh
zirgacha saqlanib keladi. Hoz. vaqtda Q.
shariat sudlariga rahbarlik qiladi, bu sudlar
huquqiga taallukli ishlarni korad
(arab. al-Hajar al-asvad) -musulmo
nlar ziyorat qiladigan tosh. Kumush
chambar bilan birlashtirilgan bir necha bol
tashqarvdan joylashtirilgan. Makkaga hajga bo
rgan musulmonlar Q.t.
ni opib yoki qol
tekkizib ziyorat qiladi. Q.t. islomda motab
kora, umra yoki haj ziyoratiga borgan odam Q.
unga ishorot qilib, song qolini opishi (i
stilom) sunnat amallardan hisoblanadi.
(arab. - oquvchi) - Quronning barcha suralarini yod olgan va qiroat bilan
yurti. Dastlab arab mamlakatlarida,
keyinchalik Orta Osiyoda paydo bolgan. Qlar
odatda eski maktablar qoshida va katta
mozorlar yonida ochilgan. Q.ga eski maktab
ni tugatgan 10 yoshdan katta ogil bolalar
qabul qilingan. Q.lar xususiy bolib, domlalar
daromadi bolalar hisobiga bolgan. Q.da
bolalar 3-4 yil oqitilgan. Oqish jumadan ta
shqari har kuni ertalabdan kechgacha davom
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
Muhammad ibn al-Hanafiya (taxm. 700 y. v.e.
)ning "qaytishini" kutgan kaysoniylar
muhitida paydo bolgan. 8-a.ning taxm. 70-y.
laridan Ali(kv) xonadonidan bolgan Q.ning
n, muborakiylar - Muhammad ibn Ismoil ibn
Jafar imomligi tarafdorlari targ
ib qila boshladilar. Qarmatlar
aynan bir deb hisoblanadi. Bu - Ali xonado
niga mansub "yashirin" imom Qiyomatga
yaqin paydo bolishi lozim. Kelishi kutilayo
aqidalardan biri. Agarda sunniylar uchun kutilayotgan Mahdiy - "Paygambar (as)ning
songgi orinbosari (xalifasi) bolsa, shialar
begunoh hukmdor. Bu - "mavjudlik kugbi"
(kutb al-vujud), u tufayli yerda hayot mavjud.
QUBBAT as-SAXRA
("Qoya gumbazi") -Quddusdagi al
-Harom ash-Sharif markazidagi,
qadimdan ezozlanib kelingan qoya ustidagi
gumbazli masjvd, Ibrohim (as) Ismoil (as)ni
shu qoya ustida qurbonlikka keltirishga jazm
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
tarjimai hollari hisoblangan Siyrada Zamzam
bulogi suvi kamayib turganda Muhammad
Q.ka atagani haqida rivoyat saqlanib qolgan
Davrlar otishi bilan insonni qurbon qilish
odatini hayvonni qurbon qilish odati egallagan.
qurbon qilishga qaror qilganda, Alloh uni
toxtatib, bolaning orniga qochqor soy
marosimining qatiy va majburiy qismlaridan
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
musulmonlar u kishidan eshitib, yodlab olishardi. Shu bilan birga, yozishni biladigan
odamlar, shu jumladan, Abu Bakr, Umar, Usmon,
Ali, Zayd ibn Sobit, Ubay ibn Kab kabi
kishilar ozlariga muyassar bolgan xurmonin
g postlogiga, yapaloq toshlarga, katta
suyaklarga, teriga, qogozga va shunga oxs
Paygambar (sav) ularga yangi tushgan oyat
qaysi suradan ekanini va qaerda turishi
tushib ham bolgan. Paygambar (as) va
sahobalar yodlab ham bolishgan hamda
yozishni biladiganlar yozib ham bolishgan
. Muhammad (sav) hayotlik vaqtlarida, yana
vahiy tushib qolar, degan umidda Q. jaml
vafotlaridan keyin Q. kishilarning qalbid
a va yozgan narsalarida qoldi. Muhammad
(sav)dan song musulmonlarga Abu Bakr (ra)
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
boshqa narsalarni mutlaqo qoyib bolmaydi,
qolsa, shubha paydo bolishi
mumkin, deb fatvo chiqardilar.
an song, kishilar Q.ni xato oqimasliklari
va Q. qiroati haqida turli ixtiloflarga tush
masliklari uchun, mushaflarga fatha, kasra,
a toxtaddi. Bunda ham asl harflarga zarra
iqildi. Tarixda bu ish Q.ni nuqtalash, nomi
harflarning usti, osti va ortasiga qo
yilgan nuqtalar ila ifodalagan edi.
Keyinchalik, zamon otishi bilan, vaziyat ta
davri kelganda, Q.ni texnik jihozlar vositasi
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
bir necha islom qoshini bilan birga
Namozgohida Qusam shahid bolgan. Uni Banu
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
o hamda Shimoliy Afrikaning musulmonlar
va xristianlar (yoki butparastlar) yonma-
qomat qilgan musulmonla
vaqtda Eronda R. ozining harbiy ahamiy
omborxona, karvonsaroylar yoki sh
RAVSHANIYLAR
- Afgonistonda vujudga kelgan islo
m dinidaga firqa. Boyazid Ansoriy
(1525-1572) talimoti asosida pushtu dehqonla
rining mahalliy hukmdorlar va boburiylar
siyosatiga qarshi harakati kuchaygan. Pi
ri Ravshan deb nom olgan (firqaning nomi
shundan) Boyazid Ansoriy, songra uning ogilla
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
gach, yangi R. boshlanadi. Har bir namoz
malum mikdordagi Rlardan iborat, ulardan bir nechasi farz, yana bir nechasi sunnat deb
RAMAZON
- hijriy yil hisobining toqqizinchi oy
i. Islom dinida R. oyida Alloh Muhammad
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
shuningdek, Muhammad (sav)ning zamondoshlar
va Rabb (Parvardigor)dan song Xudoni anglat
uvchi eng kop ishlatilgan atama. Quron
nozil qilinishining Makka davrida Muhammad (sav) xudoni asosan ar.-R. deb ataganlar.
(mas., Abd ar-Rahmon,
orasida R. keng tarqalgan edi. Ilk islomda
a foyda olish qatiyan taqikl
ham oz ifodasini topgan (2 : 276). Hozir ha
m musulmon mamlakatlaridagi bank va
ilinadi (q. Islom taraqqiyot banki).
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
RIYOKORLIK
- har qanday savobli, ezgu ishlar
ni, ayniqsa, xayr-ehsonni odamlar
korsin, maqtasin uchun, manmanlik bilan amal
ga oshirish. R. islomda qattiq qoralanadi
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
ustida maqbara qurilgan. G.Navrozova va
I.Qosimov "Hazrat Xoja Ali Romitaniy"
ROFIZIYLAR
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
RUSTUFAGNIY
fagniy (? - 961) - hanafiylikdagi
mashhur muhaddis, faqih. Samarqand viloyati
dagi Rustufagn (Rustufagn) qishlogida
tugilgan. Fiqhga doir 3 ta asar yo
zgan. Samoniyning malumotiga kora,
Samarqandning yirik faqihlari, jumladan, Abu Mansur Muhammad ibn Muhammad al-
ilmi hikmat va ilmi haqiqatdan saboq olganlar. V.V.Bartoldning fikricha, Samarqand
joylashgan) R.ning maqbarasi sa
tushunchaga kora, kishi hayotida u bilan bi
rga, vafotidan keyin esa, tanadan chiqib
abadiy qoladigan kozga korinmas narsa. Ha
chaqaloq tort oylik bolgan kuni unga R.
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
hanba kunlarida, shuningdek, ikki hayitda
tutilgan R.lar.
ROZA HAYITI
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
, as-Sabaiya - "ota" shialarning g
oyaviy otmishdoshlari; Abdulloh ibn
Ali (kv) ibn Abu Tolibni ilohiylashtirishni
targib qilgan islomdagi eng dastlabki guruh
deb hisoblashgan. Rivoyatlarga kora, Ali
(kv) uni xudo deb elon qilgan S. guruhini
gulxanda yondirishga buyruq bergan, bunga
javoban S. "endi biz sening haqiqatan ham xu
do ekanligingni bildik, zero faqat xudogina
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
(arab. - yaxshilik, ezgulik, ajr) -diniy
etiqodga kora, xudoning marhamatiga
loyiq ish va shunday ish uchun xudoning marhamati. Insonning xatti-harakati va
ga farishta vositasi bilan yozib boriladi.
natijalar Allohning hukmiga
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
(arab. - old, kokrak) - musulmon mamlakatlaridagi turli mansabdor shaxslarga
beriladigan unvon. Bu unvon
davlatning yoki biror viloyatning vaqf ishlar
13-a.larda Buxoroda hukmronlik qilgan burh
oniylar Sadri jahon
bolgan. 16-a.dan Usmonli turk saltanatida
zam) deb atalgan. 20-a.ga kelib bu unvon
tugatilgan. Anjuman va ilmiy majlislarda tor
dan joy berilib, suhbatni boshqargan olim
kishini ham qadimdan Sadri majlis deb atab kelinadi.
(arab. - ibodatda yerga egalish, ye
rga bosh qoyish) - namoz oqishdagi
harakat, bunda namoz oqiyotgan dindor tiz
adi (yani S. qiladi) va uch bor subhana
("tazim qilmoq", "tiz chokmoq", bo
namozlik (turk.) -q. Joynamoz.
qabul qilgan arablarning bir qismini yolda
n urishga erishgan. S. taglibiylar orasida
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
bermagani uchun biror vazifa ol
magan. Madina yaqinidagi Aq
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
onasi Buxoroda maxsus madrasa va xonaqoh ku
rdirib, unga juda kop qishloqlarni vaqf
qilgan va mutavalli qilib shayx S.B.ni tayinl
agan. Chingizxonning nevarasi, Oltin Orda
xoni Barakaxon (1255-1266) Buxoroga maxsus
va unga murid tushgan. U musulmon bolgan, oziga Barakaxon ismini olgan. Barakaxon
davlati hududida islom dinini joriy qilgan,
masjvd va madrasalar kurdirgan. Bu voqead
an song S.B.ga "Shayx ul-olam" darajasi,
Buxoro sh.ga esa, "Buxoroyi
qabri Buxoro yaqinidagi
Fathobodda bolib, 1261 y.da dahma kurilgan.
Ibn Battuta 1333 y. bu yerda bolganligini
Chigatoy ulusi xoni Bayonkulixon (1348-1358) va Turon
hamda katta ziyoratxona kurilgan (14-a.).
, As-Salafiya (salaf -"ajdodlar",
"otmishdoshlar") - islomning turli
davrlarida ilk musulmon jamoasi "solih ajdo
dlar" (as-salaf as-solihun) etiqodi va
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
otkazgan; maoshini muhtojlarga sadaqa qilg
rivoyat qilgan.
- bir kunda, muayyan vaqtlarda korsatilgan
tartib va shartlar asosida qilinadigan
eng muhimidir (yana q. Namoz).
Xoja Muhammad Boboyi (13-a. oxiri,
Romitan tumanidagi Samos qishlogi -
1340/1354) - xojagon-naqshbandiya tariqatini
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
ansob"("Nisbalar kitobi")da Xuroson va Mova
rounnahrda yashagan yuzlab muhaddislar,
Abul Muzaffar Mansur ibn Muhammad
muhaddis, faqih, qozi, adib. Tarixchi
Abu Sad Abdulkarim ibn Muhammad as-
Samoniyning bobosi. Marvda tugilgan. Yoshlik
dan hadislarni organgan va ota-bobolari
singari fiqhdagi qodiriya oqimiga mansub bo
lgan. Uzoq yillar Xuroson, Iroq va Xijoz
sh.lari boylab sayohat qilgan va 1069 -
muhaddislardan 1000 ta eng sara hadislarni
toplagan. 50 dan ziyod shogirdi bolgan. Fi
tidosi - yoruglik va zulmat, xudo va
bazan Allohdan ozga qandaydir oliy ibtido
borligani davo qilgan talimot vakillari
kiritilgan. Mutaziliylar Allohni mohiyatida
hisoblaganlari uchun sifatiylarni S. qatoriga kiritganlar; qadariylar inson oz xatti-
uchun mutaziliylarni S. deb hisoblashgan;
falsafa dunyoni abadiy deb hisoblagan
i uchun S.ga mansub deb qoralangan.
iy al-Hasaniy al-
im. afrikalik sofiy, sanusiylar tariqati asoschisi.
Mostaganim sh. (Jazoir) yaqinidagi Turs mavz
eida tugilgan. Nufuzli sofiylik tariqati -
tijoniya peshvosi Ahmad at-Tijoniy (1815 y.
korsatgan. 1829 y. S. safarga chiqib, mudarri
lib, xidriylar yoki xadiriylar (xidriya,
xadiriya) tariqat peshvosi shim. afrikalik
sofiy Ahmad ibn Idrisga shogird tushgan.
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
- shim. afrikalik sofiylik tariqati tarafdorlari. Sanusiya tariqatiga 1837
y.da Makkada jazoirlik Muhammad ibn Ali Sanusiy asos solgan. Tariqatning markazi
kochgandan keyin uning faoliyati kengaydi.
S.ning asosiy maskani Jagbubda, keyinchalik
Kufra vodiysida bolgan. Sanusiy oz
targibotida izchil etiqodli ulamolarni ham, Mi
sr va Turkiya diniy islohchilarini ham tanqid
ga vahhobiylar qarashlari hamda sofiylik
S. mustamlakachilikka qarshi kurashda faol is
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
SAFIYA bint HUYAY
azrajiyya (? - 670) - Rasululloh
(sav)ning xotinlaridan biri. Johiliyat davri
da zodagon oilada ta
rbiya topgan. Madina
iy qabilasidan bolmish Bani Qurayzalik
Sallom ibn Mishkami unga uylangan, keyi
n undan ajralib, Kinona ibn ar-Rabiga
turmushga chiqqan. Kinona Ha
ybar jangida halok bolgan.
oz nikoxdariga olganlar. 10 ta hadis ri
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
(arab. ishonchli, togri) - eng isho
nchli deb hisoblangan hadis nomi. Orta
asrlarda hadislarni toplash bilan shugulla
ngan muhaddislar ularni din nuqtai nazaridan
kuchsiz)dan iborat uch toifaga bolgan, ul
ardan sahixlarni toplam qilganlar. Shu
munosabat bilan bazi toplamlarning nomi ha
m S. deb atalgan (mas., "S. i Buxoriy", "S.
oxirgi muhaddisga qadar ortada uzilib
qolmagan, sanadning biror tabaqasidagi ro
viyning manaviy nuqsoni bolmagan (kar,
yoki yolgon gapirib qoyishl
qolmagan va barcha sanaddagi roviylarning
ishonchliligi elga mashhur bolgan
kishilarning rivoyatiga aytiladi.
"SAHIHI BUXORIY"
(asl nomi "al-Jomi as-sahih" - "Ishonchli toplam") - oltita
ishonchli hadis toplamidan biri. Abu Abdullo
h Muhammad ibn Ismoil al-Buxoriy tuzgan.
Islom dini tarixiga oid eng mukammal manb
alardan hisoblanadi. Toplamga Muhammad
(sav) va uning sahobalari haqidagi hadisl
ardan tashqari islom huquqshunosligi (fiqh),
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
kitobida Imomi Azam mazhabi jihatlari etiborga olingan 6 jilddan iborat "S.T." 1-
jildining ozbekcha tarjimasi 1999
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
mohiyati haqidagi masalani musulmon ilohi
yotining bosh aqidasiga aylantirganlar.
Allohning yagonaligidan kelib chiqqan hold
a mutaziliylar "ilohiy sifatlar"ni mustaqil
mavjudligini inkor etganlar, ular faqat Un
ing mohiyatining oddiy korinishi xolos,
mohiyati bilan bu xususiyatlar bolinmas ya
xlitlikni tashkil qiladi, deb hisoblaganlar.
S.dan bazilari "ilohiy sifatlar"ni maxluklar
sifati bilan tenglashtirgan, shuning uchun
ya"da mavjud bolgan moddiy bolmagan reallik
SIFFIN JANGI
sining ong qirgogida joylashgan
Siffin mavzesida xalifa Ali (kv) qoshini b
ilan Shom (Suriya) hokimi Muoviya qoshini
ortasida sodir bolgan jang (657 y. yozi).
Toqnashuvga 656 y. uchinchi xalifa Usmon
va Muoviya tarafdorlari ortasidagi keskin
n. Marhum xalifaning yaqin qarindoshi bolgan Muoviya
xalifalik taxtini egallagan Ali (kv)dan aybdor
Muoviyaning janjalni hakamlik sudi yordamida
tinch yol bilan hal qi
Ali (kv) qabul qilishi bilan jang toxtatilg
qoldan boy berganlikda ayblab, qoshinni ta
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
mazhabidagi ilohiyotchi va sofiylar kirgan.
Bagdodning mashhur olimlaridan Abdulqohir
al-Bagdodiy, Abul Muzaffar al-Isfaroiniy,
ular bilan bir qatorda sofiy-hanbaliy
Abdulqodir Jiloniy as-Solimni al-Halloj qa
rashlariga xayrihoxligi uchun qattiq tanqid
qilishgan va uni "Allohni insonda mujassam bo
fiy-shofiiy Ibn Hafif tanqid qilib "Ibn
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
"qaytishi", shialik talimotiga kora, "ilohi
abasi va yer yuzida
adolat ornatilishidan darak beradi.
SOHIB as-SAYF
("Shamshir sohibi") - Ali (kv) xo
nadonidan bolgan kutilayotgan imom,
mdorlik ramzi shamshir hisoblangan. S. as-
S. "qaytishi" bilan shialar yer yuzidan zolimlik
va adolatsizlik yoqoladi deb hisoblaydilar.
agdarishga davat qilish huquqiga ega.
SUBAZMUNIY
, Abu Muhammad Abdulloh ibn Muhammad as-Subazmuniy al-Xorisiy al-
Kalaboziy al-Buxoriy; laqabi U s t o z (872-952)
- xanafiylikdagi yirik faqih, muhaddis.
Buxoro vshyuyatidagi Subazmun (Sabazmun)
qishlogida tugilgan. Samoniyning
malumotiga kora, u somoniylar amiri Ismo
il ibn Ahmadning saroy faqihi bolgan va
lalarni yechish bilan mashgul bolgan, shu sababdan Ustoz
deb nom olgan. S. Xuroson,
jarayonini ifodalovchi terminlardan biri. Razo
liyning fikricha, olam yaralishining yagona
sababi Allohning ixtiyoriy xohishidir. Alloh ha
r bir onda bu sababiyatni yangidan yaratadi
va istagan paytda voqelarning odatdagi ri
vojlanishini ozgartirib yubora oladi.
(as) - Quronda zikri kelgan payg
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
(as) muhri ramzi bolib, u jinlar va shaytonl
arga berilgan farmonlarga mana shu muhrini
yomon kozdan, yovuz ruhlardan himoya
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
nomlangan bolsa, u oz toplamini "as-Suna
n" deb atadi va unga sunnati saniyya va
"Sunan"da 4800 ta hadis rivoyat qilingan. Toplam 35 fasl, 1871 bobdan iborat. Unga
uchta olim tomonidan uch xil sharh ham bitilgan.
"SUNANI DORIMIY"
- toqqizta ishonchli hadis to
plamlaridan biri. Abu Muhammad
Abdulloh ibn Abdurahmon ad-Dorimiy as-Sam
arqandiyning shoh asari. "Sunan"ning 2
jilddan iborat nashri 1996 y.
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
4. "Xalqiy" - tana tuzilishidagi sifatlar.
Paygambar (sav)ni korgan kishilar u zotning
berganlar. Bu malumotlar ham rivoyat bolib
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
quroq, hirqa yoki boshqa xildagi kiyim kiyi
kiyishga odat qilgan sofiyla
- q. Tasavvuf.
, as-Sufriya - xorijiylarning uch asosiy jamoalaridan biri. 7-a. 2-yarmida
od ibn al-Asfar, jamoa uning otasi ismidan
"sufriylar" (sufr - asfarning kopligi) deb
atalgan. Xalifa Yazid ibn Muoviya davri (680-
hbarligida qozgolon kotarganlar. 681 y.
Mirdas oldirilib, uning tarafdorlari qirgin
qilingach, Solih ibn Musarrih Basrada S.ning
goyaviy rahbari va boshligi bolgan, u um
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
al-maorif asarini yozgan. Bu kitob keyingi
qollanma sanalgan Keyinchalik S. Hindiston (S
ind, Panjob Molton, Gujarot)da tarqalgan
(arab "sahifa" sozining kopligi) -Quro
Manbalardagi malumotlar boyicha, Muhammad
Y.DA xalifa Abu Bakr Quronni xilma-xil yozu
vlardan va uni yodda saqlagan kishilardan
olgan va toplashni oxirgi davrlarda Rasulu
llohga kotib bolib xizmat qilgan Zayd ibn
degan nom olgan. S. yozuvlari va qorilar
lar soni 4 yoki 5 ta ekani tog
Bu ish uchinchi xalifa Usmon (ra) xalifaligi davrida amalga oshirilgan.
(toliq ismi Jaloliddin Abulfazl Abdurrahmon Suyutiy, (? - 1505) -islom
ulamosining eng buyuklaridan biri. Zamonasidagi mavjud fanlarning har biriga oid
bolgan mujtahidlardan. Ajdo
di Misrga kochib borib,
Suyut qasabasida ornashib qolgan. Otasi Qohira
qozisi edi. S. ham Qohirada tugilgan.
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
TABARIY
, Abu Jafar Muhammad ibn Jarir (839-923) - arab tarixchisi, faqih, tafsirchi.
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
TAVAKKUL
("tavakkal" sozidan - "biron-bir zotg
a umid boglash", "ishonish") - ozini
va sofiylar orasida keng yoyilg
an. Ular Quronga asoslanib, T.ni imon bilan boglashgan,
Allohdan chinakam umidvor
bolgan insongana kundalik turmush tashvishlaridan voz
boshlangich maqomlaridan biri T. istilohi bilan atala
boshlandi. T. sofiylikning boshqa bir maqomi
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
Keyinchalik T.ning qibtiy, suryoniy, qad.
yahudiy tilidan nasorolar va samariylar ozlar
ining ehtiyojlari uchun tarjimalar qilishgan.
ng Muhammad (sav)ning paygambarliklari
haqidagi xabar keltirilgan qismini dalil qilib
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
hisoblanadi. T. musulmonlar qoidalariga bino
an goshti taom uchun moljallangan molni
shirilgan bezak diniy inshootlar (masjid,
madrasa, xonaqox va b.) naqshining asosini
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
ddi (antonimi) bolib at-tashbix, istilohi
ishlatilgan. T.ning sinonimi sifatida taqd
, tanosux al-arvoh(arab.) - ruhning kochi
b yurishi haqidagi diniy talimot. T.
xaqidagi tasavvurlar juda qadimdan malum
g ruhi (joni) yangi
tugilgan insonlarda, hatto hayvon va osi
mliklarda qayta mujassamlanishi haqidaga
tasavvurlar diniy etiqodning ilk shakllari
(animizm) bilan bogliq ravishda vujudga
kelgan. U bazan qadimgi diniy va fals
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
Uni masjidda jamoa bilan oqish sunnatdir. Ja
moatga kelishga imkoniyatlari yoq kishilar
, Sayyid Abu Nasr Mubashshir (1896, Av
liyoota - 1977, Qohira) - ulamo, adib.
Toshkentdagi "Abulqosim", Buxorodagi "M
ir Arab" madrasalarida oqidi. Taniqli
ilohiyotchi shayx Muhammad al-Asaliy ash-Sh
omiy (Shomiy domla)dan saboq oldi. 20-
y.lar boshida avj olgan xudosizlikka qa
paygambarlik") kitobini yozdi. T.ning ozbek t
rolar tomonidan musodara qilindi. T. "Ulamoi
om" tahririyatida ishladi (1923), Taroz sh.
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
sababli ham T. asoschilaridan biri nozik
ruhshunos, "qalb va fikrlar" hamda insoniy
Basralik zohidlar - Hasan al-Basriyning shogir
dlari va izdoshlari Raboh ibn Amr, Robiya
i)larning davat va xutbalari kishida xudoga
astoydil muhabbat, unga yaqinlashishga intilis
boshlab bu tuygular sofiylik
qoldi. 9-a. davomida T. nazariyasi va amaliy
sofiylik maktablari paydo boldi, ular oras
ida Basra maktabidan tashqari Bagdod va
Xuroson maktablari ham birmuncha tasirga eg
Xudoga munosabati qanday bolishi kerak
kamolotga erishish yollarini korsatib berdila
r. Bu yol 4 bosqichdan iborat: 1-bosqich -
tning barcha talablariga boysunishi kerak.
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
qilib, ozlari shogird tayyorlay boshlaganlar.
ar yozildi. Ular orasida at-Tusiy (988 y.
995 y. v.e.), Abu Tolib al-Makki
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
Kab va b. T. ilmida mashhur bolganlar. Tobein
rdan organdilar. Va
r. Mas.: Mujohid ibn Jabr Makkiy, Ikrima,
Said ibn Jubayr, Ato ibn Abu Roboh va b. Saho
balar va tobeinlar asrida T. ogzaki rivoyat
va naql shaklida bolib, talif qilib yozilmag
lik Muhammad ibn Jarir Tabariy, Yahyo ibn
shuhrat topdilar. T. ilmi kelib chiqishi va
lingan: Birinchi qism - "T. bil masur". Bu
qismdagi T.da mufassir Quron oyatlarini rivo
yat qilgan sahih hadislar va sahobalarning
qavllari bilan T. qiladi. Bu uslubda yoz
ilgan T.larning mashhurlari quyidagilar:
Muhammad ibn Jarir Tabariyning "Jomiul ba
yon fi tafsiril Quron", Abu Muhammad
Husayn ibn Masud ibn Muhammad Bagaviyning
. Bu qismda mufassir oz fikri va ijtihodi ila
T. qiladi va u ikkiga, joiz va gayri joizga
mufassir ishonchli masdarlarga suyangan holda
qiladi. Joiz bolmagan qismda esa, mufassir jaholat, bidat va zalolat bilan T. qiladi,
shuning uchun ham barcha allomalar bu navdag
i T.ni man qilganlar. Joiz bolgan ray
bilan qilingan Tlardan; Abu Abdulloh M
uhammad ibn Umar ibn Husayn Faxriddin
Roziyning "Mafotihul gayb", Nasriddin Abdulloh ibn Umar ibn Muhammad ibn Ali
Bayzoviyning "Anvoruttanzil va asrorut-ta
Mahmud Nasafiyning "Madorikut tanz
uning maxfiy ishoralari taqozosi bilan T. q
uslubidir. Bu qismga doir T.lar: Nizo
middin Hasan ibn Muhammad Husayn Xurosoniy
Naysoburiyning "Garoibul Quron va ragoibu
l Furqon", Sheroziyning "Aroisul bayon fi
Keyinchalik T.ning yonalishlari kopayib ke
tdi. Misol uchun Qurondagi hukm oyatlarini
lishdagi T.lar "Ahkom oyatlari tafsiri' deb
hanafiy olimlardan Jassosning "Ahkomul
keltirsa boladi. Zamonaviy ulamolardan Muha
mmad Ali Saisning "Tafsiru oyotil ahkom"
va Muhammad ALI Sobuniyning "Ravoiul bayon
tushunchasi asosida T. qilindi. Bu xildaga
Zilolil Quron" va Muhammad Javod Mugniyaning
Ilmiy T atamasi ham paydo boldi. Bu turdag
i T.larda oyatlarda kelgan manolar ilmiy
kashfiyotlarga mosligi haqida fikr yurit
iladi. Bu yonalishdagi Tlar ichida eng
mashhurlaridan biri Javohiriyning "Tafsir javohi
r' kitobidir. Kopchilik ulamolar bu kitobni
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
mashhur muallafotlaridan biri "Kashshof an
"Kashshof" nomi bilan mashhurdir.
Imom Faxriddin Abu Abdulloh Muhammad ibn Um
ar ibn Husayin Roziyning "Mafotihul
gayb" nomli T. kitoblari ilm ahdi ortasida
ortasidaga boglanishlarni bayon qilish va
b. bir qancha imtiyozlari bilan mashhur
bolgan. Imom Abul Barokot Abdulloh ibn
Ahmad ibn Mahmud Nasafiy. Ozlarining
kitoblari hozirgi kunimizgacha ulamo va
tolibi ilmlar orasvda zor etibor bilan shuhrat
topib kelmoqda va kopgina islom oquv
Quron T.i bilan shugullanadigan kishida bo
lishi zarur shartlar: Birinchi shart: Sof
etiqoddi bolish. Chunki, etiqod masalasi
ota nozik ish ekanligi hammaga malum.
Etiqod masalasida nuqsoni bor kishi T. qils
a, T. ham nuqsonli chiqishi turgan gap.
Shuning uchun ham etiqodida "Ahli sunna val jamoa" mazhabidan ozgina ogish bor
shart: Havoi nafsga ergashishdan xoli bolis
niyatidagi shaxs tarafkashlik
dardiga chalingan bolmasligi kerak. Aks holda, uning ishida
xiyonat sodir bolishi hech gap eas. Shuning
uchun ham, qadariya, rofiza, mutazila kabi
toifalarga mansub shaxslarni
. Bu hech qandoq izohga orin qoymaydigan
ili nahv, sarf, maoniy, bayon, badiy, fasohat
nchi shart: Quronga bogliq ilmlarni yaxshi
an: Qiroatlar ilmi, ilmi Tavhid, ilmi Sababi nuzul, ilmi
Nosix va mansux, ilmi Om va xos, ilmi Mutashobih va b. bir qancha ilmlar kiradi.
i shart. Chunki, bir mano
zikr qilingan bolsa, boshqa bir joyida
batafsilroq bayon qilingan boladi, bir oyatda
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
bolmaydi deganlar. Ularning fi
kricha, Quron ilohiy, mojiz
arabcha kalom keltirish imkoni bolmaganidan
ron saviyasida bolmagan narsani Quron,
uhimi, Quron tarjimasi, degan davo bilan
xavfi tugilishi mumkin edi. Shuning uchun
sita tarjimalari yoq.
ularning tilini biladigan bazi musulmonlar
ham oqiy boshladilar. Ushbu va b. omillar
masalasini qayta korib chiqishga majbur qild
i. Musulmon ulamolar
tarjimasi haqida fatvo chiqardilar va bunday
qildilar. Mazkur shartlar, koron manolar
i tarjimasi uning T. dek narsadir, degan
tushuncha asosida qoyilgan ed
shartlar ustiga qoshimcha shartlar ham
qoyildi. Ulardan bazilari quyidagilar:
ilan birga tarjima qilinayotgan tilni ham juda
biror oyatiga oxshash matnni keltira olmaydilar.
h, ulardan hukm chiqarishga harakat qilish,
tarjimalar atrofida ixtiloflar
qilish mutlaqo mumkin emasligi.
batta, arabcha oyatlar bilan birga yozish.
Chunki, shunda asl matnning qudusiyati balq
har doim tekshirish imkoni boladi. Keying
i yillarda Quron manolari ozbek tiliga ham
nolar tarjimasi bor. Alouddin Mansur va
bohis fii ulumil Quron-Subhi Solih. Mabohis
Quron alo sabati axruf Manno Qatton.
Manohilul irfon fi ulumil Quron-Abdul az
Zartshiy. An-Nabaul azim-Abdulloh Daroz.
Zohira Quroniya-Molik va b.
TAFTAZONIY
, Sadiddin Masud ibn Umar (132
2-1390) - kalom ilmining taniqli
qinidaga Taftazon qishlogida tugilgan.
asoslarini organgan.
aharlarini kezib, madrasalarda islom
an, mazkur fanlar sohasida asarlari bilan
mashhur bolgan. Amir Temu
r taklifi bilan Samarqandga kelib, umrining oxirigacha
-mantiq va-l-kalom", ("Mantiq va kalomdagi tuzatishlar")
qali, "Maqosid at-tolibin" ("Din asoslarini
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
Allohning mohiyatidan kelib chiqadi va U inso
nlarni yomon xulq-atvordan tiyilib turishga
buyuradi. Yomon xulq, gunohdar esa inson
uchun xos bolmay, shular vositasida
adi. T.ning takidlashicha, Alloh tomonidan
kishilarga koproq xayrli ishlarigana buyurilgan
, gayri shariy ishlar esa, insonning oz
irodasiga boglikdir. Shu bo
i - kalomga mantiqiy xulosalarni tatbiq etib,
ilohiyotning fan sifatida rivojlan
ishiga katta hissa qoshdi.
TASHAHHUD
- q. Kalimai shahodat.
TASHBIH
ham eshitadi, korib turadi, ushlaydi, jazola
ydi deb tariflanadi. Alloh taolo ozi yoki
Rasuli vasf qilganidek, oxshatmasdan vasf q
ichida T. tarafdorlari xudoning qiyofasini
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
muattila mazhablariga oxshab inkor ham qilm
aslikdan iboratdir. Keyingi paytda T. sozi
nolarda ham ishlatilmoqda.
(arab. - yupatish, hamdardlik bildiris
h) azador kishiga tasalli berish, ahvol
sorash. T.da marhumning oila azolari va
yaqinlariga qarindoshl
qoshnilari, hamkasblari tomoni
dan hamdardlik bildiriladi.
Islomda marhumning janoza
namozida, dafn marosimida qatnashish, T. b
ildirish savob ishlardan hisoblanadi. Islom
qollab-quvvatlaydi. Momin kishi qanchalik
solih, etiqodli, ibodatli bolsa ham baribir g
unoxdan xoli bolmaydi. Faqat Alloh va uning
degani aka-uka, tugishgan deganidir.
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
bolmaganda qum yoki tuproq bilan
nda yoki suv bolsa ham undan foydalanish
yoq hollarda T. gusl hamda tahoratning
orniga otadi. T. qilish Quron
oyatlari va sunnat ila sobit
bolgan. Paygambarimiz "agar
ummatim on yil suv topa olmasa T. kifoya q
iladi", deganlar. T.ning 4 ta farzi bor. 1.
Niyat. 2. Yer jinsidan bolgan toza tuproq,
3. Ikki qolni tuproqqa yoki yer jinsidan
bolgan narsaga yoki ursa changgi chiqadigan
urib, yuziga surtadi. 4. Ikkinchi bor yana ikki
qolni urib, ikkala qolini tirsagi ila qoshib
(arab. - saqlanish, parhezkorlik, xu
ifodalovchi tushuncha. Quroni karim va ha
keladi. Mas., Allohdan qorqish, dozahdan sa
qpanish, parhezkorlik va b. Odatda dinga
juda berilgan, ozini harom va shubhala
atalgan. Allohga T. qilish unda
n qorqishdir. Allohdan qorqi
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
musulmonlar uchun at-T. faqat nazariy ahamiy
atga ega. U faqat musulmon uchun olim
xavfi tugilgan chogidagana lozim, shunda
ham u fikran izoh berishi kerak boladi.
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
dan ustun bolsa, T. hadisning darajasini
ni ham kiritdi. Hasan - zaif bolmasa-da,
qonunshunoslikka qanday taalluqli ekanini ha
Dovudlar bilan ham suhbatlashgan. T. "Jomi
as-sahih"dan tashqari "Shamoili Nabaviya"
i"), "Kitob uz-zuad" ("Zohidlik kitobi")
"Asmo us-sahoba" ("Sahobalarning ismlar
("Shamoili Muhammadiya", Toshkent 1991), "S
unani Termiziy" (Toshkent, 1999) kitobi
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
- koproq Quron oqish manos
(arab. - itoat qilish, boysunish) -Allohg
a etiqod qilish, xatti-harakat yoki itoat
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
qabul qiladi.
labalarga diniy fanlar bilan bir qatorda
"Islom tarixi", "Dinlar tarixi", "Arab ma
mlakatlari tarixi va geografiyasi" hamda
Ozbekiston tarixi kabi fanlar oqitiladi.
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
Lekin T.da mazkurlardan boshqa narsalar
yozilgan bolsa, uning na hurmati, na xo
siyati bor va sharan joiz ham emas.
, Nosiriddin Abu Jafar Muhammad ibn Muhammad (1201-1273/74) - faylasuf,
. yaqinidagi Jaxrunda tugilgan. Diniy va
falsafiy ilmlarni 1216 y.dan Nishopurda, sh
1228-55-y.larda ismoilii hukmdor
lar, jumladan, Kohiston
hokimi Nosiriddin va uning ogli Muinvddin
axloqqa doir "Axloqi Nosiriy" va falakiyotg
a oid "al-Muiniyya" risolalarini bagishlagan,
ari Xuloku va Abaqa huzurida masul lavozimlarni
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
hisoblashadi. Quronni majoziy talqin qilgan
sofiylik gnoseologiyasi, kosmogoniyasi va ps
fikricha, olam yaralishidan avval insonlarning
imzolangan; ruhdar xudoni ozlarining egasi,
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
UVAYS QARANIY
tariqati asoschisi. Muhammad (sav)
ilan uchrashmagan. Rivoyatlarga kora,
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
Mil. 644 y. Basra voliysi Mugiyra ibn
Shubaning quli nasroniy Abu Lulua U. (ra)
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
aylangan. Aks holda esa, chori va farzandi
chogida U. al-V. faqat unga nisbatangana ch
ori bolgan, uning vafotidan keyin toliq
(mukotab, mudabbar) tenglashtirilgan, yani is
hga qisman layoqatli deb topilgan. U. al-
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
Madinada, Quron oqib turgan chogida du
shmanlari tomonidan oldirilgan. Uning qoni
Quron sahifalariga sachraga
n. Ushbu Quron muqaddas yo
(arab. din asoslari, islom asoslari)
- islom shariati va dindan olingan
etiqodiy hukmlarni bahs qiluvchi ilm. Bu
ilm asl bolib, boshqa diniy ilmlar unga
y hukmlarni asllarga va farlarga taqsim
nchi bolib Imom Abul Hasan aya-Ashariy
v. e.) "Usul ad-din" kitobini yozgan. Undan
oldin esa, al-Lolkoiy "Usul us-sunna" kitobini
yozgan (1026 y. v. e.). Shundan keyin bu
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
jumladan asosiy manbalar haqidagi tushunchalarga ham taalluqlidir. Chunonchi,
kishilarning mushtarak fikri deb hisoblayd
ilar. Zohiriylar va ayrim hanbaliylar
paygambar sahobalari (choryorlar)ning
yakdil fikrinigana etiborga oladilar.
Jafariylarning U. al-f. haqidagi tasavvurlari
ar sunnadan tashqari eng motabar on ikki
imomning fikriga ham murojaat qiladilar.
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
siljimaslikni tayinlaganlar. Jang dastlabk
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
ruvi rahbari. Quronda (20:29/30; 25:35/
37) bu sozning dastlabki manosi - "yorda
Muhammad (sav) vafotlaridan keyin xalifa tayi
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
hi mumkin bolgan, biroq u kamdan-kam
gan. Har bir manzilda kochmanchilar ozlariga
mabud sifatida yangi toshni tanlab olganlar.
shlanmagan tosh" - Arab
muhitida sanam yoxud V. - mabudning haykal
Qalbiyning takidlashicha, sanam sozi yogoc
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
at yoki ayrim shaxslar tomonidan diniy
ratilgan mol-mulk. Vaqfnoma orqali
rasmiylashtiriladi. Yer-suv, uy-joy, maktab,
mumkin. Oz mulkini V.ga topshirgan shaxslar
mazkur mulkka nisbatan egalik huquqini
yoqotadi. Lekin uning ozi yoki oila azo
lari yoxud uchinchi bir shaxs V. mulkidan
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
g oz paygambarlariga farishtalar orqali
n. Mas., hazrat Ibrohim (as) ning tushida
b buyurilgani ham V. deb hisoblanadi. V.
Muhammad (sav)ga farishta hazrat Jabroil
orqali nozil bolgani Quroni karimda
ki bevosita Alloh taolo bilan roz aytish
Paygambar Muhammad (sav)ga esa, V.
quyidagicha hollarda tushgan: Oisha (ra)
aytadilarki: 1. "Paygambar (sav) V.ning
birinchi kelishi ongidan kelgan tush bolgan.
Korgan har bir tushlari uygoklik vaqtlarida
rishta ozi korinmay turib, Paygambar
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
umuman manaviy taraqqiyotnin
"bidat" ( keyin kirib kelgan
keltirish"ga harakat qiladi.
V.da gayridinlarga, "ilk islom ahkomlaridan
chekingan" musulmon
larga qarshi kurash
qilmaganlarning barchasi goyo "kofir"dirlar.
kurashda esa, oshkora ekstremizm bilan ajra
lib turganlar. V. talimoti osha paytdayoq
norozilik tugdirgan. Ibn Abdulvahhobni hatto
talimot Arabiston ya. o.ning markaziy qism
vda osha davrdagi mavjud muhit uchun qol
sulolalar tomonidan boshqarilgan amirliklar
ilar. Shunday sulolalardan biri - saudiylar - taxm. 4 a.dan
atrofdagi amirliklarni birlashtirishga harakat
Muhammad ibn Saud va uning ogli Abdulaziz vahhobiylar bayrogi ostida yarim orolning
udiylar davlatini barpo qildshtar. Ammo bu
davlat 19-a. boshida misrliklar istilosi nati
jasida quladi. V. Imom Sannusiy vositasida
Jazoirda, Muhammad Abduh yordamida Mi
d esa, Panjob va Shim. Hindistonda
Shimoliy Afrikada yoyila boshladi. 20-a.
boshida Abdulaziz ibn Abdurahmon saudiylar davlatini tiklash uchun boshlangan
V. xatarli, reaktsion diniy-siyosiy oqimdi
r. Vahhobiylar odatda terror yoki davlat
kelishga intiladilar. 19-a.ning 70-y.larida
dyasi Normanni oldirish bilan "shuhrat"
a saudiyalik vahhobiychi Juhayman al-Utaybiy guruhi
oldi. Masjidni egallagach, bu
yerga kelishi kutilgan pods
Saudiya Arabistoni, song boshqa mamlak
atlarda ham "haqiqiy" islom galabasiga
erishish rejalashtirilgan edi. Saudiya
malumotlarga kora, vahhobiylardan 117 kishi o
ldiriddi va 143 kishi hibsga olindi, ayni
lok boddi va 451 kishi yaralandi.
Namangan sh.dagi "Otavalixon" masjidini o
oldilar, song 1989-
1990 y.larda Qoqon va Andijon shaharlarida "J
toxtatilgach, vahhobiylar respublika boylab
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
bolib, u nafaqat yigilgan musulmonlarga,
balki butun insoniyatga qaratilgandi.
- ijtimoiy-falsafiy tushuncha; har kimning oz etiqodiga kora,
mazkur jamiyatda mavjud ijtimoiy meyor
larni buzmagan hold
boyicha yashash, ishlash imkoniyati. Bund
a dinga munosabat masalaning bir tomoni
hisoblanadi. Siyosiy jihatdan V.e.ga demoqrat
Yuridik nuqtai nazardan V.e. insonning asos
iy shaxsiy huquqlari sirasiga kiradi va
demoqratik erkinliklardan biri hisoblanadi.
Ozbekistonda u OzR Konstitutsiyasida,
grisida"gi Qonunda (1991 yil 14 iyunda qabul
qilingan, 1998 yil 1 mayda yangi tahriri tasdiq
langan) nazarda tutilgan. Konstitutsiyaga
anadi. Har bir inson xohlagan dinga etiqod
lik huquqiga ega" (31-modda). Ozbekiston
Respublikasining Konstitutsiyasi boyicha dini
"Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar
togrisida"gi Qonunga kora,
dinga munosabatidan qati na
idlanishicha, hech bir dinga yoki diniy
etiqodga boshqalariga nisbatan biron-bir im
tiyoz yoki cheklashlar belgilanishiga yol
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi

Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
(arab. - yuvinish, tahorat) - islom ananasida maxsus poklanish ibodati.
Namozdan oldin yuz, qol va oyoqni yuvish
shakli, yani kichik tahorat. Butun tanani bo
hisoblanadi. Zero, islomda tahoratsiz namo
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
ikoya") - Muhammad (sav)ning sozlari va
nonimi hadis, asar) - Quron va hadislarda
bu soz ozining odatdagi - "darak", "bild
X. istilohi, shuningdek, ayrim tarixiy voqea
yoki fakt, tarjimai holga doir malumot,
odob-axloq yoki dunyoviy xarakterdagi
bint Xuvaylid (taxm. 555/556-620/ 621) - Muhammad (sav)ning birinchi
lgan. Muhammad (sav) avval X.ning savdo
lanib, uning mablaglari bilan savdogarlik
qilganlar. X. Muhammad (sav)g
onliklar korsatgan, u zotga
vahiy kela boshlaganda paygambarliklariga darh
qabul qilgan. U Muhammad (sav)dan 4 qiz va uch ogal korgan, faqat kenja qizi
Fotimadan avlod qolgan.
- yaxshilik, ezgulik; musulmon diniy, ilohi
lik. X. tariqati yashil yoki qora rangdagi
tortburchaqli qalpoq kiyishi bilan ajralib turgan.
(arab. - orinbosar, noib) - ilk islomda
solish va Alloh taolo korsatmalariga musu
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
vazifada ozidan oldingisining ornini bosi
shi kerak bolgan. Muhammad (sav)ning eng
yaqin safdoshlari Abu Bakr Siddiq, birinchi X
., keyingalari Umar, Usmon, Ali bolishgan.
lmon jamoasining bolinishi sodir bolgan, Ali tarafdorlari
shialikka asos solishgan. Ular musulmon ja
Ali va uning avlodlariga tegashli bolishi lozi
olmaydilar. Alini dastlab qollab-quvvatlaganlar ichidan xorijiylar ajrab chiqqan, ular X.ni
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
(arab. - targibotchi, notiq) - masjidda juma va hayit namozi paytida xutba
oqiydigan, vaz aytadigan ruhoniy. Islom
muassasalarida kopincha X. masjid imomi
vazifasini ham bajaradi (imom-xatib deb atalishi shundan).
ibn Aliy ibn Sobit (1001-1071) -
mashhur muhaddis va tarixchilardan biri.
Yokut Hamaviy "Mujam ul-buldon"da uning
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
zr-Ilyos) - Quronda "Allohning quli" nomi
bilan tilga olingan taqvodor zot. X. (a
mustahkamlash uchun Iso, Ilyos va Idri
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
X.A. naqshbandiylikning murshidi sifatida
shuhrat qozonib, oz davrining ijtimoiy,
falsafiy, manaviy hayotida muhim orin tutd
i. Jomiy, Navoiy, Bo
bur X.A.ni ozlariga
hlab dostonlar bitishgan, asarlarini ozbek
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
jaloliya-suxravardiya tariqati (Shim.
mustaqil bolib ajrab chiqqan; oziga haydar
iya (Mir Haydariya) va qalandariyaning bir
qancha guruh va jamoalarini, shuningdek,
nematullohiylarning turli tarmoqdarini
birlashtirgan.
X. ilk tarixi mavhum, chunki tariqatning adab
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
umaviylarga ham bab-baravar qarshi kurash
boshlagan. Ana shu guruh tarafdorlari X.
n boysundirilgan Iroq
oddiy arab-musulmonlar manfaatini ifodalag
qiqiy musulmon deb
hisoblagan. X. "dindan qaytgan", deb elo
nisbatan murosasiz bolgan. X. talimotiga ko
ra, xalifa tsiniy jamoa tomonidan saylanadi
va jamoaga boysunadi; har qanday taqvodor mu
sulmon (hatto qul yoki qora tanli bolsa
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
yonaltirilgan edi. Reformatsiya davri ka
tolik cherkoviga qarshi kurash shaklidagi
antifeodal harakatining eng choqqisi boldi. 16-a.da Reformatsiya natijasida Yevropadagi
qator cherkovlar katolitsizmdan ajralib ch
iqib, X.ning uchinchi asosiy oqimi -
d ibn al-Husayn al-Qudaydiy al-
Buxoriy) (? - 1090) - buxorolik taniqli m
uhaddis, mufassir va faqih. Samoniyning
yozishicha, qozi va imom Abu Sobit Muhammad
ibn Ahmad al-Buxoriyning jiyani bolgani
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
musulmon mamlakatlarining kopida X.ning
mazmunida dunyoviy ho
kimiyat va siyosat
(forscha - uxlash) - 5 vaqt oqiladi
gan namozning biri. Uning vaqti shom
namozi vaqtining tugashi bilan kiradi. Yani,
taqriban kun botgandan bir yarim soat keyin
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
XOJA ALAMBARDOR MAQBARASI
-Toshkentdagi memoriy
iz Alambardor nomi bilan boglikdir. Islom
fotixdari Choch (Shosh, hoz. Toshkent)ga ke
lganida lashkarning bayroq kotaruvchisi -
alambardori Abdul Aziz Samarqand darvoza tash
qarisiga islom tugini qadagan. Osha joy
ning oxirgi yillarini Isfijob
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
YALANGOCH OTA
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
"YASHIRINGAN IMOM"
bolganda yerga qaytib kelib
adolat ornatadi, deb talqin qilinadigan imom
tasavvur hozir ham saqlanib qolgan.
YAJUJ VA MAJUJ
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
Aqoid ilmi ulamolari Ya. va M. haqidaga oy
ati karima va hadisi shariflarni mukammal
organib, quyidagi xulosani ay
bir alomatdir. Ular yer yuzini fasodga va
xarobaga tolgazadilar. Ularning qachon chiq
ishini esa, Alloh taolodan boshqa hech kim
(as) - Quronda tilga olingan paygambarl
ardan biri. Ishoq (as)ning ogli, Yusuf
(as)ning otasi Ya. (as) Allohning birligiga,
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
aytilishicha, u nihoyatda kelishgan, chiroyli bo
lgan. Podshohning xotinlaridan biri uni
yaxshi korib qolib, oz muhabbatini izhor
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
shu yada ilmini Ye.ga otasi Nuh (as) orgatgan degan nakd bor. Turk otasining vafotidan
qargan. Xalq uni Yo. oglon deb atagan.
b ibn Abdulloh ar-Rumiy (1179-
hi. Bolalik chogida asir olingan. Uni
bagdoddik savdogar Asqar al-Hamaviy Suri
va qullarga xos ismlardan Yokut ismini berib,
xojasiga hamroxdik qilib kop mamlakat
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
dengazga tashlandi. Alloh katta bir kitga
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
"Qadimga ahd" kismining bolimi. Yunon
("psaltir"), qad. yahudiy tilida "tahalim" deb
nomi bilan mashhur bolgan diniy-musiqi
y oyatlar majmui. Mil av. 1500-500-yillarga
tegashli. 3. sanolari, asosan, Xudoga bagis
ikoyat va h.k.dan iborat.
Ularga kora, xudo hamma
rkibida chop qilingan (tarjimon doktor Yusuf
Gulkarov).
ZAYD ibn ALI
(7-740) - shialikdagi zaydiylar fi
oilasining avlodi sifatida imomlikka dav
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
yoqotish haqida buyruq berilgan. Z.i.S. s
huningdek mol-mulkni taqsimlash qoidalari
ham bolgan. Xalifa Usmon (ra) davrida Ma
dinada xalifaning xazinaboni bolgan va
ZAYD ibn HORISA
(sav)ning ozod qilgan quli va
tutingan ogli. Yoshlig
idan Paygambar (as) oilasida
makkalik ilk musulmonlarning uchinchisi, Qu
ronda zikr qilingan birdan-bir sahoba
(Ahzob, 37). Zaydning otasi Horisa qadoa qa
a atab sotib olingan. Zaydni keyinchalik
Xadicha onamiz hazrati Muhammad (sav) ga hadya qilgan. Rasuli Akram (sav) esa, uni
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
shugullangan. Tarixiy manbalarda Z. "sayyi
dlarning ulugi va sharif kishilarning
ishonchli rahnamosi" deb tariflanadi. Amir
Temur 1391-92 va 1402 ylarda Z. maqbarasini zi
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
mikdoridagi mablag). Mazkur mablag kishin
ing ozi va qaramogidagilarning zaruriy
mablagga kishining jamgarmasi, dokondaga
sotiladigan mollari, sotaman deb olib qoyga
Quroni karimning ayrim suralarida 3. namo
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
bilan yonma-yon tushgan bolib, hovliga
shim.-sharq va shim.-garbdagi darvozalar
orqali otiladi. Minora ham shu hovlining
ortarogiga, masjid va maqbaraga yaqinroq q
ilib kurilgan. Z.m.ga ikki tomoni terakzorli
ga jandan qad. qabriston tutashgan, uning atrofi devor
hovliga qaragan, qolgan uch tomoni esa
xona qoldikdari saqlangan),
bezaksiz bolgan. Ichki xona
devorlari ravokli chorsi
asosdan, burchaqlaridagi bagal sakkiz qirrali,
gumbazlari har xil. Darcha va tobodonlar
ishlangan. Gorxonadagi oq marmar qabrto
shiga nafis oyma naqsh va arabiy xatlar
bitilgan. Keyinchalik maqbara oldiga peshtoq
qurilib koshinkori bezak berilgan. Peshtoq
xona poygumbazi sayqallangan gishtchalar,
parchinli, mehrobiga
"P" shaklida koshin va arabiy yozuv bitilg
an. Gumbaz osti bezaklari ustiga zarhal
nidan qurilganligi
(14-a. 90-y.lari) va Ulugbek davrida (15-a.
ning 20-y.lari) bezak ishlari bajarilganligi
toq va gumbazlari tamirlangan. Maqbara yoniga bir
qavatli madrasa va namozgoh masjidi kurilg
2 darvozaxona va 3 yirikroq xona (darsxon
a)dan iborat. 1870 y.da Z.m. tamirlanib,
namozgoh masjidining peshayvoni qurilgan
. Qoqonlik usta hoji Muhammad bezagan.
Majmua atrofi obodonlashtirilib, tarixiy yodgor
ZARAZMIY
, Abul Hasan Ali ibn Xujr as-Sadiy al-Marvaziy az-Zarazmiy (771-858) -
muhaddis, faqih, adib. Marv viloyatidagi Zarazm
qishlogida tugilgan. Iroq va Xijozdagi
shaharlar boylab kop sayohatlar qilgan.
mamlakatlardan olimlar kelishgan. Samoniy Z.
ning 10 ta ustozi va 7 shogirdini sanab
zgan. Zarazm qishlogidagi qabri ziyoratgoh
ZAHABIY
mashhur tarixchi va muhaddis. Damashq va
Damashq madrasasida mudarrislik qilgan. Islom
olamida tarix va hadis allomasi sifatida
shuhrat qozongan. 12 jildli "Tarix al-Islom" ("Is
lom tarixi"), "Al-Ibar" ("Ibratlar"), "Siyar
, 'Tabaqot al-huffoz" ("Hadis hofizlari
tabaqalari"), "Tabaqot al-qurro" ("Qorilar
rijol" ("Hadis roviylariga baho berishning adol
shhuri "Tarix al-Islom" asari bolib, unda
Orta Osiyo, jumladan Movarounnahr ta
rixining organilmagan jihatlarini
oydinlashtiruvchi koplab muhim malumotlar bor.
ZIYOVUDDIN ibn ESHON BOBOXON
(1908 - 1982) - muftiy, diniy arbob. Dastlab oz
otasi Eshon Boboxon Abdumajidxon ogli qo
lida, songra Toshkentdagi Baroqxon,
tugatgan (1947). Z.E.B. Ort
a Osiyo va Qozogaston musu
lmonlari diniy boshqarmasi
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
y boshqarma raisining orinbosari (1943-57),
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
an asosiy maqsad
Allohga yaqinlashishdan iborat. Z mavlud
va boshqa diniy marosimlarning tarkibiy
qismiga aylangan.
(arab. birovning zimmasidagi shaxs), ahli zimma- islom davlati soyasida
yashaydigan gayridinlar. Yani, ular dini,
joni, moli va b. sohalarining tinch-omonligi
osha narsalar ila ularni taminlashni o
z zimmalariga olganlar. Paygambar (sav)
musulmonlar bilan ahdnoma asosida axli
zimma bolib tinch-omon oz dinlariga amal
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
diniy talqinidan kora, koproq siyosiy jiha
"Allohga ishonmasliga"
(zandaqa) imon uchun emas, avvalambor davl
at hokimiyatiga xavf-xatar tugdiruvchi
shaxslarni Z deb elon qilishgan. Zandaqani
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
ZUBAYR ibn AVVOM
Mubashsharadan. Quraysh qabilasidan, Xadi
cha kabi bani Asad urugidan. Muhammad
uylanganligi uchun Rasuli Akramga boja hiso
Habashistonga, songra Madinaga kochgan
(hijrat qilgan)lardan. Muhammad(sav)ning
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
bolgan jinoyat sifatida qoralanadi. Odatda Z
tushunchasida mulkdorlarning ijarachilarga,
xojayinlarning mardikorlar, xizmatkorlar
kichiklariga, mansabdorlarning xalqqa bolga
n salbiy munosabati, shuningdek, qozilar va
hokimlarning gayriqonuniy qarorlari tushun
iladi. Z xukuqni poymol qilish manosida
roq, unga bolgan muno
korsatish tarzi har xildir. Z.ga qarshi kura
ZULFIQOR
Muhammad (sav)ning Badr jangida qolga
tushirgan mashhur 2 uchli shamshirlari. Z
johiliyat davrida Arabistondagi mashhur
shamshirlardan sanalib, makkalik Munabbih
ibn Xajjojga tegishli bolgan. Muhammad
a esa, xalifalarga otgan. Islom ananasida Z
qisqarishi mumkin bolgan. Islom dini
tarqalgan xalqlarda ogil bolalarga Z ismini qoyish odati bor.
ZULQARNAYN
(arab. - ikki shoxli) -Quronda qissa
si kelgan momin bandaning ismi. Z
dqiqotchilar uni makedoniyalik Iskandar deb
podsho Allohning yagonaligiga ishongan mo
min bolgan emas. Qurondagi Z esa,
momindir. Alloh "Kahf" surasida Paygamb
ar (sav)ga xitob qilib: "sendan Zulqarnayn
haqida sorarlar" degan. Muhammad (sav)dan
Alloh unga hukm yuriti
sh, binokorlik va
obodonchilik, davlatni mustahkam tutish kabi
aylangan. O shim. tomon yol olgan. Ikki to
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
OZBEKISTON MUSULMONLARI IDORASI
- Ozbekiston musulmonlariga rahbarlik
Toshkentda bolib otgan Orta Osiyo va
Qozogiston musulmonlari qurultoyida ta
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
GAZOLIY
, Abu Homid Muhammad ibn Muhammad
Juvayniy qolida tahsil kordi. Saljuqiylar va
ziri Nizomulmulk huzurida Bagdodda xizmat
Nizomulmulkni oldirganidan song R. haj ba
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
islom ananasida musulmon qoshinlari
urushlarda R. olish shariatda qonuniy deb be
lgilangan, G.ning beshdan bir qismi davlat
i lashkarboshilar va lashkarlar orasida
GIJDUVONIY
Abdulxoliq, Xoja Abdulxoliq ibn
Abduljamil Rijduvoniy (1103 - 1179) -
xojagon-naqshbandiya tariqatining asoschisi;
buxorolik 7 pirning bi
nomi bilan ham mashhur. Rijduvon (Buxoro ya
qini)da imom oilasida tugilib, islomiy
tasavvur va urf-odatlar muhitida tarbiya
Hamadoniyning muridi boldi. R. dunyoqarashi
zohidlikda yashashni, shariat korsatmalari,
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
SHAYOTIN
(shaytonning koplikdagi shakli), shay
tonlar - Alloh va insonlarga dushman
bolgan, ozlarining egalari - Iblis ash-
Shayton bilan birga Qiyomat kunidan song
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
Osiyoda Sh. kopincha muqaddas
turadigan ruhoniylar tabaqasiga nisbatan ishlatilgan.
Bogiston qishlogida tugilgan. Shayx Umar
Bogistoniyning ogli. Umar Bogistoniy
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
hiyot maktabi. Asosch
isi - shayx Ahmad ibn
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
faqat oilaviy - nikoh, taloq, nafaqa kabi
sman amal qilinadi. Boshqa qonunlar garb
davlatlari qonunlaridan ozgartishlar bila
n olingan kochirmadan iborat. 20-a.ning
monidan Sh.ga amal qilishni qayta tiklash
chaqiriklari olib borilmoqda. Bunga qisman am
Ozbekiston hududida qadimda barcha musulmon
olkalari bilan bir qatorda Sh. tatbiq
qilingan. Movarounnahrlik faqi
hlar chuqur bilimlari, mashhur asarlari bilan Sh.ning
"Fatovo", buxorolik Ubaydulloh
ibn Masudning "Muxtasar" singari kitoblari musulmon
ijtimoiy-ruhiy hayotini qamrab oluvchi tartib-qoida sifatida muayyan mavqega ega.
Boshqa Islom yurtlari qatori bu hududda
borgan. Bolsheviklarning oktyabr tontari
an man qilingan. 2-
chegaralangan shaxslarga ruhsat berilgan.
SHAMSIDDIN KULOL MAQBARASI
-Shahrisabzdagi memoriy
yodgorlik (14-15-a.lar).
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
rot) - musulmon qamariy taqvimidagi 8-
oy. Islomga qadar Sh. - 4 muqaddas oydan biri (q. Quron, 9:36), chunki qad. arab
taqvimiga kora, yozgi tengkun
lik Sh.ga togri kelgan. Sh.da qoshimcha roza tutish (va
- laylat al-baroa ("yaratish kechasi",
odatda "xalos bolish kechasi" deb tushunti
laylat al-qadr kabi qad. yanga yil bayrami
belgilarini saqpab qolgan. Shu kechada Alloh
"eng pastki osmon"ga tushib, gunohlarini af
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
sifatida ham maydonga chiqqan. Sh. aslida zamindor guruhlar ortasidagi hokimiyat
talimotdaga tafovut shaklida namoyon bolgan.
Sh. tarafdorlari (shialar) sunniylar kabi
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
mazhabiga mansubligi ham kutqarib qolgan bo
lsa kerak. Huquqiy
va Quron ilmlarida
Sh., olimlarning fikricha, bu sohadagi eng
kuchli allomalardan qolishmagan va hatto
ulardan ustun turgan. Sh.ga nisbat beriladiga
sozlari va sherlarini barcha motabar
mumkin. Uning Bagdoddagi
kunda ham ziyoratgoh sanaladi.
- sherik keltirish. Allohning sherigi bor
Sh.ning shariy tushunchasi - Maxluqni
tenglashtirishdir. Yani, Allohning zotida, si
ltirish. Bandalarning toqatidan tashqari
narsalarda, oddiy sabablardan ustun narsalar
da Allohdan boshqada
n nusrat va yordam
tavhid sohasidan chiqarib, kufr doirasiga
keltirish. Bundan tashqari, imom Dehlaviy
fikricha, Sh.ning quyidagicha 8 xil turi
sajda qilmanglar, ularni yaratgan Allohga sa
jda qilinglar" (Fussilat surasi, 37), dedi. 2-
ki bolajak yordamdan umid qilib nazr
erishtirishlarini kutar edilar. Barakot umidida
ularning ismlarini tilovat qilar edilar. Alloh
taolo ularga namozda, "Iyyaka nabudu va
iyyaka nastaiyn" (Fotiha surasi, 4), deb
aytishni vojib qildi. Bu sajda va ibodatda
Sh. keltirishdan, shuningdek, yordam sorashda
Sh. keltirishdan qaytarish edi. Alloh taolo:
"Alloh bilan birga birovga duo qilmang!" (Jin
surasi, 18), degan. Chunki, duo yordam
sorash uchun boladi. Shuning uchun ham,
boshqaga duo qilish man qilingan. 3-Uluhiyat
(ibodatga sazovor)likdagi Sh. keltirish.
Ular ozlarining bazi sherik xudolarini Allo
ularning ilohning juzi bolganlari uchun
uluhiyat haqqini berish uchun qilar edilar.
Batahqiq bu ishdan juda ham qatiy ravishda
Yahudiylar oz axbor (diniy olim)lari va rohi
blarini Allohdan ozga Robbilar qilib olar
narsani esa, gunoh boladigan harom narsa,
manosi falon narsa uchun jazo chorasi koriladi
, deyishdir. Halol qilishi esa, falon narsa
, deyishdir. Bas, jazo chorasini korish va kormaslik
Allohning sifatlaridandir.
5-Allohdan ozgaga atab soyishlik ila Sh. keltirish.
Mushriklar sanamlarga va yulduzlarga qurbat
hosil qilish maqsadida ularga atab jonlik
r. Bas, bundan Allohning quyida
"Allohdan boshqaning nomi aytib soyilgan
ismi zikr qilinmagan narsadan yemanglar'
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
(Anom surasi, 119).
6-Allohdan ozganing nomi ila qa
sam ichish bilan Sh. keltirish.
deb etiqod qilishar, ularning ismi bilan
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
Allohdan qorqishga, hukumat
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
SHOH VALIULLOH
namoyandasi, 18-a.da Hindiston musulmonlari
ortasida boshlangan diniy islohotchilik
harakatining asoschisi. Yirik ruhoniyning o
gli. Diniy maktabni tamomlab, otasi asos
boburiylar saltanati inqirozga uchragan
davrda uning talimoti saltanat shuhratini
tiklashga qaratildi. Sh.V. zodagonlar va ulam
olar doirasidan tashqari, keng musulmonlar
ortasida ham ilm va marifatni, axloqiy garb
iyani kuchaytirish, ilmsizlik va jaholatga
Samarqanddagi memoriy yo
dgorlik (11-12-a.) Afrosiyob
tepaligi janubidagi maqbaralardan iborat an
sambl. Ularning eng qadimiysi Qusam ibn
Abbos maqbarasi bolib, xalq orasida Shohi Zi
nda (Tirik shoh) degan
bir-biri bilan yolak orqali boglangan uch gur
- guvoh. Sh.ning sud jarayonida ishtir
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
arlardan biri. Arab millatiga mansub
bolgan 4 paygambardan (Hud (as), Solih (a
s), Muhammad (sav) bilan birga) biri. Sh.
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
bogliq bolgan diniy odat. Unda ogir dar
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
- islomga oid pand-nasihatlar kito
qalamiga mansub. 2 sheriy va 2 nasriy majm
uadan iborat. "Chahor kitob" ("Tort kitob")
deb ham ataladi. Qolma-qol bolib, hoz. da
Islom Ensiklopediyasi
www.ziyouz.com
kutubxonasi
Mansurali Arabboev
Muhammad Ahmad
Abdulhakim Juzjoniy
Hamidulla Karomatov
Abdulaziz Mansurov
Mahkam Mahmudov
Ahmad Mubashshir
Ismoil Muhammad Yusuf
Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf
Salohiddin Muhitdinov
Ashirbek Mominov
Bahodir Nurmuhammad
Durbek Rahimjonov
Davron Shorahmedov
Muhammadjon Qodirov
Muhammad Ayub Hamidov
Zuhriddin Husniddinov
Online oqish:
http://forum.ziyouz.co

Приложенные файлы

  • pdf 15883610
    Размер файла: 1 MB Загрузок: 0

Добавить комментарий