0776889_4261A_maksim_garecki_melanholiya

Гарэцкі Максім

МЕЛАНХОЛІЯ



Под тым же часом... человек мудрый и великого захованя у людей... ово не ведет, з чого впал в меланхолию, о всем
собе зле тушачи, же мыслил о учинене якой смерти собе.
Т. Елашэскі

1. СУМНЫЯ ЛІСТЫ
Мой любы таварыш!
Ну, вось, у нас ужо позная, троху засмучоная вясна і пачатак гарачага лета. Скончыліся, нарэшце, апошнія практычныя заняткі, і ты можаш павіншаваць мяне: я скончы школу...
З якою нецярплівасцю чака я гэтага часу! З якою радасцю мроі аб ім, асабліва два апошнія гады. I вось, калі сё гэта, нарэшце-ткі, прыйшло, – нейкая безуважнасць, пануранасць і нават сум агарнулі мяне.
Што рабіць далей? – яшчэ раз, мімаволі, пастае перада мною балючае пытанне. Паступаць у Межавы інстытут у Маскве ці на палітэхніку  Кіеве, як мы некалі з табою змаляліся, я цяпер канчаткова раздумася. Не ведаю, ці дасца, але яшчэ і дагэтуль я сё ж не страці надзеі вывучыць чужаземныя мовы, набыць атэстат спеласці і паступіць на гісторыка-філалагічны факультэт. Я думаю, што  нашым вызваленчым руху настанікі і літаратары яшчэ дога будуць больш патрэбны, чым каморнікі і аграномы.
Я пастанаві папрацаваць гадок на каморніцкай службе, падрыхтавацца да гэтае самае «спеласці» і зарабіць троху грошай, каб і самому было з чым далей ісці  навуку і бацьку троху дапамагчы, каб канечне вучы Ларыньку.
Я шука і знайшо сабе пасаду  Віленшчыне, бо вельмі хачу, як ты сам ведаеш і разумееш, пабыць у Вільні, паглядзець на самы асяродак нашага вызваленчага руху, а потым, на вёсцы, пазнаёміцца з жыццём нашага заходня-беларускага селяніна, якое мне, дый табе, як усходнім беларусам, застаецца зусім невядомым.
У Цёмналессе, нават на кароткі час, я не паеду. Шкадую часу. Адпачну і пагуляю там, дзе буду жо на працы.
Сёння вечары развітаюся з сваёю школаю назасёды і паеду на станцыю. Цэлую ноч буду трэсціся  балагольскай будзе, бо атобус, аб якім столькі казалі, так яшчэ і сёлета не ходзіць...
Без жалю пакідаю гэты няшчасны глухі горад, дзе прачыся чатыры догіх гады і дзе се мы мелі столькі думак і жадання, надзей і плана, ціхіх радасцей і цех, юнацкага сяброства... Усё тое цяпер – адзаду, і вылятаю жо на новыя прасторы...
Ну, бывай мой дарагі! З дарогі напішу яшчэ.
З0 чэрвеня 191З-га году. Твой Лявон.


Мой любы таварыш!
Дагэтуль нідзе не бы я далей за М. і Г., і вось сёння, першы раз у сваім жыцці, убачы я вялізарны вакзал, аграмадныя паравозы, машынны свет, няпынны людскі рух і сякую іншую цывілізацыю...
Убачы я таксама  першым класе процьму багатых дарожных пано, пышны цвет расійскае панскае культуры на Беларусі, і побач з гэтым, толькі  другім канцы будынку, у трэцім класе, убачы я Беларусь, нашу беларускую мужыцкую культуру, прадстанікі якой, як ня шчаснае, бруднае і затуканае быдла, валяюцца покладам на падлозе, у лапцёх, у лахманох, у мэтлухах, з убогімі торбачкамі і з прыцішанаю, схованаю ад чужой пагарды моваю на засмяглых вуснах.
Зашчымела, браце мілы, маё сэрца, успомні я цябе і наш гурток у школе, хочацца мне бегчы да вас, гукаць ратунку або кінуцца тут на сценку і драпаць яе рукамі... Замест гэтага пішу табе.
Як на злосць, я завё за сталом у буфеце гутарку з адным маладым чалавекам у новенькай студэнцкай шапцы і  новенькай студэнцкай тужурцы з пятлічкамі і жотымі гузікамі. Ён таксама чакае цягніка на Вільню, жаліся, што яму нудна чакаць, і першы, знісходліва, загамані са мною. Ён дума чамусьці, што я настанік. Не вельмі я люблю гэтых студэнта-панічко, але чу, што акцэнт у яго беларускі, дык дума, што троху сведамлю яго. Дагэтуль я прызвычаіся яляць сабе студэнта як перадавога чалавека, рэвалюцыянера – калі не на справе, дык хоць на словах. На жаль, я наскочы на такога расійскага патрыёта, з ліберальнаю фразеалогіяй, і на такога ворага беларускае мовы, што се мае словы прысталі да яго як да сцяны гарох.
I я пастанаві ні з кім больш гутарак на беларускія тэмы  дарозе не мець... Буду сабе ехаць ціха і супакойна, сяду ля вакна, буду любавацца на свой бедны родны край і буду бясконцу песціць думкі аб яго адраджэнні...
1/VІІ 191З. Твой Л.
Таварыш мой і аднадумец, паслухай ты мяне з дарогі!
Як люба, як прыемна сядзець у вагоне пад расчыненым вакном у ясны, цёплы, сонечны, пагодлівы дзень і ехаць па Беларусі. Не чуе цела, што прыціснулі яго шчыльна да самае сценкі і што душна. Не чуюць косці, што мулка сядзець і нязручна. Вушы забываюцца і не чуюць ля сябе гандляро з іхным пасёдным гаркатаннем аб гешэфце, грашавой карысці і сякай мінушчай дрэні. Вочы не хочуць бачыць нічога  нячыстым вагоне і не адліпаюць ад таго свайго, што сунецца і сунецца спераду назад міма вагоннага вакна.
Ляціць машына, і прад вачмі сцелецца бязмернае поле з курганкамі, лагчынкамі і ракамі. Калышацца ніва, і васількі  ёй міленька сінеюць, кукобяцца. I бяжыць тое мілае свежае поле далёка, далёка, аж да цёмнага, блізкага неба, лесу. Заблішчэла  зялёнай пасцелі рэчка, ціхая, звілістая. Сенажаці разлягліся... Уніз, да рэчкі, збягаюць хаткі, вышэй на схоне самотна паселі гумны, а водаль ад усіх будынка, сярод вербалозу, над саменькай вадою прыгнулася адзінотка лазня. Крыніца вылівае крыштальную вадзіцу па каменнейку і жвірку  невялічкае жаральцо  зрубе.
Вялікі пакат дарогі. Цішэй бягуць вагоны. Выспы ля дарогі засцяць даль. Алешнік і бярэзнік... Кусточкі невялічкія, кусточкі, хмыз...
Пераезд, будка, шлагбаум. Кавалачак бульбы пасеяны. Капа сена. Ручай, вялікае балота – з трысніком, латаццю, лялеямі.
Жанчына з сіненькім сцяжком стаіць, а за прыпол ухапіліся дзеці. Мілыя, родныя дзеці!
На беразе таго балота, на лагавінцы, што жотым казельцам парасла, дзячынка  матчынай капоце карову бурую, вымястую, са збітым рогам пасвіць. З васілько, і дрэмы, і рамонку, і званочка звіла вяночак, усміхаецца. Вочкі, як тыя цвецікі, на вагонныя вокны глядзяць...
Ой, дзетка мая, сястрычка мая! Ужо не вернецца тая любая пара маленства майго. Дзякую табе за смешачку тваю дзіцячую. Праз яе здума я на свае гады маленькія, на сваіх братко, сястрычку...
Дзе вы, леты, калі бега я з малечаю без аніякага клопату? Дзе ж і вы, дзеці-таварышы? Тыя церпяць жыццёвую пакуту, а тыя на гаю пад пахіленымі крыжыкамі, пад белымі бярозкамі, пакой вечны знайшлі.
Далей, далей. Далёка тая будка з пераездам, далёка засталася. Машкі і машочкі, балотцы, купінкі. Пакошаная трака. Стажкі стаяць сярод каравенькіх сасонак на багне. Купнік і купнік. А сушэй мясцінка дзячаты з грабелькамі  шырокіх лёгкіх спаднічонках. Грудок іхны – быццам кусток красачак: чырвоных, сініх, белых. Смяюцца, жартуюць, хусціначкамі махаюць.
Лес вялікі, гусценны. Трапыхаецца шызая асіна. Гутаецца гібкая, стромкая, быццам дзячына, беластволая бяроза. Дубок прыкарэ да зямлі сярод пасівелае травіцы, а глыбей у лесе ельнік раскапусціся. Не чуваць за гулам кола птушынага пяяння, а скачуць па галінках. Грыб сядзіць. Сцежачка вузенькая. Чалавек са стрэльбаю – ляснік тутэйшы.
– Тру-гу, тру-ту, ту-ту-гу...– скрозь гук машынны чуваць, як трубіць весялуха пастухоская, наводзіць прыемную журбу...
Чаму журуся, гукі тыя чуючы, далёка чутныя? Ці не маленства маё мне голас падае?
Песня дарагая!
I чаго ж смутна мне? Адкуль туга мая, адкуль жаль той па нечым немажлівым, недасяжным, ці то мінулым, ці то незваротным?

Зямелька родная! Няможна без тугі жыць на табе. З журбою нарадзіся... Няжо з ёю і  труну лягу? Так у нас паводзіцца, так нам спрадвечнасць дала...
Ну, але годзе! Даруй мне, браце, за гэтае лішне дагое лірычнае адступленне, на твой погляд, можа, нават зусім і непатрэбнае, і чакай ліста жо з Вільні, нашага сланага стольнага места Вільні, якое бачу праз колькі гадзін, а чакаю гэтага моманту з нейкім сардэчным заміраннем...
Адтуль ужо пастараюся прыслаць табе не толькі лірыку, але і хоць якія-небудзь факты. Дык выбачай!
Твой Л.
Дарагі таварышу!
Пішу табе з Вільні, з тэй Вільні, адкуль свяціла магутным святлом наша стараданяя культура і адкуль цяпер расцякаюцца па сей краіне жывыя струменьчыкі вызвалення.
Нага мая ступала жо па тых вуліцах, дзе за колькі сот гадо ступа вялікі сейбіт гуманізму і асветы доктар Скарына і дзе яшчэ так нядана вялі бязлітасныя каты на кару смерці адважнага правадыра пастанца Каліноскага...
Тут пяя свае мужыцкія песні бацька нашага адраджэння Мацей Бурачок...
I цяпер тут, за Лукішскім пляцам, стаіць пануры, абнесены вялікаю сцяною дом, у якім шмат невялічкіх вакенца, а на кожным вакенцы тостыя краты.
Пад Вільню пад'язджалі мы чора позным вечарам. Я мімаволі зрушыся, сэрца маё было неспакойна ад невядомае трывогі, я глядася  бліскучыя наперадзе агні і дума: дык вось ты, Вільня. I я буду жыць і хадзіць там, дзе жылі і хадзілі вялікія сыны краіны... Я бачу твае вызваленчыя сілы, я буду з імі, я сяго аддам на тую працу, што будзе пісана  новую старонку гісторыі. Мне хацелася плакаць і смяяцца, мне было чагосьці сорамна перад самім сабою і чагосьці смешна з самога сябе.
Увечары горад здася мне вялізарным, бліскучым, шумным, незвычайным. Прыехашы  гатэль, я хаце зараз пабегчы на вуліцу, але было жо позна...
Сёння ста я вельмі рана, мне спалася салодка і разам неспакойна, і, усташы, я першым чынам адчыні вакно: вялікі і прыгожы горад убачы я з свайго трэцяга паверху: чарапковыя дахі, высокія і стромкія касцельныя вежы, сады, над усім – высокая зялёная гара (я здагадася, што гэта летапісная Замкавая гара), на ёй вежа, а далей трошку відаць была шырокая рака – Вялля. Там сям, асабліва за Вяллёю, убачы я і вялікія фабрычныя каміны, з якіх слася чорны дым. Хацелася, аднак, каб тых каміно было хоць трошку болей...
I потым, калі я хадзі па вуліцах і садох, па беразе шырокай і планай Вяллі і быстрай, бурлівай Вялейкі, каля Панарскіх гор з голымі кручамі,–усё мне незвычайна падабалася сваім малянічым хараством.
Агульны выгляд места, архітэктура шмат якіх будынка, асабліва гэтыя чарапковыя дахі, і сё наогул – здавалася мне прадзіваю Заходняю Еропаю, хоць бачы я Еропу тым часам толькі па малюнках...

На панскіх вуліцах я чу найбольш расійскую і польскую мовы. У нячыстых, крывых і вузенькіх-вузенькіх вулках ярэйская бедната гаворыць між сабою сваёю моваю, а з іншымі людзьмі па-расійску, а зрэдку і па-польску. I толькі на рынках, ад сялян, а часам на вакзале ад рабочых і на вуліцах ад дворніка і фурмано чу я сваю родную мову і  такім прыгожым і чыстым дыялекце, як быццам усе гэтыя людзі супрацонічаюць у «Нашай ніве».
Але з жалем я заважы, што зараз, як толькі з імі загаварыць хто апрануты па-панску, яны стараюцца гаварыць яго моваю, моваю, значыцца, па-расійску ці па-польску.
Аднак часу я ме вельмі мала і хоць трошку болей агледзець Вільню не паспе. Нарэшце, зрабішы свае службовыя справы, пайшо я шукаць Завальную вуліцу, дом № 7, і трапі у недалёкі ад галоных вуліц, ды сё ж не бойкі, нават глухаваты і якісьці пыльны закутак гораду.
Падыходзячы, я бачы праз шырокую вуліцу шыльду – высокую і бачную, хоць і невялікую: на цьмяным полі буйныя пазалочваныя літары: «Беларуская кнігарня». I ледзь не заплака ад радасці і жалю... Чамусьці мне было неспадзяванкаю, што на вуліцы, адкрыта, на шыльдзе можа быць напісана па-беларуску. Першы раз такое бачы...
Ды вось яно тое вызваленчае зерне, з якога вырасце наша народная культура  вольнай, незалежнай Беларусі, – дума я, пазіраючы на шыльду-сімвал. – Але калі, калі яна вырасце...
На жаль, кнігарня, за позным часам, была жо зачынена, і я толькі паглядзе на высталеныя за шклом, дано жо мною чытаныя і перачытаныя кніжкі і календары. Каля дзвярэй, у рамцы за сетачкаю вісе апошні нумар «Нашае нівы», і я стая, пакуль.не прачыта яго ад пачатку да канца. Была тут і мая маленькая карэспандэнцыя.
Хаце я пажыць яшчэ хоць дзень-другі  Вільні, але мушу, на загад губернскага каморніка, сёння ж увечары выехаць ужо на працу  вёску. Пасылаюць мяне да нейкага каморніка, які вельмі зацягну землепарадкаванне, супроць вызначанага яму летняга плану працы. Дык буду яму дапамагаць, каб ён хутчэй скончы у гэтай вёсцы і пераязджа у другую.
Я спытася, ці беларуская там насельнасць, дык ніхто ва сёй рысавальні не ведае. Дзівіліся нават, чаму гэта мяне цікавіць. Толькі швейцар каза, што там, мусіць, жывуць і беларусы і літоцы.
Ну, дык бывай, братка! Напішу з вёскі.
2/VII 191З г. Лявон.

Братка ты мой, братка!
Не шанцуе мне. Паслалі мяне на самую мяжу Беларусі з Літвою, дзе жмудзяцкія вёскі клінам уваходзяць у беларускую зямлю, і трапі я не  беларускую вёску, а  гэтыя жмудзяцкія Радзівілішкі.
Жывуць тут сяляне бедна і нецікава. Цяпер яны весь час спрачаюцца і сварацца, каму і дзе мець хутар. Быт іхны зусім падобны да беларускага. Але разгаварыцца можна толькі з мужчынамі, і то ломаным расійска-польска-беларускім жаргонам; жанчыны і дзеці гавораць толькі па-свойму. Сяляне з намі, здаецца, вельмі ласкавыя і прыветныя, а бачу я, што глядзяць яны на нас як на чужых людзей, як на расійскае начальства, і часам тая прыветнасць выглядае вымушанаю пакораю і нават падляганнем, каб дастаць лепшы хутар.
Ужо праз колькі дзён заважы я, што не толькі ад гэтага старога каморніка з паповіча, з якім я працую, але і ад мяне яны адгарадзіліся кітайскім мурам, хоць я бачу  іх тых жа самых сваіх родных цёмналесца і абходжуся з імі як селянін з сялянамі.
На працы  полі, як толькі гутарка адыходзіць ад іхных хутаро, яны размаляюць са мною без усякае ахвоты і цікавасці.
Іх дзівіць, што я хаджу  шэрым сялянскім жупанку. Іх дзівіць, што раніцаю, калі яны прыходзяць па інструменты ісці  поле, я вітаюся з імі за руку.
А каморнік мой ме смеласць цынічна сказаць мне: «Не смяшыце вы добрых людзей... З ручкаю не падходзьце і шэрых жупанко не напранайце, а то не будуць вас баяцца і яшчэ калі-небудзь, не разабрашыся, прывітаюць вас каменем па галаве...» Як табе гэта падабаецца?
Наогул каморнік гэты забулдыга, п'яніца і стары дзявошнік. У яго поная безуважнасць да сялянскага гора, дый да сяго на свеце, апрача выпікі і баламуцтва з дзячатамі. Працуем мы і  будні і  святы, наганяем «задзельную плату», але праца  яго ідзе вяла і няспорна і пасуваецца наперад надта марудна.
Кожны дзень у нас або цяганіна ад рана да познага з інструментам у полі, на гарачыні і  самы пільны сялянскі летні час, або прывод гаспадаро да згоды, злосць, спрэчкі і лаянка  людзей, сціснутых нястаткамі да краю, або камеральная праца, марудная, цяжкая і сё рона без ніякага сэнсу, бо ні зямлі, ні прадзівага землепарадкавання яна не дае і даць не можа. Незвычайна цяжка і прост немагчыма спраектаваць тут хоць што-небудзь такое, каб кожнаму хутараніну было добра.
Сумна тут, мой ты даражэнькі. Сам не ведаю, што рабіць. Хіба цячы куды?
Дык пішы мне хутчэй, – падвесялі мяне...
8/VII 191З г. Твой Л. З.

Вёска Радзівілішкі.
Здаро, здаро табе, маклівы таварышу!
Я табе пішу, а ты мачыш. Вось ужо каля двух тыдня жыву я тут, як у нейкім засланні  чужы і варожы край, без выхаду, без выезду і з непрыемнасцю штодня.
I дагэтуль не атрыма яшчэ ні ад цябе, ні з Цёмналесся, ад сваіх родных, ніводнага ліста, і не ведаю, чым гэта вытлумачыць.
Дык сумна мне. I прыкра на сябе самога, што паддаюся суму.
Жывецца нецікава. Нават газет мы блізу што не бачым. Каморнік мой, прада, іх і не выпісвае і не чытае... Няма кніжак і няма часу чытаць іх, няма дазволу і выехаць хоць на які дзень у Вільню.

Але затра я пайду  мястэчка на пошту... Бачыш, прыйшла афіцыйная папера ад губернскага каморніка з паведамленнем, што адтэрмінавання адбываць вайсковую павіннасць каморнікам даваць больш не будуць... Такім чынам, на лета мне трэба выбіраць налюбкі: або вышэйшая школа і там адтэрмінаванне, або салдатчына  працягу двух гадо... Загубіць цэлыя два гады! Ты падумай толькі. А як жа я падрыхтуюся  універсітэт, калі працаваць мы будзем тут да снегу, а вясною ізно трэба выязджаць на вёску, як толькі сойдзе снег. Тут рыхтавацца немагчыма, – я бы вельмі наіны, калі меркава тут рыхтавацца. Якая нуда!
Дык вось надумася і пішу сёння  Маскву, у народны універсітэт імя Шаняскага. Пытаюся, ці можна паступіць туды без атэстату спеласці і ці даюць там адтэрмінаванне ад вайсковае павіннасці. Адным захадам пішу і табе, хоць ты і не варт, каб табе пісаць, бо сам дагэтуль не напіса мне...
* * *
Між іншым, вось табе гутарка, якая толькі што была  мяне з маім патронам (так я заву свайго каморніка).
Я цвёрда заяві яму, што сёння болей працаваць не буду, буду пісаць лісты, а затра, у нядзелю, таксама на працу не пайду, хоць бы мяне азалацілі «задзельнаю платаю», а пайду  мястэчка на пошту, занясу лісты, прынясу газеты, пагуляю...
Я дума здзівіць яго сваёю забастокаю, чака, што ён будзе супярэчыць. А ён сказа мне зусім іншае...
– Падня пісаць лісты! Хіба вы хочаце сушыць сваю паненку такім бясконцым лістом, – пажартава ён і сміхнуся.
Потым, падумашы, гаворыць:
Гм, ёлкі-палкі! Чаго ж вам хадзіць пехатою, гуляць у полі? Любы мужык з найвялікшаю прыемнасцю запражэ вам каня і хвост яму дудою закруціць, і завязе вас, куды вам толькі трэба, яшчэ і напоіць у мястэчку... Толькі без ног назад не прыязджайце.
Не, я пайду, – кажу я цвёрда.
I  сваім шэрым жупанку?
I  сваім шэрым жупанку.
Ну і дзівак!
Не большы, чым іншыя дзівакі.
Можа сабе, але такога першага бачу.
Калі-небудзь пабачыце і другіх.
Хіба пасля другое рэвалюцыі.
Не будзьце так пэныя, што яе не будзе.
Па мне хай сабе яна будзе хоць затра, я каморнікам бы, каморнікам і застануся. Але вось вы, баюся, што сядзеце без пары  дзіравую калёшу.
А што я такое раблю?

Праду кажучы, ні храна вы і не робіце, толькі халяруеце, чорт вас ведае, чаго.
А вы што робіце?

– Што я раблю? Ого-го! Важную дзяржаную справу, пане мой! Сталыпінскія хутарочкі... Гэта не фунт ізюму... Але годзе нам гэтае філасофіі, палкі зялёныя! Сядайце во абедаць, ды выпіце добрую чарку, ды з'ешце барано азадак, ды пайшлі б з дзячатамі падурэлі, дык будзе з вас чалавек і каморнік, а не дзівак нейкі  шэрым жупанку...
Гэтак мы размаляем з ім даволі часта. Супроць мае беларускасці ён нічога, прада, не мае і сам сябе прызнае беларусам, а не расійцам, нават часам пачынае, выпішы і засыпаючы на ложку, чытаць вершы з «Дудкі» Мацея Бурачка, што я прывёз. Але яму, бачыш, здаецца, што лепей нам застацца з расійскаю моваю і што па-беларуску можна гаварыць толькі разявішыся: вя-вя-вя... Не крыдзіцца ён, а толькі рагоча, калі і я кажу яму, што мне здаецца якраз наадварот, што па-беларуску  яго выходзіць лепей, а па расійску: вя-вя-вя... Нават «Нашу ніву» ён ведае жо дано, але чу ад кагосьці і пэніся, што працуюць у ёй палякі пад маскаю беларуса, каб «раздрабіць вялікую Расію». На мяне глядзіць ён, як на дурнаватага хлапчука, і далікатна пасмейваецца.
* * *
Дык вось у які шырокі свет, на якія вальнейшыя жыццёвыя прасторы трапі я, мой ты любы таварышу! I кожнага з нас чакае той самы шлях, – памятай гэта, мой даражэнькі.
Напіса табе і быццам троху супакоіся, абгледзеся, абдумася, нібы троху і павесялела.
Але, наогул, нуда, нездаволенасць і сум агарнулі мяне тут, як благі туман. Хочацца бегчы, уцякаць, і, мусіць-ткі, я не вытрываю, папрацую месяц-два, зараблю троху грошай – і цяку... Толькі не ведаю, куды жо пагоніць мяне ліха. А ці не сё рона? Хоць у вір галавою!
Бывай здаро і жыві без усякіх паганых меланхолій. Гэта цяпер маё самае шчырае табе жаданне.
11 ліпеня 191З г.
Вёска Радзівілішкі. Твой Лявон Задума.

2. НА ПОШЦЕ
Было яшчэ вельмі рана, калі паспе Лявон прайсці добры кавалак дарогі да мястэчка.
Сонца прыпякала мацней, і слабе пах жыта і румянкі. Высыхала астатняя расінка, вышэй узнімася важкі пыл.
Шнуры былі яшчэ не се пажатыя. Спелая ніва часам ціха калыхалася і шаптала. Ад спакойных, троху пахіленых каласо дыхала прыемная радасць. Цёплае паветра пералівалася на сонцы.
Лявон наганя нейкіх сялянак, відаць, жмудзінак. Яны ішлі  саматканых спадніцах, босыя, з кошыкамі – значыцца, у лес, у грыбы ці  маліну, а не  мястэчка на кірмаш.
Яны сё гаманілі, жартавалі і смяяліся. I Лявону павесялела, гледзячы на іх і слухаючы іхныя лагодныя сялянскія галасы. Потым ён хаце падысці да іх і загаманіць, але пасаромеся... I мімаволі засмуціся, адчушы сябе вельмі самотным у чужой старонцы.
Нейкі малады хлапец, што ляжа, схавашыся галавою  жыта, а ногі спусцішы  канаву, уста і пайшо з імі разам. I хлапец бы босы, відаць, і ён ішо у лес.
А лес бы ужо блізка наперадзе. Часцей лёталі і гудзелі авадні, ужо адтуль, здаецца, цягнула лесавым пахам і прахалодаю.
Нарэшце, вось і лес...
Дарога пайшла вузенькім праходам між дрэ, над якім павісла густа сплеценае вецце. Супакой, ціша і прохаладзь панавалі тут.
Там-а-там па дарожцы траплялася і лезла пад ногі карэнне шматгадовых дрэ-волата. Косы сонца не прабіваліся скрозь ператканае суччо бяроз або шырокія лапы хвой,– і густы сцень ляжа на дарозе. Гушчары ляшчыны, дробнага альшэніку, маладых асінак і лазы пры канаве абступалі дарогу, і сё страшэнна парасло і сплялося.
Асаблівае пачуццё выклікалі спрадвечныя лесавыя асілкі сваёю веліччу, гушчынёю, пасёдным цёмным холадам. Яны давілі чалавека, шапталі яму аб яго адзіноце і слабасці. Але яны ж давалі і супакой таму, хто ад зямлі і лесу зяты...
Жанчыны і хлапец павярнулі з дарогі, пераскочылі цераз канаву і схаваліся недзе  гушчэчы. I Лявон заважы, што каля дарогі даволі часта сядзяць малінавыя кусты з тонкімі, пад колер сасны, былінамі і з бялявымі падыспадам лістамі. Ён сашчыпну колькі малінін, пачу у роце свежасць і салодкасць, і яму раптам зусім прадзіва здалося, што гэта ён у сваім родным Цёмным Лесе, прыйшо у маліну і радасна, без усякага клопату, здарова і вясёла, як у маленстве, ходзіць між дрэ, у халадку. Нават здзівіся свайму гэтаму адчуванню, але і спомнішы, дзе ён і што ён, спакойна ішо цяпер адзін, у вялікім і добрым лесе, і здаровая, з даных часо, лёгкасць разлівалася яму  сэрцы.
* * *
Потым ён пільней пача прыглядацца, каб не мінуць той ледзьва бачнай, як яму казалі, сцежачкі, што вельмі скарачае дарогу  мястэчка. Яна павінна была адхадзіць ад невялічкага прагалу, на якім стаіць вілкаватая і дужа кучматая сасна, зазвычай троху сцёсаная дзеля знаку і ся аблітая смалою. У такой гушчэчы так лёгка можна прамінуць і сасну і сцежачку. Ён усё глядася, і яму зрабілася, нарэшце, прыкра, што сё няма і няма ні той сасны, ні сцежачкі.
I раптам, неспадзявана для сябе самога, збачы пад куст ляшчыны, разасла жупан, лёг дагары, расцягнуся, расправі плечы, выпраста грудзі, прыклася сім целам да зямлі, а думкамі і сэрцам зліся з усім лесам.
«Ці зразумеюць яны, інтэлігенты, а на просты сялянскі погляд, – проста паны, ці
зразумеюць яны маё шчасце ляжаць у лесе на вясковым жупане? » – падума ён трошку з сумам і трошку з пагардаю...
I чу, як адпачывае цела ад дарожнае зморанасці, адпачывае салодка і здарова. I вось толькі ніяк не можа ён змагчы нейкую маленькую, але мімавольную і партую прыкрасць.
У кавалачках мімалётных, адарваных успаміна прамільгнула цьмяна, невыразна дано забытая дзячына, што бачы яе дзесьці і падаба яе... Яе вобраз ме штосьці агульнае і з Лёксаю, і з Мусяю... А потым усё сплылося, і  думках стая адзін, агульны, дзявочы вобраз, цьмяны і невыразны, але такі любы, родны і блізкі... Ніколі яе не бачы і не ведае, хто яна будзе, а жо мае на яе вялікі жаль і крыду... Ён так балюча, так бязмерна кахаючы, душу сваю гато зліць з яе душою, усё сваё аддаць ёй, бо нікога  свеце няма яму даражэйшага за яе, а яна, так па-дзявоччу легкадумна, гоніцца за сякаю пустотаю і  той пустоце знаходзіць сабе здаваленне і забываецца на яго, з яго непатрэбнымі ёй думкамі і мукамі.
«Не, яна ніколі б не зразумела мае прыемнасці ад пылу бота і варсаватае грубізны простага вясковага жупана», – з нудою здыхну Лявон... I раптам, крутка і нервова, перавярнуся ніц, прыпа усёй істотай да зямлі, распасцёр крыжам рукі, прытулі правае вуха да травы, да паху зямлі, і слуха, як шуміць лес, слуха, слуха, слуха, аж сонца рэшце нейкім дзівам прабілася да яго і прыпякло шыю.
I схапіся, каб не спазніцца на пошту, пачу дур у галаве і з прыкрасцю і злосцю голасна сказа:
– Я ж бы яе зненавідзе...
Злава страшэнна, што барзджэй гэты гнілы пень, куст ляшчыны і зломаная бярэзіна зразумеюць яго, чымся яна... наогул яны, інтэлігенты, а на сялянскі погляд – проста розныя, не зусім панскага роду паны.
Дзікая злосць ахапіла яго, быццам сапрады жо, наяве, бы у яго гэты балючы разлад з каханаю дзячынаю. I здавалася яму, што і пушча з сваім спрадвечным супакоем адхінулася ад яго, папсаванага, як ад якой заразы, і ніколі ж не дасць яму свае ціхае, супакойнае лесавое радасці.
Знайшо тую сцежку і ішо па ёй як непрыкаяны, як адарваны ад разумнае гармоніі і кінуты  страшна прыкры непарадак, дзе брудна каравае ніколі не зробіцца стройным і правільным.
Ішо сцежачкаю сярод гусценнага ляшчынніку, і да вушэй даляце глухі няясны гук, пачуліся людскія галасы, і выйша на палянку. З высокіх і густых кусто малінніку вытыкалася, то там то там, белая ці чырвоная хусціначка, і чуся прыглушоны, радасны ад прагавітасці гоман: гэтулькі маліны, ай-я-я-я!
Той самы хлопец, што ляжа у жыце на дарозе, выйша з кусто, якраз насупроць Лявону, і пагляда, муліся, каб нешта, мусіць, спытацца. I спытася па-беларуску, з літоскаю вымоваю:
– Здалёка, браце?
– Здалёка... Ну, а што?

– Нічога, так сабе... I мы здалёка.
– А...
Сказа Лявон гэтае «а...» ужо без злосці. А тое, што вырвалася няласкава і нават груба «ну, а што?» – тое жо не паправіш, хоць і шкода...
* * *
На паляне хадзіла рыжая карова, скубла траву, круціла хвастом, чмыхала мордаю па баках ад мошак, разам дрыгала-тупатала нагамі і мяла траву і званіла балабонам.
I, паглядзешы на яе, можна было зусім супакоіцца і нават пачуць здаволенасць, што жыве карова сваім здаровым, нармальным жыццём.
Недалечка наперадзе відаць была хатка, – мусіць, тут жы ляснік, і гэта была яго карова.
Зірнушы бок, убачы Лявон, што на пні сядзіць маленькая пастушка, дзячынка гадко з дзесяць, худзенькая, беленькая, у кароценькай лінялай спаднічонцы.
I калі ён праходзі міма, яна ціханька запяяла... I круціла  руках недавіты вянок, быццам пільна занятая сабою і нецікавая, хто там ідзе. Сло нельга было разабраць, а цягнула такую нудную мелодыю, што ён з прыкрасцю прыспешы крок, каб не чуць яе. Запяяла дужэй, і, малая, душу цягнула з цела сваім спевам. «I гэтак у нас спяваюць дзеці», – падума ён і не мог ізно стрымаць сябе ад прыкрасці і злосці.
– Ста-а-аська-а! Гой, го-о-ой! – кінушы пяяць, знецяйку закрычала тая дзячынка, і звонкім і вясёлым дзіцячым голасам.
Аж ён азірнуся. Але раптам страшэнна спалохася...
Гр, гр, гр! Га, га, га! – кінуся на яго з-за хаты ганчак.
Вось я табе пагойкаю, свавольніца! – лагодна крыкну у даччын бок сівавусы ляснік, сходзячы з ганку на дарогу. – Не бойцеся, не бойцеся, ён не кусашчы... Пайшо ты прэч! – адагна ён сабаку і запытася:

– Ці не  мястэчка? Гавары па-беларуску.
Сабака вінавата завіля хвастом і адбегся троху бок.
Але, на пошту, – адказа, прысташы, Лявон. Сэрца білася, – так напалохася.
Ай, як добра...– сказа ляснік і, завярнушыся назад, крыкну у хату:
Стасюшка! Давай ліст... Ідуць на пошту... Можа, вадзіцы? Прагнаць смагу? – спытася ён і, не чакаючы адказу, пайшо па ваду.

Назад ішо ён з дзячынаю. Ён нёс ліст, а яна чысценькую бляшаную квартоку вады.
– Калі ласка, укіньце там у скрыначку, – папрасі ляснік і пада ліст.
Дзячына трымала бліскучую квартовачку і трошку канфузліва, але так міла прамовіла, падаючы:
– Проша...
Была  просценькім, напалову гарадскім адзенні, як прыбіраюцца настаніцы, дачкі сялян. Усё  ёй было сярэдняе, простае і здаровае: крэпкі, працоны стан, круглыя рукі, чысты, загарэлы на сонцы твар, вясёлыя карыя вочы. Была прыгожая. Стаяла і сміхалася.
Лявон смагла пі ваду і паверх квартокі пазіра на Стасю-леснічанку. «Вось 6ы мне такую жонку», – прамільгнула смешная, але прыемная думка.
Яна зяла квартоку, усміхаючыся паківала яму галавою і пабегла сабе...
Ляснік прайшо троху з ім па дарозе.
У нас там на пошце і чалавек свой ёсць, – не цярпе і пахваліся ён Лявону. – Як жа, памочнік паштовага начальніка... Сватаецца да мае Стасюшкі... што ваду вам падавала. Думаю аддаць.
А ваша дачка настаніца? – чамусьці сурова спытася Лявон.
Блізу таго гадалі... Даглядае дзетак у ахронцы  Вільні... А пан таксама ці не з настаніка? – з большаю далікатнасцю і ласкаю спытася ляснік і пагладзі сівы вус.
Гэта, значыцца, у польскім прытулку, ці што? – яшчэ з большаю няласкаю спытася, замест адказу, Лявон і скоса паглядзе на старога.
Усе мы браця, – пакорна сказа той. – Польскія, рускія... Усё  аднаго бога веруем... Дык вы жо там укіньце ліст у скрынку, калі ласка, – дада ён і астася.

Сабака яго азірнуся наперадзе, падума і, задрашы хвост, вярнуся назад за гаспадаром.
«Значыцца, значыцца...–чамусьці горка і іранічна сміхнуся Лявон, – значыцца, ужо засватана за добрага чалавека...»
I з невясёлаю ласкаю здума на Лёксу і з прыкрасцю на Мусю.
* * *
Выйшашы з лесу і ідучы старым шляхам, пад прысадамі з рэдкіх старых і пакалечаных бяроз, увесь час намагася ён супакоіць сябе і павесялець і, аднак жа, ніяк не мог пераламіць настрою так, як бы хацелася.
Мястэчка было жо зусім блізка.
«А не магу супакоіцца, дык і не трэба», – мільгнула яму  галаве, і без усякае думкі і без усякага жадання, зусім неспадзявана дзеля сябе самога, ён раптам, істэрычна, зарагата, як конь, прысталяючыся вясёлым і дуроным і важаючы, што ніхто яго не чуе:
– Іга-га-га! Іга-га-га! – страшэнна зарагата ён, аж сам спалохася свайго дурнога выбрыку.
Маладыя гандляры, што ехалі не дужа блізка, але і недалёка спераду, скрозь гук кола пачулі яго конскае ірзанне. Той, што сядзе на каленках бліжэй да хваста і паганя вараную кабылу хлабасцінаю з усохлае бярозы, закруці галаву назад і спытася  таго, што ляжа, абапершыся на саламяны куль, спусцішы ногі за лучок: «Чуеш?» Спытаны адсуну шапку з воч вышэй на віхрасты лоб, нічога не сказа і глядзе назад па дарозе.
І-га... – абарва свой новы рагатлівы прыпадак Лявон, бо з сорамам заважы, што  канацы, за кустом, як дамахнуць каменьчыкам, сядзяць і абуваюцца дзячаты перад увойсцем у мястэчка.

Палохае, нібыта мы яго і не бачым, – сказала адна (па-беларуску), засмяялася і адвярнулася.
Не чапайцеся з гэтым! – ціха запярэчыла другая і таксама пасміхнулася.
Чаму гэта «з гэтым»?! – не церпе Лявон.
Таму, што, відаць, дужа разумны... З глузду з'язджае...– адказала яна яму, і се вясёла і дружна зарагаталі.

Ён таксама засмяяся і прыветна памаха ім назад рукою:
– Не бойцеся, дзячаткі, не з'еду...
Ён падума нават, што добра было б пачакаць іх і прайсціся з імі разам, але не насмеліся, падда хады і незабаве ішо ужо па мястэчку.
Паны і заможныя крамнікі, відаць, яшчэ спалі. Вакенніцы  лепшых дамах, з высокімі ганкамі і бляшанымі фарбаванымі і толькі зрэдку гонтавымі дахамі, былі зачынены.
Ля больніцы стаялі сялянскія фурманкі; адпрэжаныя коні елі пакладзеную  калёсы зялёную траву і жо тупалі ад ранішняга сонейка. Тут жа, на калёсах, на зямлі, на ганку, сядзелі сякія хворыя небаракі, старыя дзяды і бабулі, маткі з дзеткамі на лонні, барадатыя мужчыны. Адна хворая старая ляжала на фурманцы, напранушыся  бурую кажурыну, быццам і не летку.
Ля воласці таксама жо ботася і пачына галдзець розны народ.
Прыбраныя людзі ішлі  касцёл.
Ля некаторых крамак бы рух, і нават даволі бойкі, асабліва ля адной, а некаторыя, паважнейшыя, былі яшчэ зачынены.
Куханы! Куханы! Смасныя куханы! – спакушала Лявона старая ярэйка-перакупка.
Што купляеш? Гэй, ты, хлопец? – запрашала другая.

Паліцэйскі стражнік важна, як вялікі індык, хадзі тут, залажышы рукі за спіну.
Але вось з той люднай крамы сыпнулі се грудам, а перад усімі выскачыла, уцякаючы, босая, дробненькая і жо немаладая сялянка, уся збялелая ад перапуду і ад сораму, а следам за ёю наступа кароткі, грубы і сыты крамнік.
– Зладзейка, пся крэ! – крыча ён на яе па-польску. Яна мачала і, азіраючыся, адыходзіла, а ён ужо сціша крокі і толькі трос ёй услед кулаком. Потым спакойна і важна павярну у сваю краму.
Жанчына схавалася ад гвалту, ад людзей за рог будынку і прытулілася ля сценкі. Да яе падступіся толькі адзін нейкі дзядзька, бедны таксама, у дзіравым жупане і  скураных лапціках, падвязаных вяровачнымі аборкамі, што былі абкручаны дужа нізка, ля самых костачак.
– Каб жа я хоць мысліла красці...– нарэшце прамовіла яна па-беларуску, а потым пачала штосьці казаць яму горача і шыбка па-літоску.
Дзядзька пыхка люлькаю, пазіра задуманымі вачыма і нічога не каза, але ж бы усё ж ткі побач з ёю, пакрыджанаю.
Што за шум, а дракі нет? – з жартам узышо на прыклетак каля крамы стражнік.
Глупства, пане стражнік! – вясёла адгукнуся і засмяяся, выходзячы яму на спатканне, крамнік і выставі перад ім свой расчынены партабак з папяросамі.

I сяляне, якія там былі, таксама засмяяліся, быццам сапрады нічога асаблівага тут не было.
– Ай, сто там, не цапайце вы яе, – падала свой голас і тая старая ярэйка, што прадавала куханы.
I сё ізно пайшло сваім звычайным ходам.
* * *
Толькі гэта і пачу і пабачы Лявон, падышошы да пошты. А сам бы белы і ціска сэрца, каб не білася так дужа. Ашаламе троху і не веда, чаму так, без нічога, прайшо міма.
Асцярожна пераступі цераз маладзіцу з дзіцянём, што расселася на прыступачках паштовага ганку, прайшо па калідорчыку і апынуся  цемнаватай паштовай пачакальні.
Тут, на слончыку, сядзелі дзве старэйшыя сялянкі з пасылкамі на каленях; трэцяя, маладзейшая, стаяла з імі побач і трымала  руцэ ліст.
Паштовыя акенцы былі зачынены, ніводнага паштавіка яшчэ не было.
Лявон адда «дзень добры» і таксама прыхінуся ля сценкі збоку.
Зараз за дзвярыма на гадзінніку прабіла палова дзевятае...
Мае цётачкі, калі ж гэта прыймо пачнецца? – нахінулася маладзіца з лістом да тых з пасылкамі.
А не нам ведаць, калі панічкі прыйдуць, – цярпліва адказала адна, і зно увесь пакой дога мача.

Уголас гаварылі яны па-беларуску, а ціхенька шапталіся, як відаць, па-літоску.
Хвілін цераз дзесяць-пятнаццаць паказася малады чалавек з чорненькімі прылізанымі вусікамі. Ён адамкну дзверы, увайшо у канцылярыю і зараз адчыні акенца. Усе зняліся. Ён се там за стол з паперамі і сказа гусценькім, сыценысім, ужо троху панскім голасам:
– Гаспада, прашу!
Ніякіх гаспадо тут не было, надышло толькі яшчэ некалькі сялян і бедных ярэя, першая прысунулася да акенца маладзіца з лістом.
Панічок, напішыце вы мне адрас,– ціхенька і ласкава прамовіла яна і памкнулася пакласці ліст на акенца. Але паштавік крутнуся бок.
Я не абязан пісаць вам адраса!

Яна ніякава адышла назад.
Тады пачалі здаваць свае пасылкі тыя старыя цёткі.
Лявон чака і пагляда... «Мусіць, ты і будзеш Стасюткін муж», – з нянавісцю дума ён пра гэтага чынонічка. Калі прыйшла да яго чарга, ён пакла перад прылізанымі вусікамі свае лісты (хаце паслаць іх забяспечанымі) і сказа:
– Дайце мне асадку, я напішу адрас гэтай жанчыне. Але якраз, як ён сказа, увайшо
другі чынонік, і хтосьці  пачакальні пачціва і прыглушана азнаёмі: «Сам начальнік...»
Гэта бы даволі высокі чорнабароды чалавек з злым, але боязкім поглядам.
Ён пачу Лявонавы словы і, ідучы, сказа сварлівым голасам, чыста па-расійску і з нетутэйшаю, асабліваю вымоваю:
– Нікакіх там ручак не давать!.. Была паложана, стянулі, ну так пушчай тіперь пішут пальцам...
Лявон пачырване, але змочы.
Зараз следам за паштмейстарам, калі ён се і пача вымаць з стала паперы, увайшла чорненькая, курносенькая паненка, а за ёю чысценькі студэнцік, вельмі падобны да таго, з якім паспрачася Лявон на вакзале, калі еха з школы на працу.
Ізвініце! – далікатна, але грэбліва сказала паненка за Лявонаваю спіною і разам з студэнцікам увайшла  канцылярыю. – Ці няможна паслаць грошы? – зусім іншым, прыяцельскім і какетліва-жартлівым тонам звярнулася яна да паштмейстара. Дзень добры, пане начальнік!
Ваш пакорны слуга! – адказа паштмейстар, расшаркася, патрос ёй і студэнту ручкі і падставі крэсла. Зараз у іх палілася мілая, вясёлая гутарка.

Тым часам паштавік з чорненькімі вусікамі спярша ста і раскланяся з імі з-за стала, потым напіса, што трэба для забяспечаных Лявонавых лісто, і панёс квітанцыйную кнігу, мусіць, на подпіс, начальніку. I там яшчэ раз раскланяся і прывітася за ручку.
Лявон цярпліва чака квітанцыі, але паштмейстар сё бы заняты размоваю і прыманнем ад паненкі грошай.
Тады ён адышо ад акенца і се на слончык.
На сэрцы ж у яго кіпела, і мімаволі складваліся словы і сказы таго, што захацелася напісаць аб пошце  друк. Рэдакцыі мяняліся, ахвота скрытыкаваць паштавіко у газеце то раптам прападала, то зно пякла яму сэрца.
Потым ізно падышо...
А яны гамоняць і гамоняць,– студэнцік рохкае, паненка – чорны жучок – ад подсвісту аж захлібаецца, начальнік ківае барадатаю галавою і часам злёгку падраготвае, аж паштавік, што ля акенца, і той, як свой да сваіх, галаву назад закруціць і хмыляецца мочкі.
– Дайце квітанцыю! – нядобным голасам сказа Лявон, прасунушы  акенца галаву.
Усе азірнуліся...
Паштмейстар нешта напіса, паглядзе у кнігу, уста і падышо да самага акенца. Ён падкаці злосныя вочы, кіну Лявону квітанцыю і гыркну:
– Ты не нахальнічай, хлапец. У міня гатовых квітанцый нет...
На Лявона яшчэ раз усе азірнуліся, і ён з замлелым ад крыды і гневу сэрцам се ізно на слончык, гледзячы і нікога не бачачы.
«Што я  сялянскім жупанку, дык ты смела мяне зневажаеш...– слаба, вінавата, быццам шукаючы да сябе спагады і жалю, падума ён. – А як ты даведаешся, што я ж каморнік, дык табе будзе сорамна... А селяніна табе можна зневажаць... Пачакай жа...» – быццам
пагража ён, але сам веда, што нічога ён не зробіць гэтаму паштмейстару; і было сорамна і брыдка, што наляце-ткі на скандал. I сё сядзе і сядзе, як прыкуты, і не мог скрануцца з месца.
Прабіла дзесяць гадзін.
– Гаспада, пошта закрыта, – сказа паштавік з чорненькімі вусікамі і зачыні абодва акенцы.
Людзі разыходзіліся. Пайшла паненка з студэнтам.
Вось выйша і чорненькі прылізаны паштавічок у пальцечку нараспашку, кіну здзіленым вокам на Лявона, што адзін застася  прымальні, і выскачы на вуліцу. «Мусіць, спяшаецца  касцёл або на шпацыр», – няважна, між іншым падума Лявон і сё сядзе, быццам прырос да гэтага слончыка  прымальні.
Вось урэшце і паштмейстар хлопну дзвярмі з канцылярскага пакою, пача замыкаць іх, але яшчэ не замкнушы, азірнуся і бачы Лявона.
– Ты пачаму не ходзіш? – падазрона і груба спытася ён у гэтага дзерзкага вясковага хлапца, якім паказася яму Лявон.
– А во чаму...–змененым, сіпатым голасам, ціха адказа Лявон, узняся з месца і як у тумане, але цвёрда і лёгка падыходзі да самае чорнае барады. I сам не веда, як і чаму рука мімаволі мятнулася, пальцы момант склаліся, і ён пстрыкну паштмейстара па носе.
Той збяле, распасцёр рукі, потым крутнуся назад, за дзверы, ляпну імі і тады жо, адтуль, крыкну з болем і небяспекаю:
– Што вам тут трэба?
А Лявон, атупешы, не веда, што далей рабіць, узя і пайшо за парог, на вольнае паветра.
Ніхто не даганя яго.
«А во чаму... шапта Лявон, – і во чаму...» – сціска кулак, успамінаючы, і шпарка ішо сярод людзей ля крамак, дзе ад торгу бы ужо немалы гук і пыл...
3. ПАВАРОТ
Мой любы таварышу.
За весь час атрыма усяго два тваіх лісты: адзін у вёсцы Радзівілішках, дзе я бы на працы, і адзін тут, у Вільні, бо яшчэ не паспелі пераслаць мне яго з губернскае каморніцкае канцылярыі.
Ты пішаш, што не разумееш майго настрою. Ты навучаеш мяне быць моцным і патужным у жыцці. Ты ганіш мяне і кажаш, што ныццём і хныканнем мы ніколі не возьмем жыцця  свае рукі.
Што ж, ахвотна згаджаюся з табою і ахвотна сам навуча бы каго-небудзь так, як ты навучаеш мяне... А тым часам – вось я жо ізно у Вільні, працу кіну і затра вечары еду дамо, у сваё роднае Цёмналессе. Нічога не разумееш? Я і сам нічога не разумею...
Апошні ліст я піса табе тыдні два таму назад. На другі пасля таго дзень я хадзі у мястэчка на пошту і там наскандалі, як самы апошні блазень. Я пасварыся з паштавіком і, не стрымашыся, пстрыкну яму лёгенька па носе. Нікога пры гэтым не было, паштавік, відаць, нікому не пахваліся, ды ён і не веда, хто я такі, дык ніякіх выніка скандал гэты для мяне не ме. Нікому, нават свайму патрону, я таксама аб гэтай брыдкай гісторыі нічога не сказа – не хапіла духу, дый нашто? У моманты найбольшай слабасці з'яляся бы намер напісаць пакрыджанаму ліст з просьбаю аб прабачэнні... Але не піса і толькі мучыся: нашто было гэтак рабіць? Нашто зняважы чалавека? Што я гэтым каму давё, што я гэтым палепшы? Паказа толькі сваю азіяцкую натуру і некультурнасць... Такія разважанні не давалі мне супакою. I мне страшэнна захацелася выехаць адтуль, уцячы хоць на край свету, абы толькі  іншае месца.
Землепарадкаванне, якое мы рабілі, абрыдла мне да смерці. Абрыдлі мне гэтыя няшчасныя жмогусы, абрыд мне мой патрон-каморнік, а галонае – я абрыд на гэтай працы самому сабе.
I я кіну працу. Так, братка, кіну і цёк...
Калі я выязджа, патрон мой так расчуліся, што аблапі мяне  сваіх абоймах і пусці слязу. Чорт ведае, якая сентыментальнасць у такога старога каня і такога апошняга цыніка! Прасі мяне пісаць яму аб сабе, дзе і што буду рабіць далей, і, калі што, ізно прыязджаць да яго на працу. Пацешы нават, што, скончышы працу тут, ён пераязджае  беларускую шляхецкую ваколіцу, дык там, каза, будзе мне прыемна і цікава.
Але даруй, братка. Калі садзіся пісаць табе, дык дума, што знайду  пісанні салодкасць і напішу табе шмат і аб усім... А вось раптам страці ахвоту пісаць. Дык на гэтым і канчаю.
Увечары пайду на беларускую вечарынку, аб якой выпадкова даведася, зайшошы  кнігарню купіць кніжак.
Цікава – што я там убачу.
Затра, калі буду мець настрой, апішу табе сё падрабязна.
Жыві, братка, працуй, вучыся і будзь вясёлы, каб не давялося калі каму навучаць цябе так, як ты навучаеш цяпер мяне... Бывай!
Твой «слабы» Лявон...
* * *
Было жо пасля дзевятай, калі збірася ён па цесненькіх усходцах у Беларускі клуб.
«Цікава, што я тут убачу», – з якойсьці салодкаю трывогаю шапта сабе самому і сябе самога маля не разлічаць на штосьці асаблівае.
«Што ж, беларусы – народ бедны, свядомых людзей – жменя, дык вядома, адкуль жа будзе  іх багаты клуб?
Хоць надта жо чамусьці бедны выбралі закутак і нават не змялі смяццё на сходах».
«Цяпер – лета, людзі  раз'ездзе, можа, нікога з выдатных і не бачу, але сё можа быць
– і вось, на маё шчасце, будзе тут Купала, Колас ці яшчэ хто з паэта ці з рэдакцыі «Нашае нівы» – пагляджу хаця на іх, паслухаю хаця як збоку, як яны гавораць...»
Так дума ён – і здзівіся, што дзверы  клубе зачынены і нікога пры іх няма, ніхто ні пушчае, ні выпушчае. Што такое? Можа, трапі не туды? Але ж адрас бы дадзены такі, і вось вісіць яшчэ кавалак здзёртае паперыны, і на цьмяным святле маленькай электрычнай лампачкі так-сяк можна было прачытаць пісанае па-беларуску.
Прыслухася – за дзвярамі тупат, скачуць... Іграюць на раялі і на скрыпцы.
Ціханька піхну рукою дзверы – адчынена... Не веда, ці вайсці, і заважы беленькую пупку электрычнага званка. Узня руку, каб пазваніць, і тады заважы, што дрот ад пупкі даным-дано ад'еха далёка бок і батаецца аддзёртым і загнутым запыленым і брудным кончыкам.
«Ну і парадачкі ж у вас, браты мае беларусы!» – падума з нялюбасцю і піхну дзверы і паглядзе, ці ёсць там хто жывы.
У бедным пакойчыку, з правага боку, стаяла раскірэчаная вешалка, і на ёй вісела колькі польта, а згары, на пыльнай, пэна, дошцы ляжалі шапкі і капелюшы; у кутку, з левага боку, сядзе за голым столікам хлапчук і трыма у руках караньковую білетную кніжачку.
– Пятнаццаць капеек з вас, – сказа ён Лявону.
– За што? – спытася Лявон.
– Што вы, не ведаеце, за што? За ваход... – адказа хлапчук, нібы баяся, каб гэты новы чалавек не скруці яму пятнаццаці капеек і не прайшо у залу так.
Лявон заплаці і, распранаючыся, спытася:
– Ці ёсць тут сёння хто з беларускіх пісьменніка? Хлапчук падума, – як відаць, не зусім добра зразуме, – і сам спытася:
А хто яны? Якіх вам трэба?
Купала ёсць?
Не ведаю... Мяне пасадзі тут дзядзька Булгак. Калі вам трэба, ён зараз выйдзе, я паклічу...
Не, не трэба...
Лявон увайшо у другі пакой. Тут было пуставата, стаяла колькі бедных крэсла, а ля дзвярэй у залу прыхінулася колькі маладых хлапцо. Яны курылі і глядзелі  залу, а дым пушчалі, адвярнушыся назад, у гэты пусты пакой.
Лявон падышо да іх і пачу, што гавораць яны па-расійску. «Вось табе і спатканне з беларусамі», – падума ён.
У невялічкай зале хлопцы і дзячаты танцавалі вальс. За раялем сядзела якаясь пані, а пры ёй на скрыпку рэза малады музыка, як відаць, вучань з якой-небудзь школы ці студэнт.
Танцавалі бурна і вясёла. Усіх вадзі за сабою сухашчавы белабрысы чалавек, яшчэ даволі малады, як і се тут, але жо з лысінкаю. Ён бы франт у кургузым пінжачку і пры манішцы. Зрабішы салодкі твар і топнушы нагою, ён крыча: «Агош!» ці «Адруа!» – і цягну сваіх слухмяных скакуно то направа, то налева.


Нарэшце се фігуры былі скончаны, людзі прытаміліся, і раяль і скрыпка сціхлі. Усе загаманілі, і хто садзіся, абціраючы пот, хто ішо у сумежны пакой і на балкончык.
Міма Лявона праходзілі дзячаты  нейкім асаблівых касцюмах і гаварылі па-польску.
Лявон адышося  куток. Тут стая адзін хлопец, з выгляду чалавек просты, і Лявон спытася  яго:
У якіх гэта касцюмах некаторыя дзячаты?
А вы, мусіць, першы раз тут? – адазвася хлопец па-беларуску. – Гэта беларускія касцюмы.
Ніколі б не падума, што беларускія, – здзівіся Лявон. – У нас, у Магілешчыне, дзячаты зусім не так прыбіраюцца...
Ну, дык якая там у вас Беларусь! Вы там зусім акацапелі, – адказа хлопец. – Там чыстых беларуса ужо няма.
А чаму гэтыя паненкі гавораць па-польску, калі яны  вас тут такія чыстыя беларускі? – мімаволі заважы Лявон.
Якія там яны беларускі! – зусім спакойна гавары хлопец. – Ходзяць сюды паскакаць.
А хлопцы-беларусы ёсць? – спытася Лявон.
Пара чалавек ёсць... Вось гэтыя, што каля дзвярэй, беларусы.
Гэтыя? Дык яны ж, я чу, гавораць, здаецца, па-расійску?
От, троху па-расійску, троху па-беларуску. Тут усе гэтак.
А з «Нашае нівы» тут хто-небудзь ёсць? – спытася Лявон.
Не, яны сюды заходзяць рэдка. Але калі вы так цікавіцеся – паглядзіце: вунь беларускі паэта, дзядзька Булгак...
I ён паказа Лявону на таго белабрысага дырыжора.
Нешта я не чу пра такога, – сказа Лявон.
Ён піша пад пседанімам Трахім Сталёвы. Нішто сабе піша вершыкі...
Дык гэта Трахім Сталёвы! – успомні Лявон пару вершыка, падпісаных гэтым імем, і сам сабе падума: «Ну і сталёвы!»
Яго, бачыце, у «Нашай ніве» заціраюць, дык ён піша больш у расійскія і  польскія газеты.
Відаць...– прамармыта Лявон і змок у мімавольнай цяжкой задуме.
Ізно пачаліся скокі, ізно салодка крыча Трахім Сталёвы свае «агош» і «адруа», ізно тая ці іншая паненка зрэдку казала якое-небудзь беларускае слова з асаблівым, дзеля жарту, націсканнем.
Лявон выйша на балкончык і сумава там адзін, часам мімаволі шэпчучы сам сабе: «I гэта наш культурны асяродак!.. Той наш асяродак, аб якім мы так марылі  сваёй глухой школе, у сваім глухім беларускім кутку!.. Дзе ж яна тут тая «агромністая грамада», дзе ж яна тут тая свядомая моладзь, дзе ж яны тут тыя правадыры?»
Роспач агарнула яго. Яму цяпер здавалася, што беларускае адраджэнне не мае пад сабою ніякага грунту, што  «Нашай ніве» сядзяць сляпыя людзі, адарваныя ад жыцця, што


нічога з гэтае беларускае мовы не будзе і быць не можа...
Ізно прыйшо у залу. Панураны, пазіраючы спадлоб'я, стая у кутку і глядзе, як скачуць вясёлыя людзі, гэтыя зусім яму чужыя людзі...
«Мусіць, гэта самы цяжкі вечар у маім жыцці», – падума ён, і аж на сэрцы зрабілася сцюдзёна ад страшнага цяжару. Страцішы сякую ахвоту жыць, механічна завярнуся ён і пайшо напранацца.
А следам у дзверы ляцела вясёлая музыка і дружны тупат скакуно.

* * *
Накола і скрозь бы сон, нават коні самых позных возніка ужо не пляскалі на вуліцы па каменні, і вельмі паслабела жатавае святло ад сумнага ліхтара, што стая унізе на рагу вуліцы. У пакоі было ціха і цёмна, як і ва сім гатэлі.
Лявон ляжа і дума і не мог заснуць; толькі сё глыбей і глыбей пагружася  тую прыемна-хваравітую млявасць, што бывае між сонным і не сонным станам, але ніяк не мог заснуць і толькі мучы сябе тым ляжаннем і думаннем.
Нервовая скрыпка  акампанеменце раяля сё яшчэ плакала і лямантавала, безупынна апавядаючы невядомую тугу. I яна варушыла  думках тое балючае ці проста прыкрае, на што хацелася забыцца, каб заснуць.
То раптам падскаквала і гікала яна, быццам уцямішы сё, што ёсць, і быццам захмялешы ад радасці жыцця, але сапрады толькі вястуючы яшчэ большае расчараванне і сабе і сяму, што ёсць.
I таго ж часу ізно, скрозь прыхаваныя слёзы, цішэй ад нясілы і няздольнасці, жалілася хто ведае дзе-якому жалосніку: о-ё-ё... о-ё-ё... о-ё ё...
Гэта бы той самы вальс, размераны і планы, толькі спрымася ён ужо іначай: з лёгкаю датклівасцю, такою блізкаю да безнадзейнасці, калі сэрца на момант смяротна сціснецца і адпусціцца, каб ізно, можа, яшчэ страшней, сціснуцца.
Цяпер, троху абдумашыся, як паляжа адзін у ціхім пакоі, у сонным гатэлі, ён мімаволі шкадава, што выйша з вечарыны, добра не прыгледзешыся, не пагаварышы, не пазнаёмішыся, і толькі папсава сабе настрой. Тады варушылася злосць.
«Чаго я туды ішо? Чаму я не паеха сёння?» – думалася часам, і не веда, спіць ён гэта ці не спіць, і ніяк не мог супакоіцца і заснуць добра.
* * *
Ён засну, калі жо светла было за акном, і спа да падня. Прачнушыся, не хаце уставаць, не хаце нікуды ісці, не хаце нічога рабіць.
Ляжа – як хворы. Брася пісаць ліст, і не мог. Узяся чытаць, і не чыталася.
Марудна сташы, пайшо абедаць і трапі у нейкую брудненькую страню, дзе над буфетам вісе вялікі абраз «маткі боскай астрабрамскай», а за касаю стая тосты, тлусты,
з нахабна-ліслівым выразам гаспадар. Падавала бедная дзячына, што была, як відаць, яшчэ нядана  горадзе, і ёй цяжка было гаварыць па-польску і яшчэ цяжэй па-расійску. Яна сяго баялася, і падаваць на стол было ёй вялікаю пакутаю.
Не мог есці, пайшо пасядзець у скверы і не мог дачакацца вечару, каб ужо ехаць...
* * *
З абодвух бако каменнай гарадской вуліцы, па тратуарах, міма бліскучых, ззяючых акон і шкляных дзвярэй у вялізарных крамах, адтуль і туды, мітусілася, варушылася чорная хваля людзей у чорных вопратках, брылях, капелюшах, шапках, шапачках, картузах, хустках. Пасярод грукаталі па каменню няломныя ламавозы з вялікімі вазамі гломазду, усялякіх кулё, скрынак і нейкага жалеззя. Борзда чахалі і ляскалі падковамі, аж агнявыя іскрачкі сыпаліся з-пад іх, беглі коні лёгкіх возніка, што вязлі пано, мужчын і жанчын, у сваіх зручных экіпажах. Званіла, гудзела і пнулася гулам сваім у вушы конка. Ад вакзала ляцелі сюды гудкі машын, крычалі над горадам у змроку на розныя галасы: груба, сіпата, каротка, адарвана і тонка, звонка, з працягам. Канаючыя гудкі разам з няроным, на момант, блісканнем святла  вялікіх, высокіх ліхтарах над вуліцаю, у хвілінку, калі раптам з'яляся і вы знекуль згары сцюдзёны, ужо трохі восенны вецер, – выгукалі  сэрцы невядомую трывогу, незразумелы клопат, чуццё адзіноты і засмучэння.
«Няхай жа астатні раз падзівуюся на сумяціцу»,– прашапта Лявон і не хапася, спакваля ішо сярод бясконцае людское чарады, троху замінаючы каму сваім партпледзікам з кодрачкаю і падушачкаю (кошык свой ён зда на схаванне на станцыі, калі прыеха з вёскі, і  гатэль яго зусім не бра).
Прыбраныя прыгожа і не дужа прыгожа людзі, здаецца, – вясёлыя, а то і смутныя, а найболей ранаважныя, людзі беглі-спяшаліся, быццам на далёкі, чужы пажар. I відаць было Лявону па іх вачах і па сім твары, па нейкай грэблівасці і нездаволенасці, відаць было, што немалая частка гэтых афіцэра у бліскучых гузіках, з звінячымі банькамі на ботах і шаблямі пры баку, і немалая частка гэтых паненак з белымі, чырвонымі шчочкамі і з такімі люба-прынаднымі вочкамі, што аж не ймецца веры, ці сё тут без фальшу, відаць было, што немалая частка гэтых людзей, на погляд такіх паважных, – толькі гуляюць у спрадвечную, раз зачатую камедыю, і яшчэ не ведаюць добра, ці варта гэтак бегчы, бо пуста  душы, бо не сапрадны смех, а толькі так, дзеля гадзіся.
На рагу Вакзальнай вуліцы гудкі былі яшчэ дужэйшыя. Яны зліваліся  адным агульным, шырокім, ды рэдкім канцэрце з ражкамі стрэлачніка і часам сеялі ненадзейную, кароценькую бадзёрасць. На тратуарах тут не было той панскай куламесы, а раз у раз імчаліся экіпажы з людзьмі і падарожнымі скрынкамі і пакункамі – ад вакзала і на вакзал. Абапал вуліцы цягнуліся прысады старых ліпін. Веццем сваім абхінулі яны вуліцу з нясветлымі ліхтарамі. Ужо сыпалася лісце. Тужліва шумелі дрэвы, сцёбалі галінку аб галінку і ранялі на вуліцу першы пажоклы ліст. Здаецца, яны слухалі воддальны шум і зіраліся  адзінокія фігуры, хаця ім, дрэвам, усё рона.
Мэм... мэм... мэм... Джушшу!..– шпарка каціся атамабіль з вясёлаю кампаніяй.
Сляпо-о-ому, убо-о-огаму, пано-о-очкі даражэ-э-энь-кія! – цягну ля сценкі адным вагам старац у чорным падраным паліце, з кіем у руках і з насунутаю на вочы кепкаю. I высталя перад сабою пакамечаную і запэцканую паперку, што сведчыла аб яго слепаце і богасці. Даволі рэдка траплялася, што кідалі яму  блішаную пушачку грошык, не прыстоішы, як мае быць, і не зірнушы  той бок. I праміналі. Сляпун зачона стагна і стагна, канька і канька. Можа, і не дума аб тых, што беглі міма, хто яны: старыя ці маладыя, мужчыны ці жанчыны, ці далікатная генеральская дачушка, што магла б і залатоку кінуць, ці разубраная і прычапураная агульная палюбоніца, што дарыла дзеду мядзяную манетку, долю з запрацаваных ёю грошай. Старцу было цёмна і цёмна. Прад ваччу выплывала і стаяла чорная сцяна з серабранымі іскаркамі, што сыпаліся з вечнае цямноты. Роіліся і роіліся абразы мінушчыны, у якой бы дзед з вачмі і не вызначася так сваёю богасцю з агульнае людское гушчы. А жо зрабіся і глухаваты, звінела вушшу, і па хадні не гадва, хто абміна яго з той гушчы.

Ліпы шумелі, бо версе гуля вецер.
Лявон се на лавачку, ля шырокага тратуару, з таго боку вуліцы, дзе ліпы сядзелі густа і дзе мала хто хадзі. Вочы зморана плюшчыліся. Павекі былі цяжкія і зліпаліся. Няясныя думкі, навейшыя, плетухаліся сярод дано думанага і знаёмага, як нешта цьмянае на сумным полі, у чорны і непагодны восеньскі вечар.
«З гарадскога віру – у родную хату, – каторы раз было  галаве. – Навошта? I што гэта мне?» – паставала нешта на душы, ды цяпер Лявон не ме цярплівасці меркаваць аб тым; хаце аднаго: дога-дога сядзець пад тымі вялізнымі старымі ліпамі, у ціхаце, без тлуму.
Павея ветрык і строс з сучча за канер некалькі дробных капачак, як бы расы. I непрыемна і потым прыемна разам. «Калі ісці пасля дажджу па мяжы, сярод буйнага жыта, дык таксама пырскае вада на твар, прыемна і вясёла ад яе», – уздума Лявон, шчыльней заплюшчы вочы і перакінуся на сваё поле. «Уранні раса, ядрана, сонца яснае, а жо не цёплае, як з пачатку лета... Бабы жнуць авёс. Так спакойна сё. На пажатым, на згорачку, хлопчыкі пусцілі пасвіць коні, а самі, блытаючыся  аброцях, пачалі дужацца. Дзядзька з касою на плячы ідзе дакошваць балота. Слікі паспелі, аж чарнеюцца, злішыся на суках; а бялослікі, такія празрыста-ружовыя на сонцы, вісяць спакусліва, трэба сашчыпнуць іх і паспытаць, смакуючы...» I Лявону салодка  роце, як тады, на Івана Галаварэза, калі хадзі з маткаю да цёткі  госці і е там мёд з яблыкамі і незвычайна смачныя, буйныя і прыгожыя бялослікі. «Жніво... Досвіткамі малоцяць. Цапы: тра-та-та! тра-та-та! За гаем, у шляхты, гудзіць малатарня, гудзіць і дрыжыць...» Вось і тут Лявон – сярод гуку, але гарадскога, дурнога, з начавым смехам і начавымі слязьмі нервовых дзячат і хваравітых хлапцо, з млоснасцю пад лыжачкаю і засёдным чадам у галаве. Адно што – ён у гэтым гуку бы засёды чужы і самотны.
– Дзынг! дзынг! дзынг!.. – дробна рынуся  вушы вакзальны званок. I не хочучы ні сядзець, ні хадзіць, уста Лявон з лавачкі і пасунуся паціху на вакзал.
Дажэнны рад возніка, з рознаю гутаркаю, спакойнаю, моцнаю і шумна-сумятліваю,
стая усцяж ля ганку. Коні тупалі, доргалі, бразгаталі. Збоку бы гоман: у будках, за сталамі з кілбасою, хлебам, яблыкамі, цукеркамі, папяросамі і сякім дробным таварам сядзелі, як куры, мяшчанкі. Назбой гукалі і запрашалі яны да свайго гандлю мімаходжых, сварыліся паміжсобку гостра і звягліва, але сапрады толькі язычліва, але не злосна. I гэтых бедных будачак было без концу. У канцавой будачцы сядзе аднарукі дзед і старанна тлумачы бязвусаму, гостранькаму, з птушыным носікам маленькаму салдаціку, што  суседкі дзедавай яблыкі гнілыя і горкія, а  яго добрыя і на капейку дзешавейшыя. Салдацік той, аднак жа, зараз завярнуся і пайшо, нічога не купішы ні  той суседкі, ні  бязрукага дзеда. I суседка, грубая і з грубым голасам баба-мяшчанка, пасміхалася дзеду.
З дзвярэй вакзальнага будынку даходзі гул і гоман. Шныхарылі газетнікі, бегалі нашэльнікі, а  парозе, дзе зда Лявон на сховы кошык, цэлая банда розных людзей, з напісамі гатэля на залатых абручах чырвоных шапак, крычала падарожным назвы тых сваіх гатэля на сялякія галасы і з усялікімі падходамі, толькі се аднолькава аглушаючы. I рабілі дзікае выццё. А падарожныя асцярожна абміналі іх. У багажнай каморы з скрыпам і грукатам працавала падымальная машына. У чысцейшым куце пахаджвалі ад прыбіральні да буфету, і назад, і далей, паны. Тут былі паненкі, хлопчыкі  форме, грубы пан з аграмадным сабакам на ланцузе, нейкія пані. Да акенца  касу трэцяга класа, воддаль з другога боку, цягнуся догі хвост, дэмакратычна-мізэрны. Абмінушы яго, Лявон выйша у трэці клас, адкуль ірвася гук, шумны гоман, падобны да салдацкага спірання ці да сваркі, плы важкі пах, смурод і холад з адчыненых дзвярэй. На лавах і на запэцканай падлозе, на скрынях, пакупках, кашолках, па сіх кутах ляжалі, быццам абшарпаныя, шэрыя, калматыя, часам п'яныя і нейкія хваравіта бяссонныя людзі: сяляне з бародамі і без барод, а з вусамі, як шчотка; салдаты, майстры з інструментамі  торбах. Там буйны, рослы здаравяка-жандар хадзі і скалі зубы і саромна жартава з маладзіцамі, а потым яшчэ з нейкім п'янюгам ля кучкі салдата і дзвюх расхрыстаных дзевак ці баб у гарадской адзежы. У хвасце ля акенца ішла спрэчка і тузганіна.
– Ты па-польску кгаварыш! Ты рускі воін, а! Какой ты воін, хацішь ты знаць?..– гэтак распінася гарбаты, мусіць, выпішы, чалавек, надзеты па-гарадскому і  картузе, абшытым па-маскоску, і лез на салдата, што гамані з маладзенькаю дзячынкаю па-польску і энергічна не дазволі гарбатаму падысці без чаргі.
– А што каму да таго, як я гаманю?.. Марш у хвост! – ціха, але цвёрда і  злосці агрызнуся салдат.
– Кгаспадзін жандар! Кгаспадзін жандар! Узяшы білет і здашы кошык, Лявон пайшо да кніжнага кіёску. Там было шмат усякіх кніжак, часопіса і газет, але беларускага нічога не было. На сякі выпадак ён спытася  паненкі, што прадавала, ці няма «Нашае нівы». Яна паглядзела на яго, сагнулася пад столік, пакапалася там і выцягнула некалькі даных, выпушчаных месяц і болей таму назад, запыленых згары нумаро «Нашае нівы». I калі ён забра іх усе і расплачвася, яна сміхнулася і сказала ці то з высмешкаю, ці то спагадна, сказала па-беларуску: «Дзякуй»... I ён паглядзе на яе і сміхнуся горка, не могучы зрабіць свой твар звычайным і весялейшым. Але яна жо
занялася з другімі.
Пачуся шум, зазвані званок, а потым раптам моцна запыхце, засіпе магутны цягнік. Вакзальны паслугач, у вышываным жотымі стужкамі жупане, вагам адбіва нагамі такт сярод публікі, з канца  канец, і вугнава пяя:
– Пе-е-ершы звано-о-ок... Менск, Барыса, Во-о-ор-ша!..
Лявон пайшо на платформу. «З гарадскога віру – у родную хату», – ізно пачу усёю сваёю істотаю, і з цяжкім і тужлівым нечым у сэрцы зняся на прыступачкі  свой вагон.
Калі цягнік пайшо, ён лёг на лаву, але яму не спалася. Рытмічна, бесперастанку колы грукалі і калыхалі. Ляжа заплюснушы вочы і не бажа нічога. Горад за стася адзаду. Не звоніць у вушах яго тлум, яго шум. I лепей.
Цягнік сярод прахалодлівай начной цямноты груката і груката, сыплючы іскаркамі і пускаючы дым, ляце і ляце. Накол жа бы сон прыроды, што адпачывала пасля пагоднага дня.
4. ПРЫЕХАѕ
Сам ён прыеха, а багаж яго яшчэ не прыйшо. «Мусіць, на перасядцы забавіся», – сказалі яму зусім нядбайна  багажнай каморы.
Што ж, трэба чакаць, пакуль прыйдзе другі цягнік з таго боку. Гэта шмат часу, дык затое можна, хоць і  нудзе, пахадзіць па станцыі, паглядзець, падумаць і супакоіць занадта руплівыя нервы... Ну або яшчэ болей ускалатнуць іх.
* * *
Станцыя, як і ся чыгунка, выглядае  нашым краі кавалкам нейкага чужога краю, толькі троху-троху звязанага з намі праз службу ці работу  яго панстве нашых простых людзей: счэпніка, стрэлачніка, нашэльніка або хоць падзённіка і падзённіц, што ходзяць правіць палатно дарогі.
Станцыя  нашым краі – маленькае акенца з нейкага другога, святлейшага і багацейшага жыцця.
I на станцыю, як на акно мухі, пазлі сяляне, калі ім дужа дакучалі свае богія хаты, а працы пільнае не было.
Яны ішлі падзівіцца на вагоны міжнароднага таварыства, збудаваныя водле апошніх дасягнення тэхнікі. Яны ішлі паглядзець на шчаслівых людзей, што сё некуды едуць і засёды маюць грошы на білет і на смачную яду і выпіку  буфеце.
А стоячы і пазіраючы, як жабракі  парозе, гаманілі яны аб гэтым панскім і машынным свеце то з намысным, няшчырым захапленнем, то з беспрычыннаю, здаецца, і вельмі злою лаянкаю.
I калі жо цягнік ракне, пойдзе і схаваецца далёка, любілі яны часам, у форме прыгожага слонага адступлення, паздзеквацца з убогасці свайго роднага свету. А потым,
калі было свята і было за што, любілі яны выпіць, каб весялей было цягнуцца назад туды, дзе тэхніка і сё жыццё не варта ані пса...
Станцыйка тая – маленькая, нячыстая і п'яная станцыйка. Калі гасцей шмат, абдасць яна вас цяжкім духам, мужыцкім гамам і прастуднаю проймаю ад няшчыльных дзвярэй.
У куцэ  ёй – вялікі і бліскучы, як у царкве, абраз, і кожную суботу вечары прыязджа сюды поп з бліжэйшага сяла, праві набажэнства, гарэлі бедныя жотыя і мажнейшыя белыя свечкі, а  нядзелю на лавах і ля ла і проста на падлозе валяліся п'яныя людзі, мужчыны, а часам і жанчыны, у брудных і калматых вопратках. I было там у той час таму, хто не выпішы, дужа цяжка і паскудна.
Ля буфету людзі  чорным пілі піва і закусвалі з талерачкі і з відэльцам. Зрэдку падходзілі туды і мужыкі. Зрэдку – бо тут дарога, лепей напіцца з манаполькі, дзе-небудзь за ражком глухога будынку, а сюды прыйсці і глядзець. I калі яны пілі  буфеце колькі чарак гарэлкі, дык нічым не заядалі. Тады стая хрыпаты і сіпаты гоман, п'яны тлум. Круцілася буфетніца і, прыкідаючыся, бедавала, перад людзьмі, што  чорным, што ніякім чынам не можа яна пільнаваць, каб мужыкі чаго з-пад рук не кралі. Але кралі  яе вельмі рэдка і невядома якія людзі.
Так засёды і жыла тут сумная затуканасць і крыклівая пустота, а за імі следам ішло троху схаванае, але няхільнае псаванне нерва.
* * *
Было жо пасля падня, калі прыйшо другі цягнік, і яму выдалі багаж – невялікі кошык, не зяты з сабою  вагон толькі дзеля ідэалістычнага погляду на справы і малога ведання розных магчымасцей у дарозе.
У зале 1-га і 2-га класа было жо пуста. Паглядзешыся  пыльнае люстра на сцяне, Лявон з нялюбасцю адхінуся, пастая і пайшо на ганак наймаць падводу. Там ля плоту было ці мальска нейкіх коні. Хадзілі і сякія людзі. Фурманы хціва пазіралі на скрыпушчыя надворныя дзверы і грудам падступалі да сякага, хто, выходзячы, выгляда пасажырам, падступалі і лезлі з пугамі  руках, у дагіх шабадраных польтах-халатонах, што былі ім добрыя ад сонца і ад ветру, ад пылу і ад дажджу, і  некаторых халатоны гэтыя былі яшчэ падпяразаны паясамі, быццам трапкамі. Яны падступалі, і штурхаліся, і сварыліся, і крычалі:
Паніц, паніц! Кудой вам следуіт?
Ну сто, паедзем, паніцок?
Хур, хур! На Целяпенічы? Ну едзем, ну!
Я магу падвезці вас схадней, калі недалёка, – набівася нейкі ні вясковы, ні местачковы дзядзька, такі сціпленькі і рахманы з выгляду, але з дзесяткам мужыцкіх д'ябла пад гэтаю сумыснаю рахманасцю. I Лявон ужо веда, што засёды прыямней ехаць з балаголам, чымся з мужыком, які адарвася ад зямлі і гаспадаркі, не прыста у месце да фабрыкі і зрабіся прамысловым д'яблам на беднай станцыі.

Ён умовіся з стараватым і маклівым балаголам-ярэем, падобным з усяго аблічча на селяніна-земляроба, і балазе нарэшце-ткі паеха.
Калі фурманка павязла яго, загрымешы ад вакзалу па каменню, гнёт нудоты, аднак жа, так і цісну яму сэрца.
Але вось пачу, што іграюць на гармоніку... I пяюць. Гэта ж было якраз нейкае свята і перад нядзеляю, два дні свят, і самы час, калі працоная моладзь, са станцыі і блізкая да станцыі, гуляе тут па вуліцах, лузгае семячкі і заляцаецца. I яму ад таго іграння і ад тых гуля раптам і дужа-дужа захацелася павесялець, забыцца на маркоту, пайсці па вуліцы абняшыся з дзячатамі і гаманіць з імі пра абы-што, ведаючы, што сё будзе добра, што не асудзяць і не зганяць, а разгарнуць сваё сэрца простаю сяброскаю ласкаю. А што ж на свеце можа быць лепей за сяброскую дзявочую ласку? Каханне вымагае мукі і няволі і выпіваецца, як чарка хмелю, – сяброства з дзячынаю дае радасць і прыемны супакой. «Ды што ж, – горка падума ён, – калі мы, адарваныя ад родных гоня панскаю культураю, можам толькі  думках расчульвацца ад гармоніка і прыпевак, ад жадання пайсці па вуліцы абняшыся, і  пыльных ботах і  белым жупане, і пяяць, як там, як вось яны...» Дык што ж, калі тая культурнасць у ім не дазволіла яму нават пажартаваць з дзячаткамі, едучы міма, калі яны глядзелі на яго і пасміхаліся. Ён толькі скоса зірну на іх і праеха міма мочкі, як пан. А недалёчка, хлопцы гульцы, вясёла пяялі пад гармонікавае рыпанне:
Колькі богу ні маліся,
А  святыя не папа,–
Колькі з мілай ні вадзіся,
Ані раз не цалава...
I песня іхная абудзіла  ім абраз яго адносін да любае дзячыны. «Так ні раз не цалава», – у злосці на яе і на самога сябе падума ён, калі песня так проста назвала се рэчы.
I яшчэ болей захацелася яму хутчэй выбрацца з цеснае вуліцы на вольную прастору, хутчэй агарнуцца тым, што ёсць у полі: сумным супакоем, ціхамірнасцю і свежасцю.
* * *
Аднак жа, потым, Лявона вельмі змучыла гэтая дагая і нарэшце нудная дарога канём, на мулкіх і дрогкіх балагольскіх калёсах і  дакучлівай цямноце з вечара да познае ночы, і на сцюдзёна-росным золку раніцы, і пад пылам і ветрам удзень.
Пасля невялікага соннага прыпынку  брудным местачковым заездзе, на цвёрдай клапінай канапцы, балела галава.
I калі-ткі пад позны полудзень, на другі дзень, уз'ехалі жо на цёмналескае поле, бы Лявон трывожна рады, што бачыць усё сваё роднае, і жо не шавяліся, чакаючы, што зараз адпачнуць яго пабітыя і змуленыя косці.
Выехашы з лесу, вёскі яшчэ не відаць, бо яна стаіць у доле, з абодвух бако канавы. Тырчаць толькі стрэшкі, з двума-трыма камінамі, і купкі дрэ. Толькі з'ехашы на
бліжэйшы ад хатак курганок можна бачыць перад сабою хмурыя і ціхія гумны, абгарэлыя лазні і паснулыя хаты.
«Пад родным небам... Прымеце мяне, сценкі любыя, свайго валачобніка нядалага!»
Сэрца заныла ад убоства роднага месца і ад чакання сустрэчы з роднымі.
Але каб уз'ехаць на вуліцу, трэба было прашчаміцца між плоту і Юркавага саду, вузенечкім закавулкам-кадобінаю, дзе было вечна мокра ад вузкасці і засені, і цяпер стаялі брудныя лужы  глыбокіх калюгах, не паспешы высахнуць пасля дажджу, што няма жо ведама калі бы.
Колькі гора было тут малым паваждаём, на талацэ, як вазілі гной. Ніяк няможна было размінуцца двум вазам, няможна было і завярнуцца, не зачапішыся за рагавую шулу ці за кол у плоце, не парвашы атос і не заплакашы горка, каб большыя беглі ратаваць.
Эх, закавулачак, які бы у гады маленства, такім і застася, калі ён, Лявон, вырас і пазна іншыя дарогі, і застанецца такім самым, мусіць, яшчэ на многія-многія, такія шпаркія  сваім лёце, гады... Ат, няхай!
Сонна і пуста было на вуліцы, нягледзячы на свята. Ні жывое душы не сустрэлася ля чужых хат.
Вось і родны двор!
* * *
Балагол спыні каня і азірнуся на свайго пасажыра. Лявон, змораны, з замлелым целам, рухава, аднак, выскачы з калёс, увесь у пыле, і пабег адчыняць вароты. Не паспе ён узяцца за клямку  фортцы, як яму пад ногі, з радасным гаркатаннем і салодкім прыгібаннем да зямлі, кінуся знедкуль Буян, нюхну яго, скокну вышэй, на грудзі, вясёла гакну і закруціся.
Прыемна, што пазна сабака. Але чаму ж нікога няма?
Адкіну завал, адчыні вароты, махну балаголу, каб уз'язджа на падворак. Балагол занэка, зацмока, і конь рушы, упіраючыся нагамі  салому на дворы, бо цяжка везці. Тады Лявон неяк мімаволі азірнуся і бачы, што з саду ішла маці.
Ён пайшо ёй насустрэчу.
А Лявонічка мой!..
Добры дзень, мама!

Ён прыпа да яе рукі, а яна саромелася, што рукі закарэлыя ад працы, і адбірала іх. На сю сілу, асмеленая, пацалавала свайго Лявонічку  адну шчаку і  другую... Тады немаведама чаго, мусіць, ад радасці, заплакала, ды, шчупянушыся, што ён таго не любіць, хуценька абцёрла вочы крайчыкам фартуха.
А дзе ж усе нашы?
Усе, усе зараз збяруцца, мой сынок! Пойдзем у хату... Я забяру, я! – кінулася яна наперабой сыну да фурманкі, каб узяць яго рэчы.

Завёшы сына  хату, яна не ведала, што рабіць, і зараз выбегла назад на двор і
схапілася пасабляць фурману прыбіраць фурманку. Разам з ім пакаціла яе пад павець: балагол цягну за аглоблі, а яна адзаду падпіхала.
Лявон бачы яе  акно і на вачах сваіх пачу слёзы. Зморшчыны, глыбокія, старыя, што толькі вось цёпла прыціскаліся да яго сцюдзенаватых шчок, зрабіліся раптам балюча любымі і дарагімі.
«I колькі-колькі гэтых зморшчын у нашым нешчаслівым краі», – мільганула думка і паглыбіла яго боль.
У сенцах затупалі маладыя ногі, дзверы шыбка і дрыжача адчыніліся – і паказалася белавалосае, радаснае і быццам трошку нясмелае Ларынькава аблічча.
Сярод агульнага старога боства, дарагі браток здася большым, як раней, і святлейшым за сё. Чынна падышо ён да Лявона і з дзяцінай яшчэ простасцю пацалавася з ім.
Потым ізно прыйшла матка.
– Нашто гэтак хату запусцілі? – спытася  яе Лявон, азіраючыся па хаце і супроць волі спынішы погляд на гальні, што валяся кінуты мёшы і не дамёшы.
Як запусцілі? – не зразумела яна спачатку, а тады паправілася: – Усё за работаю, некалі... Хваліць бога, што ты прыеха, Лявонічка, цяпер ужо пачысцім.
Неканешне дзеля мяне: наагул добра, як хата чые тая, а не запушчаная, – сказа ён і змок.

Сказа мякка, без абурэння, зусім не так, як у бывалыя свае прыезды, калі каза казанні, не паспешы пераступіць парогу: «Нашто хату запусцілі? Гэта ж яна згніе без пары. А вапро трэба карміць на двары ці  свінарцы, а не  хаце. Курыца на лаве напаскудзіла і міску пабіла, – навошта пушчаеце курэй у хату? Чаму балонку не ставілі? Ці ж гэта хораша выглядае, калі вакно заткнута нейкімі анучамі?»
Цяпер вось гэтак не сказа бы: не мае жо смеласці дый не бачыць патрэбы... Дык абдумася і весялейшым голасам, пасля першых, троху дагаватых і дзеля таго ніякавых мочак, запытася:
Ну як жа вы се тут... жывы-здаровы? Чаму нічога не кажаце?
  
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
· Усё, усё, сыночак мой, скажам. Во дай троху справімся... Ага, цётка ж Марына памёрла...– раптам дадала яна.

Цётка Марына была замужам у далёкай ад іх вёсцы, і Лявон дужа любі яе за вялікую дабрату.
Цёткі Марыны жо няма?.. – з нейкім неспадзяваным жахам пахіліся  яе бок Лявон. Потым, паглядзешы міма людзей, у пустую невядомую прастору, з крыдаю сказа:
Чаму ж мне не пісалі, што памёрла?
А не ведаю, мусіць, неяк забыліся...

* * *
Пойдзем, Лявон, у сад! – запрасі Ларынька.
Дай ты яму пасядзець з дарогі... у сад ужо! – запярэчыла маці.

– Не, чаму? Пайду пагляджу, які цяпер наш сад. Ларынька пабег наперад, а Лявон прыстоі на падворку, дзе балагол кармі каня ахрап'ем, што ласкава падкінула маці. Балагол ме супакойны выгляд працонага чалавека і супакойна гладзі каню шыю. Лявону зрабілася сорамна за свае нервы. I тут жа млякі халадок незлавімым маменцікам ахапі яму сэрца: шкода было жыцця, адчу, што моцна любіць жыццё...
Калі пераступа высокі парог у фортцы, што была з двара  сад, ля ног з тою ж нястрыманаю радасцю праскочы Буян і пабег, задрашы хвост, наперад пад яблынькі. Палёта там, пакруціся, але ста «колам» і глядзе назад, зводдаль, глядзе з чаканнем, куды пойдзе і што цяпер робіць госць.
Госць марудна ішо па вузкай сцежачцы, макравай, з прыліплымі і таптанымі  зямлю гнілымі лісцінкамі.
Сумна жо было па-восеннаму  садзе. Не было жо тут чырвонага макавага цвету і жотых галовак сланечніку. Мінулася жо тая пара, калі здавалася тут так густа, так багата і так шчасліва. I здума Лявон на свае данія леці, калі так смачна была вырваная рэпка, што елі яны з Ларынькам напалам, калі так прыемна было пакаштаваць яблычка з-пад кожнай яблынькі. Бедным і пустым здася яму цяпер сад. I не захацелася яму цяпер ісці пастаяць пад страхою ля гумна, з дымным і пыльным ад старога курава пахам.
Пойдзем, Ларынька, у хату! – гукну ён брата.
А дулек не хочаш? – са зменшанаю радасцю спытася Ларынька. – Глядзі, якая спеленькая... на! – пада яму дульку, вылазячы з малінавых кусто, дзе знайшо яе.
З'еш сам... Я не хачу, – сказа, і шкода стала, паглядзешы  Ларынькавы вочы.
Чаму не хочаш? Яна спеленькая... Мы ж цэлае лета елі, а ты не е. Ну, з'еш, братка... Яна смашная.
Ну, дай сабе! – узя і схава у кішэню.

Так ішлі з саду – Лявон спераду, а Ларынька адзаду.
* * *
– А! Во дзе ён пахаджае! – загамані, ідучы насустрэчу, бацька. – Здаро, здаро! – I як цалаваліся, Лявон пачу, што  бацькі з роту пахне гарэлкаю. Бацька бы выпішы. – Хадзі ж у хату, будзем абедаць. Там і сват сядзіць.
У хаце ля столу сядзе сват, а  парозе стаялі грудком суседскія дзеці, прыйшошы падзівіцца. Матка падавала страву на стол.
Лявон прывітася з сватам, а тады абышо дзяцей і да ім па цукерцы.
А цяпер марш дахаты! – скамандава ім бацька. I яны пайшлі, худыя, саплівыя, бедна апраненыя.
А гэта вам гасцінца! – сказа Лявон, кладучы мяшочак з цукеркамі на стол перад бацькам і сватам.

Ат, гэта салодкае матцы аддай... Ларыньцы... Нам каб ты чаго горкага прывёз.
Я прывёз...– і Лявон паставі на стол прывезеную пляшку гарэлкі, хоць і дужа не любі п'янства і п'яных, як было ім усім добра ведама.
Во, гэта гасцінец. Ну, сядай жа сам, – павесяле бацька. Лявон мусі залезці на кут, між бацькі і свата, і пачалося частаванне. Толькі маці сё тупала і не мела часу прысесці.
Скажы мне, Лявон, што цяпер дзеецца на свеце? – пытася бацька, выпішы чарку. – Бунтуюцца?
Хто бунтуецца?!
Ну, хто... вашая ж брація, – троху колкімі вачмі скіну ён на сына.
Не, ужо сціхла, як далі троху перцу жыдкам, – патураючы на словы бацькі, заважы сват і няшчыра засмяяся. Адылі бачы, што Лявону гэта непрыемна, і, каб усё было добра, дада: – А па-мойму, хай сабе бунтуюцца, ці нам гэта клопат.
Забыся я на тое, што вы ведаеце...– хмялеючы мармыта бацька і сё наліва чарку. – Вучоныя! Бунтуюцца! Эх! Слухаюць жыдо і самі парабіліся, як жыды. Ну, ды сё добра! Балазе во  госці прыеха. I за тое дзякуй. Ці карміла ты балагола? – раптам павярнуся ён да маткі.
Малака давала. Стравы ж ён есці нашае не будзе. З салам.
А, ён законны жыд, маладзец. Трэба яму чарку гарэлкі даць, калі п'е.
Пі жо сам. Яму ехаць трэба, – запярэчыла матка.
А, ну, няхай едзе. Жыд нам не кумпанія. Колькі – тры рублі зя? Во, дзяруць... Ларынька, ідзі выпі чарку.
Я не хачу.
Што?!

– Я не буду піць, – упарта адказа Ларынька. Бацька метану на яго погляд з захаванаю злосцю і пагрозаю, але змочы, адкладаючы, відаць, расправу на пазнейшы час.
– Дык ідзі гукні дзядзьку ды спытайся, ці не засталося  яго ад талакі гэтага зелля. Хай пляшку прынясе, пазычыць.
– Ай некалі мне... Па каня пара ісці  поле, – увесь аж пачырване Ларынька. Ён не хаце, каб на стале з'явілася яшчэ адна проклятая пляшка.
Бацька выскачы з застолля і кінуся да яго.
А я табе што кажу? – закрыча ён і схапі яго за руку.
Я пайду, пайду...– прасіся Ларынька, каб не было большага скандалу.
Пасароміся хоць бы Лявона! Не бачы ён тваіх п'яных штук! – уступілася матка.
Што такое? Бацькі не слухаюць! Я вам пакажу! Бунтанікі, самакраты!.. Саплі яшчэ не мее абцерці па-людску, а ён ужо з сваімі законамі.

Ларынька, чырвоны, збянтэжаны, з захаваным дзіцячым гневам і крыдаю, пайшо з хаты.
* * *
– А чаму, Лявон, нічога не ясі? – весялейшым і сумысля звычайным голасам першы ізно парушы цішу бацька. – Ці можа не  спадобу бацькавыя навучанні?
Лявон мача. Ён сядзе маклівы і смутны, у самым куце. Усе прыціхлі.
Ну што? Вясёла? – з мяккім насміханнем паглядзела на бацьку маці, прымаючы з столу талерку.
Ат, мала што бывае, – лагодна сказа сват.
Ідзі, а то во як кіну, што і чарапко не падбярэш, – ці то жартам, ці то як п'яны  злосці гыркну на яе бацька і зусім ціха піхну пустую талерку, але талерка сё-ткі паляцела, і матка ледзь паспела яе падхапіць.
У-у, сораму ты не маеш, – ужо гнена абурылася яна.
Сораму не маю... Сораму не маю... Вып'ем, сваток. Бачыш, якую пашану маю за сваю працу, за свой клопат. Як я сораму не маю, дык усе бачаць, а як я век-вяком капаюся  гаспадарцы без усякае падмогі і прасветласці, дык ніхто таго не бачыць. Назатрае во малацьба... Ці пойдзеш з намі малаціць, сынок? – раптам звярнуся ён да Лявона, з захаваным злым смехам у дужа далікатнай жарталівасці. – Ды не, не... Я пажартава! Каб ты і хаце пайсці, дык я не дазволю. Няхай ужо мы, нячоныя, век чорныя ходзім, а цябе ж я не на тое вучы, каб ты пыл наш гуменны глыта. Ці надога ж прыеха у госці? Хоць бы раз дажэй пажы, а то сё толькі пакажашся дый назад.
Сам не ведаю... Можа, і надога. Я кіну службу.
Што? Ці ты гэта праду кажаш? – прадзіва і трывожна здзівіся бацька.
Як жа гэта так? – сказа і сват.
Пасля аб гэтым пагамонім, – ухільна адказа Лявон. – Старую службу кіну...– дада падумашы.
Пасля дык і пасля...– невясёла згадзіся бацька. – Але зно нейкія самакраціі тут ёсць...Эх, дзеткі мае. Не па мыслі маёй нешта робіцца... Што жо будзе з Ларынькі? Я яму пакажу, як бацькі не слухаць, я яму пакажу! Ужо ён у самакраты лезе. Не, пачакайце!

«Нашто я сюды еха? Нашто я сюды еха?» – дума Лявон, выходзячы з застолля і не ведаючы, перахрысціцца яму дзеля віду ці не, і адышо так: ат, няхай болей гневу і разбурэння...
5. МАЛАЦЬБА
Душа мачыць, душа схавала  сабе той сум і сама замкнулася... Устаць, не стаць? Трэба ж устаць. Не, трэба рабіць тое, дзеля чаго прыеха. А калі ж няможна во цяпер уявіць сабе патрэбы  гэтым учынку. Здрабне чалавек зусім. Э, было б сапрады свінства, каб яны прыйшлі запрацаваныя і знайшлі б яго акачуранага, самагубцу. Фэ, гідасць! Але вось прыеха... Яны малоцяць – ён ляжыць. Як абед, дык яму лепшы кавалачак. Усю затаку паесць. Навошта ж прасі учора, каб яго будзілі? Устаць, не стаць? Не хочацца
ставаць...
Добра жыць на вёсцы позным летам, перад самай восенню, калі так прыемна ляжаць ціхімі досвіткамі  цёмнай хаце, пазіраючы праз мутнае святло акна на высокае і далёкае зорнае неба.
I ляжа Лявон, і дума, і спаміна свой мінулы, незваротны час, сваё далёкае маленства...
Зіма, досвіткі, на дварэ сцюжа і шугае вецер, а  хаце троху цёпла, гарыць сумная лучына, сядзіць бацька і маці – дано жо сталі і працуюць.
Прачнуся і Лявонька, але мачыць, нібыта і спіць, і добра ляжаць яму на палу пад цёплаю дзяругаю і кажушком. Цёпленька... На печы, ля дзеда, было б яшчэ цяплей. Паміж комінам і дзедам. I трэба ж паглядзець там тую дошчачку, што сушыцца на траме і што будзе з яе скрыпка... Толькі ж дужа не хочацца ставаць і бегчы з полу на печ, – пакуль дабяжыш, дык і пазябнеш...
Варочаецца дзед на печы, побач з лучынаю, што паклалі там, каб сохла. Варочаецца на пасцеленым жупанку, грэе старое зябкае цела. Бядуе, што жыве так дога, не мірае. Шэпча:
– Калі ж ты жо прыйдзеш па мяне, мая ты смертухна? Вось і яшчэ аднаго дня прыжда, яшчэ адну ночку перажы...
Слухае Лявонька, як шугае вецер за сцяною, і дзівуе дзеду: навошта ён так хоча паміраць? На могілках жа цяпер дужа-дужа глыбокі снег, цёмна там і страшна, мароз і вецер, бегаюць вакі і выюць...
«Ай, любы дзедзя! Не мірай ты! Жыві і жыві...» – падума і раптам – хоп! Усхапіся і забарабані па палу на печ, да дзеда.
– Ціш-ш! Куд-ды-ц-цябе так рана падняло! – жартуе бацька.
А ён ужо зрабі свае лататы і згробся на печ, перакуліся цераз дзеда і прытуліся там, між ім і комінам.
Патурбаваны кот падняся, сагну дугою хрыбцінку, пастая у задуме, закруцішы хвост, прымаючы пастанову, і скокну на комін, на бацькавы валенцы.
Мачыць Лявонька, і прыемна яму чуць пад сабою цёплую печ, ды згары – халаднавата без дзяругі. I сляпы дзедзя, як бы тое веда, замаца упоцемку нукаву галоку і гладзіць яго ад вуха да калена.
Добры ён, гэты дзед. Ён любіць свайго маленькага Лявоньку. I хлопчыку хочацца жалець дзеда – ду-у-жа, ду-у-жа жалець! Хай бы сабе жы дзед, думае Лявонька, хай бы жы, пакуль трэба калыхаць каго-небудзь у калысцы. I навошта ён усё просіць сабе смертухны?
Дзед! Гані яго ад сябе! Чаму не спіць малы? Засёды скруціцца без пары, – жартуе бацька, паглядаючы на печ.
Дык я ж выспася...
А выспася, дык ідзі  пограб па бульбу, капусты гаршчок прынясі, – кажа маці.

Дык я ж баюся...
А ты не бойся, вако там няма.
А калі ж я баюся, што цёмна. Мама, скажы ты мне казку.
Прасі бацьку, – адмаляецца маці.
Не, ты скажы. Ты ж умееш, – хоча ён, каб казала маці, а не бацька.

Бацька наогул не казачнік, а калі што і раскажа, дык надта проста, так, як усё дзеецца накола, дзе халодна, снег, параная бульба, чад, свінні скігочуць і дзеці плачуць. А маці мее заляцець думкаю  залатую старонку, дзе се дарожкі абсаджаны салодкімі яблынькамі  два рады, а на тых яблыньках пяюць птушачкі залатапёрыя свае песенькі вясёлыя...
I пачынае маці плясці свае догія і цікавыя пляткі. Бясконцу цягнуцца яны пад безупыннае трынканне верацяна, трэск і сіпенне лучыніны ды шыбанне аб сцену зімовае завірухі. Супакой і нерухомасць распазаюцца па хаце. Ой, выйдзе з хлопчыка нерухомы летучонік, што будзе толькі  думках сваіх сніць залатую старонку, і пражыве ён жыццё сваё нерухома, як курэц опіуму... Ой, будзе так!
Ужо хлопчык троху змораны догім слуханнем, хочацца яму нечага іншага. Але тая нерухомасць маркотная ахапіла яго і не пускае яго з месца стаць.
Ды матка сама раптам ірве залатыя нітачкі:
– Ну, до мне казаць, а табе слухаць. Ідзі-тка мыйся, а  суднічку  паміску мяса ад учорашняе вячэры стаіць.
Мяса тое – хлопчыку надта смак. Сцюдзёненькае, цвёрдзенькае. Але ж трэба абуцца спярша... Э, што там! – паспеецца! I ён басаногі бяжыць мыцца каля лакі  парозе.
Матка зняла яму з загнету чыгун з цёплаю вадою. А то ён бы ужо занепакоіся, што прыйдзецца мыцца сцюдзёнаю з сянец. I пялешчацца хлопчык у цёплай вадзіцы, каб пасля баяцца  жыцці сякага холаду, – дога пялешчацца. Матка баіцца, што ён босы прастудзіцца.
Ці не до табе пялёскацца, Лявонька? – казала яна.
Сарокі знясуць, калі дога будзе мыцца, – падсабляе матцы бацька.

Толькі ён таго не чуе, ён задумася.
– Дзед! – пытаецца ён у старэйшага за сіх у хаце. – Дзед, а хто лес насадзі, скажы ты мне, а?
Сам вырас, маё дзетка, – ласкава адказвае дзед.
Дык як жа гэта? Чаго ж гэта ён вырас?
А вось пасеялася насеннейка, дык ён узя дый вырас.
Чаго ж яно пасеялася?
Ат, прычапіся, як смала, – мяшаецца  размову бацька і кажа маці: – Гані ты яго ад вады, дакуль ён будзе там пялёскацца.

Лявонька мігам абціраецца, злязае за стол на лаву і сашчэплівае рукі, каб хутчэй адбыць гэтую дзіцячую пакуту: маленне богу. Моліць яго бацька ці матка. Матка моліць прыгажэй і цікавей, але дажэй за бацьку. А маленне наогул выходзіць даволі маруднае і
да прыкрасці догае, бо два разы патараецца кожнае слова.
Выйміцца...– кажа маці, што мае азначаць: ва імя ацца.
Выйміцца! – голасна адгукаецца Лявонька, а пакуль маці зрыхтуецца казаць далей, ён сам сабе ціханька шэпча: «Выйміцца, акацілася аца...» I, скоса паглядаючы на хату, усміхаецца.
Маліся добранька, не галузуй! – сурова заважае бацька, напранаецца і выходзіць з хаты, бо жо світае і пара выйсці паглядзець, што там дзеецца на падворку, у хляку і ва сёй гаспадарцы.

Без бацькі можна маліцца весялей, – не так будзе нудна...
I пакуль дабіраюцца да «Верую», Лявонька то пераступае з ножкі на ножку, то крычыць словы на сю хату, то гаворыць ледзь чутна, то сашчэплівае рукі на сю сілу, то зусім расшчэплівае іх. Забаляецца – колькі можна  рамках чалавека, пасталенага весці гамонку з самім богам. Матка занята жо справамі ля печы, і ён, спачатку здзілены яе нявагаю на яго дурэнне, потым, каб скарыстаць выпадак, пачынае, молячыся, гоцаць так, што аж лава гутаецца пад ім... А рэшце заглядаецца на абраз, на сівога чалавека з нейкім вялікім гарбузом у адной руцэ і з кіем у другой. Думкі рояцца  галаве: чаму гэты, падобны з твару да іхнага дзеда, але неласкавы сівы дзед, чаму ён – бог?
Ад акна ж, абсыпанага на балонках і  шчылінах снегам, цягне сцюжаю, і патроху ды сё болей святлее – пачынаецца невясёлы зімовы дзень.
Як тое сё дано-дано мінулася! Памёр дзядуля, пастарэлі бацька і маці, павырасталі дзеці...
О, мілыя часы маленства!
Ізно такія ж досвіткі... Авечкі трэба рэзаць.
З лучынкаю пад гарцам ці  гарлачы, каб вецер не згасі, ідуць пад двары  пуню. Чорна... У хлеве карова стаіць і жвачку жуе. Авечкі ляжаць грудком ля сценкі. Вось адна жуе саломку, шыбка біраючы яе бяззубым ротам, губамі. Павярнула галоку на святло. Вочы блішчаць, як у таго ката  цямноце, як быццам у іх гарыць крывава-бліскучы агонь. Трэба лавіць: расставішы рукі, трэба хапаць за бакі, за вону... Уцякаюць... Шурай іх! Злавілі. Б'ецца  руках, ірвецца... Вядуць, ушчамішы шыю праміж ног. Ці ведае то яна, што на смерць вядуць? У хаце тупае капыткамі па масту, бляе. Дзеці прачынаюцца. Яны хочуць глядзець, а на іх крычаць, і яны лезуць на печ, дзе можна ляжаць на цёпленькім і глядзець, як будуць рэзаць. Нож нагостраны. Карытца падсталяе матка пад шыю. «Бяры за пярэднія ногі». – трывожна кажа бацька. Адагну галаву авечцы крута назад... Адхінаецца на печы Лявонька – цяпер няможна глядзець. Трапечацца зарэзаная авечка слабей. Ледзь-ледзь. Пусцілі: асвяжылася авечка. Галава з парэзанай глыбока шыяй адхіснулася, ногі дубеюць, выцягнуліся. Бацька стаіць з закасанымі рукавамі, з нажом у крыві. I пальцы яго  крыві – як які душагуб, нават насупіся і сапе носам. Глядзіць уніз на авечку, адпачывае, чакаючы, пакуль яна зусім асвяжыцца. Узя за нагу, за капыток, і абрэза скурку колцам, як хлопчык абразае кару на лазіне знімаючы дудку. I другую ножку так, і се ножкі. Потым закаса на нагах скурачку. Мяса белае... Прасадзілі палку  заднія
ногі пад жылы, прывязалі вяроку да палкі, закінулі на курчыну і пачалі цягнуць. Падцягнулі авечку за ногі высока, галавою крываваю ніз, – вышэй, ніжэй, каб зручней лупіць. Прывязалі. Галава батаецца і крывяніць. Бацька падперазася матчыным фартухом і разразае скурку па бруху ад шыі аж да хваста. Потым падсаджвае ножыкам, пальцамі і кулакамі паміж скуркі і мяса. I скурка сё болей адлуплі ваецца, як адсачалая кара вясною. Тады яна зрабілася смешная, – аблупленая авечка... Разаслалі скурку на зямлі, вонаю ніз, пасалілі голы бок буйною соллю густа-густа; склалі і покуль што пакінулі ляжаць пад лаваю. А потым павесяць яе на шост, а розныя скурчаныя кончыкі: ножкі, галаву, хвасток – разапнуць лучыначкамі, каб добра сохлі. Шост пад столлю, каля печы, дзе цёпла.
Высахне скурачка – аддадуць выдубіць ачынку, будзе Лявоньку кажушок.
Яшчэ ж трэба патрашыць... Маці падсталяе ночвы...
А-я-я! Акотная! – лямантуе бацька.
Як жа гэта ашукаліся? – дзівіцца маці.

Бацька дастае з нейкім пузыром разам і выкладае на зямлі, дужа асцярожненька, парачку слізкіх ягнятак. У іх чорная прыгожая, як у пано на канярах, кароценькая курчавая шэрстачка. I дужа вялікія, буйныя галокі.
Разглядаюць іх, і бацька кажа: «Бараны былі б... не шкода!» I Лявоньцы прыкра ад гэткай жорсткасці.
Вось так, не пры тым казана, і людзі... Як тыя рэзаныя авечкі. Фу, страшна, непрыемна... Лепей жыць, лепей жыць, пакуль жывецца.
О, мілыя часы маленства!
Пайшлі малаціць. Адзін дзядуля сляпенькі, каб не быць гультаём і дармаедам, сядзіць над ночвамі: джыр-джыр-джыр!..– дзярэ на драчку бульбу. Абмацае  місцы  вадзе і возьме з вады, абтрахне бульбіну і па дзёрцы: джыр-джыр-джыр! – пакуль не застанецца  руцэ гэткі маленечкі кавалачак, што можна і відушчаму пальцы паабдзіраць, і тады жо кіне яго  цэбар.
Драная бульба пазе  ночвы мяккім, шэра-чырвоным нечым і з жыжкаю на сподзе.
Эх, чаму гэта дзядуля, мужчына, не сароміцца займацца бабскаю работаю? Яго ж ніхто не прымушае, і нават гневаюцца, што ён не слухае прашання і не шануе сваю старасць, сваю слабасць.
Лявонька прачынаецца, прыслуховаецца да таго джыркання, ляжыць ціха і думае...
Дано мінулася тая пара. Дано памёр дзядуля, не дачакася лепшых дзён...
Вырас яго любы Лявонька, набрася сілы, пабачы свету...
А што можа змяніць ён у жыцці? Дзе тыя лепшыя дні?
Ізно ляжычь, вось, як некалі, ціхімі досвіткамі  цямнявай хаце, ляжыць і думае, але не мае жо той радасці жыцця.
– А дзе ж тыя надзеі, а дзе ж тое змаганне? Сорам, сорам!
Не, трэба яшчэ жыць, трэба яшчэ рухацца наперад. Трэба вось устаць, пайсці да іх на гумно, памагчы ім малаціць.
Прэч усе думкі!
Лявон уста – і бы адзін ува сёй хаце, аж неяк жудасна. Знайшо упоцемку на судніку карэц і выйша у сенцы напіцца.
Смага разабрала за ноч, пасля дарогі і вясковае вячэры. Са смакам напіся. Выйша на ганак, паглядзе на неба. Прыгожае надвор'е, зоркі мігцяць, дрэвы дрэмлюць, стрэхі спяць... Ахоплены за ногі халадком, вярнуся  хату.
Сорам спаць, хоць і дужа хочацца. Трэба ж пайсці на гумно, падмяніць у рабоце матку. Пача абувацца, напрану замест свайго пальта бацька жупан, бо там будзе пыл. Старанна зачыні дзверы і выйша на двор, а тады цераз фортку пайшо у сад, на гумно.
Сад ціхі, сонны... I яблынькі спяць, і лісцікі на дульцы трызняць паціхеньку, праз сон... Але няма жо той салодкасці, што была  маленстве, няма, няма... Прытупілася спрыманне, прыйшла проза жыцця.
* * *
Але на гумне: пук-пук-пук! пук-пук-пук! тра-та-та! тра-та-та! Малоцяць. Прыемна слухаць. Хутчэй пайшо туды.
На сасе збоку цьмела жотая лямпачка. Пыл лез у нос і  вочы. У пыльным павучынні былі жотыя торпы. Ад варот жа да асеці, на таку – жотая снапяная дарога, поны пасад. Снапы яшчэ цёплыя, нядана скінуты з цёплае асеці, так ад іх цяплом і вее пасля надворнае свежасці.
– Тра-та-та! – малоцяць у тры цапы: з аднаго боку ідзе бацька, а з другога маці і Ларынька. Лянь! А хто ж гэта, дзячына, ідзе з цэпам ад асеці? Лёкса! Яму не сказалі, што яе гукнуць малаціць. Лявон троху спыніся: гэта ж ёй піса ён той бязглузды ліст, і яна яму адказвала. Няжо  іх было каханне? А ён яе адразу не пазна. Яна супакойна падышла да малацьбіто з сваім цэпам, супакойна сказала: «Гэты жо будзе ямчэй» (відаць, мяняла каля асеці цэп), – і стала малаціць з імі разам, у чатыры цапы. Матка перайшла на бацька бок, а яна стала з Ларынькам. Эх, некалі Ларынька піса, што  яе на руках кароста.
А, уста-ткі! – дужа ласкава прывіта Лявона бацька, не кідаючы махаць цэпам. – I ахвота ж была. Я дума, што ты жартуеш. Спа бы сабе пасля дарогі.
Лявонічка, што ты гэта выдума, – таксама не спыняючы работы, толькі мяняючыся на руку, сказала і маці. Бацька табе смехам учора каза, а ты зя ды прыйшо. Ідзі ты спі.
Не, мама, дай мне твой цэп, а ты ідзі  хату.
Пайшо ты, дам я яму цэп! – смеючыся адбівалася матка.
Дай сабе, няхай троху пасобіць, калі яму дужа хочацца заняцца мужыцкаю работаю, – смяяся і бацька. Учорашняга хмелю як бы і не было  яго ніколі.– Ідзі, ідзі, гатуй там снедаць. Сяння пасады невялікія, справімся і без цябе.

Матка выпусціла цэп яму  рукі і адышла, а ён, старанна трапляючы  лад, замаха
гэтым цэпам.
– Ну, дык пайду, – сказала матка і пайшла з гумна.
* * *
Лявону адразу здалося, што ён зараз саб'ецца з ладу. I ён паклада усю вагу, каб гэтага не было, і пільнава ударыць цэпам то дужэй, то цішэй, каб якраз прыйшлося добра.
– Раней, раней! – заважы бацька.
Трэсь! – удары нечы бічук, здаецца, якраз Лёксін па Лявонавым бічуку, – і Лявона зяло на поты, што жо троху збіся. Было сорамна і перад Лёксаю, што не мее малаціць. А чаму не мее? – бо ніколі, бывала, не працава, прыязджаючы з школы дамо, а пайшо вучыцца, яшчэ не меючы малаціць. I задумася, што Ларыньцы яшчэ рана хадзіць на малацьбу, каб сям'я была большая.
– Ну, ну! – крыкну ізно бацька, ні то з дакорам, ні то асмельваючы яго, нямелага.
Тра-та-та!.. Тра-та-та!..– Бацька бі так, што аж снапы варушыліся. Лёкса малаціла па-дзявочаму; яе цэп не лята высока, але бічук лажыся весь і лажыся ёмка, дзека была здаровая. Толькі бедны Ларынька «гладзі», хоць і старася паказаць перад братам і сваю сілу і сваё мельства. Так нагляда Лявон, махаючы то дужа высока, то калі хапася, каб не астацца, дык зусім нізка, і жо пачу, што морыцца... Аж раптам – стася зусім брыдкі перабой. Тра-та-та! – і зно трэсь! – ён нямысля дары па цапу Ларынькі і цэп яму выбі з рук. Лёкса сміхнулася, хоць і не хацела.
Дык ты ж, братка, і  чатыры не мееш, – сказа Ларынька, падхопліваючы цэп.– Ці малаці ты калі  пяць?
Кінь, Лявон: збіваемся! – прыхільна, але паважна сказа бацька. – Кінь, брат, не твая гэта работа.
Гэткія госці – добрыя. Што і малаціць ходзяць, – першы раз прамовіла і Лёкса і першы раз паглядзела на яго. Але як бы спалохалася, ці не сказала дрэнна.
Не, не... Яшчэ трошку прайду... Гэта я нямысля. Ужо болей не саб'юся, – выбачася і прасіся Лявон з ніякавасцю  голасе.

Ён напружы усе свае сілы, каб болей не збіцца, каб паказаць, што і ён не горшы малацьбіт. Малацьбіты цяпер былі павярнушыся і ішлі жо ад варот, назад пад асець. Усе бачылі, што Лявон стараецца, і самі стараліся, каб ён не збіся і каб не было яму сорамна. А  яго жо лоб бы мокры, і ён чу, што і на спіне, пад кашуляю, мокра. «Не дайду да канца», – са страхам дума ён, бо ме малаціць толькі на правую руку, а яны се, і Ларынька, часта мяняліся, то на правую, то на левую. I так дайшлі да пасяродку, да сахі, каля якой нязручна было яму прайсці, бо тарпа дужа нахілілася.
«Не дайду стараны, – пякла прыкрая думка, – пастаю трошку, пакуль саху абойдуць». Ён паважна выйша з строю і абцёр пот.
– Лезь ты, Лявон, скідай з асеці на новы пасад, што там засталося, а гэтую старану мы жо адны дойдзем, – сказа яму дужа ласкава бацька.
* * *
I хоць няхораша было, што ён, а не Ларынька адходзіць на лягчэйшую працу, і се разумелі, нашто бацька так яму кажа, але быццам само сабою так зрабілася, што ён пайшо да асеці, павесі свой цэп і палез па драбінках у асетнае акно. Як улез, там было цёпла і пахла густым зямельна-жытнім пахам, які застася  памяці з той пары, калі дзед пёк бульбу  падасецці і дава яе маламу Лявоньку. Цапкі, на якія сядзяць снапы, былі чорныя, спрадвечныя, можа, яшчэ дзед зрабі іх у сваёй маладосці. Лявон се на цапкі, рассунушы іх троху і спусцішы ногі на гліняны под, і зяся за лёгкія сухія снапы; паволі скіда іх скрозь аконца на ток. Адчува спачатку салодкасць працы і спамінка, звязаных з такою ж працаю  даных часах маленства. Але нейкі, перш надта маленькі і слабенькі, клубочак прыкрасці, нездаволення і жалю цяпер усё рос і знімася вышэй. Лявон і сам не сказа бы, адкуль гэтая крыда і гэтая прыкрасць. Ці хацелася, каб малацілі машынаю, а не цэпамі? Ці хацелася, каб малацілі толькі дарослыя людзі, а не дзеці, як Ларынька? Ці прыкра было, што ён сам у іх вачах – нейкі недалуга, пан не пан, мужык не мужык? Можа, найболей было жалю, што ён адарваны ад простага, роднага... Што ён мае гэтыя думкі, якія мучаць яго? Можа, хацелася скінуць з сябе той смутак, тую хваробу духа, каб быць здаровым чалавекам? Работа здавалася механічным ківаннем, яго жыццё – падобным да таго ківання. А што Лёкса тут, яму было зусім усё рона. Толькі маленькае засмучэнне ахоплівала, што некалі бы такі наіны, легкадумны, выабража сабе, што мог бы з ёю жаніцца... Пустота нейкая засцілала яго сяго. Найлепей было 6 зрабіць сабе смерць, і нават там, на чужыне, не едучы дамо; брыдка было, што і  гэтай справе аказася ён такі непаважны, што і думку аб самагубстве зрабі цяпер такою мізэрнаю, дурною думкаю. Пустота, пустота... Болей няма нічога. А некалі ж глыбока глыбока адчува салодкасць жыцця, калі, бывала, скарадзі папар і надвечар, змарышыся, садзіся на барану і пад залатымі касякамі сонейка на захадзе з вялікім здаволеннем аглядася навакол, з вялікім смакам е засохлы за дзень кавалачак хлеба з салам, маючы на тое за сваю працу понае заслужанае права. Дзе яно тое сё цяпер?
Калі развіднела, калі дамалацілі, зграблі  кучу, адбілі атору, калі прыйшла матка і, вясёлая, гукнула снедаць, калі се ішлі спрацаваныя, абкураныя вялікім сівым пылам, ды вясёлыя, здаровыя, – ён ішо чысцейшым за іх ды панураны і разбіты. Усе будуць мыцца сцюдзёнаю, прыемнаю вадою... у Лёксы чорна ад пылу пад носам, а яна тым часам прыгожая, лёгка і супакойна ідзе снедаць і перад снеданнем будзе з асабліваю спаміж усіх рабачаё прыемнасцю мыцца сцюдзёнаю, толькі што прынесенаю з калодзежа вадою. Лявон ідзе чысцейшы за сіх, яму нават няма патрэбы мыцца, даволі памыць толькі рукі, але затое на сэрцы  яго так дрэнна, як ні  кога.
* * *
I селі снедаць, і ён разам з усімі.
Лёкса сядзела на слоне, супроць яго, з гладкім троху чырвоным носікам і з круглымі, здаровымі і троху далікатна-пакатымі плячмі пад дзешавенькаю паркалёваю блюзачкаю. Усе елі, усё ішло як трэба, як засёды ішло.
Можа, Лявон е бы сала? Чаму ты яму не адрэжаш? – сказа, зірнушы на матку, бацька.
Зараз, зараз... Толькі ад солі абчышчу.
Дайце сабе...– нудна сказа Лявон, безуважна думаючы, што сала  іх мала; каб было досыць, дык усім малацьбітам далі б па кавалачку, і кожнаму хацелася сала, хоць і хавалі гэта  сваіх сялянскіх вачах.
На і табе, Лёксачка, – адрэзала трошку матка Лёксе, а перад ім паставіла сё сала на талерцы.
Што гэта вы? Нашто? – засаромелася дзячына і пачырванела.
Ты ж у нас не свая, запрашоная малацьбітачка, – жартавала матка.
Ларыньцы ж дайце, – сказа Лявон.
Ды жо сім адрэж па кавалку... што там! – загада бацька.

I се сталі есці сала, адрэзанае ад таго самага кавалка, што чора стая на закуску побач з пляшкаю гарэлкі.
«Не свая, а чужая малацьбітачка, – падума Лявон. – А была б добрая мне жонка, каб я не чыся і сядзе на мужыцкай гаспадарцы... А падумай я зрабіць гэта цяпер, усе будуць супраць мае думкі». Ён пільна, хоць і як бы нязнаку, паглядзе на яе чыстыя, круглыя і крэпкія рукі, засуканыя троху, – «зусім не карослівыя», – уздума ён, – і далей узвё вочы на яе не дужа прыгожы, але малады і прыемны твар. Яна адчула, што ён глядзіць, і шыбка зняла і паволі адвяла свае ціхія і па-дзявочаму ласкавыя вочы, прыгожыя, сінія, як у дзіцяці, вочы. Сонейка восені паказалася  акне з-за надворнае страхі, асвяціла заліты капкамі, без абруса, стол, міску з гара чаю, з скваркамі, бульбаю. I Лёкса зрабілася нейкаю бледнаю на сонейку, нясвежаю, а стан яе бы пахілены і быццам не дзявочы. «А пажыве пяць год з мужыком, у цяжкай працы, родзіць дзяцей – і зусім будзе непрыгожая, старая маладзіца», – падума Лявон. А яна, як і без сонейка, старанна і сціпла сёрбала бульбу, кусаючы хлеб белымі ронымі зубамі.
Ларынька мача, і толькі з'ешы сала, спытася  Лявона, ці можна зяць з сабою  поле «Нашу ніву», што ён прывёз.
Якія табе там «Нашыя нівы» цяпер: трэба ж ехаць жыта завалачыць на змошчы, – сказа бацька паважна, але без злосці.
Пакуль звееце кучу, я паспею газету прачытаць і каня прывяду, – не згаджася Ларынька.
Чытака ты жо  нас! – пасмяялася маці, а бацька мача.
Ну, а ты ж, Лявон, можа, пройдзешся  поле ці  лес пагуляць? – спытася ён, памачашы.
Пагляджу... Можа, пайду...– Так сказа, а падума, што трэба зараз пасля снядання

аддаць бацьку дзесяць рублё грошай, толькі пры матцы або нават ёй у рукі, хай бы яна іх і схавала... Бацька любі выпіць.

I настрой Лявона за сняданнем мала зрабіся лепшы. Хацелася спаць, чу нейкую зморанасць, а думкі траплялі сё  тую ж самую пустоту...
Лявон ішо цераз пустое, голае поле.
На курганку хадзілі дыбатыя авечкі, у нізіне рыліся брудныя свінні, там і там цягаліся худыя каровы.
Пастух у старэнькім кажушку і з палатнянаю торбаю цераз плячо сядзе на высокай мяжы і нешта рабі.
– Добры дзень! – прывіта яго Лявон, падышошы. Дзень добры, – ласкава, але невясёла адгукнуся яму пастух і зараз пахілі галаву ізно на работу. З вялікага, мусіць, бярозавага, палена ён звычайным ножыкам выраза лыжку.
Лявон з глыбокім жалем глядзе на яго худы твар з рэдзенькаю бародкаю, на сё яго ссохлае цела  старэнькім кажушку, з зжацелымі кудламі воны  незашытых новых і распайсаных старых дзірках, на яго бурыя сіваватыя валасы, што панурымі хвастамі тырчэлі з-пад замасленае і лёгкае ад зношанасці шапкі і прыгіналіся да тонкае, зморшчанае шыі... Сядзець яму было нізка, і ён выцягну догія, але сухія ногі, у жыдзенькіх ільняных штоніках і разбітых, раскалмачаных лапцях. А каля ног ляжала  яго вялізная сабраная пуга, мусіць, догая-прадогая, бо дужа тостая спачатку і цянюсенечкая на канцы.
– Даведацца прыехалі?.. Ці надога ж, там, хаця пусцілі? – спытася ён у Лявона, як відаць, дзеля ветласці. Потым раптам усхапіся на ногі, зірну вакол і крыкну на сю сілу пісклявым і сіпатым голасам: а юс, а юс ты там, ты там, а юс!.. Адылі схапі пугу, спрытна размахнуся і шлэсну, як са стрэльбы. Ізно сабра – і се.
Лявон не веда, што сказаць, хаце падзівіць яму, нашто мучаецца над лыжкаю з простым ножыкам, чаму не пазычыць сабе  каго разца, але замест таго мімаволі падума: ці дано бы гэты чалавек маладым і здаровым з выгляду мужчынам – і во ён ужо зусім дзед, і, напэна, не паходзіць дога па свеце... Падума і здыхну, нічога не сказашы.
Аж дзед загамані сам пра сваё, пра сваю жальбу, быццам бы яны жо вельмі шмат гаманілі  гэтай справе.
Ат, дурныя былі мужыкі! Не зялі, там, гэтых краюшка ля панскага балота... А цяпер, там, – дзе толькі троху расце, дык і не наша, а сё, там, панскае.
Чаму ж яны не зялі?
Дык я ж кажу, чаму, там: дурныя былі... Міравы пасрэднік ацані высока, бо вядома ж, там, за пана цягну. Ну, баяліся, што, там, не сплацяць, грошы трэба, там, многа, а дзе іх возьмеш, там, на гэтых голых бубачках.

Дзед пача нервавацца, усё часцей прымаля «там», кіну работу і спярша задра галаву, паглядзешы на Лявона маленькімі, але чыстымі і прыгожымі светла-шэрымі вачамі, а потым зусім уста.
А  нашым балоце – ці і тады так дрэнна расло?

Дзе там! Цяпер во не родзіць, там, балота, там, згарэла, спусцела...– Ён безнадзейна махну рукаю і перакіну сабраную пугу на другое плячо. – Дзе там! А на маёй жа яшчэ памяці трава, там, кучма расла, бывала, там, аж у пояс. Каровы пагоніш у балота – і не відна, там! А цяпер – што! Гразь, патапеча, не падысці, там... А-а-а! – раптам закрыча ён, узняшы галаву і паглядзешы далёка на весь статак, – ізно цябе... цябе, там, халера пагнала цябе, там, куды не трэба! А юс, а юс ты там, ты там, а юс!..

Шлэскаючы пугаю, пастух пабег далёка  дол, зганяць свіней, а Лявон пайшо на сцежку.
* * *
«Чаго я тут хаджу, чаго я тут браджу?» – мімаволі і дужа горка, што аж сэрца на момант замлела, падума Лявон, адыходзячы ад дзеда. «Чаго я тут хаджу, чаго я тут браджу?.. Не кукуюць тут мае зязюлюхны, не шчокаюць мае саловухны...»
Нястрыманы жаль разліся  грудзях, што аж цяжка было ісці.
6. НА МОГІЛКАХ
Ды ішо, абы ісці.
Мінушы свае гароды і зняшыся на згорачак, бліз ка шляху, спыніся, гледзячы, – куды лепей пайсці.
Навакол па сім логу, аж сцежкі, што выходзіла на шлях, да канавы, што тут ужо рабілася падобнай да рэчкі, бы купнік.
I здума Лявон, як у яго маленстве дзеці, ходзячы тут у школу, казалі, быццам чулі ад старых, што се гэтыя купіны – магілы француза.
Тут жа было некалькі сажалак, заплытых і зарослых гуткім пакрывам з моху, асакі і карэння, на які не сходзілі ні хлопцы, ні коні, бо можна было праваліцца, а злашча  познюю пару.
I казалі, што  адной нейкай сажалцы ёсць грошы і заклятае машыннае дрэва... Кавалачкі гэтага дрэва, цьмяныя і цвёрдыя, іншы раз трапляліся на лагу, калі хлопчыкі, закасашы калашыну, лезлі  багна зрываць лілеі.
Казалі, што  купальскую ноч і восень у рабінавую ноч, а таксама і  іншыя страшныя ночы, здаецца тут нейкае святло, баран без галавы, чорненькі сабачка і ліха ведае што...
З ціхаю думаю прыгада сабе Лявон, што некалі веры жа гэтаму містычнаму страхоццю... Як дано сё гэта мінулася і забылася!
Мілыя, дарагія часы маленства! Колькі страху набрася ля таго мосту, ходзячы адзін позна вечарам са школы, колькі настанік кіда да цёмнага за дуронства. Мост – могільнік – два пераходы, на якіх баяся Лявон і глядзець у бакі, хоць дужа цягнула зірнуць.
Так пазнава ён свет у сваім маленстве.
* * *
Узышо на масток, складзены з кругляко, няроных і абы-як збітых. Вось сляды панскага самакату: шырокая паласа елачкаю ад кола. У дажджавое надвор'е, а злашча і вясну, і восень, часта тапілася тут на гаці машына, і з вясковых хат ішлі мужчыны і хлопцы, няслі задокі і лейцы, зачэплівалі яе і са смехам і гойканнем цягнулі яе на сухое, як бурлакі лайбу, за што пан дава рубля. А гаць і мост так і векавалі непапраленыя і непраезныя.
Накола было прыгожа, як засёды  канцы лета, хаця ж было ціха-ціха і пуста, аж нудліва. Улева, у адзін бок, назад, разляглося аж пад далёкі лес голае поле, ужо выбітае пасля жніва статкам, паласатае ад вузенькіх шнуро і бурых межа і такое маркотнае.
Па той жа бок шляху, але  другі бок, наперад, цягнулася зжатая ярына.
Дзе-нідзе яшчэ стаялі слоны з асяных снапо. Па адным шнурочку былі бабкі і копы. Па шляху тарараха нехта на калёсах з жэрдзю, з'язджа убок на сценку і пад'язджа да таго шнурочку: не адпрагаючы каня, станавіся сярод бабак і, беручы адразу  абедзве рукі шмат кароткіх снапо за калоссе,– кла на воз. Яшчэ далей выдзяляся сярод жотага поля зялёны гарох і пажоклы лапік бульбоніку.
Хутка пусцее яравое поле і зробіцца, як і тое, жытняе.
Лявон пайшо па лагу, ля рэчкі, уздож засеянага жыта. На душы было пакутна, і, мусіць, праз тое, тры бярозкі пры дарозе, першыя з логу, здаліся цяпер адзіноткамі, хоць і шумлівымі, як і раней, у маленстве, але быццам не такімі прыгожымі і нават мізэрнымі...
* * *
Край жыта загібася дугою, і за паваротам Лявон убачы хлопчыка і дзячынку з граблямі. Яны падскрабалі камлыжкі з логу на раллю і разбівалі іх грабільнішчам, перавярнушы граблі дагары зубамі, і потым заскароджвалі.
Хлопчыка Лявон не веда, а дзячыну бачы калісьці, калі была яна невялічкая, і жо забыся, як зваць. Павырасталі се за той час, пакуль ён бадзяся па чужой старане. I дзіна было цяпер адразу бачыць вялікай ужо і нявестай, ці замужняю, тую дробную дзячынку, што бегала некалі босенькая, у даматканай спаднічцы, накрыж матузкамі падвязанай на плячах, і  памяці такой засталася.
Калі ён падышо, хлопчык, маючы граблі на рабоце адною рукою, другою падцягну прызвычным рухам штаны і глядзе на Лявона пільна з-пад шапкі. Жупанок бы расшпілены; чысты дзіцячы тварык і кончык кругленькага носіка трошку пачырванелі.
Дзячына хацела паказаць, што не прыкмячае, і рупней падграбала камкі. Рабенькая хустачка, шэры хатні пасвітачак, падвязаная паяском, даматканая старэнькая спаднічка і лапці. Была  тым свая самабытная прыгожасць, ды хацелася Лявону бачыць яе  той бы спаднічцы, ды скроенай складней... ну, і  хустачцы, ды завязанай шырынкаю... і 
баціначках... Але жо не будзе тады свае старой прыгожасці.
Так дума, калі падходзі да іх.
Дзень добры! – сказа ён ім, жадаючы сказаць такім тонам, як каза гэтае прывітанне  вёсцы даней, калі яшчэ не бы у свеце.
Дзень добры...– з пералівамі, працяжна адказала яна, не зірнушы.

Шырокія шчокі, шырокі нос, чорныя бровы.
Дзядзька! Дайце мне запалку, – папрасі хлопчык.
Нашто табе? – спытася  яго Лявон.
Пайду  лес – вогнішча раскладу.

Лявон зразуме яго жаданне і палез у кішэню па карабок. Якая любота пайсці на ляда і паміж зарасня, ля пня, назбіраць трэсак, злажыць і падпаліць. Налажыць хворасту, і калі агонь праб'ецца на гару і абхопіць жотымі языкамі сучча – легчы тут, грэцца, глядзець, як агонь шугае, ліжа галінкі, дыміць і яснее; і думаць аб восені, ціхім змрочным вечары, догай чорнай ночы; успамінаць леташні год. I Лявон ахвотна да хлопчыку некалькі запалак, бо ён пачу родны дух... Абодва яны, і Лявон і хлопчык, былі сыны народу, душа якога праз гісторыю і жыццё на балотных і лесавых абшарах зрабілася падобнай да таго ціханька шугаючага цяпла сярод цемнаватага ціхага восеньскага надвор'я на пустым і адзінокім пакінутым лядзе... Так падума Лявон.
Не давайце вы яму: у карты прагуляе, – сказала дзячына, шпарка зірнушы і паправішы хусцінку.
Дадушы ж, не, – прадзіва скрыдзіся хлопец, – я качарэжкі буду гнуць сабе ля коняй.
Даю, даю веры, – усміхнуся Лявон, прыемна гледзячы на дзіцячыя ясныя вочкі, прадзівыя, скрыджаныя.
Яна сама падбіла папрасіць, каб зачапіць вас, а цяпер вунь!
Што ж ты маніш? – засаромелася дзячына; скоса збоку зірнула на Лявона смяшлівымі вачыма ды пасунула хустачку наперад, а потым назад.

Пайшо Лявон далей, на недалёкі жо могільнік, і рад бы, што бачы таго хлопчыка. Прыемна было здумаць, што сам бы такі і бы шчаслівы. Пасві коні, ведаючы, што гэта – яго праца да зімы, да навукі. I бы горды, што коні ні разу не былі  шкодзе, ні разу не заблудзіліся, былі гладкі. Бы рады, што жыве па-людску і мае права гнуць качарэжкі, класці цяпло і пячы бульбу. Увесь свет бы яму тады цікавы і поны чаронасці і прынаднасці; як лёгка было жыць! Прада, былі незадачы, калі прагульва у карты се запалкі і гузікі, але было спадзяванне ізно вярнуць. Прада, было не дужа добра калець на дажджы, ды якія ж затое пасля добрыя спаміны. А цяпер?.. Чаго жыць, чаго жадаць, чаго шукаць?
* * *
Могільнік бы абкопаны зарослаю, неглыбокаю канакаю. Тут жа ад яго пачынася
лог, і яшчэ ніжэй – цякла тая рэчачка. Старыя бярозы, як зялёны груд, выдзялялі яго на сім полі.
Лявон узышо і здзе шапку, чу ціхую маркотнасць. Пайшо туды, дзе была дзедава могілка сярод могілак усяе радні.
Толькі адзін, вялікі і высокі, нядана выцесаны крыж над свежаю, з бурых камко зямлі, магілаю і два-тры жо старэнькія меншыя крыжы стаялі, а то былі паваленыя, з адгнілымі канцамі, з выкінутымі крыжавінамі, заімшэлыя, трухлявыя, што жо адстоялі свой век. На іншых могілках былі гнілыя церамкі, адна-дзве дошкі, а то не было нічога. Могілкі рэдка ішлі  парадку рона, побач, а больш былі раскінуты як пападзя, – карацейшыя, дажэйшыя, вузенькія і шырокія, усе нізкія. А дзе былі яны абы-як накопаны, там ужо цяжка было пазнаць: ці то згладзілася могілка, ці то так, проста зямелька вышэй.
Лявон падышо туды, дзе, памятуе, маленькім бышы, прыходзі на радуніцу з усімі разам, і тут во, здаецца, абедалі. Пазнава мясціну, пахаваную  памяці.
На радуніцу абедаюць людзі, сышошыся колькі сямей аднаго роду, на могілцы апошняга нябожчыка ці, калі то было дзіця, дык на магіле апошняга старога чалавека.
Старая, з выкручанаю дзіркаю (нехта не пасаромеся і тут бярозавік падпушчаць), пахіленая бяроза, і каля яе – шырокая, нізкая магіла, абкладзеная старым, гнілым церамком і з дошкаю згары, пасярод. Дзедава, здаецца.
Хацелася кінуцца на яе ніц, прытуліцца блізенька грудзьмі і галавою і заплакаць. Выплакаць любенькаму, роднаму дзеду весь жаль, усю крыду, усю незадачлівую долю. I хліпаць так, хліпаць, чуючы мокрыя вочы, – хліпаць горка, цяжка, глыбока... А потым, пасля плачу, ляжаць тут, з палягчэннем уздыхаючы, і прасіць у дзеда рады і ласкі. Хоць бы і легчы тут з ім навекі...
Ці дано тое было, як сядзе ён, сляпенькі, з белаю бародкаю, старымі, выпетранымі, як сівы пыл, валасамі, у льняных белых штанах і беленькай кашулі з завязаным на шыі чырвонаю стужачкаю каняром (сівыя валасы на грудзях віднеліся), сядзе на запечку ля пука бобу і луска яго, складаючы  кухлічак, а Лявонка, уткнушыся яму  падол, выплаква горкую крыду, што не зялі на калёсы, не павязлі  поле, ехашы па снапы.
«Цыц, мой даражэнькі, цы-ыц!» – каза тады дзед, і якая салодкая апора  дзіцячай бядзе гэтая дзедава спакойна-ласкавая гутарка і халаднаватая, худая рука на галоцы.
Хацелася кінуцца і плакаць, як толькі можа плакаць душа чалавека, на гэтым замуравелым курганочку.
«Дзядулечка мой сляпенькі, ці чуеш ты, як ізно шукаю твайго любага подалу, і ласкавай рукі, і пацехі  жыццёвых незадачах?»
Сціснулася  горле, і гатовы былі заплакаць вочы. Апусціся на зямлю і прыхінуся тут да могілкі з сваім сумам...
* * *
Паміра дзед у позную восень. Ноч была, усе спалі, а дзед квохта і шапта ці дума:
«Калі ж ты па мяне прыйдзеш, мая ты смертухна?» I вось прыйшла яна след за догаю хваробаю. Мусіць, пачу яе... Злез з печы і з полу, ніхто не чу, калі і як. Па хаце да парогу здоле дайсці, і яшчэ за клямку зяся, і троху дзверы адчыні, а тут ужо захісталіся ногі, абвяла сё, і асунуся на парог.
– Тадора! Та-до-ра! – слаба гука цётку Тадору, старую дачку, што даглядала яго перад смерцю.
I казала потым, успамінаючы і горка плачучы, цётка Тадора, што і сабакі тады на вуліцы загакалі трывожна.
Саскочыла яна, ускаркнула брата і нявестку, узялі яго, канаючага бацьку, на пол прыняслі, паплакалі, лучынку здулі, свечку запалілі. Лёка прачнуся і радасна паважна сядзе, і бачы усё малы, і спагада дзеду, што хаценне яго здаволена, што пасла-ткі бог смертухну... Тры здыхі глыбокіх; выцягнуся, рукою свечку сця, другую з натугаю на грудзі злажы, яшчэ выцягнуся, бязмона какну шырокім ротам апошні раз і заціх.
Так паміра дзед. I божа ж мой, як борзда прабеглі гады!
Згнілі дошкі на церамку. I крыж той высокі, дубовы, цяжкі крыж, што збі яго дзядзька Міхалка, і крыж той ужо падгні; пахілішыся, стаіць адна палка, а папярэчына валяецца сярод сухазелля пад бярозаю. Мох парос, грыбкі параслі, чарвяточына сыплецца.
Жывыя аб жывым клапоцяцца, забываюцца на могільнік. Толькі на радуніцу так-сяк абпраляюць магілачкі.
Вось незабавам і дзедава магіла зруйнуецца, а ці дано ж тое было?
Ах, каротак час, а вось ужо ён, Лявон, дзеда любы нучак Лёвачка, прыцягнуся сюды, згнецены жыццём... Прымі, дзед, унука свайго...
* * *
Тут ціха, супакойна... Вось ужо колькі іх тут ляжыць, што знайшлі сабе вечны прыпынак, вечны спакой.
Вечны. Якое страшнае і вяліка-спакойнае слова... Вечны спакой...
Ляжаць старыя і маладыя, дзяды і дзеці, мужчыны і жанчыны. Ляжаць ворагі і другі. Усе ляжаць тутака пад бярозамі, побач ляжаць.
Усе ляжаць, многа іх ляжыць, вечна... Ноч, дзень, зіма, лета. Люты мароз скуе могілкі, сумётамі глыбокімі засыпле іх. Бярозы  шэрані прыгожай непарушна, не шалохаюць, над імі стаяць. Дзьме замятуха, пішчыць, па полю круціцца; па шляху мужыцкія санкі паскрыпваюць; абмёрзлы конь цюхае, а яны ляжаць ужо... Ні сцюжы лютае, ні скрыпу, ні замятухі, – вечны спакой.
Звечарэе; у цямноце вецер снегам мяце, гудзе; можа, вок дзе блізка прабяжыць, завые і на вёсцы сабак спалохае – мёртва тут, на могільніку мёртва... Чорная ноч.
Павее цяплом; збяжыць снег у дол цуркамі веснавымі, заззяе сонейка; лог жотымі, белымі краскамі зацвіце; бярозы зазелянеюць; прыйдуць людзі зрання з сякерамі, з грацокамі, бярозак маладзенькіх з лесу прынясуць і тут пасадзяць; дзёрну наскрыляюць,
ляпаць тут будуць. Ды глуха  магіле. Не пачуюць яны там гэтага ляпання...
А пасля абеду прыйдуць сюды старыя, малыя, прынясуць гарэлкі, яец свянцоных і сякай яды: пампушак, драчон, яечні, пячыстага, варыстага, – загамоніць, зазвініць гай. Пачнуць там-сям на свежых курганках выць жаноцкія зніцлыя фігуры... Паплачуць, пагаруюць, супакояцца, пачастуюцца... I надвечар пойдуць усе да хат: там будуць скокі і песні, музыка, а тут ізно усё заціхне, апусцее, ноч зляціць ізно чорная; у цямноце толькі лісточкі на галінках бярозавых пад ветрам варухнуцца; у вас ізно вечны спакой.
Так і лета надыдзе; жыта забуяе, на лядах гар дымны пойдзе, зазвініць каса, серп шарпне; песня пакоціцца па полі, даляціць сюды... А тут толькі бярозы шумяць. А пад імі вакол хаткі богай і пустой – вечны сон.
Так і восень ізно. Ліст сыплецца... Хто жывы, здаровы, шчаслівы спомніць на вас, на заціхлыя могілкі?
Хіба часам руплівая дзячына прыбяжыць на матчыну магілу, сыпне на сохлую траву буйнымі слёзкамі: «Мамулечка любая! Благаславі на жыццё  сямейцы чужой».
Хіба часам хлопчык з дзячынкаю ад статку з пужкамі, з торбачкамі прыбягуць жаліцца: «Мамулечка родненькая! Узя тата жонку маладую, ах, у нас кашулькі нямытыя, у нас галокі нячэсаныя, хрыбцінка худзенькая, вочкі запалыя...»
Хіба часам яшчэ каго на вечны спакой прынясуць з плачам, ціхім гоманам; камкамі зямлі забарабаняць па беленькай, звонкай сасновай труне...
Зірну на гадзіннік Лявон. Позна, а куды хапацца? Няма куды, як ім во тут. Ужо няма клопату; не паедзеш у дровы, не павязеш нічога на торг, не трэба солі, не трэба газы, не трэба грошай у воласць вязці. Адзелі цябе  кашулю чыстую, падперазалі тонкаю стужкаю; у лапцікі слабенькія, не носкія, абулі цябе, рукі табе злажылі, хустачкай звязалі, рукі жота-васковыя; падлажылі пад галоку падушачку лісцяную; астатнім цалаваннем цалавалі цябе, – і ляжы: вечны спакой!
Звонка, гулка труна, хатка вечная, зачыніцца.
Нахадзіся, набадзяся...
Могілку насыплюць. Дзякуй, як крыжык на колькі год паставяць.
I сё згінула, мінулася, расліна вырасце...
Чаму не скажаш, ці ёсць там што, чаму? Страшная твая загадка.
– Даруй, дзядуля мой, – зашапта Лявон, – што  вадаверці тэй рэдка калі помні на цябе.
Як бы у горадзе на могільніку – успаміна свае гэтыя бедныя могілкі і дума тады, бо яшчэ ме ахвоту жыць, – пасталю на дзедавай могілцы камень цвёрды з надпісам.
Не давялося, і нашто яно? Ці не сё рона? Вось прынясуць і яго на вечны спакой. Хутчэй забудуцца, і лепей...
* * *
Адтуль пайшо да хаткі-каплічкі. Дзверы віселі на адной завесе. На памосце ляжала
жотае бярозавае лісце і шмат было лятучак – бярозавага семя. Адно цемнаватае акенца, пад самай столлю, з пабітай шыбаю. Вецер улята туды праз дзверы да акна і калыха вытыканы махрасты кончык белага ручніка, што было падвязана дралянае, старэнькае уніяцкае распяцце, прыбітае  куце. Збоку ля яго бы чорны абразок Юрыя, што кало догаю пікаю вужаку з трыма галавамі, а з другога боку на адной руцэ вісела меншае чорненькае распяцце. Другая рука, разам з кавалкам крыжа, на якім была яна прыбіта, валялася кінутая на лаве, – вось і сё, што тут было.
Лявон узя гэтую руку і прыгледзеся, як старанна была выразана яна  старыя гады пабожнаю рукою прыгоннага чалавека.
Крану лаку, нага вывалілася. Так было сё апушчана і бога.
I Лявон з нейкай нават радасна злой прыемнасцю, якая бывае  дзіцяці, калі яно пасля крыды выстагнецца і надумаецца, як памрэ і се будуць па ім плакаць, гэтак Лявон падума: «Няхай жа не спрадзіліся тыя ранейшыя летуценні аб вышэйшай культуры краю і аб тым могільніку з мураванаю агарожаю, з падрэзанымі дрэцамі, кветкамі, помнікамі, пясчанымі і чыстымі сцежачкамі.
Няхай жа. Вось нічога не збылося, не здалося, і сё застанецца, як было соткі год. Заваленыя крыжы, зрытыя свіннямі магілы».
I ён тут ляжа з усімі. I яго могілку зрые падсвінак, а крыж, чухаючыся, заваліць.
Яшчэ раз азірну убогае, роднае кладзішча.
– Спіце, родныя! I мяне чакайце да сябе...
Пераскочы цераз канаву і пайшо па мяжы да шляху.
* * *
Не то дым, не то туман бы далёка-далёка на небасхіле, пры лесе.
Слалася часам белая павучына. Ужо засохлі камкі на скароджаным шнурку жыта. А на другім, калі прыгледзецца, ужо вылезлі чырвоныя малюпаценькія расточкі – рунь.
Калі падходзі бліжэй да шляху, з-пад лесу заклубіся пыл. Ехалі паны на парцы стаенніка. Зляцелі з гары на гаць, затарахцелі па гаці, па хворасту і мяллю і забабэкалі па масту.
– Вось яны, гаспадары краю, будзь яны прокляты! – горка падума Лявон. Жывуць, замкнушыся  сваіх гнёздах, а што ёсць вакол гэтых гнёзда? Быццам толькі што пракладзеныя, гразкія, вузенькія дарожкі, там-сям шырэйшыя, абсаджаныя па загаду царыцы-немкі бярозамі; гаці, ляды і балоты; куча хатак, як куча гною; цераз дзесятак вёрст – убогая цэркака мужыцкая ці касцёл, – і сё, і ся спадчына, што мае краіна ад гаспадарання бацько, дзядо і прадзеда іхных. А гэта ж іхная родная краіна! I як ім не сорамна жыць у такой краіне?
Фаэтон лёгка пракаціся міма яго. Маладзейшая паня, уся  чорным, сумнымі, далікатнымі вачмі трошку павяла  яго бок. Старая паня, пад чорным вуалем, і галавы не павярнула.
Нейкаю трагічнасцю і разам гніллю павеяла на яго ад іх.
I раптам з'явіся  яго складаны клубок пачуцця, у якім была і пагарда да пано, і крыда за свой край і народ, і жаль на сябе самога...
Сорамна зрабілася, што ён, каго тут першага высунула спаняволеная і цёмная мужыцкая грамада бліжэй да волі і навукі, да правадырства і змагання, што ён ходзіць тут як непрыкаяны, наракае, тужыць і думае аб смерці.
«На каго ж я наракаю, хто ж мне вінават? – з балючай яснасцю праляцела думка. – Што мне такое зрабілася, адкуль гэтая хвароба? Ці тут якая нездаровая спадчыннасць? Дык, здаецца ж, у раду маім усе былі здаровыя, цягучыя  недагоднасцях жыцця, і жылі памнога. Чаму без прычыны робіцца мне так цяжка, так сумна, што калі-небудзь у ліхую гадзіну я, сапрады, магу на сябе і рукі налажыць.
Фу, брыда! Прэч, нарэшце, гэтую нягодную думку. Ці ж я жы? Ці ж я змагася? Ці ж я шука якіх новых шляхо, калі тыя, якімі ішо дагэтуль, не вядуць да мэты? Навошта я сюды прыеха, каб наводзіць на сіх нуду сваім цяжкім настроем? Чаму я з усімі крывы, надзьмуты, нервовы, няласкавы? Чаму я распушчаю сябе? I  гэтым уся мая «вучонасць» і ся мая «інтэлігентнасць»... Фу!
Ён мімаволі пачырване.
«Людзі ідуць за народ на смерць, сядзяць у турмах, пакутуюць у Сібіры, усімі сіламі падкопваюць той гнёт, які прыдушы нас. А я? Што я раблю? Чым я, паглядзешы на мяне збоку, чым я лепшы за гэтых паня, якія праехалі міма мяне, сумныя, чорныя, надзьмутыя?»
Жаль і прыкрасць разліліся  сэрцы.
«Нерастэнік я няшчасны...» – прашапта сам сабе, і слёзы пырснулі з вачэй.
Пайшо шыбчэй і чу, што з'яляецца жо бадзёрасць і рашучасць, жаданне жыць і змагацца.
«Дзядуля мой родны! Я йшчэ памшчуся за цябе, за сё тваё гора, пакуты. Зубамі буду грызці той гнёт, які душы цябе! Краіна мая родная! Мы, твае верныя сыны, яшчэ перабудуем цябе! Не будзеш ты такая сумная і богая!»
I ішо усё шыбчэй і шыбчэй, шапта сам сабе словы радасці і цехі, чу сябе моцным і адважным, хаце ляцець...
Надумася зяцца за сялянскую працу, працаваць да поту, гаварыць з людзьмі, казаць ім аб вызваленні і лепшым жыцці, усведамляць іх... Адпачнушы троху  бацькі, паехаць зно у свет, на сваю працу, а там ужо будзе відаць, што і як...
КАЛОНІІ
I
Была жо чорная брудная восень, калі каморнікі, патрон1 і аплікант2, усё яшчэ білі
хутары, ці, па-тутэйшаму, калоніі, у глухім куце на захадзе Беларусі.
Аплікант намагася, каб канечне нарэзаць хутары да зімы і барзджэй уцячы з гэтай убогай шляхоцкай ваколіцы  горад на зімаванне.
Патрон жа нядбала марудзі і цягну дзяльбу зямлі да снегу...
– У жыцці сваім бядовым працую  трынаццатай губерні, братку мой, – каза ён у бясконца цёмны, як магіла, вечар, калі пасля невялічкага, мутнага і сцюдзёнага дня восені гудзе за вокнамі вецер, хваста і церабі у садзе галлё на яблыньках і ігрушах. – Дык хапацца нам няма чаго, у чатырнаццатую паспею за маё пачтэніе, – дадава ён, моршчы стараватыя голеныя вусны і дужа дзьмуха на планы...
Калі кур пыл ад попелу і табакі патроху паляга, патрон выпраствася, стая нейкі час, грубы, асадзісты, ля столу; расставішы ногі і зяшыся  бокі, з жартлівым сумам у вачах агляда працу сваю і жалосна ківа галавою.
– Эх, братку мой, робце віхор, як я, дый па сім! – каза ён і дастава з паліцы трохрадны венскі гармонік; садзі потым цяжар свой на ложак, што аж кракта, і сыпа вясёлую полечку.
Апліканту было горача. Чу ён сябе быццам пасля спрэчак.
З расшпіленым каняром, шчупнушы далоняю лоб, ішо ён на двор на мокрую цямноту. Там, у кінутым, пустым садзе, прытуляся да мокрае кары ясакара. Часам слуха, часам мімаволі чу гуд яго безупыннай маркотнай гутаркі па-над сабою, адкуль зрэдку скідалася прыемна-сцюдзёная кропля за шыю; глядзе і глядзе у чорнае начавое правалле, не маючы на чым застрэміць вочы.
I выходзі патрон. Маца рукою па вушаку і разважа голасна і быццам здаволена:
– Маць часная! Хоць вока выкаль!
Пашлёпашы па гразі каля ганку, гука ён апліканта і ішо сабе назад у хату.
Гаспадыня, старая і згалелая шляхцянка дава (яна жыла з дзвюма дачкамі, а сын бы у свеце), напускала тым часам панютку хату смуроду і чаду, пакуль насмажвала бульбы і прыходзі час вячэраць.
Тады патрон, скончышы «танго з уласнымі дадаткамі», кіда гармонік на збітую кодру, хруста пальцамі, пазяха, пацягвася, гаворачы: «Ат! усё, братку мой, тло на свеце»,– і ішо за стол.
З нейкай асаблівай круткасцю, уласціваю п'яніцам, сагінася, знаходзі пад столлем і брака ля міскі пляшку; потым праціра ражком абруса чарачку, паважна і мочкі налішы, жартава: «Землямеры п'юць без меры»,– і перакіда чарачку  шырокі рот. Дзеля гадзіся, каротка запраша безнадзейнага  гэтай справе апліканта: «Можа, і вы? Проша!..» З'ешы добры кавалак бараніны і памісак смажанае бульбы, ён наліва сабе яшчэ, выпіва да дна (але жо не так крутка), заяда, выпішы, скарыначкаю хлеба з соллю, рабі вялізную кручонку, зацягвася смак, з хітрым усміханнем, пазіра на апліканта і мармыта сабе пад нос: «Ат, усё, братку мой, тло на свеце...»
За пераборку, дзе жыла гаспадыня з дочкамі, – з меншаю, чарнамазаю і смяшліваю, Міхасяю і з большаю, тостаю і шапяляваю, з слінкаю  ражках вусна, Стэфцяю, –
штовечару прыходзілі шляхоцкія дзячаты. Яны там спярша паціху жартавалі, потым стракаталі, як сарокі, нарэшце драпаліся на пераборку, да шчылін і раптам, зарагаташы, уцякалі, калі аплікант узніма галаву.
Гармонік у патронавых руках пад той час, ужо проста як жывы, галасі кракавяка, ці полечку, ці кадрылю.
Во – дашчатая сценка хілілася  каморніцкі бок надта значна; дзявочыя босыя ногі шамалі па земляной падлозе, як пацукі, а вочы бегалі  шчылінах.
I гаспадыня прыглушона, але, каб чулі і каморнікі, сіпела на свавольніц: «Дальбог жа ж, паломіце! Што гэта вы робіце? Ідзіце тудою, калі вам трэба...»
Патрон зазята весела перакіда гармонік з калена на калена, а кудлатую галаву крутка адкіда набок і зычна запраша, пакрываючы весь гук:
– Ходзьце, ходзьце, паненкі, да нас! Полечку таньчыць...
За пераборкаю чулася радасная тупаніна басанож па зямлі. Пераборка трашчэла і хілілася, лямпа там чагосьці гасла. Малады сквіл і рогат злівася з гармонікавым рыпаннем і з лямантам старой гаспадыні.
Тады патрон паважна зляза з скрыпучага ложка, не гледзячы ніз, выблытва нагу з кодры, што злезла і валаклася за ім, ігра і, іграючы, ішо за пераборку (ход бы цераз сенцы), ішо вагам, без аніякага паспяшання, грубы і сыты, асадзісты, «навадзіць парадак», – каза ён.
Аплікант укручва кнот у ляпме, трошку адхіляся і па-зладзейску, каб хто не бачы, дастава з кішэні фатаграфічную картачку. Прыгожы дзявочы тварык цягну да сябе яго вочы...
Аей! Не вырабляйцеся! – далята з-за пераборкі голас і выводзі апліканта на часінку з сумнае задумы. Там, адбіваючыся поцемку ад патрона, пішчэла чарнабровая Карольця (бровы ёй быццам звё хто чорным ву галём).
Жартанік наш пан, жартанік, – кажа гаспадыня, калі рогат троху ціхае.– А паніч адзін там слухае, не хочуць да нас зайсці, – зварочваецца яна  другі бок за пераборку.

II
У пахмурна-імглістую раніцу адбывалася іншая музыка.
Быццам мокрае балота бясконцу пазло з усіх бако і наліпала на людзей, на голыя дрэвы, на змоклую курыцу, на няважна-маркотную карову, што трымае забытую  роце саломіну і стаіць, схавашы перад тулава пад павець, а худыя храсткі аддашы на волю безупынным капкам і дробным цурочкам з гнілое страхі.
Імжа, рось, якая нават усё нутро вымачыць, – сыплецца згары, з бако і немаведама адкуль яшчэ.
Ваколіца, як пастух у дзіравым жупане на дажджы, прынікла і мачыць.
Але трэба ж варушыцца, бо мокра сюды, і пнецца  хату шэрае ранне.
I шляхота варушыцца...
Вось на двор, дзе жывуць каморнікі, бяжыць сабака; посць дыбарам, падуздухі мокры і запэцканы. Следам за сваім сабакам ідзе выбарны пытацца, ці пойдуць з ланцугом у поле і колькі трэба людзей. Ён і сабака абтрахаюцца  гаспадыні. Сабака застаецца там, а выбарны цераз сенцы прыходзіць да пано каморніка, тупае ля дзвярэй і кажа:
– Няхай будзе пахвалёны Езус Хрыстус! Патрон мачыць.
На векі вяко, – гаворыць з далікатнасці аплікант.
Амін! – дадае тады патрон і, усхапішыся, моцна крычыць:
Здаро, абраны панамоцны!!
Здравім жалавім! выпроствае той свае высокія, але спушчаныя плечы; усміхаецца, сягае адзін раз бліжэй – і яшчэ раз, весялейшы, дадае:
Здравім жалавім, пане каморнік!

Потым дога, зводдаль, дзівіцца на планы і троху патроху няпрыцям ізно схіляе свае худыя плечы. Мачыць і нарэшце знаходзіць патрэбны сказ:
– А божа ж наш мілы, якое сушэнне галавы гаспадом...
Аплікант нецярпліва чакае, калі жо абраны здыме з іх прастасэрды погляд сваіх шэрых, выцвілых сялянскіх вачэй. І-ткі абраны выходзіць пабавіць час у гаспадыні і пагаманіць троху пра будучыню, пра жыццё на калоніях. Ён здаволены, што за хлябаю  поле не ісці.
А  гаспадыні сядзіць ужо стары Казюк: чуваць яго грудны, назасёды прастуджаны і сіпаты голас. I аплікант чакае: зараз пакажацца яго высокая худая постаць з сівымі невялічкімі і рэдкімі валаскамі замест вуса і барады.
Казюк з жонкай – бяздзетныя, жывуць зазвычай дзесьці на заробках ля чыгункі, а зямлю іх урабляе Казюко брат – Стась. Цяпер, цэлае лецейка, увесь час памеру зямлі, сядзелі старыя  ваколіцы – пільнавалі, каб не было ім якой крыды. Яны нічога не зарабілі і таму злавалі.
Калі аплікант нервова пазірае на дзверы, чакаючы Казюковага прыходу, патрон, на часінку звесялёны вы барным, а цяпер ізно маклівы і аспалы, як тое бязгоднае ранне, непрыемна буркае:
– Чаго вас разбірае? Што ён нам? Ну прыйдзе, ну вытурым, і па сім...
I Казюк прыходзіць. Ён кажа «пахвалёны» і робіць выгляд, што лезе цалаваць у руку паночку-каморніку. Але той махае, каб не лез.
Тады Казюк заблытана, марудна, часам хліпаючы і абціраючы слязу, просіць, каб яму сялібы не знасіць, нават каб прырэзаць кавалачак зямлі пры хаце, а з далёкай сенажаці яго долю не чапаць, бо ён тамака двох з сваёю старою тры гады рышты капа, прыходзячы на тое здалёк, з Савіцкага Поля, а калонію яго каб далучыць да зямлі суседняй ваколіцы, дзе жыве жончын пляменнік, і яму ён адкажа зямлю, і каб зрабіць у паперах моц, што пляменнік за гэта і яго і яго жонку, а сваю цётку, да смерці будзе карміць і даглядаць, а як памруць, – пахавае па-людску.
А яшчэ, даражэнькі паночку, няхай ён мне пашые боты за маю ласку. Вось жа сам пан бачыць уборы мае, – трасе Казюк перад каморнікам сваімі лахманамі.

Мая хата з краю, нічога не знаю, – кажа каморнік на сю яго каніцель і коле яго прыкрай жартлівасцю, захованаю пад паважны тон, – як прыедзе член камісіі, што завецца не-пра-мен-ны член, вось ты і прасі яго, толькі ён адзін і можа даць тут рады...
Беспраменны...– без яснай думкі мармыча тады Казюк.
Так, так... Ну, ідзі ж, ідзі, братку мой, – кажа каморнік, – а то замінаеш нам сваімі размовамі.

Казюк стаіць. Ён хліпае, ціскаючы, як усе старыя, калі плачуць, рукавом капоты свае нязоркія ад леця, змучаныя маленькія вочы, і мармыча, патроху падвышаючы сіпаты свой голас.
– Божухна-бацюхна! Каб яна ся гэтая проклятая зямля правалілася наскрозьдоння. А нашу ваколіцу каб і зямля не прыняла. Каб яны дзетак сваіх пахавалі, хто пада прашэнне на калоніі, каб іх пярун папалі на чыстым полі!
Тады паціху адчыняюцца дзверы і спачатку вынікае шчэрба  разяляным роце, а потым уся галава і патроху ся гаспадыня. Следам маячыць абраны панамоцны. Яны з двух бако дыргаюць адзаду Казюка, каб выходзі.
– Пятрунэля! Не чапайце мяне! Мне і смерць не бог ведае што, – бярэ  гэты час самую высокую ноту Казюк, абараняецца, адштурхваецца, але патроху тым часам пасуваецца бліжэй у парог.
За пераборкаю дзячаты аж клаліся са смеху. Пэцканая Міхася, амягаючы, крылялася перад сястрою, строячы Казюка, яго шал, а Стэфця, шапялявячы, з слінкай у ражках вусна казала:
– Дзядзька Казімер – хітры, халера! Як мы, дурныя, будзема крычаць пасля памеру, а ён дык цяперака мардуецца... Спрабуйце яго пакрыдзіць, калі ён гэткі грозны асэсар, ха-ха-ха!
– Я да ампэратара дайду! Не такіх яшчэ пано начальніка з пасады скідалі, а вы нам мала значыце! То, пане, табе не вёска! – грыміць Казюк на вуліцы, шлёпаючы па глыбокай гразі...
Патрон мачыць і сапе. Аплікант у смяротнай тузе механічна поркаецца над планам і думае: «Пэна ж, прыйдзе яшчэ і Сымончыха».
Мужык Сымончыхін памёр у гэтым леце, вярнушыся з Амерыкі. Ён кіну жонцы богую гаспадарку, старэнькую хацінку і груд дробных дзяцей. Сымончыха і цяпер была цяжарная, грубая; уся  рабацінні, але з тварам, як тая ліпіна, збялелым, з вялікімі, назасёды спалоханымі шэрымі вачмі. Прыходзіла яна засёды з дзяцьмі: самы большы – Франак, ішо «за мужчыну», як гаспадар. «Цяперака Франак у моду выйша: як па вуліцы ідзе, усе сабакі брэшуць», – шкелілі хлопцы. Малога нясла  сябе на лоннях, а хударлявенькую дзячынку  братавай, з дагімі рукавамі, капоце прыводзіла за руку. Ёй з калоніяй выйшла добра: аставалася на сялідзьбішчы, на пагноенай гароднай зямлі, з сенажаткай і рэчкаю. Аплікант не мог зразумець, чаго яна прыходзіць штодня выць і канькаць. Ці жадала ізно і ізно пачуць ад людзей, якую добрую калонію будзе мець яна, і пайсці дамо супакойней, смеючыся скрозь шчаслівыя слёзы?
Сёння яна не прыйшла, затое прыходзіць Стасюк.
Стасюк, малодшы Казюко брат, высокі і маклівы мужчына, залуча да каморніка рэдка, але быццам пільнава таго часу, калі якраз цягнулі за прыпалы яго брата з каморніцкага памяшкання. З вялікаю каменнаю крыдаю грыме той адным ладам і Стасюку: «Слухай, братка, век з табою не спаткаюся. Век буду клясці!» Аднак жа на другі дзень цяга ён разам з братам сталёвую каморніцкую стужку, капа капцы – і бы ціхі і добры.
Сёння Стасюк, прыйшошы да каморніка, азірнуся, падышо бліжэй і паніжонай шпаркай гутаркай папрасі:
– Паночкі. У мяне дзеці дробныя... Я, гэта, вось... можа, вам патрэбна свежае масла або яйкі... У мяне дзеці, а яны старыя, толькі двох: ён ды жонка... Калі будзеце маю з братам калонію напалам дзяліць, як запісана  пратаколе, дык ці няможна б, гэта, мне трошку перапусціць? Паночкі... я ні за чым не пастаю...
I калі Стасюк так каза, яго невялічкая круглая шапка-варшавянка бегала з рукі  руку.
ІІІ
Бышы смутному, трэба развесяліцца...
З народнае песні
Дано мінуліся тыя рэдкія сонечныя пагодлівыя дні, калі ранні хрусталі пад нагамі ільдзінкі, як шкло; калі адтайвала груда на вуліцы і калі празрыстае, ядранае паветра, сіняе неба і прыемны, араматны дымок яленца  полі, дзе пастушкі клалі цяпло, калі сё гэта бадзёрыла і асвяжала і паддавала весялосці дзень і ахоплівала засмучонай кволай прыгажосцю вечары; мінуліся тыя дні, калі, бывала, садзілася чырвонае сонца, а залатое лісцё, падхопленае ветрам, шуршэла і мільгала з-пад голых, смутна спакойных дрэ, далёка-далёка па невясёламу раздоллю, па полю халоднаму, голаму, блізка што зімоваму; ах, мінуліся тыя дні.
Размачылі зямлю бясконцыя дажджы. Мокры, хлопам, белым роем снег штодня зрэдку злята на зямлю і зніка у гразі.
З надвор'я людзі і жывёла пахаваліся  хаты, пуні і цёплыя прытулкі, бо дзьмухала не жартам сіверка і сцюжа.
А  гэты час, з акалелымі, чырвонымі і неслухмянымі рукамі, бега яшчэ аплікант па полю з тэадалітам, шука нявязку  з'ёмцы і горшай долі не мыслі сабе... Марудна цэнтрава ён інструмант на размоклых ужо канцах з пахіленымі слупкамі. Работнікі, нудныя і пакорныя, цягалі сталёвую стужку, часам клалі цяпло і тады троху ажывалі. Аплікант таксама садзіся на кукярэчкі і грэ рукі, хуха на пальцы; а пальцы, як граблі, не ладалі алокам, і чырванелі, як буракі, і балелі.
Кароткі дзень шпарка мінася.
Дым, і мгла, і змрок ахінулі далечу. Прыдарожны альшэнік згубі выразнасць
контура і злівася непрык метна з тою муццю і шэрасцю, што была накола.
А полымя шугала, і работнікі ажывалі.
– Учора па абедзе, – казала смяшлівая Міхася, каб сагрэцца, – дзядзька Казюк ледзь не скана. Уважы дзядзьку Стасюку свае зямлі два сажні і пасварыся з цёткаю, дык яго і хапіла за жывот. Пайшо да Стасюка, упрочкі ад цёткі, лёг на лацы пад абразамі... Людзі думалі – памірае. Насыпалі яму  бутэльку лыжку сажы, лыжку солі і набухторылі вады, – пі! – кажуць яму. А ён: «Не хавайце мяне тутака. Вязіце мяне да Савіцкага Поля».– «А тутака?» – пытаюцца. «А нех тут усё возерам сойдзе: і хаты, і людзі, і могільнікі. Аей, аей! Няхай, кажа, во так пакруціць (Міхася круціла карэлымі застыглымі рукамі, мо Казюк), памуціць во так... во, ды  балота. Во, панясу гэны рубель да маткі боскай вастрабрамскай, каб яны счарнелі, як сажа, усе гэтыя парахвіі накола». А сам чорны, чорны ад сажы... Ляжыць, стогне...
Усе смяяліся, і сам Казюк, слухаючы гэтую камедыю, смяяся.
Ат, дурніца! – каза толькі ён і спакойна стая, трымаючы рукі над цяплом і адхілішы вочы набак ад горкага дыму.
А Карольцін бацька начы па полю бегае, – убіся Франак у гутарку. – Карольцін бацька, – каза Франак далей, – калі зямлю цанілі, з поля цёк, а цяпер, як нарэзалі замест дзесяцёх толькі чатыры з паловаю дзесяціны, дык учора ночы мера крокамі калонію дожкі і шыркі. Лічыць-лічыць, саб'ецца, падхопіць полы, як кінецца грунь назад.

Так намагася развесяліць кампанію Франак, але ніхто не засмяяся.
– Ат, блазнюк, мелеш, як дурань! – злосна зірну на яго стары Казюк, і хлапчук змок.
«Восень на сходзе. Калоніі зроблены, зроблены...» – разважа аплікант, слухаючы тыя размовы, і пасёдная апошніх дзён туга забірала яго сё глыбей.
У самым прыкрым настроі, які падходзі да крызісу, цягнуся аплікант з поля дадому сярод змрочных павева. Следам ішлі работнікі; Казюк, самы пэны на тое, нёс на плячы трыногу з прышрубаваным тэадалітам («квакуху», як ён каза).
Во перайшлі па каменні бурлячую рэчку. Абмінулі каменныя груды на межах шнуро і гусценныя парасні яленцу, што зялёна-чорнымі купамі падбяга па долу аж да самай ваколіцы.
Ужо заміж вакаёму бы цёмны вечар, гакалі  ваколіцы сабакі і маркаталі загнаныя  пуню авечкі...
«Зроблены, зроблены...– разважа аплікант.– Рабіце як лепей, – каза непраменны  часе размеркавання зямлі і ізно са смакам апавяда аб паляванні  лясах Кастрамское губерні, адкуль сам родам.– I вось зроблены, зроблены... I як цяпер будуць разжывацца гэтыя няшчасныя шляхтуны?..»
Ён ішо па вуліцы, прыгнецены сваім сумам, і веда, што вечары, пад патронавы полечкі і кадрылі, будзе зусім блага на душы і захочацца стаяць дога-дога  садзе пад ясакарам.
Вуліца не цешыла.
Раптам і зняцейку з Сымончыхінага двара выкацілася, як бомба, пялёса-рудая
лычкастая свіння, за ёю, з закруткаю, раз'юшаны і спуджаны, імчася Франак. А за імі з двара пацягнулася балючае бабскае выццё:
– А божа ж мой, божа! А божа ж мой, божа!.. «Што гэта? Забіваюць каго, рэжуць? Забілі?» – гэткая думка праляцела  галаве кожнаму.
«Нехта з дзяцей скана, – падума аплікант.– Але па малых дзецях так горка тут не плачуць... Нейкае большае гора».
А баба галосіць а галосіць. Галосіць страшна, жудасна...
Накінушы капоты, схапішы шапкі, выбягалі людзі. Ляцела  сваёй расшпіленай блюзцы тостая шапялявая гаспадыніна Стэфця.
Аплікант узышо на Сымончыхін панадворак. У пустой цёмнай пуні, ля сцяны, схілішыся над нечым, як над нябожчыкам, выла Сымончыха.
Свіння, выбіваючыся з духу і скігочучы, памчалася праз панадворак. Франак з паломленым кійком, важка дыхаючы, падышо да апліканта.
Чаго матка вые?
Свіння ніткі пагрызла...

А гаспадыніна Стэфця, усё асачышы, шапялява дадала:
Сухотніца ніткі на кросны аснавала, павесіла сушыць, а свіння іх пажавала і троху парвала...
I сё? – запытася аплікант.
Дык яна во і вылічае, – быццам бязвініла сябе Стэфця перад ім, што навіна зусім невялічкая. I смяялася з сваёю вечнаю слінкаю на вуснах.

Сымончыха выйшла з пуні, трымаючы  хударлявых руках перад выпнутым цяжарным жыватом пажованыя ніткі – губкі дзве-тры, – аснаваныя дзень на кросны. Яна ледзь жывая, як пахавашы самага дарагога і любага чалавека, сударжна і бяссільна жо хліпала, ні на кога не гледзячы, і пахіленая цягнулася па смуроднай патапечы панадворку да разбуранага ганку хаты.
Аплікант з пераломаным настроем прыйшо на кватэру, калі гаспадыня смяхотна апавядала аб пракудзе патрону, запальваючы лямпу; выгляда з-за дзвярэй Казюк і нейкія жанчыны. Усе смяяліся, былі дружней паміж сабою і смялей з патронам, а болей за сіх заходзіся стары Казюк. Аж захлібнуся, ніяк не мог адкархацца і выцерці слёзы. Рагаталі за пераборкаю дзячаты.
Аплікант таксама засмяяся, падумашы.
Калі каморнікі вячэралі, патронава «проша» першы раз не засталося без увагі з яго боку. «Чаму ж не сагрэцца пасля такой працы? – разважа ён. – Што я сё бядую, як тая Сымончыха?..» Калі ж цяпло прыемна разлілося па жылах, быццам нейкі чорт дырга яго пахваліцца, што яму... добра і вясёла.
Пасля вячэры патрон зайгра полечку. Дзячаты, штурхаючы адна адну, прыйшлі  каморніцкі пакой, і таньчылі колькі хацелі, і зусім не саромеліся апліканта. I калі чорт ведае хто шчыкну Міхасю, нават звярнулі на яго. Патрон падміргну яму і сказа, кідаючы гармонік на другое калена, а галаву набок:
– Брава, брава, «пан Тадэвуш»! Што панна, што Ганна...
Аплікант на гэта не надта злавася; толькі надума: «Дае чаму веры стары цынік...»
Позна клашыся спаць, сярод дыму ад тытуню і пылу ад скока, ён неяк выкіну з кішані фатаграфічную картачку; блізка пад ложкам стаяла скрынка, і ён кіну картачку туды.
– Усё тло...– буркну ён пад кодраю і сміхнуся: не то свіння цякала перад вачмі, не то было так сабе нешта...
Прабегла  галаве: кінуты, апусцелы сад; шуміць мокры ясакар...
I на тым соладка засну.
[1916–1921, 1928]
1Галоны каморнік.
2Практыкант.

15

Приложенные файлы

  • doc 15858025
    Размер файла: 418 kB Загрузок: 0

Добавить комментарий