Караткевіч У. Ладдзя роспачы

Ладдзя роспачы
Рыгору Барадуліну
 
Жы сабе год чатырыста назад у беларускім горадзе Рагачове небагаты, але добрага роду дваранін па прозвішчы Гервасій Выліваха*.
* Выліваха - белая чапля.
Бы ён з калена Давойна, з клана - Мячо, а якога герба - за данасцю год забылася. Усёй маёмасці яго было - замак-развалюха, некалькі коней веку мафусаілава, латы, ды меч, ды яшчэ шахматная дошка, але затое бы ён багаты сябрамі і неабдзелены жаночай увагай.
Сабою бы дзівосна гожы і пяшчотны, а паводзін - самых заганных. Хобаль, залётнік, піяка, задзіра, біток, бабздыр несамавіты. Не было на сёй зямлі беларускай падобнага яму. Ляхі такіх завуць - «завалідрога», а мы, людзі роду крывіцкага, «адарвірог», бо некалі, кажуць, такі  самога Люцыпара рог сілком аддзерлі і зрабілі з яго келіх для пітва. Вады нальеш, і, сілаю самога рога, робіцца гарэлка. Я думаю - байкі гэта.
І сябры  яго былі адпаведныя. Андрэй Гарбаты з Брачыславіча, Кірык Балабан з Гультаё, Галляш Вясна са Свінчуковіча ды яшчэ Іра Францічак, за пераплёт на служэнне надзелены вёскай Мазурыкі, родам багемец, але п'янюга і бабскі ліслівец - на трох беларуса.
Толькі сёй і працы  іх было, што цягацца па корчмах і шынкарках ды па навакольных замках, калі гаспадара няма дома, піць віно, як Дняпро п'е Друць, ды дзярбаніць на лютнях і кімвалах багамерзкія песні.
Неяк жылі. Ставілі і бераглі дзяды і прадзеды мёд і віно - і выпіць яго за адно жыццё было цяжкавата нават Выліваху. У лясах была жывая закуска, касулі ды туры. На балотах свіязі, кражныя чагронкі, гразавікі, сярухі, шылахвосці. У рэках судакі, калекі, або балабы*, самы, сіклы ды міроны, падусты, выразубы, язі ды галані, ляшчы ды бялёзны**, страдалы***, гусцёркі, свінні вадзяныя, сцярлядкі ды шчупакі.
* Мень. ** Жэрах. *** Рыбец.
І з іншым неяк абыходзіліся. У той час Магіле з Рагачовам нават у Маскву пасталялі гатовае адзенне. Крацо было - грэблю масці. Так што порты, чугі ды плашчы абыходзіліся танна.
Набяруць гарэлкі, паедуць у лугі, дзіка заб'юць, ды на лацах пякуць дзічыну, ды песні гарлаюць - от і сё іхняе набажэнства Пану Богу за тое, што да ім жыццё.
Нора у гэтай грамады бы Дняпровы - на вярсту пяцьсот сажаня звіву, - так што ніколі не ведаеш, чаго ад іх чакаць.
Нап'юцца ды, конныя, з кручы  Дняпро скачуць. Або купяць за тры шэлегі плыт, усцягнуць на яго майно ды бочкі з Божай слязою, захопяць усіх дзячат з Вясёлай Слабады дый сплывуць так аж да Лоева. А мужам гарадскім у гэты час хоць ваком вый.
З Лоева вяртаюцца на конях, мечаных гетманскай клейнай. І кажуць па-рознаму. То - «падарылі», а то «купілі, плыт спрадашы». Ды яшчэ смяюцца бессаромна, зубы нахабныя прадаюць.
Два разы стараста наклада непарушную пячатку на іхняе дабро, за нясплату пазычанага. Дума - сыдуць і ціха стане  месце. То адзін раз яны - з нявыкруткі - загналі бацьку Палавуса, што дзесяць год са сваёй гайнёю па наваколлі блука і якога стараста з войскам спаймаць не мог.
Загналі і забралі  яго весь скарб.
А другі раз яшчэ мудрэй прыдумалі. Біскуп Смарагд хадзі па наваколлі, зачыняючы грэцкага абраду цэрквы, а дабро іхняе рабуючы. Ездзі, пёс касароты, як Мамай: наперадзе сам з войскам, а за ім абоз нарабаваны.
То яны два вазы з футрамі, ваздухамі, залатымі дараносіцамі, ахвярнікамі, крыжамі святымі, дзе пацірамі і дзіскасамі  яго адбілі ды павялі. Божую зрабілі справу, але не для славы Божай, а для мамоны сваёй. Так і не выкурылі іх з гнёзда.
У багатых, але пацёртых уборах, светлавокія, засёды на падпітку. Вакол лірны гуд і дудны ро. На сёдлах - жанчыны. На плячах - сокалы. У сэрцах - няма Божага страху.
Рагачоская грамада, усе мужы статэчныя і радцы, дзякуючы ім страцілі чалавечае падабенства. Ужо нібы не чалавечая зборня сядзела  радзе і на капе, а статак галінастых аленя. І не глядзелі алені адзін аднаму  вочы ад вялікага сораму.
Адабралі яны жонак у пана земскага пісара, і  пана лочага, і  пана старасты, і  пана кашталяна, і  пана наглядчыка за бабровымі гонамі. А сам Гервасій Выліваха звё і паі вельмі многіх, і нават каханку палконіка Чыжа. Палконік спайма іх з ліцом і кінуся бы біць, то яны палконіка напаілі пад прымусам і, п'янага, павезлі  госці да рагачоскага пробашча, дзе палконік з пробашчавай аканомкай аскароміся, учынішы свальны блуд. Пробашч раніцою, з гарачкі ды болем у галаве пакутуючы, закаці імшу і на той імшы пана Чыжа пракля у імя рымскай царквы да дзевятага калена.
А потым здарылася дзіва. Знайшлі на замкавым падвор'і срэбную скрынку, якая пала з неба. Так нядана пала, што яшчэ цёплая была. А  скрынцы - каштонасці. А на скрынцы - надпіс, што сё гэта дасылае святы Юры таму з горада, хто не парушы ніводнага з Божых запавета.
Над гэтай скрынкай счапіліся се. І замкавыя вялікія людзі, і касцельныя, і людзі царквы. Кожны хаце давесці, што гэта яму, а таму іншых усіх паплюжы і выкрыва. І выявілася, што толькі садомскага граху  горадзе і не было. І так гэта было брыдка, што сяляне пасля таго цэлы год баяліся ездзіць на торг - калі жо там такія начальныя людзі. Ледзь на захірэ горад.
А скрынку тую, як выявілася потым, аб чым і дакумент бы завераны і схаваны  ларніка*, зрабі магілескі залатар Мацюшка.
* Архівіст, натарыус.
А каштонасці се чыста былі непрадзівыя, фальшывыя. Вось табе і Юр'е тэстамент!
Каменні тыя замові Андрэй Гарбаты, а скрынку - сам Выліваха. Дзіны бы іхні харус. Коней любілі - як татары ці вугры, сабакары былі - горш за ангельца, а жо што да жаночага полу - ратуй нас, Пане Божа, і злітуйся, гэткія антыхрысты.
Вербенай валасы намосцяць ды пад камяніцы, да паня. У вочы глядзяць, як анёлы, а  саміх ніжэй спіны хвост д'ябла. І словы ж аднекуль бралі - «сонца ты маё астатняе, лада мая, ветразь мой на шляху да вечнага спасення». А ноздры  саміх - як у коней трапечуць.
Калі б перад каралём Цыкмунам пала столькі замка, колькі перад імі жонак - кароль бы ладары паловаю свету.
Але каралю шанцавала не так.
Нічога ім не маглі чыніць, нават калі Гервасій Выліваха зрабі замах на жонку магілескага войта. Войт бы па зросту скупаваты.
А жонка  яго была баба добрая: чаго ні папрасі - не адмовіць.
...Няшчасны бы горад. Зусім нядана яго крымчакі абрабавалі і спалілі, за дваццаць сем год перад гэтым тое самае зрабіла маскоская раць. Досыць, здавалася б, дык не: свой, нутраны, знайшося татарын, брыдкі Богу Гервасій.
На духоным судзе сю кампанію сарамаці біскуп. Каза, што самушчаюць яны народ самым сваім існаваннем, бо прымушаюць сумнявацца  бясхібнасці Бога. Усё ж, маля, і яны Божыя стварэнні, дык палучаецца, што ѕсяведны накшталт дрэннага ганчара.
Яны, аднак, не спалохаліся і дагмат бясхібнасці Бога падсеклі пад корань, кажучы, што нават ён робіць шмат непатрэбнага на гэтай зямлі. Напрыклад, цыцкі  мужчын. Не было яшчэ на свеце мужчыны, якому б яны хоць раз спатрэбіліся. А калі Творца задума упрыгожыць імі мужчыну - то чаму прыляпі іх на месцы, што засёды прыкрытае вопраткай?
Біскуп толькі ротам зява, а потым, пасаромлены, напіся і ста думаць над гэтай прычынай. І чым больш дума, тым больш пі, аж пакуль не папсавася  розуме.
У той час аб'язджала свае землі літасцівая каралева Бона з роду Сфорца, жонка яго каралескае мосці Цыкмуна. Завітала яна і  свой рагачоскі замак, якому столькі прывілея давала і фундатарам касцёла  якім была. І ладары места кінуліся да яе як да апошняй надзеі:
- Маці літасцівая, ратуй! У Богу пачынаем сумнявацца. Унь Гервасій нават ігуменню Азяранскага манастыра звё, і нічога яму з той прычыны не было, акрамя радасці.
Каралева была літасцівая, але і строгая, і вялікі Цыкмун нездарма каза, што пакуль яна над дзяржавай - аб маральнасці можна не непакоіцца.
Выклікала яна да сябе Выліваху, і шмат плакалі се ягоныя сябры, а асабліва Іра Францічак, што не вернецца жо да іх такі сланы сябра і сабутэльнік, з якім так прыемна было засёды бавіць час.
А Выліваха прыйшо проста  залатую палату, убачы велікавокую жанчыну са строгім ротам, манаха-пісара і ката, усміхнуся і сказа:
- Сонца табе засёды на шляхах, пані матка.
- Сонца спальвае.
- Ведаю.
- То як ты насмеліся, робак, самусціць спакой цэлай зямлі? І мне сонца жадаць.
Яна была з Італіі, і Выліваха веда гэта.
- Бо, думаю, мала табе яго  нас.
- Затое  мяне іх тут два.
- І абое далёка, - сказа Выліваха.
Стая і сміхася вішнёвым нахабным ротам. А валасы былі залатыя, і вочы светлыя. І зразумела Бона, што ён не просты курацап.
- То што ж гэта ты робіш, Гервасій?
- Нічога. Аднойчы я бачы у палях Верасовую Жанчыну. Тую, што крыкамі палохае людзей, і потым абавязкова нехта памрэ.
- То ж бо се кажуць, што ты важдаешся з д'яблам.
- Гэта нястрашна пасля некаторых жанчын... Дык вось, у яе былі распатланыя валасы, і крычала яна так, што  людзей дрыжалі сэрцы.
Гервасій усміхася.
- А ты? - спытала Бона.
Галава Вылівахі пяшчотна схілілася.
- А я... пашкадава яе, пані матка. Яна была, відаць, прыгожая жанчына. І вось праблукала весь век па верасовых пустках, палохаючы сіх жудаснымі воклічамі. Так і не зведала, якія паплавы за Дняпром, якое цёплае сена, як п'яніць віно, як не зразумееш, шэпт гэта ці шолах вярбы пад ветрам. Так і не зведала, як цвіце ружовы глог ля маёй камяніцы... Мне стала шкада яе. Мне шкада сіх - такое жо  мяне сэрца.
Бона апусціла веі.
- Тлумач.
- Добра. Толькі загадай выйсці... гэтым.
- Чаму?
- Яны не зразумеюць.
Каралева загадала ім выйсці.
- Чаму не зразумеюць?
- Яны не ведаюць, што такое жыццё. Чорны таму, што ён манах. Чырвоны - бо ён варагуе з жыццём, выкручвае і выломвае тое, што Бог падары цэлым - на радасць чалавеку. І таму яны ворагі жыцця, ворагі Бога.
- Але ты крыдзіш людзей.
- Я крыджу мёртвых людзей. Жывога - не пакрыдзіш.
- А біскуп?
- Ніхто яшчэ не пі, не е, не спа і не цалавася  касцёле. А яны хочуць зрабіць касцёл з усяго свету. Як быццам Бог, пажадашы такога, не зрабі бы гэтага сам... Да жа нам для чагосьці лясы, і рэкі, і нават такую бескарысную рэч, як святло месяца.
Усміхнуся.
- Цікава, якія валасы  літасцівага пана караля, калі  іх заблытаецца месяц?
- Не ведаю, - суха сказала яна. - У мяне ёсць апачывальня.
- Тады судзі мяне, каралева. Толькі памятай - гэта будзе суд хатняга лебедзя над дзікім.
- Чаму ты так робіш? - з ціканасцю падалася да яго яна.
- Жыццё кароткае, як захад. Вось сонца над вадою, а вось - у Дняпры.
- Ты не верыш у рай?
- Так не бывае, каб і тут і там было добра. А мне добра тут.
- А мне - не.
Веі Вылівахі задрыжалі.
- Гэта не твая віна, гаспадыня. Людзі не меюць жыць і таму кажуць пра затра, якога не будзе. Сёння мы верым і мучым сваё беднае цела, а затра затое будзем жыць. Сёння мы адмаляемся ад сэрца  імя велічы, але затра нам дадуць узнагароду. Сёння вырываем з сэрца любых, бо нам трэба звялічыць каралества, але затра мы будзем кахаць.
Голас у яго бы, як скрыпка:
- І ты... не думаеш, што аб той самай велічы, напэна, дума і Канстанцін Вялікі, а зараз яго Візантыя, нарабішы крывавых брыдкасця, ляжыць у тле і праху. І нічога не засталося. Ні велічы, ні нават кахання першага кесара. Бо яго не было. То каму ад гэтага лягчэй? Я не хачу, пані.
- Царква патрабуе для цябе вогнішча.
Выліваха пацісну плячыма:
- Што ж. У апошнюю ноч у мяне будзе больш успаміна, чым у Канстанціна Вялікага. І я не пакіну пасля сябе другой Візантыі, акрамя любові. А яна непадуладная туркам... А табе парада - жыві. Апачывальня - гэта як забойства.
- Позна.
- Позна бывае, як кажуць, толькі  труне. Але я не веру. Я так люблю жыццё - бо проста жыву! - што не магу верыць нават гэтаму.
- Раніцай я клікну варту. Чаго б ты хаце у гэтую апошнюю ноч?
- Любові.
- Гэта немагчыма, - амаль варожа і жорстка сказала яна.
- Тады - зрабіць табе апошнюю паслугу. Паказаць гэты свет... Толькі не трэба іншых.
І, кажуць, яна згадзілася. А ён павёз яе адхонамі на бераг Дняпра да сваёй камяніцы. Камяніца была старая, з абваленымі зубцамі і без брамы. Але затое вакол белымі  цемры аблокамі цві глог, святлела брызгліва і гадваліся па водару шыпшына і бружмель.
Месяц узышо над ракою. І нарадзілася два светы. Адзін распасцёрся вакол, а другі перапоні Дняпро. Глыбока-глыбока, аж да апошняй зоркі.
Бона паглядзела на мужчыну і першыню бачыла месячнае святло  яго валасах.
...Яна гаварыла з ім пра Бога і яго запаветы, кажуць, аж шэсць тыдня, да дня святога і апосталам ронага князя ѕладзіміра.
Усе бачылі, як стараецца яна вярнуць гэтую аблудную душу на верны шлях, і нават кароль бы бы задаволены, убачышы яе намаганні  догіх дыспутах. Яна ведала, што адзін схілены варты сотні верных, і таму была вынаходлівая і нятомная, не шкадуючы для справы веры ні дня, ні ночы.
А потым паехала, так і не пахіснушы Выліваху  яго абрыдлівай і закаранелай ерасі і, галонае, не пакарашы яго. Дзіна, на вуснах яе не было горкай усмешкі, што спадарожнічае паражэнню, а вочы былі прасветленыя, нібы яна дастоілася сузіраць святы Грааль, які, як вядома, ёсць вышэйшая ісціна.
Ніхто не веда, што яна нават узнагародзіла пана Выліваху: за стойкасць, з якой трымася ерасі. Падарыла яму залаты з партрэтам вялікага Цыкмуна, каб засёды памята розніцу між сабою і ім. Гервасій прасвідрава у ім дзірку і ста насіць на шыі замест святога агнусека. І як іншыя супакойваюцца, пазіраючы на Божага агнца, так Выліваха, калі  яго бы дрэнны настрой, выцягва залаты ланцужок, назіра знаёмыя рысы, чыта надпіс «Sigis-rex-polo»* - і яму рабілася лягчэй.
* «Сігіз. - кар. - польск.» - Жыгімонт кароль польскі.
Бона не была б жанчынай, каб не прыдумала яшчэ і такога.
...Усе спадзяванні начальных людзей пайшлі марна. Радцы дзерлі на сабе валасы. Ніхто  свеце больш не мог вызваліць іх ад нечасцівага Гервасія. Ніхто, бо вышэй каралевы нікога не было.
Яны, аднак, памыляліся. У той час, калі Гервасій з сябрамі палява на звера і птушку, гра з Ірай у шахматы, калі за вокнамі лье восеньскі дождж, і зімку ляжа на шкурах з каханай (а ля гало іхніх скака у каміне цёплы агонь) - другая жанчына рыхтавалася прыйсці да Вылівахі, каб пазбавіць яго - асалод, а горад - пазбавіць ад яго.
І вышэй за гэтую жанчыну не было нікога на зямлі. Нават Бона была ніжэй за яе.
Яна прыйшла  самы салодкі час, калі вакол камяніцы толькі-толькі збіраліся зацвісці расны ружовы глог, раскошны бружмель і жаданая, як жыццё, шыпшына. Прыцягнулася па звілістай сцежцы, цяжка перасталяючы ногі, якія дрэнна згіналіся, закінушы на тулаве чорны плашч, нібы ёй было халодна, і сміхаючыся вечнай і нязменнай усмешкай, ад якой кідала  жудасць. А за спіною  яе была каса, бліскучая, нібы  апошні дзень сенакосу.
- Дзень добры, Выліваха, - сказала яна.
Выліваха сядзе пад кустом глогу і папіва салодкую раманею. Свяціла цёплае сонца, і пчолы такліся ля шпунта бочкі, з якой ён напаня свой келіх. Убачышы госцю, Гервасій адторкну шпунт, і, пакуль напаня яшчэ адзін кубак, пчолы віліся над тугім чырвоным струменем.
- Пі, - сказа ён, - яшчэ зусім нядана і я дума, што дзень гэты - добры.
Смерць узяла шклянку і, прысёрбваючы, села на каменную лаву. Пчолы шкодзілі ёй, і таму яна адламала галінку барбарысу з бутонамі і пачала абмахвацца ёю...
Гервасій глядзе на галінку.
- Нешта ты рана, - сказа ён.
- Дарма. Не ты, а я вызначаю час. Хадзем. Тут занадта пахне жывым.
- Чакай хвіліну.
Ён налі яшчэ келіх і, прыплюшчышы вочы, з уздыхам пасалоды выпі яго. А потым - адкіну убок.
- Хадзем.
- Ты не хочаш ні аб чым папрасіць? - спытала яна.
- Ты ж не пусціш мяне зрабіць яшчэ адзін пасе? - усміхнуся ён. - Ты - варожая руні.
- Не пушчу.
Выліваха нахабна глядзе у яе вачніцы.
- То пайшлі.
Ён пашука чагосьці вачыма і знайшо гэта: першую кветку шыпшыны. Адлама яе і прышпілі да грудзей.
- Бачыш, - сказа ён, - мы з табою як на вяселле ідзём. З кветкамі.
- Нашто ты яе злама?
- Гэта - мая зямля. І яна застанецца са мною, пакуль ты не адсячэш у апраметнай маёй галавы.
Ён прычыні за сабою фортку, зірну на раскошныя глогавыя агароджы і гатовы бы ісці за госцяй.
Дзячына-сялянка ішла паздож зялёных плато.
- Чакай, - сказа ён Смерці. Падбег да белай танюткай постаці і моцна пацалава дзячыну  прыадкрыты рот.
- Во-ох, - ціха сказала яна, пазіраючы на яго шырокімі прамяністымі вачыма.
- Бывай, мая прыгожая, - сказа ён.
І пайшо за Смерцю. Дзячына з жахам і пакутай глядзела яму  спіну. Госця касілася на легкадумнага Выліваху і сміхалася вечнай усмешкай.
- Я прыйду за ёю праз сорак год, - з'едліва сказала яна.
Выліваха пацісну плячыма:
- Нічога. Зараз я да ёй неблагі рок. Апошні  жыцці. А колькіх яна яшчэ навучыць. Ты кажаш лухту, кума.
Ён паправі на спіне лютню і рушы поплеч са Смерцю. Ішо, здольны кожную хвіліну паваліцца і разбіць нос, бо зусім не глядзе пад ногі, задзёршы твар у гарачае неба, пад якім нястомна звінелі несмяротныя беларускія жарукі.
Курносая мачала.
- Больш за сё я не люблю прыходзіць па такіх, як ты, - урэшце сказала яна. - Яны такія прагныя да жыцця, што я пачынаю думаць: ці не памылілася я са сваёй работай. І яны так любяць гэтую зямлю, што я  сваіх пячорах пачынаю на хвіліну зайздросціць ім.
Гервасій не адказа. Галава  яго была закінутая, нібы  сляпога, грудзі шырыліся, ноздры трапяталі.
А над ім былі неба і гарачае святло.
...Бліжэйшыя ад іх уваходы  пекла знаходзяцца, як вядома, даволі далёка ад Рагачова.
Адзін з іх ляжыць на дне Равучага возера, што пры Іпуці (нездарма ж там так раве вада, нібы нехта глытае яе на дне).
Кажуць, гэта зроблена, каб ніхто з жывых не трапі у апраметную і яшчэ каб жывіць падземныя воды і катлы.
Так што ісці нашым спадарожнікам было далёка, на што Выліваха вогуле не нарака. Ішо. Дыха салодкім паветрам. Зрэдку перацягва на грудзі лютню і бра некалькі акорда:
 
Роснымі лугамі,
Полечкам тралівым -
Іду да Абрама
На моцнае піва.
 
Смерць усміхалася, як шэсць тысяч год таму:
- Ты спадзяешся бачыць прабацьку Абрама?
- Не вельмі, - непрыкметна кпі Выліваха. - Але ж павінны былі кудысьці падзецца ладары, патрыярхі, біскупы? Яны ж столькі крычалі аб небе.
- А цяпер яны бяднейшыя за апошняга раба на зямлі. Бо  царстве маім раб не адчувае нічога. А яны - адчуваюць. І пустэчу, і тое, што нічога няма.
- Хай жыве справядлівасць, - сказа Выліваха. - То ім, атрымоваецца, усё ж дадзена неміручасць душы?
Бязвокая паляпала яго па плячы. Нібыта бразготкай з сухім гарохам.
- Ты хочаш такога бяссмерця? Пасля лады над целамі і жыццямі, над землямі і прадай - не адчуваць нічога, акрамя свайго мозгу? Не валодаць целам, не мець магчымасць нічым распараджацца? Бачыць, як шчаслівыя засынаюць, як планеты паступова заковаюцца  лёд. Быць чымсьці накшталт паралітыка, які збярог яснасць розуму, але ведае, што гэта будзе цягнуцца вечна, і не мець надзеі на ратавальніцу, на мяне. Хочаш такога бяссмерця?
Гервасій не выда сябе, хаця яму першыню стала непамысна.
- Нашто? Лепшую частку сябе я пакіну на зямлі.
- Якую?
- Тых, каго я любі.
- Ну, а калі ты сустрэнеш кагосьці  мяне пад зямлёй?
- Яны любілі мяне... На зямлі.
- А калі не любілі? Калі  зямным жыцці вам не выпала сустрэцца, але гэта і было сапраднае? Або яшчэ так: сустрэліся, але яна легкаважна адрынула цябе, не ведаючы, што скора, вельмі скора прыходзіць вялікае Позна.
- Гэтага не здарылася, а значыць, усё адно, што не было.
- Ты што - пёс? Ты што - жывёла, каб жыць толькі тым, што было? Ты адварочваешся ад чалавечай Мары?
- Гэх, кума. Ты нават не ведаеш, як гэта смешна: чуць ад цябе словы пра Мару і Надзею. Кінь, кума. Смешна!
- Не думаю, - сказала Смерць.
...Ці дога, ці каротка яны ішлі, але рэшце шлях прывё іх на берагі Паніклі. Поня, калі рака плыве зямной дарогаю, дано адышла. Віруючая Панікля ляцела, нібы спушчаная з лука страла, і раптам натыкалася на сцяну  два чалавечыя росты і... знікала.
На сцяне раслі скарлючаныя, вартыя жалю дрэцы, нібы абпечаныя смяротным подыхам. Пад іхнімі квёлымі карэньчыкамі ляжа пласт барвянай, як кро, гліны з вапняковымі і крамянёвымі камяніскамі, а ніжэй ляжа шар мёртвага белага вапняку.
Вада пад ім клекатала, бы  катле вядзьмаркі, і была белая, як трунак забыцця. І Смерць зрабіла гасцінны жэст:
- Вось і сё.
- І чаго глядзіць Пан Езус? - сказа Выліваха.
- Гэта яшчэ не самая горшая з чалавечых выдумак. Ідзі.
- Я замачу лютню.
- Не бойся.
- То чакай.
І Выліваха яшчэ раз азірнуся. Гарачае святло ляцела на яго з-пад аблока, блакітных унізе, сляпуча-белых уверсе. І  гэтым акіяне раскошы трапёна звінелі беларускія жарукі.
- Божа зямлі маёй, - сказа Выліваха. - Нялітасцівы і жорсткі, калі ты ёсць. Нядбалы і сонны. Што б ні было, як бы ты ні здзекавася з яе - я сё ж веру табе. Таму што воляй тваёй я нарадзіся тут, дыха яе паветрам, пі яе ваду, е яе хлеб і цалава яе жанчын. Які б ты ні бы - я бласлаляю гэты твой адзіна разумны чынак. Бласлаляю ад першага цвіцення шыпшыны і да гэтага вось апошняга кроку, які зараз зраблю.
І Гервасій Выліваха зрабі гэты апошні крок.
Вада спадала ля яго ног, і наперадзе паступова выплывала з вады мокрае жарало пячоры са сточанымі вадой камянямі: быццам пашча са з'едзенымі зубамі.
Нерухома мачалі аблокі за спіной. Свет нібы аглух. А цемра насовалася, насовалася. Глынула. І адразу за плячыма з патроенай сілай зарала плынь.
- Віншую, - сказала Смерць. - З паспяховым вас прыбыццём, гаспадар Выліваха.
- На зямлі я да бы табе за гэта на гарэлку. Але тут у мяне нічога няма.
- Кветка...
- Шыпшыну? Табе?
Смерць засмяялася:
- Глядзі, Выліваха, пашкадуеш. Нарад ці ты так трыма бы сябе, каб веда, які падарунак я табе прызапасіла. Ну, ідзі. Тут я трохі затрымаюся, а цябе стрэнуць памагатыя... Зараз прыйдзе ладдзя Роспачы.
І яна знікла. Змрок бы глухі, і толькі ля самых ног хлюпалі аб бераг дробныя зыбкія хвалі нябачнага невядомага мора.
Нешта тупа грукнула аб бераг, а потым у цямноцці пачуліся глухія жаласлівыя галасы: нібы кані крычалі над начным поплавам, успуджаныя крокамі Невядомага. І Выліваха здагадася што гэта садзяць у ладдзю змарлыя душы.
Ён узя акорд на лютні, але заспяваць не паспе. Нечыя рукі схапілі яго і шпурнулі на дно вялікай ладдзі, на рабрыстыя і слізкія какоры.
- Гэй, - сказа ён. - Што я вам, бярэмя дро?! Я, пакуль тое, жывы. Не маглі, халеры, пачакаць забыцця.
Нехта суну яму  рукі бабайку вялізнага вясла. Жорстка абхапіла ногі калодка. Зацурчала вада. І адразу заплакалі  цемры дзесяткі кволых, нібы дзіцячых, галасо.
- Г... вы, - сказа Выліваха. - Рагачоцы ёсць?
- Не, - застагна нехта.
- Адразу відаць. А хто ёсць?
- Дубровенцы, - адказа са слязьмі нехта.
- Шышшы, - сказа Гервасій. - Глядзець мне на вас брыдка, плытагоны. Вы што, упершыню на вялікай вадзе? Супакойцеся, дарога далёкая, час для любёнага занятку ёсць.
Нехта нясмела зарагата.
- Вось так лепей, - сказа Гервасій. - Плывём, хлопцы, нібыта галернікамі  турэцкую няволю. А паны па цэрквах аб «спрадвечнай радзіме» спяваюць ды аб тленнасці зямнога... Ёсць тут папы?
- Ёсць, - сказа голас з кармы.
- Пэна, і тут на стырне сядзіш?
- На стырне.
- Вось і кіруй на спрадвечную радзіму. Дайце яму каторы, хлопцы, вяслом па галаве.
У цемры прагуча глухі дар: нехта скарыстася з парады.
- Раб, - сказа страшны глухі голас. - Пакінь смяшыць людзей, раб! Тут не зямля.
- А што табе?
- Я Перавозчык ладдзі Роспачы.
- То што?
- Я да стырно гэтаму чалавеку, што зараз ляжыць на дне ладдзі... Цяпер мне зно трэба сесці і кіраваць.
- Ты не хочаш?
- Я стаміся. Я страшна стаміся... Я папрашу, каб цябе падвесілі над гэтай вадою і не далі забыцця.
Выліваха крэкну:
- Колькі разо сабе каза: не звязвайся з начальствам, не чапай, Гервасій, дзярма.
Ладдзя зарагатала.
- Не паслухася - пэнкну. Пайшо у прымы да пані Пясэцкай. Дый тут адну пакуту маю. А сё за язык, сяло дурное.
- До, - сказа Перавозчык. - Пачынаецца мора. Плаціце кожны па манеце. Іначай вас скінуць у ваду, дзе вы будзеце захлынацца да сканчэння свету.
Супраць звычаю не папрэш. Кожнаму кідалі  труну манету на такі выпадак. І Выліваха палез у кішэнь. Але тут побач з ім нехта спалохана здыхну, і голас, вельмі спявучы, зусім, відаць, юнацкі, сказа:
- А  мяне няма манеты. Бацькі былі вельмі бедныя.
Гервасій крэкну:
- Што ж рабіць, хлопча? Во, халера на тое мора!
У цемры звінелі манеты. Юнак побач з Вылівахам перарывіста дыха, магчыма, стрымліваючы слёзы.
- Хлопцы, - сказа Гервасій. - А, шчыра кажучы, нашто манеты? Вы што, па сваёй ахвоце плывяце?
- Куды там.
- То на якога ляда яшчэ плаціць? У жыцці за сё плацілі, ды яшчэ тут...
- Раб! - сказа Перавозчык з пагрозаю.
Стала цішыня.
- Скажы яму нешта, вясёлы рагачовец, - сказа сусед.
Выліваха пагладзі яму плячо:
- Ты, перавозчык нашых душ, у душу - лезь, кішэнь - не руш.
- Ну, глядзі, - сказа Перавозчык. - Зараз я вас даста-алю...
- Не звязвайся з ім, рагачовец, - умольна сказа нехта.
Але Гервасій ужо не мог. Гарэзлівая пана, адчайнае свавольства і дзёрзкасць затапілі яго істоту. Ён адчу, як весела і нахабна, нібы перад смяротнай небяспекай, калоціцца сэрца, адчу з'едлівую халодную ярасць.
- Перавозчык, ты што - Бог?
- Для вас - Бог.
- Бач, дык ты накшталт зямнога цівуна. Ану, прыганятыя, хто адзясную гэтага Бога - сушы вёслы.
І здарылася дзінае: вёслы правага боку рванулі з вады. У мёртвай цішыні было чуваць толькі, як звонка падаюць у мёртвае мора кроплі з вёсла.
Потым пачуся хрып. Гэта Перавозчык з апошніх сіл наляга на стырно.
Цурчала вада ля барто. Вялізная лайба пачала круціцца на месцы.
- «Круці-круці калясо, наша піва харашо», - сказа Выліваха.
І се спомнілі гусіныя паплацы, дзяцей, якія водзяць карагод, і гарачае сонца, што свеціць на іхнія дупкі, калі дзеці паваляцца, разарвашы кола і задзіраючы ножкі... Над ладдзёю пракаціся смех.
У чарнільным адвечным змроку, над густой, як дзёгаць, вадой круцілася  выбухах нястрыманага, як навальніца, рогату ладдзя Роспачы.
І гэты смех нібыта забі гонар Перавозчыка.
- Рагачовец, - умольна сказа ён. - Не трэба. Мяне пагоняць з месца.
- Так бы дано, - сказа Выліваха. - Усе вы так, цівуны, ледзь вам на хвост наступяць. Адразу аб чалавечых словах успамінаеце, халуі... Рушай, хлопцы.
Пакла руку на плячо суседа і сцісну яго.
- Вось так, мой любы хлопча, і трэба. Крыча на людзей - Смерць і тая сабе гэтага не дазволіць. Здаецца, няма табе пана больш за гэтага хама. А крутанулі вяслом - дзярмо, шануючы вас. Аж гніды  яго ад жаху падохлі.
Перавозчык мача. А юнак чамусьці адсунуся трохі далей ад Вылівахі.
- Рагачовец, - спыта нехта, - як ты можаш так?
- А ты адкуль?
- Я - палачанін.
- То вы што, калі Іван Крывавы падышо пад муры, кузікалі, як свінні пад нажом?
- Не, мы стаялі годна. Мы памяталі, што было з Ногарадам.
- Угу. А калі Палота была потым белая ад цел, а Дзвіна - чырвоная ад крыві - вы малілі аб літасці?
- Не.
- То чаго пытаеш?
- Там былі людзі. Разумееш, толькі людзі.
- Людзі бываюць бруднейшыя за свінню і чысцейшыя за анёла. Дабрэйшыя за жыццё і  сто разо страшнейшыя за Смерць. Ці табе ж баяцца Смерці, малец?
- Там мы стаялі пад чыстым небам, - вінавата сказа палачанін. - А тут такая цемра. Такая свінячая цемра!
- Кінь. Чалавек носіць сваё неба з сабою.
- Блюзнерыш, - гнена закрыча з кармы поп. - Аддаеш чалавеку - Божае.
- Ачуня, - сказа Гервасій. - Ці бачыш ты тут хоць недзе прысутнасць Бога?
Поп змоча. Ладдзя плыла па нябачным моры, і змрок цісну на змарлыя душы так, што нават Выліваха адчу марнасць сваіх жарта.
- Дзе мы цяпер? - спыта ён.
- Над намі Рагачо, - адказа Перавозчык.
І раптам страшны несамавіты лямант прагуча над ладдзёю і над морам. Страшна, нема, нібы чапляючыся за апошнюю надзею, закрыча поп:
- Браты рагачоцы, маліце Госпада за нас!!!
Крык аддася пад нізкім небам і заглухну, нібы яго прыдушылі падушкай.
Адчуваючы, што зараз на смяротным караблі пачнецца паніка адчаю, нечалавечы крык і, магчыма, ганебны плач, Гервасій з цяжкасцю выдра вясло з вады, узня яго так высока, як толькі дазваляла калодка, і грукну ім у нізкае неба.
- Браты рагачоцы, выпіце колькі хто можа за нас!!!
Дыякан царквы святога Міхала, што  Лучыне, пад Рагачовам, запіса у сваім летапісе, што таго года  ясны майскі дзень пралуна рагачоскімі вуліцамі страшны, як землятрус, шматразовы грукат.
І было гэта так, што немаляты плакалі, сабакі вылі, як пад час зацьмення Божага сонца, а каровы мыкалі жаласна і працягла.
А потым з апраметнай прагуча, нібы  бочку, замагільны голас:
- Братцы рагачоцы, выпіце колькі хто можа за нас!!!
Магістрат кінуся  паніку. З гэтай прычыны каталікі чынілі пагром правасланых, а правасланыя падпалілі замкавы касцёл. Усё, што здарылася, аднеслі за кошт падкопа Сатаны.
І, аднак, пераважная большасць жыхаро скарысталася з гэтай парады, дарма што яна паходзіла з вусна д'ябла. А «маглі» яны нямала.
Летапісец, сузіраючы агульную п'янку, шмат бедава аб маральнай недасканаласці людзей і запоні цэлыя тры старонкі летапісу самай абрыдлівай дыдактыкай.
- Вышэй нос, хлопцы! - крыкну Выліваха. - Яны вып'юць. Я іх ведаю.
- Цёмна, - сказа нехта. - Дзе яна, тая зямля?
І тады Гервасій заспява. Сам не ведаючы чаму. Можа, таму, што ягоная зямля засёды была з ім.
 
Дробненькі дожджык
Скача ля тына,
Дзе чырванее
Дзека-шыпшына.
 
Нехта войкну. І не таму, што яго здзівіла песня... Выліваха раптам убачы слабы чырвоны адбітак на цьмяных тварах. Адбітак на цьмяных тварах. Адбітак налівася барваю, гусце, асвятля ужо амаль усю ладдзю.
Распраляючы звялыя пялёсткі, чырвонай кропляй разгаралася на грудзях Гервасія кветка шыпшыны. Адзіная ва сім свеце, яна не баялася цемры апраметнай і скрыгату зубонага.
 
Сонца-шыпшына,
Дай абдыму я,
Лапкі-пялёсткі
Табе пацалую.
 
Палачанін нясмела падхапі:
 
Лапкі-пялёсткі
Табе пацалую.
 
Цяпер ужо не толькі насцярожаныя твары весляро, але і сё вакол было заліта святлом. Пад нізкім - рукой дастаць - небам хадзілі бурыя, цьмяна-ржавыя і нібы асветленыя чорным сонцам хвалі бязмежнага мора. І гэта было так не падобна на тое, аб чым казала песня, што весляры апусцілі галовы на вёслы.
 
Калі памру я,
Згіну са свету,
Дай на тым свеце,
Што і на гэтым.
 
Выліваха зірну на Перавозчыка і бачы, што той слухае яго напружана, а вочы...
...Вачэй не было. На іх месцы пушыста расла белая плесня. Перавозчыку былі непатрэбныя вочы.
- Няжо гэта яшчэ жывуць і зямля і песні? - неспакойна заварушыся стырнавы. - Няжо?
- А што, думаеш, памерла? - спыта Гервасій.
- Мне было б лягчэй, каб памерла.
- Хто ты, каб зычыць гэткае страшнае?
Сляпы апусці галаву.
- Я Шолах, - сказа ён. - Я прада Полацак кіескаму ѕладзіміру... Ён бы страшны чалавек, гэтае чырвонае сонейка, гэты святы вок. І не апосталам ён бы роны, а самому Сатаніілу. Полацкі Рагвалод бы маім гаспадаром, два яго сыны раслі разам са мною, дачка, Рагнеда, была мне, як сястра. Уладзімір абвінаваці іх, што яны хочуць учыніць змову з князем Яраполкам, і падступі пад муры... Яны не зялі б Полацка, каб не я... Я здрадзі. І ѕладзімір забі Рагвалода з сынамі, спалі горад, а Рагнеду прымусі разуць сябе. І яна была спачатку паверыла яму. А потым у яго было сто наложніц, а потым ён, не сказашы ёй, прывёз жонкаю прадажную грэкіню... І прыня хрысціянства. Хрысціянству не хапала толькі яго... Рагнеда пайшла  манастыр і памерла... Я засёды жада яе... А цяпер на маёй галаве попел роднага горада.
І раптам ён закрыча:
- Гэта павінна было памерці! Чаму яно не памерла! Яно законна ішло да смерці, і я раней за другіх зразуме гэта! Чаму яно не памерла, ты, які жартуе?! Чаму?!
- Таму, што я жартую, - сказа Выліваха. - Толькі таму. Я люблю жыццё і жартую. І таму - колькі б ты ні здраджва - яно жыве.
Ладдзя рэзала тугую, як вар, ваду. А над ладдзёй, як ветразь, ляцела песня:
 
Не алілую,
Не ладан Божы:
А каля тына
Дзікую рожу.
 
Цяпер туравалі Гервасію се галасы на ладдзі:
 
Край наш пакутны,
Край наш дзівосны,
Дожджык, азёры,
Гордыя сосны.
 
І Выліваха бачы, што з-пад плесні на вачніцах Перавозчыка пакаціліся раптам слёзы. Яны, відаць, былі вельмі пякучыя, бо спалілі і знішчылі плесню. І з-пад яе з'явіліся раптам вочы, спалоханыя жудаснай веліччу гэтага ржавага мора.
Сінія.
Крык праляце над галовамі змарлых.
- ...Нават цяпер! - поп трос скурчанымі пальцамі, узнесенымі над галавой. - Нават у дзень гневу! Што вы спяваеце, смярдзючыя чалавечкі? Хто ж вы такія?! Грэшнікі?! Ерэтыкі?!
- Мы святыя, поп, - сказа Выліваха. - Раз мы церпім цябе і тастазадую навалач, раз плоцім жыццём і зямлёю сваёю - мы святыя, поп.
Ён брыдка вылаяся, і тут позірк ягоны па на суседа па катаржнай лацы. І Гервасій адчу, як упала ад нечаканасці сэрца.
Побач з ім не бы прыкуты юнак, як ён дума. Побач з ім сядзела дзячына год семнаццаці.
- Фу ты, чорт, - зніякаве Гервасій. - А мы тут лаемся, нібы  Божай царкве.
- Нічога, - апусціла яна веі. - Зараз, можа, і трэба.
Выліваха глядзе на яе шырокімі вачыма. Была яна вельмі ж падобная на тую жанчыну, за якой ён некалі больш за сё пада. На адзіную, якая не аднеслася паблажліва да яго малення.
Магчыма, Выліваху потым і давалася сё так лёгка. Магчыма, менавіта таму.
Ён ніколі не дума, што лёс верне яму яе. Прыгажэйшую, маладзейшую, лепшую, чым тыя, падступную, сціплую...
...Асуджаную. Дадзеную і вернутую толькі на адзін дзень.
І Выліваха зразуме, які страшны жарт учыніла над ім Смерць, на што яна намякала, як незваротна прынізіла.
Цяпер ужо нічога нельга - і не трэба - было пачынаць.
І  Гервасія хапіла розуму з самага пачатку адмовіцца ад удзелу  гульні, у якой Смерць была катам, а ён - дурным мышаняткам.
- Лайцеся, калі трэба, - сказала дзячына. - Вы такі жывы. Без вас было так самотна. Я чакала ладдзі аж тры дні.
- Нічога не зробіш, - усміхнуся Выліваха. - Смерць хадзіла за мной.
Яна глядзела на зыркую кветку.
- Няжо так паспела расцвісці шыпшына?
- Там зажды цвіце шыпшына.
- Мяне завуць Бярозкай, - з даверам сказала яна.
- Язычніца?
- Але. Царква не паспела дабрацца  нашы балоты.
- Усё адно, - сказа ён. - Унь у карме сядзіць з гузам на лбе існы хрысціянін. Ты - язычніца. Ці варта было лішні раз мачацца  ваду, калі сім аднолькавая літасць... А мяне зваць Гервасій.
- Ты занадта смелы, Гервасій, - крыкну поп. - Слаба дбала святая інквізіцыя, калі ты так распусці язык.
- На зямлі я, вядома, памоква, - сказа Выліваха. - І то не дужа. Але цяпер нават сам папа не зробіць з мяне той смажаніны, якую прывязваюць да лаца, а не пякуць на ім.
Поп хаце бы сказаць нешта, але ягоныя словы заглушы крык несамавітага жаху.
Над іржавым, як запечаная кро, морам з'явілася першая за весь догі шлях жывая істота. Яна ляцела, цяжка махаючы перапончатымі крыламі, як вялізны кажан, і то злятала гору, то апускалася  ваду пад неймаверным цяжарам, падвешаным да яе ног. Здалёк гэты цяжар здавася нізкай серабрыстых рыб.
Калі істота падляцела бліжэй - крылы аказаліся рукавамі чорнай манашай расы, а рыбы - дзевяццю голымі жанчынамі, што чапляліся за старэчыя ногі пачвары.
І са страшнай нянавісцю да калегі Перавозчык сказа:
- Адзін з тых, каму не далі забыцця.
Цяпер пачвара ляцела жо зусім блізка ад ладдзі. Стары з вар'яцкімі вачыма, клінападобнай барадою і галавой, падобнай на агурок.
Як прагны падлаед, што часам ухопіць занадта вялікую для сябе здабычу, як коршак, схоплены сомам, стары падлята і пада, кранаючыся кіпцямі вады, падлята і пада. А па ягонай спіне поз, дабіраючыся да глоткі і сціскаючы яе, юнак з акрываленай скроняй.
- Я ведаю гэтага чалавека, - сказа Палачанін. - Ён выраза ледзь не весь мой горад...
- Ратуйце мяне, ратуйце! Я няшчасны цар Іван! - даляцела з вышыні.
- Дакуль ён будзе лётаць? - спыта нехта.
- Пакуль такія, як ты, не кінуць яго хваліць, - сказа Перавозчык.
- А хто гэтыя жанчыны? - спыта Палачанін.
- Гэта яго жонкі... А той - ягоны сын.
Выліваха толькі рукамі развё:
- Жонкі?
- Але.
- То мне будзе яшчэ горш. Шчаслівы, у яго было толькі дзевяць.
Перавозчык зірну на яго са шкадобаю:
- Ты іх труці?
- Крый Божа. Я іх любі.
Ладдзя зарагатала.
Усё далей і далей ад яе чырка нагамі ваду, і здымася, і зно пада чорны цень.
- Ал-ле, - сказа Выліваха. - То ж бо, я гляджу, у яго ад такой работы задніца шылам. Спявайце асанну, хлопцы. Нас чакае толькі забыццё.
- Страшна, - сказала Бярозка.
- Ніч-чога страшнага, - сказа Гервасій. - Мне так ужо было. Сасні я сон. Нібыта забы я сваё імя. І непамысна мне так. Не спомню імя - і сё. І думаю: вось чорт! Ва сіх ёсць імя, а  мяне аднаго няма. Як жа так? А як спытаюць? Добра, як не спытаюць. А як спытаюць. А як, скажуць, хлопец, тваё імя?
Ладдзя рагатала. Выліваха глядзе на сіх нахабнымі сінімі вачыма, і нялоная смешка блукала на яго хітрых, добра расшчэпленых самой маці-натурай, вуснах.
- Святыя злодзеі, - сказа Выліваха, - набожныя бабнікі. Гэй, браткі, вам кажу. Ці ж Бог да беларусу дзюбу, каб ён пішча?
- А для чаго?
- Лушчыць гарэхі ды цалавацца... Ану, святыя, давай Вялікую Малітву!
Іржавае мора дрыжала вострымі зыбатымі хвалькамі. Чорнае сонца падземнай краіны ставала над ім. А па хвалях ляцела да недалёкага жо берага смерці ладдзя Роспачы, і Перавозчык глядзе на Гервасія зно здабытымі вачыма з нянавісцю і страшнай зайздрасцю.
А над ладдзёй Роспачы злята голас Вылівахі і грымелі, нібы падпіраючы яго, грубыя вясёлыя галасы.
 
Досыць ляжаць нам каменнаю крушняй!
Што мы, урэшце, як Марка, бядуем?
З тлустага панства збудуем свінюшні,
З дзевак старых - касцёлы збудуем.
Турмы для ката - збудуем з суддзя,
З уладаро - выбаровыя ямы...
Покуль жывём мы - датуль мы людзі,
А  смерці будзем... людзьмі таксама.
 
Успёршыся падбароддзем на сплеценыя рукі, з сумнай надзеяй глядзела на Выліваху Бярозка. Вочы ясныя - нібыта нехта шухну крынічнай вадою на торн, - вялікія і прыгожыя, нібы  карокі, і такія ж добрыя. І носік нехта злёгку таргану угору, і раток прыадкрыты.
«А бадай табе, чортавай Смерці, халера  жывот», - дума Гервасій і спява, каб не загаласіць ад крыды. Таму што было гэта так, як раніцай успомніць тое, што чора  гасцях недае і недапі.
 
Любяць нас неба, віно і кабеты.
Сонцам чырвоным, сонцам прарочым
Люд наш упарта стае над светам
Нават пасля найцямнейшай начы.
Гэта наш гонар, шчасце і сіла:
Жыць насупор уварванням і ранам
Там, дзе дано бы другім пакасілі
Радасць і сонца, песню й каханне.
 
Бераг адкрыся нечакана. Пляскаты, як пінскае балота, але з суцэльнага каменя. Холадам і безнадзейным спакоем веяла стуль. І лягчэй было б, каб не пала пажар шыпшынавай кветкі. Лягчэй было б сустрэць гэты бераг у цемрыве.
На беразе, відаць, таксама згадзіліся б з гэтым. Таму што, убачышы далёкае святло  моры, на беразе замітусілася варта: белыя, нібы з нежывога парцалану злепленыя - людцы не людцы, а так, чорт ведае што, поскудзь з магутнымі мускуламі пад ліпучай скурай, з вялізнымі, нібы  начных лемура, вачыма, але затое з чарапамі, у якія нарад ці лез бы хаця напарстак мазго.
Яны засланялі вочы далонямі, але святло мацнела, і тады яны  паніцы кідаліся некуды  глыб апошняга мацерыка.
На ладдзі гарлалі песню, а варта цякала, і гэта было так, быццам да берага, пенячы ваду, немінуча, як лёс, набліжася пірацкі карабель. Гэта было, як у час князя Вячкі, калі трыста хлопца на ладдзях паваявалі і разрабавалі ледзь не весь захад балтыйскага збярэжжа.
На беразе застася толькі адзін з лемура, сляпы з залатымі ключамі ля пояса, вялікі канцлер падземнага царства, высахлы стары, твар якога дано нагадва чэрап.
Ладдзя з шоргатам узлезла на пясок.
- Пір вам і з духам свіным, - сказа Выліваха.
Ён бы прыдума і яшчэ нешта, але се былі скутыя калодкамі, і зрабіць нельга было нічога... Лемуры з'явіліся зно, і гэта былі другія лемуры, зусім без вачэй, з гладкай скурай на іх месцы. Вязня скулі папарна - рука Вылівахі была на руцэ дзячыны - і вывелі на бераг. Варта рабіла гэта спрытна, нават навобмацак: яна звыкла да цемры.
Упершыню  жыцці Выліваха не скарыстася з такога выгоднага становішча, не сцісну дзявочай рукі. Яны набліжаліся да лемура, звонячы кайданамі.
- Мне страшна, - сказала яна. - У іх такія слізкія рукі.
Лемур-канцлер працягну лапу, каб абмацаць дзве чарговыя галавы і запісаць іх у рэестр. І раптам Выліваха гаркну на яго:
- Ты куды лапы цягнеш, крактавенне смярдзючае?! Ты што, не бачыш? Ты што, не бачыш? Тут паненка.
І лясну вольнай рукой па лапе Канцлера.
- За гарачы камень хапайся, а не за нашых дзячат. Не для цябе!
- Чаму? - пацепну плячыма Канцлер. - Менавіта для нас. Усе вы тут для нас. Усе вы тут для нас, а потым для забыцця... Ану, варта.
Лемуры навобмацак пайшлі да Вылівахі.
- Пастаце яго на калені, - спакойна сказа Канцлер.
Слепакі набліжаліся, мацаючы рукамі паветра. Дзячына  жаху прыціснулася да Гервасія. Вязні ладдзі таксама ціснуліся да яго, каб быць разам. А ён з адчаем глядзе на нямольнае кола, якое сё сціскалася і сціскалася.
І раптам ён успомні, як не выносіць самай маленькай гарачыні вечна халодная луска рыб. А спомнішы, сарва з грудзей зыркую, як жарынка, кветку шыпшыны і пача вадзіць ёю вакол сябе. Лемуры набліжаліся.
Але вось завагася адзін... другі... трэці. Чацвёрты раптам зрабі крок назад... Пачалі адступаць і другія. І тады Выліваха зарагата:
- Што, хапілі, як сом гарачай кашы?! Куды ісці, хамаё?
І сам рушы на чале калоны праз варожы строй...
...Іх прывялі  пакой з голымі сценамі, прыймовы пакой Смерці. Толькі двое дзвярэй было  ім: тыя, праз якія яны прыйшлі, і другія, куды яны павінны былі пайсці і знікнуць. Канцлер падышо да вартаніка ля другіх дзвярэй і сказа яму:
- Перадай, у моры збунтавалася ладдзя Роспачы. Я загада арыштаваць Перавозчыка. Але гэтыя бандыты сё адно гарлаюць песні, як п'яныя, і лаюцца, як матросы, і, калі праходзілі праз браму Жаху, назнарок пачалі стрэламі апаганьваць святое месца.
- То чаму  іх не адабралі гаканіцы? - непаразумела спыта вартанік.
- Гэтыя гаканіцы  нас можна адабраць толькі з жыццём, хлопец, - сказа Выліваха.
Вязня пакінулі адных. Яны чакалі гадзіну, і другую, і трэцюю і, напэна, палі б духам, каб не Гервасій. А той толькі галавою хіта:
- І тут не лепей, чым на зямлі.
З рук людзей раптона самі сабою пачалі звальвацца ланцугі, і се зразумелі, што наста судны час. А потым у дзвярах уста вартавы і агаласі:
- Выліваха Гервасій, жыцця - трыццаць тры гады.
Гервасій узняся з лавы і абвё вачыма свой мяцежны харус.
- Смялей, хлопцы... Мне весела было з вамі.
- Я з табой, - сказала дзячына. - Мне страшна будзе без цябе.
- Чаго, дурная?.. Кінь... Гэта нядога... На вось, вазьмі кветку, каб не было так самотна, калі пойдзеш туды...
Ён пагладзі яе па галаве і падума адно толькі слова - «шкада». А потым падміргну людзям нахабным левым вокам і, бяззбройны, без кветкі, накіравася  смяротны пакой.
Пакой бы высокі, як касцёл, і вострыя скляпенні губляліся  цемры, а за стральчастымі вокнамі ляжала вечнае цямноцце. І пакой бы пусты - толькі стол, ды два крэслы, ды шахматная дошка на стале.
Сцены былі се абцягнуты шэрым пыльным сукном. Проста перад Вылівахам, у дальнім муры, былі нізкія цёмныя дзверы, самыя апошнія, якія існавалі і  свеце Памяці і  свеце Забыцця. Усю тую сцяну і дзверы засновала павуцінне. Як чорныя бліскучыя праменні, беглі ва се бакі ніці ташчынёю з руку. І, як пачварнае чорнае сонца, сядзе у збегу гэтых прамення кашлаты велічэзны павук са срэбным крыжам на спіне - Арахна, якая тчэ павуцінне вечнасці.
А за сталом у адным з крэсла сядзела і мачала Смерць.
- Добры вечар у хату, - сказа Выліваха.
- Ты што ж гэта, Гервасій? - сказала рэшце Смерць. - За сю маю дабрыню, за кветку, за апошні глыток віна, які я дазволіла табе, ты збунтава ладдзю Роспачы.
Выліваху раптам стала смешна.
- Ты накшталт нашага вялікага Канцлера, - сказа ён. - Здзірае апошнюю шкуру і яшчэ патрабуе, каб яму за гэта крычалі «дзякуй!». Начальства, відаць, пасюль аднолькавае.
- А ты што, не чыта Эклезіяста? Што было, тое будзе, і няма нічога новага пад сонцам.
- Мяне ён неяк не цікаві. У мяне не так многа было часу, каб выдаткаваць яго на розную лухту.
- А бунтаваць ладдзю? А ганьбіць Перавозчыка і Канцлера? А разганяць маю варту? А паганіць браму Жаху?
- Мы - людзі, - сказа Выліваха.
Смерць усміхалася:
- Шмат ты цяпер паспееш са сваім людствам... Ну, як табе твая суседка? Бачыш, я назнарок не хацела табе перашкаджаць. Сама дабіралася да месца.
У нахабных і вясёлых вачах Вылівахі раптам з'явілася страшэнная пагарда.
- Дагэтуль я дума, што здзекавацца можа толькі жыццё. І гэта было адзіным апраданнем таго, што ты існуеш, Смерць.
- Бачыш, магу і я.
- Бачу. І таму спамінаю жыццё з яшчэ мацнейшай пяшчотай... Досыць. Кажы, куды ісці?
Смерць паказала вачыма на дзверы за павуціннем.
- Арахна, - паклікала яна.
Павук варухнуся і ста спускацца ніжэй.
- Яна вып'е з цябе жыццё і памяць. Не палохайся, гэта хутка.
- Калі гэта я чагосьці палохася?.. Толькі... я б на тваім месцы абнаві сваю гаспадарку. Павука пакіну бы для ладаро, якія смокчуць кро з народа і выступаюць за старыну. А для бедных людзей зрабі бы молат і падвё бы да яго латком ваду, як на млыне. Ім столькі разо у жыцці даводзілася падсталяць сваю галаву пад абух... Ну, бывай.
- Чакай, - сказала Смерць. - Ты і цяпер хаце бы жыць? Ведаючы, што цябе чакае? Артымашы маленечкую адтэрміноку?
- Нават на прэнгу, - сказа Выліваха. - Пасюль, дзе няма цябе.
Смерць сумна схіліла галаву, але адразу скінула яе так, што ляснулі зубы.
- Добра! Які ты дзіны! Ты ігрок, але табе патрэбныя рабыні. То, можа, ты згуляеш у шахматы з найвялікшай уладаркай сусвету, ігрок? Стака - жыццё.
Выліваха пацісну плячыма:
- Давай.
- Хочаш, я дам табе візіра наперад?
- Каб потым казалі, што я скарыстася са слабасці?
Дошка ляжала між імі. Гервасій узя за белы шалом маленькага, але неверагодна цяжкага латніка і адкры дарогу свайму візіру... Арахна зацікалена дыхала над галавой... І раптам Смерць засмяялася:
- Ты зно папася...
- Чаму? Я ведаю: ты ніколі не прайграеш.
- То нашто ты се, дурань рагачовец, слабенькі чалавечак?
- Якая ты, часам вартая жалю. Ніч-чога не разумееш. Я - чалавек... Я - ігрок. Няжо ты думаеш, я, нават бяззбройны, нават калі на мяне напалі б упяцёх, на хвіліну задумася б: ужыць мне зубы ці не?
- Гляд-дзі, - сказала Смерць.
За нейкія дваццаць хвілін яна зрабіла брэш у абароне Гервасія, узламала яе і кінулася знішчаць раскіданыя астракі адчайдушнага супраціву.
І тут Выліваха бачы, які нечалавечы розум гуляе з ім, якая разлічаная на сто хадо наперад прадбачлівасць вяжа яго па руках і нагах, як нікому, ніколі не дасца выйграць у гэтай вышэйшай і халоднай істоты.
Латнікі ягоныя ішлі наперад і гінулі адзін за адным. Правы фланг касцянога белага войска прагінася пад несамавітым напорам чорных так няхільна, як няхільна лазяць у багну калені чалавека, што зня непасільны цяжар.
З мужнасцю роспачы візір Вылівахі кінуся наперад, збі варожага латніка, што выходзі на лінію «Візіра трон», скіну баявога слана і адразу замітусіся між дзвюма ладдзямі Смерці. Гуляй-гарады на спінах ладдзей драпежна выскалялі свае зубцы.
Візір збі яшчэ аднаго латніка і налажы галавою, аточаны чорным войскам.
І тады рука Смерці працягнулася і зняла з галавы караля карону.
- Аман, - сказала яна.
- Я магу ганарыцца, - сказа Выліваха. - Не кожны грае са Смерцю.
- Ты нядрэнна біся. Глядзі, амаль гадзіна. На іншых дастаткова і дзесяцёх хвілін.
- Нічога дзінага. Гэта была самая хвалюючая партыя  маім жыцці.
- Усё скончана, бунтар. Вартавы, прывядзі астатніх.
У пакой увайшлі се весляры з ладдзі. І на чале іх стаяла дзячына, а замыка шэсце - Перавозчык.
- Вось, - сказала Смерць. - Ён многа бра на сябе. Хаце гуляць са мною. Глядзіце на яго прыніжэнне, хлопы.
- Прайграць не прыніжэнне, - сказала Бярозка. - Прыніжэнне - кпіць з таго, хто мужна прайгра.
Яна глядзела проста  вачніцы Смерці.
- Многа ты разумееш, шэранькая курачка, - сказала Смерць. - Многа ты разумееш, слабенькае пыля.
Сустрэлася вачыма з Вылівахам і захінула на грудзях плашч, прыкрыла ім свае старыя жотыя косці. І толькі тады Выліваха зразуме, што перад ім таксама жанчына, з нянавісцю да шчаслівейшых і зайздрасцю да іх.
- Што, Выліваха, можа, згуляем на кветку? - спытала яна.
- Я магу гуляць сабою. Але я не гуляю роднай зямлёй.
- Што ж, - ужо абыякава сказала Смерць, - тады ідзі да Арахны, дзячо.
- Але я не хачу туды, - непаразумела сказала Бярозка.
- Як я цябе ненавіджу, - сказа Выліваха бязносай. - Зусім як нашых радца і князё.
- А між тым я добрая, - сказала Смерць. - Хочаце, ідзіце двох.
Дзячына нібы нават з палёгкаю кінулася да Вылівахі:
- Хадзем. Хай яна глядзіць.
- Я таксама была маладою, - паблажліва сказала Смерць. - Я помню свайго першага. Яго звалі Авель. А цяпер мне сё гэта жо непатрэбна. Я ведаю цану сім вам. Мужчыны подлы народ, але няма нікога падлейшага за жанчын... Што, Выліваха, не гуляла табою адзіная, каго ты сапрады жада... больш за жыццё?
- Ну, - сказа Выліваха.
- Подлічала, набівала сабе цану, мучыла тым больш, чым больш ты каха. І чым больш ты каха - тым менш паважала. Патрэбнае ёй было тваё бязмернае каханне? Пуга ёй была патрэбная. Пуга і кулак. Пагарда і рабства. Хоць у апошняй прадажнай дрэні, хоць у баязліца і здрадніка - абы лізаць ногі. І ты яшчэ не хочаш забыцця? Ды дай вашаму подламу чалавечаму племю вось тут, зараз, уратавацца па адным, кінушы сіх астатніх Арахне, - хто не скарыстаецца з гэтага? Вось ты, курчанятка, ану... згуляй са мною на сваё вартае жалю жыццё.
- Я... не мею, - твар Бярозкі згасну.
- А каб умела - кінула б усіх і не пачухалася. А ты... Пе-ра-воз-чык? Ты, здраднік?.. А ты, хлуслівы поп? А вы се? А ты, Выліваха, годны кавалер, ану, згуляй на яе жыццё.
- Чужым - не гуляю. Ніколі не гуля на чужое майно.
- Ну і яшчэ на гэтых усіх. Ну! На дваццаць год гэтай дзячыны. На дваццаць год Перавозчыка, на дваццаць - усіх астатніх. На сіх, акрамя папа, бо ён мары аб царстве пасмяротным. Ну?! Вартая жалю чалавечая слізь!
- Выліваха, - сказа Палачанін. - Ці дога яна тут будзе здзекавацца з нас?
- А пройгрыш?
- А гонар, - сказа Палачанін.
- Згода, - сказа Гервасій.
Смерць ускінула галаву:
- Ты? Табе ж усё адно нічога, нічога больш не дапаможа. Што табе?
Выліваха высталя цяжкія фігуры. І кожны дар донцам аб дошку бы, як удар па вечку труны.
- Што табе да гэтага Палачаніна? Што табе да Перавозчыка?
Гервасій пахука на донца свайго візіра: ад сурока.
- Ты прайграеш. Ты ніколі-ніколі іх не сустрэнеш. Ніхто ніколі не даведаецца.
Выліваха раня шэраг латніка.
- Ты разумееш, на што ты падымаеш руку? На маю веліч!
«Гора і няшчасце Рагачова» працягнула руку і зяло  дзячыны кветку.
- Ты помніш цара Івана? Я і табе не дам забыцця.
Гожыя вусны Вылівахі нахабна і дзёрзка сміхнуліся, і не было, здаецца, нічога прыгажэйшага за гэтую смешку.
- Дзякуй, - сказа ён.
- Тады - прападай, - сказала Смерць, - ты, што сееш у сэрцах гэтых... няшчасных нездзяйсняльныя надзеі.
- А што, хлопцы, - сказа Выліваха. - Пяць хвілін надзеі - хіба мала?
Весляры сміхаліся.
- То прападай, - сказала Смерць.
Латнік яе візіра зрабі два крокі наперад. Выліваха рушы свайго.
Як застрэльшчыкі сечы, як Ракута і Койдан пад Крутагор'ем, латнікі стаялі пасярэдзіне поля. Твар у твар.
...Неадольна, як цемры цемра, як крыжацкае мора на тры сотні воя князя Давіда, як асманы на Косавым полі, як рыцары на Белай Гары, рухаліся воі Смерці. І зно Выліваха адчу, што ніхто ніколі не можа выйграць у сілы, якая сядзела насупраць.
Нечалавечая, вышэйшая, халодная і нямольная разважлівасць, якая не памыляецца, ваявала з ім. Гэта было страшна, нібы  сне. І Гервасій зразуме, што ён сапрады прапа.
- Позна, Выліваха, - засмяялася, зарыпела Смерць. - Позна нават з гэтай дзекай. Позна. Гуляць трэба пры жыцці. Хе-хе. І маё шчасце, што вы, і асабліва дурныя бабы, не разумееце гэтага. З-за карысталюбства яны адмаляюць бедным, але высакародным, нібы  іх тры жыцці.
І неадольна, бы  сне, Смерць зрэзала Вылівахавага слана.
- А вы, калі яны адмаляюць вам, улешчваеце іх падарункамі. Нібыта вашы каралі вартыя магнацкіх палаца, нібыта ваша танная біруза з дарагім пацалункам вартая карэты шасцерыком без пацалунка? Нібыта срэбнае таннае люстэрка, падоранае пяшчотным каханкам, мае  вачах такой каштонасць, у парананні з вілай за горадам, якую даруе - усё адно, жарабец ці кастрат. Хе-хе.
Смерць глядзела то на Выліваху, то на Бярозку. Яна злавалася і тым не менш крышыла абарону Гервасія, як хацела. І той, нягледзячы на халодны спакой роспачы, бачы: усё скончана. Ён зрэза слана Смерці і адразу страці сваю ладдзю і латніка, які пагража шатру візіра. Выліваха зірну на дзячыну, убачы яе твар і пацісну плячыма.
- Дорыце ім срэбныя люстэркі, - рыпела Смерць. - А я дарыла б ім люстэркі будучага. Я б дарыла ім замест люстэрка - чэрап. «На, дурніца, глядзі. На, глядзі, якая ты будзеш затра. Не подлічай. Кахай, калі кахаюць цябе... Не слухае... Не паслухае... Хе-хе-хе...»
У Гервасія апусціліся рукі. Але голас ён сказа:
- Думаеш ты над кожным ходам, як поп перад ютраню: выпіць яму ці не выпіць.
- На табе чару, - Смерць узяла чарговага латніка. Выліваха гойса вачыма па дошцы і меркава, што яму цяпер рабіць. Арахна дыхала яму  спіну.
- Гэн! - крыкну ёй Выліваха, у роздуме водзячы рукой над фігурамі.
- Што яна табе, шкодзіць?
- Вядома. Як ікона  спальні... Не магу я, калі глядзяць...
Арахна адпазла. Гервасій пахіта галавою. Хітравата сміхнуся:
- Ай, Палачанін, ай, лізунчык. Глядзі ты, перад канчынай, можна сказаць, куды ты глядзіш, каб табе так астатні раз.
Смерць пакасілася на Палачаніна. І  гэты час Выліваха падставі Смерці пятага свайго латніка, адначасова пасунушы рукавом пад бой яе ладдзю.
Бязвокая зірнула зно на дошку, якая яляла сабою выгляд страшэннага разгрому. Усміхнулася:
- Зараз табе мая ладдзя Роспачы... О, л-латнічак! Ану, галубок! Хадзі да змарлых, ёмісты ты мой.
Звонку было так, што ладдзя зараз варвецца і скончыць разгром. Латнік Гервасія зляце з дошкі... І тады рагачовец з грукатам зня падсталеную ім жа самім ладдзю.
- На.
Смерць засычэла.
- І унь табе яшчэ пагроза каралю. Гэта табе за «ласку» да мяне.
Кароль Смерці адступі, адкрышы візіра за сваёй спіною, кінушы яго  бядзе.
- На, - грукну па ім Выліваха, не даючы апамятацца. - Два шчыты перад адным мячом. Выбірай. Каню - слана або майму візіру - другую ладдзю.
І ён зня ладдзю Роспачы. Апошнюю ладдзю, што была  Смерці.
Людзі войкнулі. На дошцы літаральна за нейкую хвіліну сё змянілася. У сталёвым страі нападу зералі цяпер страшэнныя праломы. Войска Смерці сплывала крывёй. І, аднак, без абедзвюх ладдзей, без візіра і слана яна сё адно была мацнейшая за кожнага іграка на зямлі. Бо яна прадбачыла се магчымыя палажэнні фігур на полі бою і ведала, як скончыцца і як можа развіцца кожны з хадо ворага.
Выліваха, як кожны чалавек, мог сказаць толькі, што вось гэтая галінка дубка дасць за гэты год «пагон» дажынёю  дзесяць цаля, а тая - у дваццаць, бо на яе трапляе больш сонца. Смерць нечалавечым сваім зрокам бачыла, які будзе гэты дуб у апошнюю хвіліну свайго існавання праз сто год, калі сякера дарыць яго ля камля. І яна бясстрасна, халодна пачала карыстацца гэтым веданнем. Яна сабрала се сілы  кулак і пачала ціснуць на правае крыло Вылівахавага войска.
...І  гэты момант Гервасій пача разумець нешта такое, што пасяліла  ягонай душы парасткі несамавітай радасці...
...Дзяцінства. Сябры ідуць у грыбы. Усе астатнія дзяруцца  нетры, а ён спакойна ідзе лясной дарогай і праз кожныя некалькі крока зрывае баравік, што вылез якраз між каляін. Цвёрды, спадыспаду нібы абсыпаны мукою (ішо дождж, і кроплі, падскокваючы ад зямлі, білі пад ягоны парасон, а потым высахлі), крамяны, як сыр.
А вось салока, які трэцяе лета спакойна жы пад ягоным акном. А вось заяц, які дажы да старасці адразу за гумнамі, таму што так не бывае.
Рабі нечаканае, рабі, як не бывае, рабі, як не робіць ніхто, - і тады пераможаш. Нават калі ты слабы, як камар пасярод варожага мора. Таму што толькі дурні разважаюць засёды па правілах здаровага сэнсу. Таму што чалавек толькі тады чалавек, калі ён дзёрзка рве панылае наканаванне і плюе на «спрадвечны» закон.
- Ты ваюеш не па правілах, Выліваха, - сказала Смерць. - Ты адда мне гэтага латніка і, значыцца, павінен бы замацавацца вось тут, а замест гэтага...
- Каму павінен?
- Беспамылковасці.
- Я павінен вось ім, гэтым людзям. І нікому больш.
Другі слон Смерці зараката бакамі па стале. Выліваха сміхнуся... Што ведала гэтая бязвокая дрэнь аб арабіне, якая расце на яго камяніцы, няхай без належнага абшару зямлі, але затое недасяжная для коз? Што ведала яна аб зайцы  глогавых агароджах, які цаною штодзённых драпін зберага у цэласці шкуру? Што ведала яна аб яго народзе, які жы насупор і не так і зрошчва шыпы на сваіх карэннях, а не на сцяблінах?
«Хай косіць твая каса. Што мне  маіх гожых, але непатрэбных кветках, калі мае карэнні мачаць, і разрастаюцца  зямлі, і чакаюць свайго дня?»
- Выліваха, дзе сэнс у тваіх учынках?
- А ты што думала, я - абак*? Чалавек - быдла непаслядонае. Таму ён і не быдла.
* Дошка для лічэння. Правобраз сучасных лічыльніка.
Ён лікава удушы. Яна, неадольная, не магла адолець толькі аднаго: Боскай непаслядонасці чалавечай думкі.
Нават не Боскай. Таму што чалавек часам са звычайнага падзення ігральных касцей робіць больш значныя высновы, чым Бог з бясспрэчнага закону аб тым, што двойчы два чатыры.
- Ты накшталт бацько нашай царквы, - сказа Выліваха. - Вазьмі іх за ногі, стусані - адразу з іх рознае дзярмо пасыпецца. Тры ісціны - і больш няма... «Рабы, слухайцеся пано вашых», «Дух - галонае, а гнойная плоць - за ім», «Ашчэ не будзеце, як дзеці - не трапіце  царства нябеснае...». Стваральнікі мудрасці для бедных... Чаканшчыкі баек для сіх.
І ён зня каня Смерці.
Ён успаміна зямлю і сміхася. Яго новая, непераможная, мудрасць была мудрасцю таму, што  ёй не было нічога скутага. У ёй было натхненне, сардэчны боль, неасэнсаваная прыхільнасць да аднаго і агіда да другога. Шкада, што позна, позна прыйшла да яго мудрасць. Але ён падума, што як Смерць вось зараз не можа перамагчы яго, так ніколі не пераможа яго жывых брато вялікае каралества, у якім уладары рагаты ягоным дбаннем Цыкмун. Ніколі, нават з дапамогай падлюг накшталт нясвіжскага Радзівіла, старобінскага Слуцкага або паланецкіх ці менскіх Хадкевіча. Таму што се яны рабілі «як належыць».
- Мат! - сказа ён.
Смерць сядзела мочкі. Потым узняла вачніцы.
- Нечакана, - сказала яна, не расціскаючы зубо. - З самай той хвіліны, калі я зянула ладдзю.
- Ты зянула яе раней, - сказа Выліваха. - Яшчэ на моры.
- Перамог... Што ж, мяне суцяшае тое, што гэта апошняя твая перамога. Што ты - першы, але ты і апошні.
- І тое прада, - сказа Гервасій і ста. - Хаця?.. Хто ведае... Цяперака пайшлі так-кія дзеці. І потым - чаго мне шкадаваць, калі я змог немагчымае, калі я знікну - пераможцаю?
- Развітайся з імі, - сказала Смерць.
- Нічога, хлопцы, - сказа Выліваха. - Сустрэнемся  казалупа на шастку, як сказа наш добры кароль маскоскаму цару.
- А я? - сказала Бярозка.
- Шумі дажэй, - сказа Выліваха. - Пастарайся там наконт дзяцей і за мяне... Жыві шчасліва, малая.
І ён, вельмі прамы, рушы да дзвярэй, куды жо спускася з вышыні чорны павук.
- Гервасій, - пачу ён за сабою.
Дзіна, ён ішо спіною да яе і, адначасова, мог бы пабажыцца, што бачыць яе вочы і разумее, разумее тое, што жыве  гэтых вачах. Але ён ішо.
Арахна падціснула бруха, рыхтуючыся да рыка.
- Пані! Пані! Хай ён пачакае, я не хачу!
- Чаго ты не хочаш?
- Я не хачу... на зямлю.
- То ідзі з ім.
- Дзякуй... Дзякуй вам, пані Смерць.
- Ідзі, дзека.
...Выліваха ледзь паспе адштурхнуць дзячыну ад павуціння:
- Дужа ты ведаеш жыццё, дурніца... Назад!
- Я і не ведала яго... Да самай ладдзі, - яна глядзела на яго, як на Бога. - То што мне  тым няведанні?
- Дурная, дурная, - з болем сказа ён. - Ты й не ведаеш, хто я. Брахун, п'янюга, бабнік, бязбожнік, ерэтык, злачынец, абжора, пудзіла сіх добрых людзей.
- Усё адно. Толькі... перад тым як пойдзем... пацалуй, калі ласка, мяне.
І раптам Палачанін грымну шахматнай дошкай аб каменныя пліты.
- Ты, - сказа ён Смерці. - Гэта жо занадта. Або забівай адразу і разам са мной, або адпусці.
- Не магу, - сказала Смерць. - Хіба што... падзяліць між імі жыццё гэтай квактушкі. Замест дваццацёх для яе - кожнаму будзе па дзесяць год... Ты згодная памерці  дваццаць сем год?
- Я згодная была і  семнаццаць, - сказала Бярозка.
- А ты, Выліваха?
- Я хачу, каб яна жыла, колькі ёй належыць.
- Тады я пайду зараз, - павесіла галаву дзячына. - Ці не сё мне адно. Калі ты не хочаш мяне.
Выліваха задумася.
- Добра, - урэшце сказа ён. - Паспрабуем нанава. Хаця  нас і мала дзён, але, я думаю, помнячы гэта, мы будзем несці адзін аднаго асцярожна... як нясуць апошні гляк з гарэлкай на ксціны.
Нават тут ён бы непапраны.
- Ну, што вы там шэпчацеся, як ракі? - спыта ён у людзей.
- Слухай мяне, - сказа Палачанін. - Мне цяжка пазбавіцца нават аднаго зно прыдбанага дня. Тым больш цяпер, калі я ведаю, што такое смерць, і я не хачу яе, як... смерці. І сё ж, вазьміце два мае гады. Будзе несправядліва, калі я перажыву вас... на цэлыя дзесяць год, рагачовец.
Гервасій падума, што адмовіцца нельга.
- Мы бяром іх, - сказа ён.
- І мае два гады... І мае... І мае, - загулі галасы.
Смерць лічыла па пальцах. І, налічышы чарговыя дзесяць, клала на стол адну фігурку. І паступова  яе сё больш адвісала сківіца.
- Што вы робіце?! - спытала яна. - Вы, якія больш за сё баіцеся мяне, вы далі ім яшчэ па сорак год кожнаму. І гэты ерэтык і блюзнер пражыве на зямлі дзевяноста тры гады, а яна - семдзесят сем!.. Пабойцеся Арахны, людзі!!!
У гэты момант маленькі чалавечак, што хавася дагэтуль за спінамі другіх, рассуну натоп і, не звяртаючы вагі на старую, падышо да Гервасія:
- Прабач, я не магу аддаць табе два свае гады.
Усмешка  яго была вінаватая.
- Урэшце, - сказала Смерць. - Я яшчэ не зусім губляю на вас надзеі, людзі.
- Разумееш, - сказа чалавечак, - мой горад паабяцалі выразаць стральцы. Да апошняга чалавека. Мы не маглі б пратрымацца больш чым да вечара, але я бы забіты раніцай, якраз на пачатку штурму. У мяне толькі адзін дзень жыцця. Магчыма, не варта было б і вяртацца, тым больш што се мае загінулі, а вечарам ніхто жо не скажа мне па-свойму: «Здаро, Гальяш-медавар!» Але ж адзін гэты дзень я магу трымаць меч, шыбень ці нож. І мяне будзе мучыць думка, што я нібыта кіну тых, і горад, і сваю зямлю, і мядоню ля Перавесішча. Разумееш, ён бы прыгожы, горад, пакуль яны не прыйшлі. І нават пчала, у якой няма свайго слова, не шкадуе джала і жыцця, баронячы свепет. Мне сорамна, але... не пагрэбуй... вазьмі і дзве мае хвіліны, брат.
Выліваха мача.
- Дзякуй за самы дарагі дар, - урэшце сказа ён.
- Кінь, - сказала Смерць. - Што ты зробіш за іх?
- Вып'ю з ёю апошні кубак... Каб ты здохла і каб такія, як ён, не звяліся на нашай зямлі... Хадзем, людзі.
- А я?! - спыта раптам поп.
- А ты заставайся  сваім эдэме, хлус, - сказа Палачанін.
- Не, - глуха сказа поп. - Не... Не!
Людзі праходзілі паз яго.
- Стойце, - сказа Выліваха. - Грэх пакінуць тут жывую яшчэ душу. Ён дурань. Ён не будзе больш. Прада ж, не будзеш?
- Не, - сказа поп і агледзеся. - Усё, што хочаце, толькі не гэта. Бедаваць, пісаць ерэтычныя вершы... Рабаваць багатых... каб потым крумкачы пілі твае вочы на коле... на Замкавай плошчы. Толькі вазьміце мяне з сабой.
- То што, - сказа Гервасій. - Давайце зно скідацца. Дальбог, нібы не апраметная, а карчма, калі  прапойца вакі выюць у кішэні.
У цішыні, што легла пасля ягоных сло, усе пачулі раптам глухія і цяжкія крокі па каменных плітах падлогі.
Перавозчык ішо да апошніх дзвярэй.
Увесь абмяклы, увесь грузлы, ён ішо... ішо... ішо і спыніся толькі каля павуціння. Павярнуся. Абвё людзей сінімі вачыма.
- Не трэба, - сказа ён. - Я дам. Я аддам. Бо я аднаго толькі прагну. Забыцця... Забыцця... Забыцця.
І ён прагна, са стогнам працягну рукі. Арахна кінулася ніз і схапіла яго. У наступнае імгненне ён знік. Знік, быццам яго і не было. Пачуся яшчэ толькі шолах, нібы вызвалены здых.
Смерць глядзела  зямлю, хутаючы свае старыя косці.
- Да скорай сустрэчы, Выліваха, - урэшце сказала яна.
- Да скорай сустрэчы, - усміхнуся ён і абня плечы дзячыны.
...Праз некалькі хвілін вада выкінула іх на паверхню Святога возера, што непадалёк ад Рагачова. Мужык, які вё паіць каня, раптам убачы чатыры дзесяткі людзей, што купаліся  понай вопратцы, і сярод іх аднаго папа, перажагнася, а потым узваліся на каня і, ляпаючы яго чорнымі пяткамі, паскака так, нібы за ім гналіся падатныя начальнікі. Увечары ён бажыся  карчме, што рагачоскія радцы зно перапіліся і разам з духоным айцом і  поным адзенні ці то асвяжаліся вадою, ці то хадзілі з брэднем.
Паколькі такое не было  навіну - яму паверылі.
А былыя весляры ладдзі Роспачы тым часам ішлі сё далей і далей, і вопратка высыхала на гарачых іхніх грудзях, якія аж дымелі пад добрым сонцам.
Трапята на межах залаты баркун, залатыя пчолы гулі над свепетамі, а  небе, у палючым святле, звінелі між аблокамі беларускія жарукі.
Людзей меншала і меншала, бо яны ішлі прочкі і рабіліся рэшце толькі жывымі кропкамі на лоне зямным. І рэшце Выліваха з дзячынай і Палачанін засталіся траіх.
- Чаму ты адказа «да скорай сустрэчы», а сам усміхася, Выліваха?
- Нарад ці сустрэча апошняга майго нашчадка і яе адбудзецца скора.
- Твая прада, - сказа Палачанін. - Дый ці вымруць яны наогул, такія гарластыя?.. Дай кветку, брат.
Ён узя трохі прывялую кветку і пасадзі яе, як мятлушку, на шыпшынавыя хмызы. І дзіна, астатнія кветкі адразу сталі цямнейшыя. І з таго самага часу над Дняпром расце цёмная шыпшына, якая цвіце сё лета, каб ніхто не застася без роднай кветкі, калі прыйдзе час адыходзіць з нашай добрай зямлі, каб у кожнага была кветка.
- Бывай, брат Палачанін.
- Бывай, лыцар, бывай, дзячына.
Трэці пайшо на понач і скора знік у гарачым святле. А яны пайшлі сваёй дарогай і скора бачылі замчышча і Дняпро, а баку - старую камяніцу Вылівахі.
Цвіла каля яе брызгліна; белыя аблокі глогавых агароджа дурманілі зайца, што салодка спа у іхніх нетрах, каліна выкінула свае пяшчотныя парасоны. А Выліваха ішо, і рука ягоная лажала на дзявочым плячы.
Жыццё вярнула яму адзіную. І дзякаваць Богу, што не пакінула з ім той, а дало яму лепшую, чыстую і адданую, сапраднае дзіця гэтай зямлі.
На паваротцы сцежкі, дзе шале сіні бэз, перад ім вывернулася шэсце. Наперадзе ішлі сумныя сябры на чале з Ірай Францічкам, а за імі подбегам неслі пустую труну людзі з прытча, спрачаліся аб нечым поп і пробашч, і крочылі з удавана-поснымі лычамі радцы і замкавыя людзі.
Выліваха чу адны галасы:
- Гора, хлопцы.
- Памянём бедалагу.
- Такое партае, такое моцнае жыццё. Прыдушанае - а жыццё.
Але чу ён і іншае:
- Ці даруе яму вышэйшая сіла?
- Скажу я вам, чысцец нарад ці адпусціць такую закаранелую душу.
- Які чысцец?! Усё гэта вашы рымскія выдыганні.
- А пан схізмат!
- Супакойцеся. Пагадзіцеся на тым, што гэта вы - добрыя людзі, а ён...
- І не месца яму сярод лепшых людзей.
- Вяд-дома. Ні грошай у яго не было, ні глыбокай пашаны да лад, ні надзейнасці. Ані дабрабыту. Ані маралі.
І тады Выліваха выйша на сцежку і адрэза сваёй постаццю адны галасы ад другіх.
- Вы можаце вярнуцца, - сказа ён. - Вас ніхто не прасі сюды.
У кашталяна адвісла ніжняя сківіца:
- Т-ты... ж-жывы?
- Вядома. І стану жыць я ёю. Пакуль не памру  адзін з ёю час... Можаце зяць гэтую труну для кашталяна: па-мойму, ён ужо смярдзіць.
- Як жа...
- А вы што, думаеце, мы смяротныя і лёгка паміраем?.. Ідзіце, ідзіце. Пакіньце віно нам. Хлябчыце воцат і жоць, перавозчыкі. У нас - свой эдэм. Не для вас.
І ён узя дзячыну за руку, а сябры абнялі іх. І се яны, кінушы на сцежцы людзей над пустою труной, пайшлі  зарасці глогу і адвечнай, як гэтая зямля, шыпшыны.
І заяц з глогавых нетра не кінуся цякаць ад іх, а павараціся задам да пакінутых і пача так рагатаць, што  яго трэснула верхняя губа.
А глог цві над зямлёю, і гэта было сапрады як эдэм, у якім гуча ціхі і пяшчотны смех, ці то зайца, ці, можа, самога жыцця.


Приложенные файлы

  • doc 15853857
    Размер файла: 184 kB Загрузок: 0

Добавить комментарий