Шыныңа_көш_тарих._Шыңғысхан_кім


Чтобы посмотреть этот PDF файл с форматированием и разметкой, скачайте его и откройте на своем компьютере.



Тілеуберді Әбенәйұлы Тыныбайын





































Тілеуберді Әбенәйұлы Тыныбайын

ШЫНЫҢА КӚШ

ТАРИХ.

Шыңғысхан кім?



Мазмұны


А
лғысоз. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
.
................. . . . . 1

Ш
ыныңа кӛш тарих! шыңғысхан кім?. . . . . . . . . . ............................................
.......
..........3

Б
ұл сӛзді ең әуелі бастау қиын. . . . . . . .. .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . ..
........
.
..... . 4

Т
үрік тану




К
ӛшпенділерді» зерттеу ғана емес. . . . . . . . . . . . . . .......... . . . .
...
. . . . . . . 4


А
қ таңдақ»
-
қа анықтап кӛз салғанда. . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .
..
. . . . . . . . 8

А
йытқанда сӛздің
анығын. . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . . . . .
.......

. . . . 12

Сӛ
з бастайық ендеше. . . . ....... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
.........
.

. . . 13

І. Қ
айдан шыққан қадырлы

Ш
ыңғыс» есім. . . . . . . . . . . . . . . . . . ……. . . .
.... . . . . ... . 13

II Қ
ұндағын шешеиік «
Қ
ұп
и
я шежіре»
-
ның. . . . . . . . . . . . . ...…….. . . . . . . . . .
............

. . 14

III
А
ралайық қазан хан қазынасын. . . . . . . . . . . . . . . . ..
. . . . . .... . . . . . . . . .
...

. . . . . . 23

Қ
азыр маңғұл аталып жүрген түрік ұрулары. . . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . . . . 24

Д
ербес хандығы бар түркілер. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ………. . . . . . . . . .
...
..... . . . . 29

Е
ртеде маңғұл аталған түріктер. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
.... . . . . . . 30

Д
ерліген маңғұлдар. . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
......... . . .
. . 33

Н
арын аталған түрік ұрулары. . . . . . . . . . . . ……….. . . . . . . . . . . . . . . . . .
........ . . . . . 34

Х
ан сӛйле
й
ді халқының тіліменен. . . . . . . . . . . . . . . ….. . . . . . . . . . . . . . .
......
. . . .
. . . 36

Т
обықтай ғана түйін б
ар тоқсан сӛзде. . . . . . . . . . . . . …………… . . . . . . . .
.....

. .
... . . 46

Б
астаған соң бұл сӛзді тастау қиын. . . . . . . . . . . . . . . . . …….. . . . . . . . . . .
........... . . . 54

С
ірге ж
и
яр. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . ……... . .
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
.................
.
...

. . . 58




Тілеуберді Әбенәйұлы Тыныбайын

ШЫНЫҢА КӚШ

ТАРИХ.

Шыңғысхан кім?


А
лғы соз


Б
із ауылда туып, ауылда ӛстік.
Е
с білген шағымыз «
М
әдениет зор тӛңкерісі»
де
й
тін зобалаң жылдар аяқтап
,
Қ
ытайдағы әр ұлт халқының басына жылымық орнай
бастаған тұсқа тура келді.
С
ӛз еркіндігі т
иі
п жүріс
-
тұрысы аңдудан ада бола бастаған
ауыл тұрғындары, жазда халық кӛммунәсінің ж
ұ
м
ы
с
ы
мен әбігер болса да, қыс күндері
үлкендерді соғымбасқа шақырып әңгіме дүке
н құратын.
С
онда, әңгіме желісі күнделікті
күйбіңнен бастау алып, сонау алыс ғасырлардың ар жағында қалған тарихқа де
й
ін
сүңгіп қайтатын.
Ә
ңгіме айтатын
қа
р
и
ял
а
рд
ы
ң арты алпысты ағалаған, алды сексенді
жағалаған ақсақалды аталар мен ақсамайлы апалар болушы

еді.
О
лар да, дәл сол
кездегі біз с
и
яқты осыдан берісі жарты ғасыр, арысы жетпіс жыл бұрынғы дәл осы
кездегі ӛздері с
и
яқты қарттардың аузынан естіген әңгімелерін айтатын.
Е
нді ойласам,
сол әулие қарттар бізге аз дегенде жүз жылдың, әйітпесе, жүз елу жылды
ң тарихи
шындығын жеткізіп отырады екен ғой.
С
ол кісілердің бойынан және айтқан әңгімесінен
ежелгі қазақ елінің рухы есіп тұратынын, ӛте кеш сезгеніміз ӛкінішті
-
ақ.
О
лардың
айытқан әңгімесі, жаңағыдай кӛзбен кӛрген тарихпен ғана шектелі
п қалмай, бірден
-
бір
ге ұласып «Е
рте, ерте, ерте заманға» қарай ӛрби
-
ӛрби алыстағы тарихымыздың
тұманына шым батып жататын.
А
лайда, солардың шерткен шежіресінің ешқандай
мәнерлеусіз ӛңдеусіз тұнық қазақы леп, ұлттық түс алып жататынын да тым бертін
аңғарыппыз.
Ӛ
йткені, сол қар
ттардың барлығы бәленде
й

бір оқыған адамдар емес
болатын.
Қ
ытайдың жылнамаларынан да, орыстың зерттемелерінен де, арабтың
саяхатнамаларынан да бе
й
хабар еді.
Т
ек
қ
ана қазақы болмыс, қазақы таным,
қазақы
тілмен шежіре шертетін.

С
ол әңгімелерінің бір тұсында,

Ш
ыңғысхан туралы да айтылушы еді.
Б
ірақ,
ешқашанда оны моңғол немесе қалмаққа теліме
й
тін.
Б
е
й
не,
А
былай ханды немесе әз
Ж
әнібекті айтқандай қазақтың хандары қатарында баяндайтын
-
ды.
Ж
ошы туралы да
солай әңгімеле
й
тін.
Б
іздің сол кезде балаң кӛке
й
імізге түй
ген анық бір нәрсеміз:
Ш
ыңғысханның есімі ұлықтап, марапаттап, дараланып айтылатындай еді.
Қ
азақ
баласы, үйге біреу келсе немесе әлде бір жақсы туралы сӛз қозғалса,
Р
у сұраспай,
Р
у
ж
а
йл
ы

айтпай отырмайды.
С
ондайда, әлде кімнің
Р
уы
Т
ӛре бола қалса:
О
йпырым
-
ау,
қарак
ӛ
кт
і
ң ӛзі екен
-
ғой, нағыз шынжыр балақ шыбар тӛс десеңші деп қалжың шыны
аралас кәдімгіде
й

қауқылдасып қалатын.
Қ
онақ кеткен соң әлгі сӛздердің мәнін
үлкендерден сұрасақ:
Б
әрі де хан тұқымы



Ш
ыңғысханның ұрпағы дегенге саяды екен.
Со
н
ы
мен, біз

де

Ш
ыңғысханды ертеде болған қазақтың ханы екен

ғой


д
еген
түсінікпен ер жеттік.

А
лайда, ке
й
ін жоғарлап оқыдық.
Қ
ытайша тіл білдік.
Сӛй
тсек, қағаз
бетіндегі сӛздердің бәрі
Ш
ыңғысханды «
М
оңғол» деп таныстырады екен.
С
онда барып:
А
уылдың надан қазағы айта бер
еді екен
-
ғой, шындық әсілі мынадай екен емеспе деген
к
ӛ
зқарас қалыптастырдық. бірақ, «
С
үтпен біткен сүйекпен кетеді» дегенде
й
, адамның
жасында құлағына сіңіп, кӛке
й
іне қонған нәрсе ешқашан да ӛшпе
й
ді екен.
М
енің
кӛке
й
імдегі:
С
ол, соғымбастағы ақжарқын қарт
тар неден жаңылды екен?



де
й
тін сауал
ешқашан да тыныш таппады.
Ӛ
йткені, олар жалған тарих жасап елді ұтпақ түгілі,
қылдай нәрсеге қ
и
янат жасауды білме
й
тін бе
йуа
з жандар еді.

О
лар ойдан ойып тарих
жасайды, әлде қалай жалған пәтуә тудырады деудің ӛзі күнә.

С
онда, қателык қай
жерден болған? мен, бұл үшін емес, ӛзімнің т
а
биғи қызығушылығымның жетегінде
тарихқа үңіліп, ӛздігімнен мамандық алдым.
Сӛ
йтсек,
Ш
ыңғысхан туралы армансыз
жазылған екен.
Қ
ытай жылнамаларында да, араб жазбаларында да, батыс
зерттеулерінд
е де талай рет қайталанып
Ш
ыңғыс тақырыбының иі әбден қаныпты.
С
онда, менің олардан қорытқаным:
Е
желгі жазбалар не жазса да
Ш
ыңғысхан ж
а
йл
ы

шындықтан онша алшақ кетпеген.
М
е
й
лі оны кемеңгер қып марапаттасын, не болмаса
зұлым қып кӛрсетсін бәрінде де қалам
и
елердың

(авторлардың)

к
ӛ
зқарасы шындық
негізінде ӛрілген екен.
Е
ндігі жерде:
Ж
аңылғандар ақсақалдар емес, қайта:
Ж
аңылып
жүргендер де, жаңылытып жүргендер де зерттеушілердің ӛздері болып шықты.
Ә
рі сол
зерттеуші деп жүргендеріміздің бір талайы батыстың б
аспалаған жансызы,
К
рем
і
лдің
тіміскілеген тың
шылары екен баяғы. О
лар,
Ш
ыңғысхан қосынының тоқсан бес пайызы
түркілер, бес пайызы моңғолдар болған де
й
ді.
С
онда, тоқсан бес адам бес адамның
айтқанына кӛніп, айдағанына жүріпті.
Ә
лгі бес адам отқа түс десе отқ
а, суаға түс десе
суға түседі екен.
Сӛ
йтіп жүріп,
Ш
ыңғысханға және оның м
ұ
р
а
герлеріне
Еу
р
а
з
и
ян
ы
ң
байтақ даласындағы сан
-
санақсыз ұлттарды бағындырып, байтақ ӛлкені бойсындырып
беріпті.
С
онда, бұл қандай қисын? тоқсан бес пайыздың жалғанды жапырған
алдаспан
ы бес пайыз «
М
оңғол»
-
дардың мойнына неге ӛтпеген
?!

О
лар, шеттерінен су
жүрек пе де
й
ін десең:
Б
атыста
Д
унайға де
й
ін,
Ш
ығыста
С
уматыраға де
й
ін жорық
жасағанда еш жерде тайсалып кӛрмепті.
С
ол ғалымдар, тағы айтады:
О
йраттар,
Ш
ыңғысхан тарихының тек шет жұлығы
нда ғана кездеседі деп.
О
ндай болғанда,
жаңағы бес пайызымыз және

де азайып, екі жарым пайызға тӛмендеп қалады.
Я
ғни,
тоқсан жеті
-
тоқсан сегіз адам ке
й
де үш адамға, ке
й
де екі адамға тәуелді болды деген
сӛз.
М
ұны да, еш қандай шындықпен түсіндіруге келмес.
О
ндай оқиғалар, мифтік
аңыздардың ӛзінде де сирек кездесетін шығар.
Б
ұл тұрғыда, шығыстық ғалымдар аз да
болса құдайшлығын айтқан деуге болады.
Ж
апон ғалымы
И
ноуа
Я
сачи ӛзінің
Қ
ұбылай
туралы жазған тамаша еңбегінде:
Қ
аз
і
р
гі

моңғолдардың ішінде,
Ш
ыңғысхан ә
улеттері
сақталмаған деп анық жазған.
А
л, керісінше
Ш
ыңғысхан әулеті түріктер ішінде ӛте
жақсы сақталған.
М
ысалы, осы заманғы ұйғыр ұлтының негізін салушы
Ә
бірәшид хан
Ш
ағатайдың тӛл ұрпағы.
Қ
ырғыз бен қазақтың барлық хандары
Ш
ыңғысхан тұқымынан
тараған.
О
лар тіпті «
Т
ӛре» деген
а
тпен ішн
а
р
а

ӛңірлерде XX ғасырдың басына де
й
ін
билік жүргізіп келді.
А
л, ӛзбектерді
Ш
ыңғысханмен аталас
Р
удан шыққан
Ә
мір
Т
емір
әулеті орыс отаршылдығына де
й
ін билеген.
А
йтпақшы, ту баста ӛзбек хандығын құрған
Ә
б
і
лхайыр ханның ӛзі
Ж
ошы нәсілінен болатын.
П
арсыны билеген
Қ
ұлағудың
ұрпақтары
Ә
з
і
рб
а
йж
а
н жерінде тұрып, соларды ұйытқы ете отырып билік жүргізді.
А
л,
татарлардың
Ш
ыңғысханның негізгі тірегі болғаны
н ешкімде жоққа шығара алмайды.
С
ібер

(
Сі
б
і
р)

түріктері
Ш
ыңғысханды пайғам
б
а
р есепте
й
ді.
С
онда, қалай болғаны?

О
сының бәрі, әлгі тарихшылардың ӛзіне де ой салған болса керек.
Б
ылайша айтқанда,
ӛ
здері жасаған қисынға ӛздері иланбаған соң, ӛзгелер
дің де сене қоймайтынын білген.
Со
н
ы
мен, тарихты екінші жаққа бұрмалап
К
ере
й
ді,
Н
айманд
ы,
Қ
оңыратты,
Ж
алайырды,
Д
улатты,
У
ақты,
М
еркітті тағы

да сол с
и
яқты кӛптеген
Р
уларды моңғолға жатқызады.
І
сжүзінде, қазақ ұлты:
Қ
ыпшақты қоспағанда, осы
Р
улардан құралған.
Сӛ
йтіп, есіңе
еріксіз
Қ
ожанасыр туралы мынадай аңыз түседі.
Б
ір күні,
Қ
ожанасыр баз
ардан үш қадақ
ет әкеледі де әйеліне:
М
ен еңбектен қайтып келгенше, тамақ істеп қой деп тапсырып
кетеді.
Б
ірақ, ашқарақ әйел етті ӛзі жеп алады да,
Қ
ожанасыр келгенде етті мысық бірақ
жеп қойыпты деп ӛтірік айтады.
Қ
ожанасыр, мысықты дереу таразыға тарытса
, ол да
үш қадақ шығыпты.
С
онда, қожанасыр ашуланып: әй қатын, мынау мысық болса ет
қайда?
А
л егер, ет болса мысық қайда деген екен.
Ж
арықтық,
Қ
ожекең айтпақшы:
Ә
лгі
А
рыстардың бәрі моңғол болса, қазақ қайдан шыққан деген сұр
ақ тағы да туындап
тұрмай ма!?

М
іне, осындай қым
-
қиғаш сұрақтар мені
Ш
ыңғысхан тарихына назар салуға
жетеледі.
Б
ұл жӛнінде бір мақала жазу ойы:
Б
асыма 90
-
жылдарда пайда болса да,
қызмет қарбаласытығынан мойным жар бермеді.
А
қыры, 2003
-
жылдың жазында:
Д
енсаулығыма байланысты дем
а
лу
о
р
а
й
ы
мен әредік уақытым шығып, осы ойды
сабақтаудың сәті түсті. «
С
абақты ине сәтімен» деген рас екен.
Қ
ажетт
і

м
а
тер
и
ялд
а
рд
ы

кӛріп болған соң ойымның негізгі бӛлігін

Ш
ыныңа кӛш тарих!
Ш
ыңғысхан кім?»

деген тақырппен 2005
-
жылы маусымның 23
-
де қағаз бетіне түсірі
п болдым.
А
маншлық
болса:
Алдағы жерде «Қ
ұп
ия шежіре
н
і
ң құп
и
ясы», «
Т
үгел туарихтың түбінде не жатыр»
деген тақырыптармен баянымды жалғастыра түспекпін.

О
сы
о
р
а
ймен, менің ойымды құптап, жақыннан жәрдем берген аға
-
бауыр, дос
жарандарға, отбасыма және осы ең
бегімді жарыққа шығарған алаштың асыл
азаматтарына:
Ә
р қашанда жолдарыңыз болысын!



деген тілек айтамын.

Ш
ыныңа кӛш тарих!

Ш
ыңғысхан кім?


С
ан мың жылдардан бері, жұмыр жердің ж
о
нын ат тұяғымен тесіп, үстемдігі үш
құрлыққа еркін жүріп «
К
ӛкте
Т
әңір, жерде

түрік» де
й
тін



Ұ
лы да, ұлағатты
Ұ
лыс XVII
ғасырдан ке
й
ін, қалай ғана жеті құрлыққа жаутаңдай қарап, жасқана сӛйле
й
тін жетімек

Ұ
лттарға» айналып қалды!?
І
стің үлкені



осы сұрақтың жауабында жатыр.

Б
іздің алдымызда:
Б
арша тарихынамаларымызды қайта ылғап,

арамы мен
алалын ажырату міндеті тұр.
Со
н
ы
мен бірге, топаны барынан кем түспе
й
тін, тіпті асып
кететін, жоқ тарихымызды ат шаптырып іздеу ісі де бар.
Б
ұлар
-
міндет
ға
н
а

емес, біздің
мойнымызға артылған бұлтартпас парыз.
О
сы жоқ қарау аумағымыздың ең ауқымды
сы



Қ
ытай жазбалары.
О
дан соң
П
арсы,
А
раб және батыс жазбалары тұрады.
А
л:
Ү
нді,
Т
ибет,
К
әріс,
Ж
апон,
Ш
үршіт және
М
оңғол жазбалары да сӛзсіз бір соғып ӛтуге ти
і
ст
і

қалтарысты жылғалар есептеледі.
Б
ұл тұста, кӛне түркі және туысқан тіл
жазбаларының маңызды
лығы айтпай
-
ақ түсінікті.
Ү
шбу жұмыстардың маңдай алдынан,
барынша мінсіз әрі түп нұсқадан жасалған тіке аудармаларға орын беру лазым.
С
онда
ғана, біздің деректеріміз бұрмалаудан, қаталықтан және үстірттіктен арыла алады.
М
іне
осылардың барлығынан, зор кӛл
емді ұйымдастыру зәрулігі туындайды.
Д
емек,
мемлекет күші бұрынғыдан неше есе кӛп қажет болады деген сӛз.

Б
ұл сӛзді ең әуелі
бастау қиын
.


Т
үркі тану




К
ӛшпенділерді» зерттеу ғана емес.


І

Б
ізді, «
К
ісі» тарихшылары «
К
ӛшпенділер»



де
й
ді.
О
лардан үйреніп,
ӛзіміз де

К
ӛшпендіміз» де
й
тін болдық.
Б
ірақ, осы «
Е
лесім»

(етн
о
ним)

біздің яғыни түріктердің
қоғамдық құрылысымызды, елдік болмысымызды сипаттап бере ала ма?!
Ӛ
йткені,
түріктерде адамзатта болған шаруашылықтың бәрі



малшылық та, егіншілік те,
кеншілік
те, қол
ӛ
нер де, аңшылық пен балықшылық та болғаны анық қой.
Т
іпті, керек
десеңіз: «
Ж
ібек жолы» аталған

ұлы сауда керуенінің түріктердің меңгеруінде болғанын
кім теріске шығара алады.
Ж
ібек саудасының игілігін, тек
қа
н
а

түріктер кӛргенін

ұлы
тарихшы
Л
иев
Г
умилиев те атап кӛрсеткені қайда.
Т
үрік елінде қаншама қала, санап
тауысқысыз кенттердің болғаны



айпарадай анық нәрсе емес пе еді.
Б
асқаны
қойғанда, «
Ж
еті керемет»
-
т
і
ң бірі



М
ұнтаз мақал

(
Үндістандағы Т
а
д
жмахал)

кесенесін
кім салдырғанын білме
й
тін та
рихшы бар ма?!


К
ӛшпенді» дегеннің тағы бір астарында надан, жабайы, жауыз деген мәндер
жасырынып жатады.
А
л, шындыққа келсек: біздің ата
-
бабаларымыз
негізінде

жазу
-
сызусыз қара надан болмаған.
О
лар, ерте кезде пішік

(иер
о
глиф)

жазуын
пайдаланған.

яғыни,

жартас жазуынан тартып, қытай жазуының кӛне үлгісіне де
й
інгі
жазуларды жаратып, қолданысқа түсірген.
О
ған дәлел:
Қ
ытай тілінде әлі сақталып келе
жатқан «
Ү
й» (

)
-
үй

(баспана), «
Ж
ы
й


(

)
-
жи

(жинау, жинақтау), «
Ә
й
-
же»

(


)
-
әже

(ұлы шеше)

қатарлы мән
ісі де, дыбысы да түркілік сӛздермен ұқсас
пішіктер

(иерӛглифтер).

С
ондай
-
ақ: «
Ж
ы»

(

) ,
Ш
ы»

(

)

пішіктерінің
о
л
а
рмен жуық
дыбыстас түркілік «
-
жы», «
-
шы» жұрнақтарына толық дерлік сәйкес келуі де маңызды
айғақ бола алады. «
Х
ан
-
зы»

(
汉字
)



(қытай пішіг
і), «
Х
ан
-
уын»

(
汉文
)



(қытай жазуы
немесе қытай әдебиеті)

с
и
яқты сӛздер, түптеп келгенде хан жазуы, яғыни, орда жазуы
деген сӛзден келіп шыққан деуге болады.
Е
гер, іске осы тұрғыдан кӛз жіберер болсақ:
біздің хандарымыз жаздырған тарихнамалар тек
қа
н
а
,
Қ
а
зан хан жаздырған «
Т
үгел
тауарих»

(
Ж
амих ат тауарих)

емес екені ӛздігінен аңғарылады.
Б
ұған,
Қ
ытайдың әйгілі
тарихынамасы
-

Т
арихи бітік»

(шы
-
жы
й




)

деген еңбектің ең елеулі бӛлігінде «
Т
о
-
ба
-
дау»

(
Т
ӛбедәу)

атты ханнан бастап қалам тартылатыны



жет
кілікті жіп ұшы
болмақ.

Б
арлығымыз білетінде
й
, осы «
Т
о
-
ба
-
дау» немесе
Ж
алғыз кӛзді дәу:
Т
үріктердің бабасы ретінде, батыстықтардың қас жауы есебінде айтылатын аңыздық
ке
й
іпкердің қытай тілі бойынша аталуы емес пе.

Негізі
, түркілер пішік

(иерӛглиф)

жазуын
ың нақ ақиес
і

болатын.
К
е
й
ін, тілі
дамып, жалғау
-
жұрнақтары кӛбе
й
е түсті.
С
ондықтан, оларға жаңаша жазу
-

Б
ітік»

(алфавит)

қажет болды.
О
ның бізге ең белгілілері:
К
ӛне түркі, соғды, кӛне
ұйғыр және шағатай жазулары.
А
лайда, түрік хандары қоймада сақталаты
н мәңгілік
құжаттарды кӛбінде пішікпен жазып қалдырып отырды.
Ӛй
ткені, пішік жазуының
ерекшелігі:
О
ның мәнін білсе болды:
Д
ыбысталуын білмесе де, әрбір адам ӛз тіліне
бе
й
імдеп оқи беруіне болатындығында.
М
ысалы:


(ат)

дегенді қытайлар «
М
а»,
орыстар «
Л
ош
ад», ал моңғолдар «
М
орн» деп ӛз тілінде оқи берсе сӛздің лексикалық
мәні жүз пайызға тура

(ұқсас)

шыға береді.
Д
емек, ол

(пішік жазуы):
О
сы жазуды
қолданатын барлық халыққа ортақ мұра бола алатын еді.
Ә
ліппелік жазу яғыни бітік,
қолдануға икемді болғаны
мен, мұрағат сақтау жағындағы құны пішікке жетпе
й
ді.
О
н
ы
мен жазылған құжаттарды ке
й
інгілер оқу үшін, әрбір
а
лф
а
виттің дыбысталуын
шешуі қажет.
О
нан ке
й
ін, сол
а
лф
а
виттен құралған сӛздердің лексикалық мағынасын
білуі керек болады.
Б
ұл деген сӛз
-
құжат жазылғ
ан замандағы, әлде қашан қолданыстан
қалып «
О

дүниелік болған» тілге қайта жан салу дегендік.
М
іне бұл, түркі әліппелік
жазуының әр реткі қоғамдық жаңғыру кезеңіне сай, жаңаланып отырғандығының бірден
бір себебі болса керек.
Б
ізден басқа да, әліппелік жазу

тұтынған елдер де тұтас
әліппесіне ӛзгеріс жасамағанмен, бір тіл жүйесінен шыққан тілдер ӛзді
-
ӛз тілдік
ерекшеліктеріне сай:
а
лф
а
вит
т
ерін жаңғыртып
-
кӛбе
й
тіп немесе азайтып отырған.
Д
емек,

ұлы тұлғадан алғанда, жазудың жаңалануы
-
д
ү
б
і
рл
і

қоғамдық жаңғыруды
ң, зор
кӛлемді әлеуметтік секірістің жемсі.

А
лайда, біздің айтпағымыз бұл емес.
Н
ағыз мақсатымыз:
Ұ
лы
Қ
ақан
-
Ш
ыңғыстың
кім екенін анықтау.
Я
ғыни, осы тұлғаның тұтас ата
-
б
а
б
а
с
ы
мен, бүкіл зау
-
з
а
т
ы
мен түрік
нәсілінен екенін айғақтап шығу.
Ӛ
зімшілдікпен айтқанд
а:
Ш
ыңғысқанның қазақ текті
Р
удан шыққанын тарихи ку
ә
л
а
р арқылы дәлелдеу.
Д
есе де, алдағы жерде:
Б
із, тағы да
сӛздің сәл ұзаратынына қарамастан,
Ш
ы
ң
ғысханға де
й
інгі тарихымызды одып
-
одып
шолып ӛтеміз.
С
онда ғана, біздің оқырманға айтар ойымыз айшықты бола
алады.


ІІ

За
м
а
н
ы
нд
а
, түрік жұрты ӛте кең аумақты иелеген.
О
ны бастаухат мәліметтері
мен ғалымдар пікірі толық айғақтайды.
А
рысын айтпағанда,
Ғ
айса туғаннан бұрынғы
ІІІ

ғасырдан бері:
Т
үрік жерінің шығысы
Б
еринг бұғазына тіреліп, батысы қара теңізге
жеткен
.
О
ңтүстігі

Ұ
лы қорған, маңдай

(
Т
ибет)

үстіртін жағалап батысқа қарай
салмалай береді.
Со
лтүстікте, тұтас сібер


і
б
і
р)

ӛлкесін енде
й

ӛтіп, мұзды мұхитқа
бірақ тіреледі.

О
лардың иеле
н
ген кеңістігі орасан зор болғандықтан, сол замандағы
дүниенің барлық

ірі елдерімен тіке шег
а
р
а
л
а
с
а
т
ы
н.
Со
н
ы
мен бірге, олардың
арасында

(әлем елдерінің арасында)

халқаралық қатынас кӛпірі есепті еді.
Ә
лгілер, әр
қашан дүниенің екінші бір шетіндегі жаңалықты, тек түріктердің аузы арқылы еститін,
немесе, солардың қолынан кӛ
ретін.
Х
ан патшалығының

(
Х
ан
汉朝
)

әйгілі елшісі
Ж
аң
Ч
ән

(
Ч
ан
К
ян
张骞
), батыстағы елдер

(
А
раб,
П
арсы және
Еу
р
о
п
а
)

туралы мәліметті
түріктерден алған.
А
рабтың әйгілі тарихшысы әл
-
М
асуди де, шығыс елдерін түріктер
арқылы білген.

З
аманындағы түріктердің жағыр
ап
и
ялық түсінігі ӛте жоғары болды.
С
он
д
ықтан,
олар ӛздері мекенденген ӛңірге:
Ж
ер бедері және клим
а
т ерекшелігіне қарай тамаша
сипаттама беретін аттар қоя білген.
Т
үркілер, қаз
і
р «
М
онғол үстірті» деп аталып жүрген



А
лтай тауын ӛз ішіне алған ұзын сілемді

А
рқа» деп атаған.
О
сы күнгі
Т
ян
ь
-
Ш
ан
ь

тау
жүйесін «
Е
рен», «
К
ӛг
і
мен» де
й
тін.
А
л, қаз
і
р
гі

Т
ибет үстіртін «
М
аңдай» деп атапты.


А
рқа» дегені



с
о
лтүстік дегені.
Қ
азақ с
о
лтүстікті «
Ш
үйде жақ» деп те атайды.

А
рқа» мен «
Ш
үйде» сӛздерінің шығу

(жасалу)

жолы б
ірде
й
.
Ӛ
йтетіні, киіз үйдің есігі
қашан да күнге қарап тігіледі де, тӛрдегі адамның арқасы

(шүйдесі)

с
о
лтүстікке
қарайды да, алды

(маңдайы)

о
ңтүстікке бағытталады.
С
онда, «
А
рқа» дегені
с
о
лтүстіктегі тау сілемдері жүйесі немесе с
о
лтүстіктегі үстірт болы
п шығады. «
М
аңдай»
аталымы да, жоғарыдағымен ұқсас сипаттамалық ұғымнан шыққан.
О
л, керісінше
күңге
й

жақтағы үстірт дегенді білдіреді.


Е
рен» аталымының қалай қойылғанына келсек, ол

(
Е
рен), басқа таулардай
а
дыр қыраттардан басталмай шұғыл кӛтеріліп, шорт
биікте
й
тін күдірлігіне байланысты

осы атқа ие болған.

Т
үріктердің дүние танымы:
Б
ұрынды
-
соңды айтылып жүргендердің мүлде
керісінше, тӛтенше жоғары еді.
С
ебебі, олар:
Ж
апон
-
шұршыт, қытай
-
малай, үнді
-
т
ү
б
і
т,
араб
-
парсы сондай
-
ақ, ақ нәсілділерді, тіпті, зеңгі
лерді

(қара нәсілділерді)

де ӛз
кӛздерімен кӛріп, тіке араласа алатын.
Ж
ібек жолының басты бӛлігін иеленген түркілер,
бе
й
біт күнде жат елдермен сауда
-
саттық барысында кездесіп, м
а
лмен

(тауар)

бірге ой
алмасу орайына да ие еді.
Жа
угершілікте қоян
-
қолтық

сайысып жат елдің айла
-
т
ә
с
і
л
і
н,
күш
-
қуатын бағамдайтын.
Сӛ
йтіп, мәдениет алмасу де
й
тін

ұлы
Б
арыс, қай
-
қашанда
толассыз жүріп жататын.
Б
ұл
Б
арыс алу және беру сынды екі жақтан тең тұратын.
С
ондай
-
ақ, әрқашан да ілкі түріктердің еркімен алып барылушы еді.

О
сы пікірдің тағы бір қырынан қаралған шындығын, дін арқылы таралған
аңыздардан да анық кӛүруге болады.
М
ысалы: «
Ӛ
лместің суы» туралы рауаяттағы
мәңгі қараңғы болатын жер және сондағы арша, самырсын, құзғын дегендердің
барлығы түркі жеріне, яғыни, сіберге


(сібірге)

және оның полярға таяу ӛңіріне тән
болмыстар емес пе.

сонда, бұл аңыз:
Т
үркі дүние танымынан туындамағанда, қайдан
келген?

Қ
азақтар:
Ж
ер жүзін аралап жүретін «
Қ
ыдыр» атты құт, бақ бағыштайтын киелі
жаратылыс болады деп сенеді.
А
л,
И
слам дінінде
гі заман ақырға де
й
ін ӛлме
й
тін

Қ
ызыр» атты
П
айғам
б
ар да соған ұқсайды.
О
ның сипатын қойғанда, аты да соған
жуық

(
Қ
ыдыр» яғыни аралаушы, кезуші сӛзімен үндес.
М
ұндағы парық,
А
ра
б

тіліне
баламалаған кезде: «
Д
» әрпінің орнына оған ӛте жуық дыбысталатын «
З


әрпін алып
қойғандығында).
М
іне, осылардың ӛзінен
-
ақ, түркі дүние танымының әлемдік ақыл
-
ойға
қаншалық әсер жасағанын кӛруге болады.
Д
емек, адамзаттың ең

ұлы танымдық
ұстанымы болғ
ан діннің қайнары кімде жатыр?!


ІІІ

Т
үріктер, сан жағынан кӛршілерінің қа
й
-
қайсынан да аз болғанын, ғалымдардың
келтірген дәлелінен анық кӛруге болады. сонда да, олар сан мың жылдар бойы ӛте
жеңімп
а
з болып келді.
М
ахмұт
Қ
ашқари бабамыз айтқандай: «...дүниенің қожасы»
болды.
Н
еліктен?
С
ебебі, олардың ерліктері ақыл
-
прасатына сай

болған.
А
нығырақ
таратып айтқанда:

Т
үріктер, асыл тамақ жеп, шәрбәт су ішіп, тұнық
а
у
а
мен
тыныстайтын.
О
ның үстіне, әмәнде ыңғайлы киініп тәнін жаз аптапқа күйдіріп, қыс
суыққа алдырмаған осынау асыл текті жандар ӛзінің тәңір берген шӛгел бітім, биік
рухы
ның арқасында:
А
лтай жорықта да арымаған, алты күн аштыққа да мойымаған,
жеті майдан жекеде жеңілмеген.

О
лар, шетінен дәл осындай ерлер еді.
Е
рліктеріне әр
қашан парасаттары да сай келіп тұратын.
Т
үрік жасақтары, ебде
й
лі де ӛткір
қарулармен жарақталушы еді
.
О
лардың шеберлері, жеңіл әрі берік дулға
-
сауыт
жасауда алдарына жан салмайтын.
Е
р
-
тұрмандары да ат
-
кӛлікке ж
а
йл
ы
, аса берік,
с
о
н
ы
мен бірге айбатты да, әшеке
й
лі болған.

Т
үріктер, ертедегі озық қатынас құралы
болған арбаның да неше алуанын жасады.
С
ол зама
нның зеңбірегі есептелетін тас
атқыш

(аба, абақ)

құралдарды да ойлап тапқан.

О
лар, ке
й
ін ӛздеріне «
Мі
н» болған,
шынына келгенде
-
адамзат тарихындағы

ұлы тӛңкеріс есептелетін малшаруашылығын
ӛркендету мен кӛлік пайдалануды жолға қойған ең алғашқы және бір
ден бір ел.
Со
н
ы
мен бірге, олар мал нәсілін жақсартуға да шебер еді.
Ә
сіресе, жылқыны
асылдандырып
,

одан тұлпарлар ала білген әрі оларды сыншылдықпен баптай алған.
Т
үрік жылқылары ыстық пен суыққа, ашытық пен шӛлге бірде
й

шыдамды келеді.
М
ініске беріктікте
,
о
н
ы
мен еш қандай жылқы баласы шендесе алмайды.

Т
үрік қолбасылары, кӛршілерінің жағырап
и
ялық және қоғамдық жағдайына ӛте
қанық келетін.
Қ
ай тұста ӛткел, қай жерде асу бары оларға күні бұрын
-
ақ белгілі
болушы еді.
Кім мен кім бақ
талас, немесе одақтас
,

оны
да қалт
жіберме
й
тін

(шындығында, басқалар тек уақыттық
қ
ана еркіндікке жеткені болмаса,
түріктерге мәңгілік тәуелді еді).

Ә
не, солай болғандықтан олар әр қашан да шағын
қосынмен кӛп жауды жеңіп, аз шығынмен мол олжаға кенелетін.
О
лар: шабуылға да,
қорғану
ға да ӛте шебер болды.

Қ
ай
-
қашанда жауды кӛп ойрандап, ӛздері аз
шығындалатын.
Б
ұның ӛзі, үнемі жеңіске жету дегендік еді.
Т
үркілер, осындай ерлік пен
парасат арқасында ғана алаң
-
ашық

ұлы құрлықта адамы қалың, жасағы мол
кӛршілерінің арасында қасқайып қат
ар ӛмір сүре берді.
С
ондай
-
ақ, ешкімге ұқсамайтын
дара болмыс қалыптастырып, елден бӛлек ӛзгеше ӛркениет жасай білді.

Т
үркілер еш қашан да ұшарын жел, қонарын сай білген ессіз «
К
ӛшпенділер»
емес еді.
Қ
аз
і
р
гі

адамзатта бар аса байырғы мәдениет жұрттарының б
арлығында,
олардың айдан анық іздері бар.
М
е
й
лі, шығыстағы
Қ
ытайдың байырғы ӛркениетінде
болсын, немесе қос ӛзен алабындағы
Ш
умер ӛркениеті болсын, күнге
й
дегі
Ү
нді
мәдениеті, тіпті, сонау
А
фрикадағы
М
ысыр ӛркениеті болсын
,

бәр
-
бәрі де түркілердің
қатысуынс
ыз жасалмаған.
М
ыңдаған жылдардың алдындағы мәдениет алмасудың
барлығы, түріктердің жетекші орындағы қатынасуымен жүрілген.
С
ондықтан да, осы
ӛркениеттердің барлығынан түркі ӛркениетінің белгілерін кездестірме
й

қалу мүмкін
емес.
К
ерек десеңіз, ту
А
мерик
а

қ
ұрлығындағы үндістердің мәдениетінен де түркілік
нышандардың табылуы мүмкін деп айтуға әбден болады.
Б
ірақ, бұлар үшін, тарих
ғалымдары:
Т
үркілік ӛркениетке қаратқан к
ӛ
зқарасының бағытын жүз сексен градусқа
бұруына тура келеді.
Я
ғыни, түркілердің адамзат т
арихы дамуындағы жетекші рӛлін
сӛзсіз мойындауы қажет.
Б
олашақта, шартсыз мойындалады да.
Б
ұл, тек уақыттың
ш
а
руасы ғана.
Е
гер, түркілер мәдениеті «
К
ӛшпенділер» деген
а
т
а
уменен тырнақшаның
ішіне тығылып қойылмай, осыдан кӛп емес жүз жыл бұрын ғана «
Т
үркі ӛ
ркениеті» деген
а
йд
а
рмен зерттелген болса:
О
нда, әлде қашан әлгінде айтқан жүз сексен градустық
бұрылысты жасап үлгірген болар едік.
Б
ірақ, ештен кеш жақсы. бұл бұрылыс таяу
болашақта тарих ғалымдары арасында сӛзсіз жасалады.
С
онда, бе
й
не астрономядағы
П
тӛ
лӛме
й
дің «
Ж
ер орталық ілімі» аударылып, орнына
Ко
ферниктің

(
Ш
ынтуайтында
әл
-
Б
ирунидың)


К
үн орталық ілімі» салтанат құрғанындай іс болар еді.
Ә
рі сӛзсіз
болады да. ӛйткені, адамзат қоғамы жүйесі, бе
й
не жұлдыздар жүйесі с
и
яқты
-
дұрыс
ғылымда ғана ӛзінің сы
рын ашады.
О
л, «
Б
руноны отқа жағушылардың,
Га
ллиле
й
ді
сотққа тартушылардың» еркімен
мүлде

кете берме
й
ді.

Т
үріктерде: қайталап айтайық,
сол замандағы барлық шаруашылық болудан сырт, еш қашан, еш жерде болмаған
және ӛскелең дәрежеде дамыған мал

шаруашылығы б
ар еді.
Т
ек соның нәтижеісінде
ға
н
а
, түркілердің барлық ұл
-
қыздары кәсіби сарбаз бола білді.
Қ
аз
і
р
гі

ғалымдардың
қаламына іліне беретін «
К
ӛшпенділер» сӛзі, олардың осы ӛзгеше шарауашылық
саласына байланысты бір ғана сипаты болмақ.
Т
ар
и
хшылар, олардың отыры
қшылық
-
мағырипаттылық жағын үнемі жырмалап ӛзгеге тели береді.
Б
ұл бе
й
не, қасқырдың
күшігін қарсаққа телігенде
й

шаруа.
Қ
анша жағызғандарымен:
К
ӛкж
а
л бӛлтірік кӛкж
а
н
қарсақтың бауырына с
ый
майды да, аяғында телушінің

(тарихшының)

ӛзінің басы
қатады.
М
ұндай

жәйтт
а
р ӛте кӛп.
Б
асқаны қойғанда, тарих жӛнінен кеше саналатын,
қарақытайлар туралы қаншама шатасып жүрміз десеңізші.



А
қ
таңдақ»
-
қа анықтап кӛз салғанда

Б
астаухаттардың емеуірініне қарағанда, түркілердің
Қ
ара
-
мұранның

(
Х
уаң
-
хы
ӛзенінің
黄河

)

о
ңтүстігін
дегі түбеге
й
лі үстемдігі:
Ч
ін
Ш
ы
-
Х
уаңның

(
秦氏皇
)

алты бектікті
бір тұлғаландыруымен ақырласты.
С
одан бастап,
Қ
ытай

(
Қ
ансу
汉族

)

текті егіншілер
мен әр текті отырықшылар біртіндеп сіңісіп, недәуір нығайған, бір тұлғаланған әкім
и
ят
астына бірікті.
Б
ұл, ең ал
ғаш рет қытайлық негіздегі бірлестіктің күшеюі еді

(
Қ
ытай
тарихы жӛніндегі қалыптасқан жаттанды түсінік осылай).
Б
ұрын,
Қ
ара
-
мұранның күн
жағында үстем орында тұратын түркілер, ендігі жерде ол жақтағы бір бӛлім аймақтың
ғана қожасы болып қалды.
С
одан была
йғы кезден бастап, күңге
й
дегі қала
-
кент
түркілері қытайласа бастады.
Б
ұл тұс, мӛлшермен
Ғ
айса
П
айғам
б
ар туылудан 300
жылдай бұрын еді.
Қ
ытайласқан түркілер:
О
сыдан соңғы жерде қарсы
жаққа бір жолата
ӛтті де, қашып
-
пысқан жырындыларды ӛз бауырына тартып азы
қ
-
түлік, жасақ
-
жабдық
беріп артына қайырып салып отырды.
Сӛ
йтіп,
Қ
ара
-
мұранның күн жағындағы
түркілердің кетеуі кете бастады.
О
лардың бір бӛлігі батысқа қарай ығысып, ӛзен иінінің
басындағы
Т
үбіт

(
Т
ибет)

тектілер мен ӛз аталастарының арасынан орын тепті.

Қ
алған
бӛлігі, бір мезгіл қасарысып тұрды да:
О
лар, тағы ӛз ішінен екіге жарылып, бір
а
з
ы

ӛзеннің теріске
й

жағына ӛтіп шықты.
Қ
алғаны, әліде болса түрік қол астына қарайтын,
күн жақ беттің шұрайлы алқаптарында табан тіреп тұра берді.

А
лайда, м
ұ
н
ы
мен
түрікт
ердің арғы бетке болған ықпалы, ақырласа қойған жоқ.
О
нан соң да, сан ғасыр
ӛзеннен енде
й

ӛтіп, атойын салып тұрды.
Б
ірақ, олар бір та
лай
бауырластарынан

(қала
-
кент
түркілерінен)

айырылды.
Со
л
а
рмен бірге, пішікпен
ӛрілген қыруар тарихнамалары да сол жақт
а қалып қойды.
О
сы бір ӛкініш, ке
й
ін талай
-
талай қанды жорықтарға мұрындық болды.

Т
үркілердің аяғын құшқан, алыс қандас екі туысы бар тұғын.
Б
атыс қапталында,
осы күнгі
Т
үбіттердің ата
-
бабалары болушы еді.
О
лар да бір
а
з елінен айырылып,
басқасы қаз
і
р
гі

С
ы
-
Ч
уан

(
四川
)

ӛлкесінің орта бӛлігіне қарай ығысты.
А
л, түркілердің
шығыс жағындағылары, қаз
і
р
гі

Ш
үршіттердің ата
-
бабалары болатын.
О
лар,
Х
ы
-
Д
ұң

(


)

жаққа қарай ығысты.
Б
ұлардың ендігі жерде шығыста
Ко
ре
й
мен, батыста
Т
үркімен тіресуіне тура келді.
Т
үркіле
р ол кезде, ӛздерін «
К
үнү» деп атайтын. яғыни,
К
үн тектілер деген сӛз еді.
О
ны қытайлар «
Ш
ұң
-
Н
у»

(
匈奴
)

деп атады

(егер, сол
жылнамалары шын болса).
Б
ұл атау, хат мағынасы жағынан болмаса да, дыбысталуы
жағынан жауыз, зұлым деген сӛздерге жуық келеді.

К
үн
үлер

(қаз
і
р
гі

қазақшамен айтқанда:
К
үнілер немесе
К
үнилер), қарсыластары
жауыз деп атаса атағандай ер жүрек ел еді.
О
лардың күнге
й

бетке жасаған сұрапыл
шабуылдары, ақыры «
Ұ
лы қорған» аталған қамалды тұрғызуға мәжбүр етті.
Ш
үршіттер
ӛз тұсын, қытайлар ӛз
тұсын бекіте бастады. бұл бекіту ай емес, жыл емес тұп
-
тура екі
мың жылға жалғасты.
Сӛ
йтсе де, ол жау жүрек
І
лкі түркілерге тосқауыл бола алмады.
Т
ек
қа
н
а
, екі ӛркениет арасындағы шек
а
р
а

сызығы болып, мәңгі сақталып
қалды

(жаттанды түсінікпен айтқанда осы
лай.
К
ерісінше, біз
Ұ
лы қорғанды
С
ақ
түріктері тұрғызған деп қараймыз).
О
ның есесіне «
К
үн тектілер»,
Т
атар бұғазынан қара
теңізге де
й
ін,
М
ұзды мұхиттан «
М
аңдайға»

(
Т
ибет үстірті)

де
й
ін жарты әлемді жалғыз
ӛзі бауырына басты.

Е
ндігі әрі, бұл ӛлкеде еш бір

жат ел болмады. бір
ға
н
а

түрік текті
арыстар ен ж
а
йл
а
п, еркін кӛшті.
А
лайда, күндер ӛте келе мансап құмарлық пен
сатқындық алып ұлысты үшке бӛліп жіберді.
Е
ң әуелі, қорған сыртындағылар «
Ш
ығыс
күни» аталып,
Қ
ытайдың
Х
ан

(
Х
ан
汉朝
)

әулетімен ұзақ жылдар бо
йы, алмағайып
қарым
-
қатынаста тұрды.

О
ның батысындағылар «
Б
атыс күни» аталды. олардың
Т
әң
і
рқұты, аттың басын
Қ
ара теңіздің арғы жағына қарай бұрғанда, орайдан
пайдаланып
К
үнге
й
інен бір талай ел бӛлек кетті.

Б
ӛлінген ел, ӛздерін «
Ү
йсін» деп
атады.
Е
л басыла
рын «
К
үнби» деді.
С
одан талай заманға де
й
ін,
Ж
ібек
Ж
олының жілік
майын
Ү
йсіндер жеке сорды.
Б
ара
-
бара күше
й
іп,
Х
ан

(
Х
ан)

әулетінен күң ұстайтын
дәрежеге де
й
ін жетті.
Я
ғыни,
Ү
йсіндер
К
үнилердің орнын басты да, қы
т
айлар ендігі
жерде соларға салық тӛлеп тұр
ды.

К
е
й
інгі заманда, түркі жұрты бір неше хандықтарға бӛлініп кетті.
О
лардың ең
күштілері:
Б
атыс және
б
атыс
-
о
ңтүстік жақта тұрды.
Қ
ытай елі де осы тұста бір кездегі
арыны қайтып, бытыранды күй кешті.
Б
ір бӛлігін
Т
үркі және
М
әнжүр

(
Шү
рш
і
т)

текті
хандар би
леді.
Д
әл осы кезде

(VI ғасырдың бас шенінде), с
о
лтүстікте тағы бір қуатты
Ұ
лыс ӛзінің алтын шаңырағын аспанға кӛтеріп, ордасын тіктеп келе жатты.
О
л



халқына атын мәңгілік мұра етіп қалдырып, біртұтас елесім

(
э
тн
о
ним)

қалыптастырып
кеткен «
Т
үрік» атты

ұлы
Қ
ағанат еді.
О
сы әулет, екі жүз жылдай дәурендеді де тарих
сахнасынан түсті.
А
лайда, тақ тізгіні басқа түрік әулеттерінің қолынан кетпеді.
Б
ұл тұс,
Т
үмен

(
Б
ум
ы
н)

қаған бастаған дана
Т
ұнықоқ, кемеңгер кӛлтегіндер қостаған заман еді.

К
ӛне түрік жазуы

да, бізге осы тұстан бастап мәлім болды


і
р
ә
, одан мыңдаған
жылдар бұрын пайда болған да шығар?
Ӛ
йткені, ол
-
адамзат әліппелік жазуының атасы
ғой).

О
лардан ке
й
ін, тарих сахнасына түркінің тағы бір бел баласы
Ұ
йғырлар шықты.
О
лардың орнын ӛзінің және бір
бауырласы
Қ
ырғыздар басты.
О
л да ӛмір ағынымен
ӛзгелерге орын берді.


II

Б
ұлардың барлығының ізін баса, тарихтың биік белесіне қара қытайлар шықты.

К
е
й
ін, оларды
А
лтын патшалығы аударып тастады.
Т
ап осы тұстың ең негізгі бӛлігін,
әйгілі ғалым
Л
иев
Г
умилиев


Жү
з жылдық үнсіздік» немесе «
А
қ таңдақ кезең» деп
атады.

О
л кісінің қарауынша, осы екі хандықты да

(
Қ
ытан
-
Қ
ид
а
н және
А
лтын)

Тұ
ңғыс
-
М
анжұр текті халық құрған.
А
л, «
К
ӛшпенділер»

(
Т
үркі тектілер)

бұл кезде тарихи
жазбаларда ізім
-
қайым кӛрінбеген.
С
ебебі
, олар «
Ғ
асырлық қуаңшылықтан» бой
тасалап
С
ібердің

(
Сі
б
і
рд
і
ң)

алыс түкпіріне ауып кеткен.
Сӛ
йтіп, «
Ӛ
ркениеттен алыс
қалған» олар, ешбір жазбаға іліге алмаған.
И
ә, делік.
С
онда, сірә «
Ғ
асырлық
қуаңшылық» деген болған

ба, ӛзі?
О
нда:
Б
астаухаттар басқаны е
мес, осы

Қ
уаңшылықтың» ӛзін неге жазбаған.
М
ұқым бір халықты отанынан бостырған осынша
ауыр апатты, жылнамашылар қалай ғана қаламынан қағыс қалдырған десеңізші?!

Б
ізше, мұндай табиғат құбылысының туылуы мүмкін болса да, дәл сол кезде болды
деуге дәлел жоқ
.

Е
гер, басқа қырынан
-
қорған ішінен теперіш кӛріп ауды деп
жорамалдасақ та, оған тарихи шындықтың ӛзі жар берме
й
ді.

О
л кезде
Қ
ытай елі
бытыранды, әлсіз күйде болатын.

Б
ізге салса:
Т
ап осы «
Ү
нсіздікті» зерттеуді,

Қ
ытандар» кім еді?



дегеннен бастаған жӛн
болмақ.
Қ
аз
і
р
гі

қытайлардың ӛлшемді
дыбыстауында, қытандарды «
Чый
-
Д
ан»

(
契丹
)

деп атайды.
Қ
азақ тіліне содан «
Қ
идан»
немесе «
К
идән» болып дыбыстық
а
уд
а
рм
а
мен қалыптасты.
Б
ұлай аудару:
Е
кі тіл
арасындағы салыстырмалы дыбыстық баламалау заңдылығына толық сай

келеді.
А
лайда, біз бұл атауды «
Қ
ытан» деп алдық.

Негізі
, бұл елесімнің

(
э
тн
о
нимнің)

түбірі

Қ
ыта» немесе «
Қ
ыт
-
а» деген сӛз.
О
сы сӛздің лексикалық мағынасы құрлық, ішкі
құрлықтық ӛңір дегенге келеді.
С
одан, «
Қ
ытан», яғыни құрлық елі деген елесім
қалыпта
сқан.
Б
ұл пікірдің жағына шығатын тағы бір дәлел бар.
О
л



Қ
ытан
хандығының,
Қ
ытай тіліне мағыналық аударылған атауы.
Қ
ытайлар оларды

Ли
яу

(
Л
яо)

хандығы»

(
辽朝
)

деп атайды.
Я
ғыни, байтақ дала хандығы деген
мағынада.
Ә
сірелеп айтқанда, жер жүзінің хандығ
ы дегенге келеді.
М
ұндай ишара,
ӛткендегі хандықтардың ӛзіне ат қою үлгісіне толық үйлеседі.
О
сы арада, ӛзіңіз де кӛріп
отырған шығарсыз, олардың хандық аты түркі сӛзінен шыққанын.
Н
ақтылап айтқанда:


Қ
ыта»
-
құрлық, «
-
н»
-
жұрнақ. екуі біріккенде құрлықты бил
е
й
тін, басқаша айытқ
а
нда:
жер бетіндегі адам қоныстана алатын жердің бәрін биле
й
тін ел деген ишарадан туған.
Е
нді біз
Қ
ытандардың қай текті халық екенін, тағы бір қырынан қарастырып кӛре
й
ік.
О
л
үшін сӛзді «
Қ
ара қытай» хандығынан бастауға тура келеді.

Қ
ытан
дар
А
лтын хандығынан жеңілген соң,
Е
лүй
Д
ашы деген адам азғантай
жасағымен қашып шығып
Ұ
йғыр жері арқылы жеті суға ӛтеді.
О
л жақта,
Қ
арлұқтар мен
қаңлыларға хан болады.
Ж
ұрттың бәріне мәлім болғанындай:
Б
ір ел, екінші бір елдің
үстемдігін еш қашанда қарсыл
ықсыз қабылдамаған.
М
ұндай шындық еш жерде, әр
қандай елде болып кӛрмеген.
О
нда, қалайша сонау қиыр шығыстан арып
-
ашып келе
жатқан үркерде
й

қашықынға іргелі
Ұ
йғыр

(
Я
ғлағыр
-
Ж
алайыр)

ұлысы отанының
ӛзегінен қақ жарып жол береді?!
Ж
еті су ӛлкесіндегі қалың
Қ
аңлы мен
Қ
арлық

(
А
рғын)

неге
ға
н
а
, азғантай қашқын «
Шү
рш
і
т» тобырының атаманына алтын
тағын ұсынып, аяғына жығылады.
К
е
й
ін, осы «
Шү
рш
і
т»
Гү
рханы, не себепті
Н
айман
ханзадасы
К
үшілікке қызын беріп, тақ м
ұ
р
а
гері етіп алмақшы болады?!

Т
үптеп келгенде, уақи
ғаның осылай дамуының ең негізгі себебі:
О
лардың
барлығының

(
Қ
ара қытай,
Ұ
йғыр,
Қ
аңлы және
Қ
арлық)

бір атаның баласы, бір
бәйтеректің саласы болғандығында.
А
нығын айтқанда,
Қ
ытандардың да түрік текті
болғандығында.
Қ
ытан елі, айдарынан жел есіп екі ғасыр
дан аса уақыт дәурендеген еді
ғой.
С
ол кезде, жоғарыда аталған
Т
үріктер азды кӛпті болсын, оларға тәуелді болған.

К
е
й
ін, ортадан
Т
аңғыт

(
Ш
ы
й
-
ша
西夏
)

хандығы кӛтеріліп, елді екіге бӛліп жіберді.

Б
атыстан, тағы да
Қ
оразым

(
Х
орез
і
м)

шығып
Т
үркіст
а
н аймағын
телімде
й

бастады.
Е
ң
соңында, шығыстан
Ш
үршіт күше
й
іп
Қ
ытан тағын тӛңкеріп тастады.
О
сындай
алмағайып заманда:
Қ
ытан мен олардың арасындағы тәуелділік байланыс бірде үзіліп,
бірде жалғанып тұрды.
А
лайда, осынау
Т
үркі
Р
уларының

Ұ
лы ханға деген, дегдәр
ұрпа
ққа болған құрмет
і

әлі ӛше қойған жоқ болатын.

Е
нді,
Қ
ара қытай сынды елесімнің шығуына қараңыз. «
Қ
ара»



алып, зор дегенді
білдіреді. «
Қ
ытай»



Қ
ытан сӛзінің басқаша түрленген тұлғасы.
С
онда: «
Қ
ара қытай»




Ұ
лы
Қ
ытан ұлысы» деген мағына беретін елесім бо
лмақ.

Қ
ытандардан қалған бірлі
-
жарым атаулар да, оларды түркі деп қарайтын дәйекке
дәлел бола алады.
А
йталық, олардың ханының науғысы




Е
лү»

(
И
е
-
Л
ұй
耶律
)

болып
келеді.
Қ
аз
і
р
гі

қазақшаға тураласақ: «
Е
лі» немесе «
Е
ли» болып шығады.
О
л, «
Е
лдің»,

Е
лдік сипа
ттағы» қатарлы ұғымдарды береді.
Б
е
й
не:
Қ
азақы, арнайы деген сӛздер
секілді грамматикалық ж
о
лмен жасалған.

Қ
ытандардың ел құрушысының аты
Е
лү
А
-
Б
ау
-
Ж
ы
й

(
耶律
-
阿保机
).
М
ұндағы

А
бау»



аба, абақ деп аталатын садақтың

(не тас атқыштың)

аты.
О
сы адам соған
шебе
р болғандықтан «
А
б
а
уж
ый немесе Әбәужій
», яғыни, абашы, абақшы деген атаққа
ие болған.

О
лардан қалған тағы бір сӛз «
Д
а
-
Ш
ы» деген шен аты.
О
ны «
Т
ашы», «
Т
асы» деп
те түрлендіруге болады.
Т
іпті,
Қ
ұмыл ұйғырлары: бұл сӛзді,
Ж
оңғар заманы тұсында

Т
ашлы» деп те
қолданған.
Б
әрінің де мағынасы:
Т
асы бар дегенге саяды.
Т
ас

(асыл
тас),
Т
үріктерде тұқым жалғаған ақс
ү
йект
і
кт
і
ң нышаны.
Т
астың асылдық дәрежесі,
шеннің дәрежесіне қарай болады.
Д
емек, «
Д
ашы»

(
Т
ашы,
Т
асы)

сӛзі тұқым жалғаған
ақс
ү
йек, асылзада дегенді біл
діреді.
Н
айманда,
До
рту
ы
лд
а
н тараған «
Т
асыбай» деген
Р
у бар. оның аты да осындай ишарадан шыққан.
Д
емек, мәңгілік бай болсын деген сӛз.

Ш
ындық осылай болғанда, әлде қалай «
А
қ таңдақ» немесе «
Жү
з жылдық
үнсіздік» болмаған екен ғой.

Қ
айта, «
К
ӛшпенділер»



Қ
ы
тан түріктері, ӛз тарихын бабалары қолданған пішік
жазуы арқылы ӛздері жазғаны кӛрініп тұрмайма.
О
ның үстіне, олардың қолданған
жазуы бе
й
нелік жазудың түріктік үлгісі де болғанын айғақтайтын жанды әрі талассыз
дәлел екен ғой.
А
мал қанша!?
Қ
ытандар жазған т
ӛл жылнама, әуелгі қалпында бізге
жеткен жоқ.

Ж
еткені «
Е
кшеуден», «
С
аралаудан» ӛткені ғана.

Е
ндігі жерде, бізге қалғаны: бабалардың «
Б
асы жоқ» мүрделерін тұлғасынан
танып ала білу.
С
онан соң, олардың үстіне еңсесі биік ескерткіш орнатып, аттарын
алашқа жар
и
я ету.
Б
із, олардың сүйегіне жаттың қолымен жазылған «
Ж
ау» деген қара
жазуды бір жолата ӛшіріп, орнына «
А
рд
а
гер» деген сӛзді туымыз түстес с
и
ямен,
мәңгілік етіп ӛз қолымызбен жазуымыз керек.
Т
ек сонда ғана әлем алдында
маңдайымыз жарық, ұрпақтар алдында ұ
яттан ада боламыз.

А
йтқанда сӛздің анығын Қ
ытан ордасы күйрелгенде, түркі жұрты күйзелгенде:
К
ең даланың кенен құрсағынан тағы бір асыл текті перезент ӛмір есігін ашып,
ұлыстың

ұлы тағына қарай тәй
-
тәй басып келе жатты.
О
л, адамзат тарихындағы есімі
тек
қ
а
н
а


Е
ң!» деген сӛзге қосылып айтылатын

ұлы тұлғалардың бірі және бір еге
й
і
арда алаша хан



ұлы
Ш
ыңғысхан еді.

С
ол тұста



ІХ
ғасырдың екінші жартысынан
ХІ

ғасырдың ауданына де
й
інгі
аралықта, тек түркі дүниесінде
ға
н
а

емес, тұтас әлем елдерінде жаппай дү
біліс болды.

Ж
ақсартып айтқанда:
Д
үние жүзі халықтары ӛзгеше жаңғыру кезеңінде тұрды.
Е
ур
о
п
а
д
а
, патша үстемдігі әлсіреп, дін үстемдігі күше
й
е түсті.
Жи
янгерлік жүйе сӛгіліп,
орнына айқын ұлттық түс
Л
аған мемлекеттер қалыптаса бастады.
А
л,
П
арсыда болған
ал
а ауыздық батыс
Т
үркіст
а
нн
ы
ң оларды бағындыруына жеңілдік әкелді.
Қ
ытайда,

Т
аң» әулеті үш ғасыр отырған
А
лтын тағынан құлап түсті де, қорған іші миша
былықты.
Е
нді,
Қ
ытай тағына «
Ш
а
-
то»

(
С
отық)

түріктері отырды.
С
ол қарсаңда, қорған
сыртындағы

ұлы ӛлке
нің тізгінін
Қ
ытандар қолына алды.
Қ
орған ішіндегі
Ш
атолар

(
С
отық)

ұзаққа бармай жеңіліске тап болды.
А
қырында қорған ішінің кӛп
бӛлігі мен түркі жұртының бір қыдыруын билеу бақытын,
К
ӛк
Т
әңірі қытандардың
маңдайына жазды.
О
лар, 220 жылдай дәурен сүріп,
әлемге алтын тахтың үстінен кӛз
жіберді.

Т
үрік мәдениетінің құтты ошағының бірі,
Т
әуелсіздігінің алтын діңгегі




А
рқа»

(
М
оңғол үстірті)

еді.
Б
ұл ӛңірдің жазы ж
а
йл
ы
, күзі майлы келеді.
Қ
ысы
қаталдау болғанымен, түріктің асыл тұқымды түліктеріне тым ауыр
сезілмеуші еді.
К
ӛктемі де кӛзелектеп, сонау бірің
ға
й
ы
н
а
н
-
ақ біліне бастайды.
О
сынау ӛлкенің,
Т
үріктер үшін онан да ӛзгеше маңызға ие жағы бар еді. ол болса
-
хан азып, қараша
тозған алмағайып заман туа қалса, елге қорған болатындығы.
С
онау
К
үнилер
заманынан
,
Ш
ыңғысхан тұсына де
й
ін
Т
үркі жұрты, күйреген ордасын осы жерде
бүтіндеп тӛңкерілген тағын осы арада тікте
й
тін.
Ӛ
йтк
е
ні, есі бар жау еш қашанда бұл
ӛлкеге баса кӛктеп келе алмайды.
К
елсе де, шылғауына шалынып әрең жеткен жау
сарбаздарын, аз ғана түрік сай
лауыттары
-
ақ құзғынның жеміне айналдырып тастайтын.
Қ
алғандары, оларға

(
Т
үркілерге)

құл
-
құтан болады.
Ж
аудың құл болмасқа шарасы да
жоқ еді.
И
т жанын сүйретіп иесіне барғанымен, не басынан не к
-
ті
нен айырылады.
Д
әл
осындай болғандықтан,
А
рқа әр қашан
Т
үр
ік елінің құрыш қамалы, құтты қонысы еді.

А
лаң ашық

ұлы құрлыққа орналасқандықтан

(түбектерге, мұхит аралдарына
мүлде ұқсамайтындықтан),
Т
үрік жерінде ж
а
угершілік қисапсыз кӛп болған.
О
лар
кӛбінде жеңсе де, жеңілген тұстары да аз емес
-
т
ін
,
тақ таластың к
есірінен, арыстар
алды
-
алдына кететін кездер де болып тұратын.
С
ондайда, бӛгделенген түріктер:
Ӛ
згенің туын ұстап ӛз тегіне қарсы шабатын.
О
сындай алмағайып кезеңдердің бірі,
Қ
ытан қағанаты құлағанда туды.
А
малсыз күйге түскен
Т
үрік елі, атадан қалған айла
ға
қайта кӛшті.
О
лар, арқаның алыс түкпіріне кіріп алып, ұлыстың

ұлы тізгінін кім ұстайды
деген сұрақтың жауабына таласып қызыл кеңірдек айтысқа, қызыл шеке сайысқа түсті.

М
іне, осылардың барлығы ӛткен тариқымыздың еміс
-
еміс елестері еді.
А
йтар ойымыз
аны
қ болсын деп, әр сӛздің басын шалып бір
а
з жерге бардық.
Е
нді, қаламымыздың
тұмсығын ӛзекті ойдың ӛзіне бұралық.


С
ӛз бастайық ендеше

Б
із
а
лд
ы
мен «
Ш
ыңғысхан» сӛзінің қай тілден шыққанын біліп алайық.
О
нан соң,

Қ
ұп
и
я шежіре» мен «
Т
үгел тауарих»
-
қа жүгінетін

боламыз.

І.
Қ
айдан шыққан қад
і
рл
і


Ш
ыңғыс» есім

Ұ
лы ғалым
Р
ашид әд
-
Д
иннің түсіндіруінше: «
Ш
ыңғыс» деген осы бір есім, «
Ш
ың»
деген түбірден туындаған. «
Ш
ың» сӛзінің мәнісі



берік, бекем.
А
л, осы түбірден келіп
шыққан «
Ш
ыңғысхан»



Қ
ара қытайлардағы «
Гү
рха
н» және
П
арсылардағы

Ш
аханшах» деген атақтарға бара
-
бар, яғыни әлемнің ханы, шахтардың шағы деген
марапатты мә
р
тебелермен шендес келеді.


Ш
ың» деген осы сын есім, түрік тілдерінде күні бүгін негізгі қолданыста келе
жатқан сӛз.
Қ
азақша «
Ш
ың», ал ұйғырша «
Ч
ың» деп дыбысталады.
Е
кі тілдегі
мағынасы да «
Т
үгел тауарих» мәліметіндегіде
й

берік, бекем, қатты дегенді білдіреді.
А
уыспалы мағынада:
Қ
айсар, батыр деген мәнге де ие.
Е
гер, түркі тілінің заңдылығы
бойынша «
Ш
ың»

(
Ч
ың)


берік сӛзіне «
-
ғыз»

(
-
гіз)

жұрна
ғын жалғасақ:

Ш
ыңғыз»

(
Ч
іңгіз)



(қазақ тілінің үндестік заңына қарай «
Ш
ыңғыс»)


тӛтенше берік сӛзі
келіп шығады.
Қ
араңызшы, осының қаламиен
і
ң

(автордың)

берген түсінігінен қандай
парқы бар.
А
рада сегіз ғасыр ӛтсе де, екуі әліге де
й
ін мүлтіксіз ұқсап
тұрмайма.
Т
үркі
тілдерінде мұнда
й

ж
о
лмен жасалған басқада сӛздер кӛп.
М
ысалы:
Н
ақ



нақғыз



нағыз, нық



нықғыз



нығыз, тең



теңгіз



теңіз.

Д
емек, «
Ш
ыңғыс» сынды осы
мәртебелі атақ, түрік тілінен келіп шыққан.

М
ағынасы да «
Т
үгел тауарих»
-
та
жазылғандай

және түп
-
түсінікті.
Т
ӛтенше қатты, теңдессіз берік деген сӛз екені кӛрініп
тұр.
А
лайда, осынау ап
-
айқын сӛзді:
Ғ
алымдар неше саққа жүгіртсе де, еш байыбына
бара алмаған.
Н
еліктен?
С
ебебі: олар, бұл сӛзді моңғол ұлтының сӛздік қорынан
іздеген.
Б
ірақ, «
К
үнд
із мен таппаған тоқашты, түнде сен қайдан табасың» деп
Қ
ожанасыр айтқандай: моңғолдардың ӛздері естіп кӛрмеген сӛзді, олардың сӛздік
қорынан ғалымдар қайдан тапсын.

М
оңғол тілді жазылымдар да, «
Ш
ыңғыс»
аталымының мәнін шешіп бере алмаған. «
А
лтын шежіре»,
Ү
шбу атауды:
Ш
ыңғысхан
таққа отырған күні құстардың ғайыптан «
Ш
ыңғыс!», «
Ш
ыңғыс!»

(
Ч
ингиз, чингиз)

деп
сайрауынан осы ат шыққан екен де
й
тін пәтуәмен түсіндіреді.
Б
ұл, әрине ойдан
ойдырылған ертек.
М
ықтағанда, әлде қалай құрастырылған аңыз ғана.
Негізін
де,

бізден
небәрі сегіз ғасыр ғана алыстықта жатқан, жазу
-
сызудың ортасында ӛткен

ұлы
тұлғадан қ
и
ял
-
ғажәйып ертегі емес, қайта тарихи шындық жетсе керек еді.
Е
гер оның
ерлігі мен даналығы ж
а
йл
ы
, әділдігі мен қаталдығы туралы асыра, асқа
қ
тата жырланса
оның жӛ
ні бір басқа дер едік.

Ұ
лы қақанның атағы түрікше болғанда, атасы кім болды екен?
Ж
ауабын
жазбалардың қойнауынан іздеп кӛрелік.

II.
Қ
ұндағын шеше
й
ік «құп
и
я шежіре»
-
н
і
ң


М
оңғолдың құпя шежіресі» дерегіне назар салсақ, маңғұлдардың

(
忙豁勒
)



(монғолдардың еме
с)

атасы



Б
ӛрте
-
Ш
айна

(
孛儿

-
赤那
), анасы



Қ
ауай
-
М
арал

(
豁埃
-
马阑勒
).
О
лар
Т
еңіз

(
腾汲思
)

атты судан ӛтіп келіп,
Ӛ
нен

(


)

ӛзенінің
басындағы
Б
ұрқан

(

峏罕
)

атты тауды мекенде
й
ді.
О
л жерде бір балалы болады да,
оның атын
Б
аташхан

(
巴塔赤
-

)

қояды.

Б
аташханның
ӛзінен санағанда 9
-
шы ұрпағы



Б
ӛржігіте
й
-
М
ерген

(
孛儿只吉歹
-
蔑儿干
), оның әйелі



М
аңғұлжын
-
Қ
ауа

(
忙豁勒真
-
豁阿
). 11
-
ш
і

ұрпағы
Д
о
-
У
а соқыр және
оның інісі
Д
о
-
Б
ын мерген екеуі.
Д
о
-
У
а соқырдың маңдайындағы жалғыз кӛзі үш кӛш
жердегіні кӛреді екен.
Е
нді осындағы атаулар
ға назар салып кӛрелік.

Б
ӛрте
-
шайна

(
孛儿

-
赤那
).
О
сы атаудың алдыңғы жарымы қазақшада да солай



Б
ӛрте, яғыни
С
екпіл,
Т
арлан сӛздеріне жақын келеді.
С
оңғы «
Ш
айна» сӛзі, шайна



а
уызаға салып тіспен ұсату деген сӛз.
Б
ұл,
б
ӛрі немесе қасқыр деген сӛздің тергеп

аталуы.
А
лайда, зерттеушілер бұл сӛзді моңғолдың «
Ч
оно»



қасқыр деген сӛзіне
жорыған.

Қ
ауай
-
марал

(
豁埃
-
马阑勒
).
М
ұны
«К
ер марал


деп аударған.
Қ
азақша
«Қ
ұба
марал


деп аударылып жүр.
Б
ізше де солай.

Б
ӛржігіте
й
-
мерген

(
孛儿只吉歹
-
蔑儿干
).
М
ұндағы бӛрі түбірі: бӛрі
немесе қасқыр
деген сӛз.
А
л, «
Ж
ігіте
й
»: жігіт сӛзінен шыққан.
О
л

(жігіт), ертеде «
Ж
ігін» депте
қолданылған.
Б
е
й
не, «
Қи
ян» мен «
Қи
ят» сӛздерінің бірде
й

болғаны секілді.
А
замат, ер
деген мағынада.
А
л, «
М
ерген» ӛте түсінікті



оғы дәл тиетін адам, немесе, оғ
ы дәл
т
иу
шілік.

М
аңғұлжын
-
қауа

(
忙豁勒真
-
豁阿
).
О
сындағы
М
аңғұлжын сӛзі,
М
аңғұл
Р
уының

қызы дегенді білдіреді.
Р
ашид
-
әд
-
Д
иннің айтуы бойынша:
Р
у атына «
-
жын»
жалғанса сол
Р
удан шыққан әйел дегенді, «
-
тай» жалғанса сол
Р
удан шыққан ер
дегенді білдіреді.
А
л, «
Қ
а
уа» сӛзіне тӛменде тоқталамыз.

Д
о
-
уа
-
соқыр

(
都蛙
-
锁豁儿
).
Қ
ұп
и
я шежіре»
-
н
і
ң ӛзі айтқандай:
М
аңдайының
ортасында жалғыз кӛзі бар, яғыни «
Т
ӛбе» соқыр деген сӛз.
М
ұндай обыраздар, қазақ
ертегілерінде де кездеседі.

Д
о
-
бын
-
мерген

(
朵奔
-
蔑儿干
).
Б
ұл есім, бір қарағанда

түсініксіз.
Б
ірақ, анықтап
қарасақ «
Т
обан мерген» деген сӛз екені білінеді.
М
ағынасы:
Т
обанаяқ мерген, яғыни,
ақсақ мерген деген сӛз.

Е
нді, жоғарыдағы бірнеше жересімге

(тӛпӛнимге)

назар салайық.


Т
еңіз

(
Т
еңгіз
腾汲思
).
О
л, мәтінде «
Т
еңгіз» деп жазылған.
К
ӛне түркі тілінде және
қаз
і
р
гі

кӛптеген түркі ұлттары тілінде, теңіз деген сӛз.
Қ
аз
і
р
гі

қазақшада «г» дыбысы
кӛмескі тартып, «
Т
ең» түбірімен «
-
гіз» жұрнағы ӛз
-
ара кірігуі нәтижесінде «
Т
еңіз»»
болып қалыптасқан.
«Т
еңдессіз

ұлы су


дегенді білдіреді.
Б
ұл же
рде, «
Т
еңгіз» сӛзі
нақтылы бір жер аты ретінде қолданылған.
О
ған ке
й
інгі жерде тағы тоқталатын
боламыз.

Ӛ
нен

(


).
Б
ұл, аудармаларда «
О
нон» деп алынып жүр.
Б
ізше: «
Ӛ
н» етістігі
мен «
-
ен» жұрнағынан құралған түркілік сӛз.
О
ның жасалу жолын шешен лексем
а
с
ы
м
ен
салыстыруға болады:
Ш
еш
-

-
ен
-
жұрнақ.

Е
кеуінен «
Ш
ешен»
-
істің шиесін, даудың жүйесін шешетін адам деген з
а
тесім келіп
шыққан.
М
ұндағы «
Ӛ
н» түбірінің мағынасы ӛскіш, ӛнгіш немесе ӛсірген, ӛндірген
дегенге кел
еді.
Ш
амасы, мұқым бір халықты ӛсіріп
-
ӛндірген ана ӛзен деген құрмет
сезімнен туындаған жересім

(топоним)

болса керек.

Б
ұрхан

(

峏罕
)


тау аты.
К
е
й
де,
Б
ұрхан
-
қалдұн деп те аталып жүреді.
Б
ұрхан
сӛзінің мәнісі


қасиет иесі, кие иесі дегенге келеді.
Б
ұрха
н, ежелгі
Т
әңірлік діннен күні
-
бүг
і
нге де
й
ін сақталып келе жатқан сӛз.
Қ
азақта «
Б
ұт
-
бұрхан» деген қ
о
с

с
ӛ
з бар. «
Б
ұт»
дегені, будда дініндегілердің табынатын қуыршақ мүсіні.
О
ған, жоғарыдағы «
Б
ұрхан»
сӛзі қосылып қолданылуына қарағанда:
О
л, халықтың кӛке
й
ін
е берік сақталатындай,
ұзақ уақыт бойы қолданылған діни тіркес болса керек.
Б
ірақ, ке
й
інгі кезде мұсылман
дінінің ықпалымен ӛзінің бұрынғы қад
і
р
-
қасиет
і
н әлсіреткен.
Б
іздің межемізше, бұл
аталым: «
Б
оры» және «
Х
ан» деген екі сӛзден құралып, үндестік заңына
қарай кірігу
нәтижесінде қалыптасқан с
и
яқты.

О
сылардан ке
й
ін, «
Т
ұң
-
жы
й
-
лы
й


(ке
й
де, тұң
-
гі
-
лы
й
统格梨
)

деген ӛзен аты
кездеседі.
Б
ұл
Т
үңкелі ӛзен деген сӛз, яғыни шӛпті, құрақты, нулы ӛзен дегенге келеді.

А
лан
-
қауа

(


-
豁阿
).
О
л,
Т
обан
-
мергеннің

(
Т
үгел тауа
рих» бойынша тобан
-
баянның)

әйелі.
А
лан
-
қауа, күйеуі ӛлген соң жесір отырып ғайыптан үш ұл табады.

С
оның бірінен
Ш
ығысханның ата
-
бабасы тарайды.
Б
ылайша айтқанда:
А
лан
-
қауа
-
Ш
ыңғысханның арғы тегі.

О
сы есімнің алдынғы жарымын құрап тұрған «
А
лан» сӛзі, алым
паз, жойымпаз,
жеңімп
а
з деген мағына береді. «
А
л»



деген бұйрық райлы етістіктен туындаған.
Е
кінші
жарымындағы «
Қ
ауа» сӛзіне келсек:
Қ
азақ тіліндегі ертеден келе жатқан «
Қ
ау» деген
түбірден туындаған.
О
л

-

ӛсу, ӛну, қаулай шығу, бітік ӛсу қатарлы мәндерді

береді.

М
ысалға:
Қ
аулау, қаулан, қаулы жер т. с. . . «
Қ
ау» түбірінен туындаған «
Қ
ауа» сӛзі:
Б
арша ұрпақты ӛсіріп
-
ӛндірген қасиетт
і

тек дегенді білдіреді.
Б
ұл сӛз, ер
-
әйелдің
барлығына ортақ қолданыла береді.
А
дамзаттың ең алғашқы тегін «
Қ
ауа
-
ата», «
Қ
ауа
-
а
на» деу содан шыққан.

Т
ӛменде, «
А
лан» сӛзіне жалғасты тоқталайық.
Б
ұл сӛз «
А
л» етістігінен шыққан
деп жоғарыда айытқан едік.
Т
үркілерде, осы түбірден шыққан басқада есімдер бар.
А
йталық: «
А
лаш» және «
А
лшын». «
А
лаш» атауын қазақ халқы күні бүгін ӛз ұлттық
а
тының тура баламасы ретінде қарайды.
Со
н
ы
мен бірге, ол



қазақ ұлтының ұлттық
ұраны.
Қ
азақтар басқа ұлттар мен соғысқанда, немесе кӛп ұлт жиналған бәйге
-
бәсекеге
қатысқанда «
А
лаш!», «
А
лаш!» деп ұран шақырады.
С
ондықтан,
А
лаш аты қазақтарға
ұлттық атынан да

құрметт
і

сезіледі.
М
ысалы: «
А
лаштың азаматы», «
А
лаштың арысы»
деген тіркестер осындай сезімнен туындаған.
Ә
йгілі тарих ғалымы
М
ұхтар
Ма
ғауинның
пікіріне жүгінсек: «
А
лаш» атауының аясына қазақтың үшжүзімен қатар, ӛз заманында
қырғыз, қарақалпақ және құрама

қатарлы арыстар қамтылған.
О
сыдан ой жүгіртер
болсақ:
К
езінде, «
А
лаш» сӛзі қазақ
Р
уларын тұлға еткен кӛптеген түркі халықтарының
ортақ атауы немесе ортақ ұраны болғаны сӛзсіз.


А
лшын» жӛнінде сӛз сәл ұзақтау.
Е
ң
а
лд
ы
мен бұл атау,
К
іші
Жү
зд
і
ң үлкен бір
ары
сының ата
у
ы

(
Ұ
раны)

б
о
лу
ы
мен иісі қазаққа таныс.
О
л, кезінде
К
іші
Ж
үз сынды
тұтас ұлыстың есіміне балама болған. «
А
лшын» ӛте байырғы ел

есімдердің

(
э
тн
о
ним)

бірі.
Қ
ытайдың «
С
ұй нама» деректерінде:
Т
үркілердің тегі «
А
-
шы
-
на»

(
阿史那
)

деп жазылған.
О
сында
ғы, соңғы пішік хат «
Н
а»
-
ны қазақша «
-
н»

(
-
ын)

деп алсақ,
сондай
-
ақ, «
А
лшын»
сӛзіндегі

(қытайшаға баламалағанда)

«лы»
буынның түсіп қалу мүмкіндігін ескерсек,«
А
-
шы
-
на» елесімін
А
лшын деп аударуға
әбден болады.
С
ӛзді соншама арыдан қозғағанда,«
А
лан қауа
» атауының түркілік
байырғы елесім екенін дәлелдеуді мақсат етіп отырмыз.

Я
ғыни, «
А
лан
-
қауа» әлде
қалай, тарихи жекенің есімі болмастан, барлық шеж
і
релердег
і
с
и
яқты, белгілі адам
ретінде келтірілген мәлім бір түркілік елшіктің

(етнӛстің) аты.
О
л




А
лаш»
не болмаса

А
лшын»
-
ның басқаша кездескен тұлғасы.
Б
ұл, қаз
і
рш
е

осымен

т
ұ
р
а
-
тұрсын.
К
езекті
жерінде кеңірек тоқталамыз.


К
ӛ
-
л
і
-
ба
-
ыр
-
ху
-
жын» (
阔勒
-
巴儿忽真
).

Б
ұл «
Б
арқыжан» кӛлі деген сӛз.

М
ұндағы,

Б
арқыжан»:
Б
арқы
Р
уына тәуелді мәлімәдәм, немесе, сол
Р
удың белг
ілі бір тармағы
дегенді білдіреді.


Б
а
-
ыр
-
ху
-
жын
-
хо
-
а» (
巴儿忽真
-
豁阿
)



Б
архы»

ана деген сӛз.


Б
а
-
ыр
-
ху» (
巴儿忽
)


Б
арқұ.
Қ
аз
і
р
гі

тіл ӛлшемі

б
о
й
ы
нш
а


Б
арқы.
А
бақ керейде
барқы атты
Р
у әлі бар.
ХІХ

ғасырда сайланған, әйгілі


Т
ӛрт бид
і
ң»

(
А
бақ
К
ерейдегі)

бірі о
сы
Р
удан шыққан.

Қ
оры
-
Т
ұмат

(
豁里
秃马


хо
-
ліи
-
ту
-
ма
-
дұн)

атауына кейін тоқталамыз.


А
-
ліи
-
хи
-
у
-
сұн» (
阿里黑兀

)

жері.
А
рық
Ү
йсін жері деген

сӛз.
М
ұндағы «
А
рық»:
Т
аза текті,
А
сыл текті дегенді білдіреді.
М
ежесі, з
а
м
а
н
ы
нд
а Ү
йсін
Р
уының мықты
аталарының бірі қоныст
анған жер болса керек.


Б
оданжар»

(
孛端察儿
бо
-
дуан
-
ча
-
ыр).
Б
ұл, «
А
лан қауаның» нұрдан тапқан
үш

ұлының кенжесі.
Ш
ыңғысхан, осы атадан тарайды.

О
ның атына назар салсақ:

Б
одан» және «
Ж
ар» деген екі сӛзден құралған. «
Б
одан» сӛзын
і
ң

мағынасы



бағынды,
ендірме
;


Ж
ар»

дың мағынасы



қолдаушы, қорғаушы немесе ж
о
лд
а
с,

с
ерік.
Б
айқасақ,
осы елесімнен кірмелік пәс деңгейден, елдік теңдік санатқа жеткен

Р
у деген мағына
шығады.
Б
ұл тұрғыдан, олар «
А
-
шы
-
на» яғыни «
А
лшын» ұрпақтарына

ӛ
те ұқсас
к
ӛ
шірмеден ӛткенін межелеуге

болады.
О
лардағы тағы бір ұқсастық, боданжардыңда,
қасқырдан қалған жемтікпен бірәз уақыт жан бағуы.
М
ұнысы,
Т
үрік баласына
ӛ
лекш
і
н

қасқыр азық әкеп беріп тұрды деген, «
С
үй нама» аңызына үйлес келеді.
Б
ірінде
аңыздықсарын басым да, екіншісінде ақиқаттық н
ышан күшті.
Б
ұлар жӛнінде қортынды
пікір

к
ейін айтылады.



Ж
аршығұт
-
адамхан» (
扎儿赤兀惕
-
阿当罕
жа
-
ыр
-
чы
-
у
-
тія
-
даң
-
хан).
Қ
аз
і
р
гі

тілге
тураласақ: «
Ж
аршоқлы
-
адамхан» не «
Ж
аршоқты
-
адамхан» болады.

М
ұндағы

Ж
аршоқ»:
Қ
ұрлымдық белгісінен қарағанда, бас ки
і
мге тағатын
діндік не әкімшілік

шен
белгі ұқсайды.
О
сы с
ӛ
збен келу тӛркіні қарайлас «
К
ӛкж
а
рл
ы
» деген
Р
у аты бар.


А
дамхан»
-
ға келсек, ол



Т
үркі тіліне тән есім.
М
оңғолда ондай есім болмайды.


Б
ӛржігін» (
孛儿只斤

бо
-
ыр
-
жы
-
жін).
Ш
ыңғысханның

ата тегі.
Б
ұл аталым: «
Б
ӛр»
жән
е «
Ж
ігін» деген екі сӛзден құралған. «
Б
ӛр»



бӛрітүбірінің сӛз арасында шұғыл
айтылуы. «
Ж
ігін»



жігіт деген сӛз.
К
ӛне түркі тілінде


-
н» қосымшасы мен «
-
т»
қосымшасы ауысып келе берген.
А
л, «
-
т» кӛбінде кӛпше мағынабереды. мысалы:
«қ
и
ян»
-
«қ
и
ят» сӛздері с
и
яқты.

И
е
-
су
-
кәй
-
батыр

(
也速

-
把阿
秃儿
).
Ш
ыңғысханның әкесі.
О
ны, кӛп аудармада
Я
сукей деп

баламалаған.
Б
ізше, ол




Е
с»

(ақыл, ес)

зат есімі мен «
-
гӛй»

(
-
кӛй)

жұрнағы қосылудан

жасалған.
Е
кеуі үндесе келе,
Е
скӛй



Е
сүкӛй



Е
сукей болып
қалыптасқан.
Б
ейне,
А
қбайдың



А
ғыбай

болып айтылғаны с
и
яқты.
Қ
аз
і
р
гі

дыбыстау
заңдылығымызды ескергенде, бұл есімді
Ғ
алым

Қ
ойшықара
С
алқара

ұлының «
Е
сукей»
деп алғаны

ӛ
те рауа болған дер едік.

Ж
оғарыда,
Ш
ыңғысханға

т
і
ке қатысты ел
-
жер атаулары мен кісі есімдеріне
тоқталдық.
Е
нді,
Ш
ежіреде кездесетін

түркі
Р
у

А
рыстарына тоқталамыз.
О
лардың бір
талайының аты бұрыннан таныс, қалған

нед
ә
у
і
р
і

бұрын әр келкі аударылып келген.
Б
із,
оларды тілдік және тарихи тұрғыдан

талдап осы
Р
уларды:
Т
үркілер кезінде қалай
атағанын, қаз
і
р қалай ата
йтынын анықтаймыз.

С
а
-
лы
-
жы
-
у
-
тіи

(
撒勒只兀惕
).
С
алжығұт немесе
С
алжұқты.
М
ұндағы «
-
т» немесе

-
ты» (
-
тұ)

жалғауын алып тастар болсақ: «
С
алжұқ», не «
С
алжық» болып келеді.
М
ысалы,


К
ерейт» елесімінің «
К
ерей» болып қалыптасқаны с
и
я
қ
ты.
Б
ұлар, заманында
Па
рс
ы
л
а
р
д
ы
билеген
Т
үркілердің жетекші арысы
С
алжұқ

(
С
елжүк)

Р
уы.

Б
а
-
а
-
лің

(
巴阿

).
Б
арын немесе бәрін
Р
уы.
Б
ұл
Р
у, қаз
і
р
гі

қазақ

арасында әр
-
бір
арыстың ішіндегі ұсақ
Р
улар ретінде кездеседі.

Б
а
-
лу
-
ла
-
сы

(

鲁剌思
).
С
ол кез тілі бойынша «
Б
арұлас», қазақ тілінің дыб
ыстық

ыңғайымен «
Б
арлас».
Б
ұл, әйгілі
Ә
мір
-
Т
емірдің шыққан арысы.
Т
үркілер ішінде
Ӛ
збекке

тән.

Д
о
-
хо
-
ла
-
тіи

(
朵豁剌惕
).
М
ұхамет
Х
айдар заманына дейін «
Д
ұғлат» аталған.
Қ
аз
і
р
гі
қазақ ұлтының
Д
улат арысы.
О
лар
Қ
ытай жылнамаларында
Ү
йсін,
Қ
аңлы
қатарлы ертедегі

ұ
л
ы
ст
а
рмен тете аталатын, аса ірі ел болған.
Ш
ыңғысхан заманында,
қатардағы арыстардың

б
і
р
і

болды.
Ш
ағатай әулеттері тұсында күшейіп,
М
ұғұлстан
әкім
и
ят
ы
н ӛз ықпалдарымен

меңгер
і
п отыратын дәрежеге дейін жеткен.
Қ
аз
і
р
гі

күнде,
қазақты құрайтын ірі арыстарды
ң

б
і
р
і
.

А
-
да
-
ыр
-
жін

(
阿答儿斤
).
Б
ұл есімді қазақ тіліне «
А
дарғын» деп баламалауға

болады.
О
л, «
А
дар»
-
тазар, т
ү
н
і

деген мағынадағы бұйрық райлы етістіктен шыққан.

А
дарған, тазарған дегенді білдіретін елесім

(етнӛним).
Б
асқа с
ӛ
збен айтқанда,
А
с
ы
л

текті арыс, т
ұнық нәсілді
Р
у деген мағынада.
Б
ұл, қаз
і
р
гі

А
рғын арысының жанама

аты
немесе басқаша аталуы.
Ӛ
йткені, «
А
рғын» сӛзі де таза,
А
сыл текті деген ұғымды

б
і
лд
і
ред
і
.
О
лар қазақ хандығы кезінде әрі үлкен әрі ықпалды
Ру

болған.
О
сы
Руды
,

кӛп
ғалымдар кейін пайда б
олған дейді.
М
ұның қисыны мүлде жоқ.
К
үллі қазақтың ең

үлкен
Руы

қалай ғана жоқтан бар болып, бардан ең кӛпке айнала қалмақ және қазақ

хандығы

заманында
Б
ұқардайын жырау шығып ұлттық саясатқа ықпал ету деңгейіне дейін
к
ӛ
тер
і
ле

алған.
О
ның елдік

(етникалық
)

негізі, сӛзсіз ӛте ертеде болған.
Ұ
лы
А
бай мен
Шә
к
ә
р
і
м

туған арысты, шынында асыл текті десе дегендей
-
ақ.

Т
ай
-
и
-
чы
-
у
-
тіи

(
泰亦赤兀惕
).
Б
ұл
Р
удың есімі, бұрынғы басылымдардың бәрінде


Т
айшығұт» деп баламаланған.
Н
ағына келгенде, бұл атауды жіңішке дыбыстарме
н
баламалау

керек еді.
О
лай дейтініміз:
Т
үп нұсқадағы атау арнаулы жіңішке сӛзге
бейімделіп


Т
әй» мен «и»

(іи)

буынына құрылған.
М
ұндағы «
Т
әй» түркіше «тә»
дыбыстық тіркесіне,

«и» буыны «
-
и» дауыссызына ӛкілдік етіп тұр.
Е
кеуі бірігіп «
Т
әй»
буынын қалыпт
асты

Р
уға

ә
дей
і

арналған. «
Қ
ұп
и
я шежіре»
-
нің басқа

да тұстарында түп
нұсқадағы дыбыстарды

тура шығару үшін, осындай арнаулы әдістер қолданған және
«л», «р» дыбыстарын парықтау

үшын, арнаулы шартты белгілер істетіп отырған.
Б
ұл ӛз
алдына зерттерлік к
ӛ
лемд
і
тақырып.
Н
егізгі сӛзге қайта келсек:
Е
гер, жуан дыбысты
баламаласа, сӛз басы «
Т
а»

деп оқылатын пішікпен

(иерӛглиф)

берілсе керек еді.
О
сы
заңдылықтан қарағанда, б
ұ
л

елесім «
Т
әйжігүт», қаз
і
р
гі

қазақшамен «
Т
әйжігіт» болып
оқылуға ти
і
ст
і
.
Т
үптеп келгенде,

о
с
ы

елесім «
Тә
й» және «
Ж
ігіт» деген екі түркілік сӛзден
бірігіп, үндестік заңына

қарай осылай қалыптасқан.
Б
ейне,
Н
аймандағы «
Бә
йжігіт»
Р
уы
атының келіп шығуы сяқты.

Тә
йж
і
г
і
т



Ш
ыңғысханның шыққан ұруы.

Б
е
-
су
-
тіи

(
别速惕
)


Б
исұт.
О
сы
Р
у атын «
Б
әсенті» деп ау
даруға да болады.

Бі
рақ, сенімді негіз таба алмағандықтан,
Қ
ытай және қазақ тілі арасындағы
салыстырмалы

баламалау заңдылығына сай осылай аудардық.
А
л, нағында
К
іші

Ж
үздің
Б
әсентин
Р
уы б
о
лу
ы
әбден мүмкін.

Ж
у
-
ыр
-
чіи

(
主儿乞
).
Ж
үрек немесе шүрек

(шӛрек).
Т
үрк
і арыстары арасында,

осымен аттас ұсақ
Р
улар кӛп кездеседі.
М
ұндай есімді тарихи кейіпкерлер, немесе

жәй
адамдар жи
і

ұшырайды.

О
ң
-
жіи
-
ла
-
тіи

(
翁吉剌惕
).
К
ӛне түркі тілі бойынша «
Қ
оңғырат».
Қ
аз
і
р
гі

қазақ

т
і
л
і
не
сай
Қ
оңырат.
Қ
азақтың ірі
Рулар
ының бірі.
О
лар,
Ш
ыңғысханның әрі нағашысы

әр
і

қайын жұрты.
Ә
йгілі тӛрт ханзада:
Ж
ошы,
Ш
аға
т
ай,
Ү
кітәй және
Т
ӛле осы рудың

қызы
Б
ӛрте ханымнан туады.

Ч
ыи
-
я
-
тіи

(
乞牙惕
).
Қи
ят немесе
Қи
ян.
Ш
ыңғысханның арғы тегі.
О
л ж
а
йл
ы
кейін
арна
й
ы тоқталамыз.

К
і
-
ле
-
и
-
тіи

(
客列亦惕
).
К
ерейт



қ
аз
і
р
гі

қазақтың
К
ерей
Ру
ы.
К
езінде, олардың

хандығын
Ш
ыңғысхан күйреткен.
О
дан бұрын, ұзақ уақыт дербес хандық құрған түркі

Р
ул
а
р
ы
н
ы
ң бірі болған.
З
аманында,

Ұ
лы
Қ
орғанның

сыртынан
А
лтайға дейінгі
ұланғайыр кеңістікті иемденген.
Т
ӛледен туған тӛрт кӛкж
а
л



Мӛ
ңке,

Қ
ұбылай,
Ү
леке

(
Қ
ұлағу немесе
Ә
леке)

және
А
рықбұқа осы елге жиен.
О
лардың аты:


К
ере»
түбірінен шыққан.
О
ған «
-
и» жұрнағы жалғанып, тосқауылшы мағынасындағы
К
ерейс
ы
нд
ы

елесім қалыптасқан.
Т
арихи деректерге негізделгенде:
К
ерейлер,
заманында қо
рғанышын
а
н аттанған қосынның алдын дер кезінде тосу үшін
орналастырылған, тұрақты алдыңғы

қарауыл қосын, яғыни, тосқауылшы қосыннан
ӛрбіген
Ру
секілді.

А
л, шын тарихтың мәні одан басқаша болған деп қараймыз.
Н
а
қ
ты
айтқанда:
І
лкі т
ү
р
і
ктер,

Ұ
лы

Қ
орғанды ерек
ше шаруашылық ӛңір кеден бекеті ретінде
соқтырып, оған замандар

бойы арнаулы қосын




К
ерей» тұрғызып келген.
Б
іздің
заманымызға жеткен
К
ерей
, У
ақ

Рула
ры, сол «
К
ерей» қосынының бірден
-
бір ұрпақтары
есептеледі.

Ш
ежірешілер, заманында

К
ерей:
А
лты
Ру

болған е
кен, кейін қатты жаугершілік
болып кӛбі тозып кетіп, тек

қа
н
а

А
шамайлы
-
К
ерей мен
А
бақ
-
К
ерей қалыпты деп
таратады.
К
езіндегі
А
лты
А
рысы м
ы
н
а
л
а
р

дейді:
А
бақты,
А
шамайлы,
У
ақты,
Т
арақты,
Б
ағаналы және
Б
алталы.
О
сылардың кейбіреуін

Са
р
ы
-
К
ерей және
Қ
ара
-
К
ерей д
еген
аталармен де алмастырады.
Ә
йгілі тариыхшы
Ни
ғымет

М
ыңжани, қаз
і
р
гі

К
ерей
Руы
н:
А
бақ он екі ата,
А
шамайлы он ата жиыны



22
Р
удан таратады.

Қ
аз
і
р бұлар
Қ
азақстан,
Қ
ытай,
Р
есей,
М
оңғол елдеріне шоғырлы,
Т
үрк
и
я және
ба
т
ы
с

елдеріне бытырай
таралған.

М
е
-
ыр
-
чіи

(
М
е
-
ыр
-
чіи
-
тіи)

(
蔑儿


�).

М
ерек немесе
М
еркіт.
Б
ұлар, қаз
і
р 12
А
бақ
К
ерейдің бірі саналады.
Қ
азақ шежіресі:

Т
егінде
М
еркіт,
М
ерке деген ағайынды екі жігіт
екен.
М
ерке
Ұ
йғыр жеріне кетіп, сол

арада тұрып қалыпты деп баяндайды.

Ж
а
-
ла
-
и
-
ыр

(
札剌亦儿
)


Ж
ал
айыр.
Б
ұлар
Ш
ыңғысхан заманында және одан
кейінгі

кезде, аса ірі
Рула
рдың бірі болған.
Қ
аз
і
р қазақты құраған ең ірі арыстардың

қатарында. кейін, олар туралы тағы тоқталамыз.

Ч
аң
-
шы
-
у
-
тіи

(
敞失兀惕
).
О
сы
Ру

аты, бұрын үнемі «
Ш
аңшығұт» деп аударылып

ж
ү
р.
Б
із он
ы «
Ш
аншығұт» деп алып, тіл заңдылығымызға қарай «
Ш
анышқұл» деп
баламаладық.

Я
ғыни, бұл қаз
і
р
гі

қазақтың
Ш
анышқылы деп жүрген
Ру
ы.
Б
ұл да қазақты
құраған

ір
і

арыстардың бірі.

Б
а
-
я
-
у
-
тіи

(
巴牙兀惕
).
О
ны, бұрын «
Б
аяуыт» деп аударған.
Б
ізше, ол

Б
айұлы»деп аудары
луы керек.
Б
ұлар, қаз
і
р
гі

К
іші

Ж
үздің бай ұлы арысы.
О
сы елесім,
ту баста




Б
ай
-
оғды»

немесе «
Б
ай
-
оғды» деген сӛзден шықса керек.
С
онда,
Б
айоғлы

(
Б
айұлы)
-
кӛп
-
оқты яғыни,

к
ӛ
п
Р
улы,
Ә
лім
-
оғлы

(
Ә
лім
ұ
л
ы
)


аз
-
оқты болып
ӛте ерте заманда қалыптасқан, қатар

ек
і

Руғ
а берілген ат болуға ти
і
с.
О
сы
Ру

туралы
кейін тағы тоқталамыз.

М
аң
-
ху
-
тіи

(
忙忽惕
).
М
аңғұт



қаз
і
р
гі

тілде
М
аңғыт деп атал
ады.

Е
ртеде,

А
лт
ы
н

О
р
да
н
ы
ң белгілі арысы болған.
Қ
азақта

(
Қ
оңыратта)

М
аңғытай деген
Р
у бар.

Р
ашид
аддинның түсіндіруіне негізд
елсек:
О
л



М
аңғыт
Р
уының адамы немесе
М
аңғыттың

б
і
р
бұтағы дегеннен шыққан атау.

А
-
лу
-
ла
-
тіи

(

鲁剌惕
).
А
рұлат, оны бүгігі т
і
лмен «
А
рылат» немесе «
А
рлат»

деп
дыбыстауға болады.
Б
ұл да, жоғарыдағы «
А
дарғын» атауымен ұқсас мағынада.
Б
ізше,

ол


А
рғын арысының

тағы бір атауы.
Б
ейне,
М
еркіт және
М
екірін деген с
и
яқты.

Х
ұң
-
хо
-
тан

(
晃豁

).
Т
үгел тауарих»
-
та бұл
Р
у аты «
Қ
оңқа мұрын» дегеннен

шыққан делінген.
Б
із оны «
Қ
оңқатан» деп аудардық.
Е
гер, қаз
і
р
гі

заман болса: оның

аты «
Қ
оңқалан» болар еді.

О
-
лы
-
ху
-
ны
-
тіи

(
斡勒

讷惕
)
.
Б
ұрын «
О
лхонұт» деп аударылған.
А
л, біз «
Ұ
лғынұт»

немесе қаз
і
р
гі

тіл заңдылығына қарай «
Ұ
лғынты» деп аудардық.
О
лар қоңыраттардың

б
і
р саласы.
Ш
ыңғысханның туған нағашысы.

Х
о
-
ло
-
ла
-
сы

(

罗剌思
)



Қ
ұралас».
Б
ұл елесім,
«І
ліктес


немесе
«Қ
ұда
-
шатыс

,

я б
олмаса
«Ұ
тықтас


деген мағынадан шыққан.
Д
емек, сӛз тӛркінінен
қарағанда, түркілік

а
т
а
у екенін аңғару қиын емес.

И
-
чіи
-
ле
-
сы

(
亦乞列思
)



Е
кірес».
О
сы атау бізше
Н
айман шежіресіндегі

Ӛ
кіреш»

атаға тура келеді.

С
а
-
ха
-
и
-
тіи

(
撒合亦惕
).
Б
ұл, «
-
т» қосымшасында тұр
ған сӛз.
Я
ғыни, қаз
і
р
гі С
аха
елі.
Б
ұл күнде, «
Я
құт»

(
Я
кут)

деп аталады.
С
ібер

(Сібір)

түріктерінің бірі және

с
а
н
ы

молы.

С
ы
-
ыр
-
гу
-
ы
-
ту

(
失儿古
额秃
).
С
іргӛтү» немесе «
С
іргеті», яғыни
«С
іргелі

.
О
л,
адам

аттарының құрамында кездеседі.
Б
ұл
Ру
,
Қ
ұп
и
я шежіреде»
арнаулы
таныстырылмаған.

Т
ек
қ
ана «
С
іргелі пәлен еке
н
» деген тұлғада, адам есімінің
анықтаушысы ретінде кездесед
і
.

С
оған қарағанда, олар
Ш
ыңғысхан заманында онша
үлкен
Ру

болмаса керек.
А
лайда,

Р
улық санатта болғаны даусыз.
Қ
аз
і
р
гі

күнде,
С
іргелі
қазақ ұлт
ын құрап тұрған ірі

Руларды
ң бірі.

Х
а
-
ла
-
чіи
-
та

(кейде,

ха
-
ла
-
чіи
-
та
-
ніи)



(
合剌乞塔《尼》
).
Қ
ара
-
қытан немесе
Қ
ара
-
қытай.

Ж
ет
і
суда құрылған түрік хандығының аты.

Ұ
й
-
у

(кейде,
Ұ
й
-
у
-
хы
-
ыр)

(
委兀《合儿》
).
Ұ
йғыр.
О
лар, кезінде

жүз жылдай тұтас
түрік ұлысын билеген.
К
ейін,
Қ
ырғыздар қағандығынан жеңілген.
Е
рте

тарихтан қаз
і
р
ге

дейін, жалғасып келе жатақан түркі арыстарының бірі.
Б
ұл күнде

жеті
млн
-
дай жан саны
бар, ірі түркілік ұлт саналады.

Т
аң
-
у

(кейде,
Т
аң
-
у
-
тіи)

(
唐兀《惕》
).
Т
аңғұт немесе қазақтылының үндестік
заңына

сай «
Т
аңғыт».
Т
аңғыт елі жӛнінде ғалымдар әр қилы
а
йт
а
д
ы
.

К
ӛп сандысы,
оларды
Т
үбіт

(
Т
ибет немесе
З
аң
-
зу)

текті болған деп қарайды.
О
лар,

Х

ғасырдың
басқы жартысынан, 1227
-
ші жылы
Ш
ыңғысхан жағынан күйретілгенге дейін,

О
рд
а
с
ӛңірінде
-

осы күнгі
Н
иң
-
шән
і және
Г
ән
-
су,
Ч
ің
-
хай ӛ
ңір
лерінің бір б
ӛ
л
і
г
і
н

қамтыған ірі
мемлекет құрған.
И
елігінің жарымы қорған ішінде болды.
Б
ұл ел
Т
үркі,

Т
үбіт және
Қ
ытай елдерінің арасында еді.
О
сы елдердің кез
-
келген бірі к
ү
шейсе,

ашық құрлықта
отырған
Т
аңғыттарға басып кіруге д
аяр тұратын.
С
ол тұрғыдан қарағанда,

таңғыттарды
тайпалық құрамы әр
-
алуан ел болды деп межелеуге әбден болады.
Р
ашидаддин,
ол
а
рды
Т
үркіге жатқызған.
Б
ізше,
ӛ
йтудің екі түрлі негізі бар болса керек:

-

Б
іріншіден,
Т
аңғыттар

Қ
ытайдың
Т
аң әулеті кезінде, қорға
н ішіне ендей ӛтіп,
саяси және
ә
скери қимылдарға

і
шкерлей араласқан
Т
үркі тайпаларының

(
Қ
ытайларды
бақылауға жіберілген бас

қақтықтардың) ұрпағы болған.
Б
әлкім, «
С
оңғы
Т
аң
әулеті»

(
后唐
)

деп аталатын хандықты құрған «
Ш
а
-
то»

(
С
отық)

түріктері

де кейін
та
ңғыттарға қосылған болар.
Б
ұл қауымның түркілер жағынан «
Т
аңғыт» аталуы

да,
тегіннен
-
тегін емес.
О
лардың аты, «
Т
аң» түбіріне «
-
ғ
ұт»

(
-
ғыт)

жұрнағы қосылуынан

жасалған.
М
әнісі «
Т
аңшылдар» немесе «
Е
ндірме таңдық» дегенге келіп тұр.
Б
ейне,

Т
ӛлен түбірі мен

-
гіт» жұрнағынан
Т
ӛлеңгіт атауы қалыптасқанындай
.

-

Е
кіншіден,
Т
аңғыттар күшейген

кезде, бір бӛлім түркі
Р
уларын басып алған, енді
бір
а
з түркілер ӛз елінен без
і
п,

Т
аңғыттарға еркімен паналаған.
О
сындай байланыстың
әсерінде, мәдениет жағында түбітпен қытай
дың ықпалына ұшырасада, тіл жағынан
қытайлануға бет алса да:
О
лар ӛздерінің

түркілік белгісі м
ен тегін, тілін жойған жоқ еді.

А
лайда, нағыз түріктер бәрі
-
бір

о
л
а
рд
ы

сырт тебетін.
Б
әлкім, оларға «
Қ
ашын» деп ат
қоюы

да содан болар.
О
ның мәнісі



елінен,

с
а
лт
ы
н
ан безген қашқын деген
сӛз

(салыстырып кӛріңіз: қос
-
қосын, қаш
-
қашын).

К
ейін,
Т
аңғыттарды
Ш
ыңғысхан

ұрқы

(
Ү
кітейдің баласы



қашын)

И
слам дініне
кіргізді.
С
онымен, олар



ұлы құрлық

бойынша есептегенде, ең шығыс шеттегі
мұсылман болып қалды.
Б
ізше, осы
Т
аңғыттар

қаз
і
р
гі


Д
үңген» немесе

Қ
ису»

(
Қ
ытайша
Х
ұй
-
зу
回族

дегеннен шыққан)

халқының ата
-
бабасы.
А
л, қазақтың

оларға қойған «
Д
үңген» атауында да:
Б
удан, дүрегей деген мән жатыр.
Қ
орыта
айтқанда,

ұлы тари
х
шы

(
Рашид
-
аддин)

Т
аңғыттарды түркі санатына

қос
қанда күшті
деректік негізге сүйенген.
Т
аңғыттар сол кезде қытай тілінің ықпалына

ұшыраса да, әлі
де түркі тілінде сӛйлеген.

(
Т
аңғыттардың қытай тіліне түбегейлі

кӛшуі «
М
ің» және

Е
жен»

(
М
анжұр,
Ш
үршіт)

әулеті кездерінде болған).
Б
ұған, олардың

О
ңханның

(
Т
ұғұрылдың)

інісі

-
К
еритәйді «
Ж
аға
-
қамбы» деп атағаны дәлел.
М
ұндағы


Ж
аға»

-

ӛ
ңір,
ш
е
ка
р
а

ӛңір
;


Қ
амбы»



қамсыздандырушы, бақылаушы, басқарушы.
Б
ылайша

айтқанда, шек
а
р
а

ұлығы деген түркілік сӛз.

Т
а
-
та
-
ыр

(
塔塔儿
)



Т
атар». «
Қ
ұп
и

шежіреде» бұл елесім м
ақсатты түрде

екі
түрлі жазылған.
Б
ірі, жоғарыдағыдай




Т
а
-
та
-
ыр».
О
л



Т
атар руының ӛзін меңзейді.

Е
нді бірінде, «
Д
а
-
да»

(
达达
) деп жазылған.
О
л



Т
атарды және ол тектес барлық ру
-
арыстарды тұтас қамтиды.
Бұ
д
а
н,

кезінде
Қ
ытайлардың да,
М
оңғол үстіртіндегі

барлық
халықтарды

(ӛздерінің билеушілерін) жалпылама «
Т
атар» деп атағаны кӛрініп тұр.

Н
а
-
и
-
ман

(
乃蛮
)


Н
айман.
Б
ұл да, қазақтың аса үлкен
Рула
рының бірі.

О
л
а
р,
заманында орасан кең аумақты иеле
н
ген хандық құрған.
Ш
ығысында қазақты құраған

ру
-
арыстар
ы

жат
ты.
Б
атысында,
А
лтайдан
А
латауға дейін, ен ж
а
йл
а
п, еркін кӛшіп
қырғыздар

ж
ү
рд
і
.
Н
аймандар күнгейге кӛсілсе тарымға, теріскейге ұсынса тайгаға еркін
жетіп

т
ұ
рд
ы
.


Н
айман»

атауын, ғалымдар моңғолдың «
С
егіз» деген сан есімінен шыққан
дейді.
Негізі
,
о
л
а
й

емес.

О
лай деуге қисын да жоқ.
Қ
азақта «
Н
айза» деген жарақтың
барын жұрыттың бәрі

біледі.
Б
ізше, осы жарақтың аты «
Н
ай» деген түбірден туындаған.
А
л, «
Н
айман» деген

елесім де сол «
Н
ай» түбірінен шыққан.
Я
ғыни, оған «
-
ман»
жұрнағы қосылудан жасалған.

Б
ұл жұрнақ,

белгілі бір ӛнерді немесе білімді игерген,
соның шыңына шыққан
а
д
а
м

дегенді келтіріп шығарады.
М
ысал келтірсек: қазақта

А
қылман» деген, ал ұйғырда


І
шмән» деген сӛз бар.
О
лардың беретін мағынасы,
ақылы кемел адам немесе іске

шебер адам дегенді білдіреді.

О
сыдан қарағанда,

Н
айман» атауы




Н
ай» қолдануға шебер

а
д
а
м, басқаша айтқанда сайыскер, батыр
мағынасындағы сӛз.
Д
емек, сӛз тӛркіні

бүкілдей түркілік.

О
ң
-
гу
-
тіи

(
汪古惕
)


О
ңғыт.
Б
ұл атауды, ғалымдар
У
ақ
Р
уының аты деп қарайды

екен.
Б
із де соған жүгіндік.

С
ебебі, олар

(
О
ңғыттар)

жазбаларда
К
ерей арысы

мен

ж
а
р
ы
с
а

жүреді.
А
л, қазақ шежіресінде де
У
ақтар қашанда
К
ереймен қатарлас
а
т
а
л
а
д
ы
.

К
ейде,
У
ақты
А
бақ
-
К
ерейдің ағасы дейді.
Е
нді
-
бірде,
У
ақты
К
ерейдің бір тармағы деп

т
а
р
а
т
а
д
ы
.
Д
еректер бойынша, талдасақ:

О
лар

(
К
ерей мен
У
ақ), тегінде

Ұ
лы
Қ
орған
сыртына қоныстанған

(орналастырылған)
Т
үрік ұлысының күзетші, тосқауылшы
қосынынан тараған екен.
А
лғашында бір
Т
у асында

болған.
К
ейін,
У
ақтар
К
ерейлерден
бӛлініп, күзет қызмет
і
н дербес атқарған.
О
с
ы
негізден қа
рағанда,
О
ңғыт дегеніміз қаз
і
р
гі

У
ақ екені айқындалып тұр.
О
лардың «
О
ңғыт» (
О
ңғұт)

деген аты: «
О
ң»

(ӛң)


оң жақ,
немесе негізгі бет деген түбірге «
-
ғыт»

(
-
ғұт) жұрнағы қосылу арқылы жасалған.
К
ейін,
бірде
О
ңғыт, бірде
Ӛ
ңгіт

(
Ү
ңгіт)

болып аталған.

Б
арл
ығының да мәнісі: оң қанаттың, ӛң
беттің иесі болған
Ру

дегенге саяды.

А
л, «
У
ақ» деген аты
Р
улық таңбасына
байланысты қойылған.
Я
ғыни,
у
ылдаған күшті

д
а
у
ы
с беретін нән сырнайды белгі еткен
Ру

деген мағынада.
Ж
оғарыда айтқанымыздай,

К
ерей ақсақалдары: олард
ы «
У
ақты
К
ерей» «
А
бақты
К
ерейдің» ағасы деп таратады.
Д
емек,

б
ұ
л жерде де
Р
у аты, бейне:

А
шамайлы
К
ерей» деген секілді мәлім таңбаға байланысты

қалыптасқаны белгілі
болып тұр.
У
ақтар да, қазақты құрайтын ірі
Рул
ардың бір
і
.

Т
арихтан келе жатқан түркі
арысы
,
А
лаштың белб
а
л
а
с
ы.

У
-
ләң
-
ха

(
兀良哈
)


Ұ
раңқай.
Қ
азақтар,
С
ібер

(
Сі
б
і
р)

түріктерін
Ұ
раңқай

дейд
і
.
А
йталық,
А
лтайдың күн бетіндегі
Т
уа

(
Т
ыва,
Т
ува)

халқын
Кӛ
кмоншақ
-
Ұ
раңқай

деп
атайды.
Б
ұдан басқа, тарихи әдебиеттерде «
Н
ұр
-
Ұ
раңқай», «
Хан Қ
атын

Ұ
раңқай»

аталатындар кездеседі.
Б
ұған,
А
лтай мен
Т
еленгіт және
С
аха

(
Я
құт)

жатады.
О
сынау

туысқандар,
б
удданың

(
Л
ама ағымының)

Т
үбіттен тараған «
С
ары дін»

(желт
а
я сект
а
)
деген мәзһәбін,
Қ
алмақтың басымдылығымен қабылдаған.
Р
есейге қараған соң, к
ӛ
б
і
ы
қт
и
ярсыз ш
оқындырылды.
Бірақ, бәрі
-
бір олардың түрік баласы екеніне ешкім
шеек
келтіре алмайды.

Х
а
-
ыр
-
лу

(ха
-
ыр
-
лу
-
у
-
тіи)

(
合儿
鲁兀《惕》
)



Қ
арлұқ».
Қ
азақша атағанда

Қ
арлық.
О
сы
Ру
, бұрын ертіс бойын ен ж
а
йлаған екен.
К
ейін,
Н
айман мен
Қ
ырғыздың

қыспағына түссе керек.
О
рдасын
К
үнгейге қарай жылжытып,
Ұ
йғырлармен

(
Я
ғлағыр



Ж
алайыр

ұрпақтарымен)

қоңсы болды.
О
дан бір
а
з кейін,
Қ
аңлылармен бірге
Қ
арақытай хандығына

к
і
рд
і
.

Қ
арлықтарды
Ш
ыңғысханның


Т
әжік» деп атауына қарағанда, олар: кезінде
Қ
оразым

(
Х
орез
і
м)
-
шахпен одақ
болған

ұқсайды.
Д
емек, мұсылман дінінің ықпалына
ұшыраған алғашқы шығыстық түрік деп қарауға

болады.
Б
ір талай ғалымдар, оларды
А
рғын
Ру
ының атасы деп қарайды.
Ж
әне оның

атын
Қ
арпық руының есімімен
білестіреді.
Б
ұл да, тіліміздің л
и
нгвистикалық заңдылығына

толық үйлеседі.
Сӛ
йте
тұрып, бұл елесімді «
Қ
ар» сӛзіне теліп, қарлы тауға б
а
йл
а
н
ы
ст
ы
р
а
д
ы
.

Б
ізше: бұл
арадағы «
Қ
ар»

-

күш, қуат, қарым, қару деген мағынада.
О
сы түбірден тараған


Қ
арлық», не «
Қ
арпық» болсын бәрі де қарымды, қарпымды, алымды, шалымды деген
мәндерге

и
е.
Я
ғыни, құд
і
ретт
і

ұлыс деген ишарамен қойылған елесім.

Ту
-
ба
-
сы

(
秃巴思
).
Қ
азақша



Т
уа немесе
Д
ыба.
Ӛ
здерінің тӛл тілінде



Т
ыва.
О
рыстар оларды «
Т
ува» деп атаған екен.
Д
ыбалар, аса байырғы түркі арысы.
О
лардың
аты кӛне
Қ
ытай жазбаларында да кез
деседі.
О
лар,
Т
емүж
і
н хан болып «95 мыңдық»
тіктегеннен кейінгі кезде,
Ж
ошы жағынан бағындырылған.
Ж
оңғар заманында,
Қ
алмақтың келемежіне тап болды. одан кейін, орыс пен
Ш
үршіттің

(
М
анжұрдың)

кӛкперіне түсті.
Б
ертін,
К
еңес пен
МХР
-
дың саяси дойбысының
тасы

болды.
А
қыры, орыс отаршылдарының аранына түсті.
Б
ір бӛлігі сыртқы
моңғолдың «
С
ыбағасына» тид
і
.
А
лтайдың күн бетіндегі бір
а
з
ы

Қ
ытайдың шеңгелінде
қалды.
Қ
аз
і
р,
А
лтайдың бӛктеріндегі
Қ
аба,
Б
уыршын,
Са
р
ы
сүмбе,
Кӛ
ктоғай,
Ш
іңгіл
қатарлы аудандардың таулы ӛңір
інде бір неше мың
Т
уа

(Тува)

тұрғындары тұрады.
О
лар, қаз
і
р
ге

дейін «
С
ары дін»
-
ді ұстанады.
Б
ұл
Д
ыбалар, қасақана түріктен алшақтату
саясатына ұшырап отыр.
О
лар,
Қ
ытайдың ішкі
М
оңғол автоном
и
ялы ӛлкесінен шыққан
моңғолша оқулықтармен сауат ашады.
С
оның әсе
рінде, оқығандарының бәрі моңғол
тілін недәуір біледі.
Б
ірақ, тұрмыста ӛз тілдерін қолданады.
Қ
азақшаға да, шетінен
жетік.
С
ӛздері
Қ
азақ,
Қ
ырғыз және
А
лтай тілдерінің қоспасы болып келеді.
К
ӛне түркі
атауларын да, кӛп мӛлшерде сақтап қалған.
О
лар, ержүрек,

ақжарқын және ӛте зерек
келеді.
А
лтай қазақтары

(
К
ерейлер),
Т
уаларды «
К
ӛк моншақ» деп те атайды.
А
ңыздарға қарағанда:
К
езінде, мойындарына шұжық сяқты тұйықтап тігілген кӛк дорба
асынып,
Ш
ыңғысханның жасағына азық тасыған екен.
С
одан осы атқа ие болыпты
д
еген сӛз бар.
Ж
екелей әңгімелескенде:
О
лар, ӛздерінің моңғолға жатпайтынын, ӛз
алдына ұлт екенін айтады.
Қ
азақтарға:
А
та діндеріңді тастап «
Ж
ат» дінді қабылдап
кеттіңдер деп базына айтып қалжыңдайды.
Қ
ысқасы, олар да нағыз түріктер.

Ч
іи
-
ыр
-
жіи
-
сы

(
乞儿吉思
)


Қ
ырғыз.
Б
ұлар да,
Ж
ошыға ақ сұңқар, ақбоз ат, қара
күзен

(бұлғын)

қатарлыларды сауғаға ұсынып бағынған.
О
сынау ел, заманында бір
кезек ұлыс тағына шығып, иісі түркіге үстемдік жүргізген.
К
ейін, десі қайтқанда:
К
үнгей
мен теріскейді жалғаған жағыз тал жіпт
ей,
А
лтай мен
А
латаудың арасында бір
а
з заман
созылып жатты.
Б
ірақ,
Қ
арлықпен қанжығалас тұрған олар,
Қ
азақ текті
Рулар
ды қақ
ортасынан шығыс пен батысқа бӛліп тұрған еді.
А
қырғы есепте,
Н
аймандардың
соққысына тӛтеп бере алмаған
Қ
ырғыздар, бауы үзілген тұтқ
ыштай болып қазанның екі
құлағында кетті.
А
нығырақ айтқанда, теріскейдегілері асқар
А
лтайдан асып аламайлы
Б
айқалдан

(Байкал)

байыз тапты.
К
үнгейдегілері, күн сәулетті
А
латаудың анжақ бетіне
барып мәңгілік мекен тепті.
Сӛ
йтіп, «
Ж
аңылшақ» жазғыштар


қазақт
ы қырғыз екен деп
қалатын тарих қалыптасты.
О
лар,
С
ібер

(Сібір)

Қ
ырғыздарын
О
йратпен егіздетіп

Б
ұрат»

(
Б
урят)

деп еркелетіп атайтынды тапты.
К
үндер ӛте келе,
Б
айқалдағы
қырғыздардан басы бӛлекше жаратылған



Б
әдім
а
йев туды.
К
үнгейдегі қырғыздардан
шырқа
у ойлы
Ш
ыңғыс дүниеге келді.

С
ы
-
біи
-
ыр

(
失必儿
)


С
ібер

(
Сі
б
і
р). «
Қ
ұп
и
я шежіре»
-
де: «
С
ібер қатарлы
Р
улардың
о
ңтүстігіндегі орман елін,
Ж
ошы түгел бағындырды»



деп жазылған.
С
оған
қарағанда, «
С
ібер
Р
улары» деген атау ең с
о
лтүстіктегі аңшылықпен, алтын қазуме
н,
жақұт терумен және қарамай

(мұнай)

айыру секілді ерекше шаруашылықпен
айналысатын
Р
у
-
арыстарды меңзейтін бо
л
са керек.
А
л,
Қ
азақта «
С
ібер» сӛзі ж
а
йд
а
р
ы

сӛзінің қарсы мәндесі

(антонимы)

ретінде қолданылады.
О
сылардың бәрінен ой
сабақтағанда бұл атау мә
лім
Р
уды емес, қайта бірн
е
ш
е

Р
у мекендеп жатқан: қысы ұзақ,
жазы қысқа әрі салқын, жауын
-
ш
а
ш
ы
нд
ы

болып келетін арктикаға тақау ӛңірдің бәрін
меңзесе керек.

Ж
оғарыда аты аталған
Р
у
-
арыстарының кӛпшілігі,
Т
емүж
і
нді ақ киізге салып хан

к
ӛ
тергендер.
Қ
алған бір
а
з
ы
,
Ш
ыңғысхан» аталған соң алдына келіп аяғына жығылып,
ақ
Т
уының астына топталғандар еді.
Ш
ыңғысханның «
М
оңғол үстіртін бірлікке келтіруі»
деген сӛз



осы
Р
улардың бір атаның баласындай жұмдалуын, бір қолдың сала
с
ындай
жұмылуын меңзейді.
О
сыдан кейінгі
шығыс пен батысқа жасалған жорықтардың жеңісі,
с
ол
Т
үркі арыстарының ортақ мақсат үшін белін буынып, жеңін сұғынып тас түйін
аттануының арқасында қолға келген еді.
О
ларды неге «
Т
үрік
Р
улары» дегенімізді
байқапта отыраған шығарсыз.
О
ның мән
-
ж
а
й
ы
н «
Т
үгел тау
а
рих» деректерін бір шолып
ӛткен соң айтайық.

Ш
ыңғысхан жорықтарына,
Ұ
йғыр мен
Қ
арлық ӛз еріктерімен келіп қатынасты.
С
оңын ала, қара ормандай қалың
Қ
ыпшақ келіп қосылды.
Сӛ
йтіп, әлемнің әр
шалғайынан келген, алуан ағымдардың ықпалына ұшырап, ыдырауға бет
алған түркі
жұртының тӛрт бұрышы теңелді.
Е
ндігі жерде:
А
зғыр да әлсірет, тоздыр да тапта
саясатын қолданушылардың тауын шағып, қайтару міндеті тұрды.
Ӛ
йткені, ол заманда
ұлт тәуелсіздігін сақтап қалудың бірден
-
бір жолы



орайлы сәтте оңтайлы қимылдап
жауд
ы жапырып тастау еді.
О
лай ете алмаған халық, сӛзсіз құрып жоғалатын.


III
.

аралайық қазан хан қазынасын


К
емеші келсе, қайықшы судан шығады» дегендей,
Р
ашид әд
-
Д
иннің
жетекшілігінде дүниеге келген

ұлы
Д
естір




Т
үгел тауарих» алдында, басқа еңбектер
мық
тағанда мәлім бір оқиғаның, не белгілі бір кезеңнің дерегі есепті
ға
н
а
.
К
ерек
десеңіз, осынау

ұлы еңбекке «
Ү
ян тарихы»

(
元史
)

да астар бола алмайды.
О
лай
дейтініміз, оның аясы
Қ
ұбылай тӛңірегінен онша ұзай алмаған.
О
ның үстіне: адам
есімдері, жер
-
су аттары
, шен
-
шекпен атаулары ӛте бұрмаланған.
Н
ақты айтқанда,
отаршылдық саясатқа бейімдеп қайта жазылған.
С
ондықтан, оның ӛзіндік тарихи құнын
да, сонымен бірге берер дерегінің күнгірттігін де жоққа шығаруға болмайды. «
Ү
ян
тарихының» тағы бір міні



оның «
М
ің әу
леті» дәуірінен бері қарай әлде неше рет қайта
құрастырылғандығында және сол барыста қаламиелер
і
н
і
ң
менилік

(субективтік)

ықпалының күшті әсер етіп отырғандығында.
Я
ғыни, жоғарыда
ай
т
қанымыздай



бұрмалауға кӛп ұшырағанында.

Б
асым сандағы адамдар:

М
оңғо
лдың құп
ия

шежіресі» атты еңбекті «
Т
үгел тауарихтан» жоғары қояды екен.
М
енше, олай етудің негізгі себебі екеу
ға
н
а
:

-

Б
ірі
ншісі
, кіт
а
п атының «
М
оңғолдың құпя шежіресі» болуында.
Ӛ
йткені, ол
оқырмандарға
М
оңғол ұлтының тӛл тарихы деген әсер береді.
О
ндағы
барлық із
-
дерек,
барша ономастикалық атаулар, баяндалған әр
-
бір құбылстар тұтасымен тек
қа
н
а

моңғолд
і
к
і

болып елестейді.
А
л, шынтуайтында бұл жазбаға осы аттың кейінгі
зерттеушілер жағынан қойылғанын кӛп адам біле бермейді.

-

Е
кіншісі,
Т
үгел тауарих
Ш
ыңғыс

әулетінің тарихын баяндауға арналғанымен:
С
ӛздің ең басы
Т
үрік тарихын таратудан басталады.
С
одан бӛлім сайын, тарау сайын
ешбір жаңылмастан «
Т
үрік», «
Т
үрік» немесе «
Т
үрік маңғұлдары

(Моңғол емес)
» деп
жырлайды да отырады.
Сӛ
йтіп, оқырманға:
Қ
аламие тарих
ты меңгере алмай
отырғандай



қайсысы түрік, қайсысы монғол және басқа екенін парықтай алмай, миша
былықтырып алғандай сезіледі.
О
нымен қоймай, қаламие тағы да: қаз
і
р
гі

тарихшылар

З
ұлым патша» деп қарайтын
Ш
ыңғысханды және оның мұрагерлерін ауыз жаппай
ма
дақтап, ұлықтап отырған.
Сӛ
йтіп, иесіне
ә
н
і
мен жағу үшін шындықты бұрмалап,
мейлінше бейпіл кеткендей кӛрінеді.
Қ
ор
ы
тып айтқанда, осынау

ұлы дестір түрік
ұлттарын тамарсыздандыру саясатына мүлде «
Т
омпақ» келген.
Қ
анша жерден
бұрмалап аударса да, ол бәрібі
р түрік ұлысының



А
лаштың тарихы болуы сынды
кескінінен айырылмаған.
О
ны, сонау
Б
ерезиннен тартып кімдер «
Т
үзетпеді» десеңізші.
М
үл
д
е жойып жібіруге, басқа жақта сақталға
н

нұсқалары кедергі болды.
С
ондықтан,
Б
ұл тұрғыда ӛзгелердің алдын орап «
А
сабалық» жа
сау, әлгілерге ең ұтымды жол
болды. «
Ү
ян әулетінің құп
и
я шежіресі»

(
元朝密史

-

М
оңғолдың құп
и
я
шежіресі»)

дегенді ойлап тауып,

ұлы дестір «
Т
үгел тауарихты» соған «
С
алыстырып»
мейілінше бұрмалап аударды және түсіндірме жасады.
М
ұндай асабалыққа кӛмек
қолын
созған дүмбілез деректер кӛп болды.
С
оның бірі «
А
лтын шежіре».
О
ның аты
басқа демесеңіз, айнымаған «
Қ
ұп
и
я шежіренің» ӛзі.
Д
емек, қозы бұты қой

санын
қаптатып

ұлы дестірді жоққа шығаратын «
Т
үп нұсқаның» қарасын молайтудың қаразы
да.
К
ӛп ауыз қолқаласа, жал
ғыз ауыз жоқ болмайма.
Ә
лгілер «
Т
үгел тауарихты»
бұрмалауға сонша

неге ділгір болады дейсіз ғой:
О
рта
А
з
и
яны түбегейлі иелеп қалу,
оны жаулап алудан әлде қайда машақатты еді.

Ӛ
йткені, олардың келешектегі келімсек
ұрпақтары алдында саны мол, санасы тұтас тӛ
л халық ұрпақтары тұрады.
О
лардың
тарихи орай келе қалған замат, басқыншыларды алты қырдан асырып қуып тастары
талассыз.
Ӛ
йткізбеудің отаршылдарға ти
і
мд
і

екі жолы бар еді.
Я
ғни,
О
рта
А
з
и
я
түріктеріне бір жағынан сансырату және бір жағынан салғырттату саяса
тын жүгізу
болатын.
С
ансырату үшін күндестеріне кӛрсетпей қырғын жүргізу керек болды.
Ж
ерін
та
р
тып алу, ашаршылық жасау, «
Х
алық жауларын» аластау, жауға айдап салу, «
Т
ың
игерушілермен» кӛму т. т.
-
лардың бәрі соның айқын кӛрінісі.
А
л, салғыттату арқылы ӛз
ұ
лтын с
ый
лау с
ү
й
і
спеншілігінен айырып, құлдық
-
құлық қалыптастыру үшін ең ӛнімді
амал тархи санасын тамырсыздандыру еді.
О
л үшін, ұлттық тұлғаларды жоққа шығару
бірден
-
бір және табылмас құйтырқы тәсіл
-
тін.
Е
ндеше,
А
лаштың ардағы болған
А
лаша
ханна
н
-

ә
з
Ш
ыңғ
ысханнан асқан ұлттық тұлға болама.
А
лайда, тарихтың талғарында
тұрған осынау

ұлы тұлғаны жоққа шығару кімнің қолынан келмек.
О
лай болса, басқа бір
сұрқ
и
ялық ойлап табу керек деген сӛз.
О
л, тарихи атауларды шатастырып, ойдырма
бастаухат жасап:
Қ
ысқасы қолы
нан келгеннің бәрін қылып ақиқат тарихтың ақ дидарын
айғыздау болатын.
Н
ақты айтқанда, барша сұрқ
и
ялықты жасай отырып
Ш
ыңғысханның
ӛр рухын ӛз ұрпақтарынан алшақтату еді.
О
лардың сұм жүрегі: алжастыт
қ
ыш м
ӛ
р
тұрғызып қойып, оның түтінін үзбей тұмандата берс
е, шын сарайдың сұлбасы түтекке
тұмшаланып бара
-
бара кӛзден таса болатынын сезе білді.
А
йтқандай
-
ақ, сұ
р
қ
и
ялардың
сұмдығы жүзеге асты.
А
лаш ұрпақтары тарихына қарап түңілді, болашағына қарап
торықты.
С
абаздардың сағы сынып, сатқындардың сайтаны семірді.
О
с
ы «
С
әтті»
қадамдардың желіктіруінде, асқына келіп «
П
әнтүкизмге» соққы берейік деген ұранды
құтырына кӛтеріп шықты.
Б
ұл, ашықтан
-
ашық
Т
үріктің тұқымын құртайық деген қан
сасыған шақырық.

А
лайда, нағыз тарих бүгінгі тарих ғалымдары мен саясатшылардың сызып қ
ойған
шеңберінің ішінде емес, қайта, ӛзінің болмыстық аясы ішінде ӛрбіген.
Т
ап сол себепті,
бүгінгі тарихнама әр қашан шындыққа сай, ең құрығанда болмысқа бейім болуға ти
і
с.
О
ндай бола алмаса, барынан жоғы игі.
Ӛ
йткені, улы тамақ жеген адамға қарағанда,
мү
лде аш адамның ӛмір сүру мүкіндігі кӛбірек.
Б
ұл пікірді, жүре келе тағы да қозғаймыз.
Б
із, енді «
Т
үгел т
а
уарихтың» тынысын тыңдап кӛрелік.

Ұ
лы дестірдің ұлағатты сӛзі, түрік халқының тұтас шежіресін шертуден
басталады.
М
ұнда,
И
слами және
Яһ
уделік аңыздарға

сай:
Т
үріктерді
Н
ұх
(Ғ.С.)
П
айғам
б
ардың үшінші

ұлы
Я
пес атты адамнан, яғыни, түріктердің ӛз т
і
л
і
мен айтқанда:
Б
ұлжеханнан тартады

(
А
бұлжехан деп те айтылады.
Ш
оқан
У
алиханов:
А
булдахан деп
қолданған.
М

деп баламалауға да
келетіндігінде).
К
үндерде бір күн,
О
ғыз атты хан шығып
И
слам дінін қабылдағанда,
бір
а
з
Т
үрік онымен бірге мұсылман болады.
О
ғыз оларды «
Ұ
йғыр» деп атайды.
Б
ұл
атқа кейін олардың бір бӛлігі ғана ие болып қалады да, қалған ел түрліше атта
рмен
аталып ортақ
Т
у астына бірігіп,
М
ұсылман дүниесіне қарай керегесін ж
а
й
ы
п, кере
ге
сін
кеңейте түседі.

А
л мұсылман болғысы келмеген түріктер,
О
ғыздан бӛлініп шығысқа
қарай бет түзейді.

Д
әл осылар «
М
аңғұл»

(
М
о
н
ғол емес)

деген атқа ие болады.
Е
гер,
тарих
қа
Р
ашид әд
-
Д
иннің кӛзімен қарар болсақ: «
М
аңғұл» сынды елесім тап осы тұстан
бастап қалыптасқан.

Е
ң соңында,
О
ғыз ханның негізгі халқы «
Т
үркімен» деген бір тұтас әрі мәңгілік
атқа ие болады.
Қ
аламие бұл атауды




Т
үрік текті» деген мағына береді деп
түсін
дірген.

О
ғызға ергендердің ішіндегі басқа арыстар, бастабында оған ел болса да,
кейін іргелерін бӛліп
,

алды
-
алдына ұлыс кӛтерген екен.
О
лар


Ұ
йғыр,
Қ
аңлы,
Қ
ыпшақ,
Қ
арлық және
О
рман елі қатарлы
А
лты арыс.
С
оңғы арыстың атын, біздің қарауымызша:
Т
үп нұсқада
н «
А
ғаш ері» не «
А
ғаш арай» деп оқуға болатын секілді.
Т
іпті, «
Е
лі»
дегендегі «л»

(лам)

харфы

«р»

(ра)

болып жаңылыс жазылған деуге де болады.

О
сы деректерге зер салып, қарап отырсаңыз: жоғарыдағы түріктер,
М
ұсылман
дінін қабылдағандар немесе азды
-
кӛпт
і сол діннің ықпалына ұшырағандар.
А
л,
қалғандары яғыни шығысқа кӛшті дегендері: тұтастай ежелгі ӛздерінің «
Б
ір тәңірлік»
дінін тұтынып қалған түріктер.
О
лар, таяу шығыс пен парсыдан тараған әсіре діндік
ағымдардың ықпалына азды
-
кӛпті ұшыраса да, бәрі бір
дүниені жаратушы және
билеуші



ұлы «
К
ӛк
Т
әңірге» сенетін.
О
ның жаратқан киеле
ріне, тасаттық беріп
табынатын. Ж
іберген кесіріне, құрбандық шалып жалынатын.
О
лар, ӛз жаратушысын
ұлықтап «
К
ӛк
Т
әңір» десе
;

жарылқаушы, бақ беүруші яғыни құт дарытушы ретінде

Қ
ұдай» деп марапаттайтын.
М
іне, түріктің осынау бӛлігі




М
аңғұл»
-
дар еді.
Е
нді осы

М
аңғұл» дегендер кімдерден құрам тауып еді деген сұрақтың жауабын,

ұлы дестірдің
ӛзінен іздеп кӛрелік.
Р
ашид ад
-
Д
ин
н
нақты айтқанда,
Қ
азанханның бұйрығымен
құрылған,
Р
ашид

ад
-
Д
инның жетекшілігіндегі
Ш
ыңғысхан әулетінің тарихын жазу
алқасы,
М
аңғұл қауымын мынадай үш топқа бӛледі:

1.

Қ
аз
і
р
М
аңғұл аталып жүрген түрік
Р
улары.

2.

Ӛ
зді
-
ӛз хандары бар түрік
Р
улары.

3.

Е
желде
М
аңғұл аталған түрік
Р
улары.

Қ
аз
і
р
М
аңғұл аталып жүрг
ен түрік
Р
улары. «
Қ
аз
і
р
М
аңғұл аталып жүргендер»
жӛнінде, қаламие мынадай түсінік берген: «
О
сынау түрік
Р
улары қаз
і
р
М
аңғұл аталып
жүргенімен, бұрынғы заманда ӛз
-
ӛз аттары, ӛз алдарына ноқтағалары мен бектері
болған.
О
лардан бір қыдыру аталар,
Р
улар ӛрбіге
н.
М
ысалы, осы бӛлімде
баяндалатын
Ж
алайыр,
О
йрат,
Т
атар және басқа дегендей».

Ж
оғарыдағы анықтамадан сабақтап қарасақ: осы
Р
улар,
Ш
ыңғысхан дәуірінде
басқа
Р
улардан бұрынырақ дербестігінен айырылып, ең алдымен ӛздерінің
Р
улық
аттарынан кешіп тек
қана

М
аңғ
ұл деген ортақ атты сақтап қалған.
Б
асқаша айтқанда,
бұрынғы бас
-
басына би болған дәуірінен айырылып, бір тұтас: «
М
аңғұл» деген ежелгі
ортақ елесіммен аталып,
Ш
ыңғысханның ортақ
Т
уы астына ең ерте бірігуге мәжбүр
болған
Р
улар болып табылады.

Қ
аламие, тағы
былай дейді: «
О
лардың ӛрісі мен қонысы бір ӛңірде еді.
Т
үрі мен
тілі түгел маңғұлша болатын.
О
лай болатыны, маңғұлдар
Т
үрік
Р
уларының бірі еді.
О
лар, қаз
і
р бақытты да күшті және
ұ
лы

сондықтан, басқа
р
улар да олардың меншікті
атын ӛздеріне қойып алды».
О
сы

бір неше ауыз сӛзден,
Ш
ыңғысхан
М
аңғұл ұлысын
құрардан сәл бұрын бір бӛлім бытыранды арыстардың басын қосқан, әрі недәуір күшті
кішігірім хандық деңгейіндегі «
М
аңғұл» атты бірлестік құрған деп қортынды шығаруға
болады.

К
ейінгі кезде,
Ш
ыңғысхан құрған

ұлы

Қ
ағанат тап осы бірлестік негізінде
қалыптасқан.

Е
ндеше, ұзақ уақыттан бері келе жатқан, тең жарадан аса түрік қауымына ортақ
атау болған, «
М
аңғұл» сынды елесімді қайта жаңғыртып, ӛздеріне ортақ елесім ретінде
қабылдаған
Р
улар қай
-
қайсылар екен?
О
ған жауа
п табу үшін, тағыда

«Ұ
лы дестірдің


ӛзіне жүгінейік.

Ж
алайыр. «
О
лар, ертеде ӛте кӛп болған.
Ә
р бұтағының ӛз алдына ноқтағалары,
бектері бар еді.
Ш
ыңғысхан заманында да және қаз
і
р

д
е
,
И
ран мен
Т
ұрандағы кӛптеген
бектер сол рудан шыққан» деп жазады,

«Ұ
лы д
естір

.
Ж
алайырлар, ежелден тартып
қазақтың үлкен арыстарының бірі. олардан, арғы заманда ұлыс бегі мұқалы шыққан,
таяу заманда, әйгілі тарихшы
Қ
адырғали
Қ
осынұлы туды.

С
үнет.
О
сы елесімді,
Қ
азақ тілінің дәуір басқышына қарай түрлендірсек: «
С
үнет»




С
үнет
і»




С
үнелі» болып келеді.
Е
гер, түрік тілінде кейбір есімдерді бірінші жаққа
тәуелдеп қолданатын дағдыны ескерсек, бұл атауды «
С
үнелім» деп те қолдануға
болады.
Т
үркілік елесімдердің кӛбінде «
П
әлен байлы», «
Т
үген байлы» болып келетінін
ойластырғанда осы
атаулың тектік түбірі «
С
ү», толық түбірі «
С
үн» болса керек.
Т
іл
заңдылығы тұрғысынан жорамал жасар болсақ: қазақ шежірелерінде ұшырайтын

С
үлім алып», «
С
үнет»
Е
лі мен қатысты болуы әбден мүмкін.
Ш
ежіреде және әкімшлік
аталымдарда кездесетін «
С
үгірші» атауы

да, осы «
С
ү» түбірі мен байланысты деп
жорамалдауға болады.
Б
ылайша айтқанда, «
С
ү
-
гер
-
ші»
-
ден
С
үгірші болып
қалыптасқан.


С
үнеттен, әйгілі қолбасы

(
Қ
ытайды бағындырушылардың бірі)

Ш
ормақан шыққан.
О
л,
Ү
кітей
Қ
ағанның бұйрығына сай, «
Б
іздің елге ләшкәр та
маны бастап, келіп еді» дейді,
қаламие.
М
ұндағы «
Л
әшкәр тама» сӛзіне ғалымдар әр алуан түсінік берген кӛрінеді.

Б
ізше, бұл




Т
ама ләшкәр
ы
», яғыни,
Тамма Ру
ының қосыны деген сӛз. «
Т
ама»
дегеніміз, кәдімгі ӛзіміздің
К
іші
Ж
үздің
Ж
етіру
Ру
ындағы
Т
ама
Р
уы.
Ш
ор
мақанның
Т
ама
Р
уынан қосын жасақтап
И
ранға баруы, тарихи шындыққа да қисынады.
К
іші

Ж
үз
қазақтары, сан ықылымнан бері
П
арсы елімен іргелес жасап келеді.
К
ерек десеңіз,
қ
аз
і
рд
і
ң ӛзінде

(әрине, іргелес болғандықтан)

неше мыңдаған қазақ сол елде ӛмір
сүріп
жат
ыр
.

Т
атар. «
Т
атарлар, ежелдің ең күнінен әлемге әйгілі болған.
О
лар, кӛптеген
салаға бӛлінеді.
Ж
етпіс т
ү
мен шаңырақтан тұрады» деп баяндайды, «
Т
үгел тауарих».
Б
ұл деген, жарты ми
л
лион шамасындағы адам деген сӛз.
Д
емек,
Т
атарлар кӛптеген
жазбалар айтқанд
ай заманында аса қуатты ел болған.
Б
ұлар, бір мезет тарих биігіне
шығып
А
рқа түріктерін бірлікке келтіріп, оларға ӛз аттарын жалпыластырған.
К
ейін,
Қ
ытандарға

(
Қ
арақытай)

тізе бүгіп, солардың қол астындағы күшті бірлестіктердің бірі
болған. «
Т
үгел тауари
х»
-
тың: «
Б
асқа түрік рулары...тұтасымен
Т
атар аталып кетті»
деген мәлімет беруі
-
олардың бір мезгіл жалпы
М
аңғұл түріктерге ӛкілдік еткенін
кӛрсетеді.

Ғ
алымдар,
Т
атарларды
М
о
нғ
ол тілді деп қарайды.
Ш
ынын қуғанда, олар:
кӛптеген түркі руларынан құралған, нағ
ыз түркілік халық болған.
Ә
рине, оларға азды
-
кӛпті жат халықтардың да бағынғанын жоққа шығаруға болмайды.
Т
атарлардың түркі
тілді болғанына кӛл
-
кӛсір дәлелдің керегі жоқ.
О
лардың мұрагер
і

болған, қаз
і
р
гі

Т
атарлардың түркі тілінің
Қ
ыпшақ тобында сӛйлейтіні,

жеткілікті айғақ бола алады.
С
олай бола тұра, оларға қатысты деректер келсе
-
келмес
М
о
н
ғол тіліне бейімделе
берген.
М
ысалға: «
Ш
аған
т
атар» дегенді мо
н
ғолша «
А
қ татар» сӛзінен келіп шыққан
дейді.
Ш
ынына келгенде, ол: «
Ш
ақ» етістігі мен «
-
ан» жұрнағынан жаса
лған түркілік сӛз.
М
әнісі:
Ш
аққыш, қиратымпаз, немесе жеңімпәз дегенге келеді.
Б
ейне: «
Ш
еш» етістігінен
шешен, «
Қ
ыр» етістігінен қыран татауы қалыптасқанындай.

М
еркіт.
Ж
оғарыда айтылғандай, қаз
і
р олар
К
ерей
Ру
ының
А
бақ саласын
құрайтын 12 ірі рудың бірі.
К
ейбір деректерге қарағанда,
Ж
оңғар заманында
Ба
ркӛл
ӛңірінде «
М
екірей»

(
乜可例
)

деген
Р
у болған.
Б
ұл,
М
еркіттердің тағы бір есімі

М
екірет» атауына қатты ұқсайды.
Қ
аз
і
р
гі

Қ
ашқар аймағының

М
әкіт»

(
М
әркіт)

ауданының аты да, осы рудың атымен байланысты қойы
лған дейді,
сол жерлік зерттеушілер.
Б
ір ғажабы, осы екі дерек те жоғарыда айтылған
К
ерей
шежіресінің таратуына меңзес келеді.
М
еркіт ноқтағаларының мәнс
а
п аты




Б
ек»
болуына қарағанда және оларды жаулауға
О
ңханның елден ерек мү
д
делі болғанына
негізделген
де, сондай
-
ақ,
М
еркіттердің кейін
К
ерей құрамында қалғандығын ойлағанда:
олар,
К
ерейден бӛлініп шығып енді
-
енді күшейіп келе жатқан, бірақ, хандық дәрежесіне
жете қоймаған ру болса керек.
М
еркіттер,
Қ
ұбылай әулетінің соңғы кезінде, саясат
тӛрінің жоғарғы қ
атарынан орын алған.

К
үрлеуіт. «Б
ұл
Р
у
Қ
оңырат,
Е
лшіген және
Б
арқы руларымен сабақтас,
таңбаларыда бірдей.
О
лар, қандастық негізіндегі андалыққа бағынады.
С
онымен бірге,
бірінен
-
бірі қыз алысып, қыз беріседі»



дейді, «
Т
үгел тауарих».
Б
ұдан біздің
ұғатыным
ыз, олар: ұраны бір, таңбасы бір, бірақ, құдаласа беруіне болатын бір арыс
елден тараған тӛркіндес рулар.
Б
ізге салса, олардың бәрі
Ш
ыңғысхан заманында және
одан кейін де аса ірі болған
Қ
оңырат арысынан тараған рулар дер едік.

Б
ұл аттас кіші
ру, қазақта да

бар.
О
сы елесім, отырықты деген мағынадан келіп шықса керек.
Қ
алай
болсада, түрікше сӛзден шыққан атау.

Т
арғұт

(
Т
арғыт).
Б
із, ӛзіміз білетін түркі руларынан бұлармен аттасын кездестіре
алмадық.
Б
ірақ, әйгілі
Е
р
-
тарғын батырдың аты осы елесіммен түбірлес
келуіне
қарағанда, олардың түркі руларының бірінің бұтағы екені даусыз.
А
л, «
Т
арғын»,

Т
арғыт» сӛздерін, қиса аңыз тілінен сабақтағанда:
А
лып, дәу, батыр деген сӛз болса
керек.

О
йрат. «
Т
үгел тауарих» баяндаған рулардың ішінде, қаз
і
р
гі

М
о
н
ғол ұлтына
ӛкілдік

ететіні тек осы



О
йрат қана.
Д
естірдің айтуынша: «
О
лардың тілінің басқа
М
аңғұлдардан азды
-
кӛпті парқы бар» екен.
Қ
аламие, оған мысал ретінде пышақ деген
сӛзді алады.
Б
асқа
М
аңғұлдар, оны: «
К
есүгі»

(
К
етүгі)

дейді екен,
О
йраттар «
Х
ұтқа»
деп атайтын кӛрін
еді.
Қ
азақ
-
мо
н
ғол және мо
н
ғол
-
қытай арасындағы салыстырмалы
сӛздіктерге жүгінгенде: қаз
і
р
гі

М
о
н
ғол ұлты да пышақты «
Х
ұтқа» деп атайтыны белгілі
болады.
Б
ұл жерде, ескерте кететін бір нәрсе:
Т

(са)

харфы
«т»

(та)

харфына бейне жағынан ӛт
е жақын болғандықтан екеуі ауысып кетіп,
негіз
гі

К
есүгі» яғыни кескі сӛзі, «
К
етүгі» болып оқылып

(жазылып)

кеткен сыңайлы.
А
лайда,
түп нұсқадағы сӛз расында «
К
етүгі» болғанның ӛзінде, түркілік сӛз жасау заңдылығы
бойынша ол да пышақ дегенді білдіре алад
ы.
А
л,
О
йратша «
Х
ұтқа» сӛзі «
М
ұтқа» деп
қата жазылған.
Б
ұл да,
П
арсы әліппесіндегі «х»

(ха)

харпы мен «м»

(мим)

харфының
пішіндік жуықтығынан болған жаңылыс.
О
сыған қарағанда: сол замандағы басқа
М
аңғұлдар пышақты түркінің «
К
ес» етістігіне байланысты а
тайтын болған да, тек
ойраттар ғана қаз
і
р
гі

М
о
н
ғол тіліндегі пышақ деген сӛзді білдіретін «
Х
ұтқа» сӛзін
қолданған.

Жоғарыдағы мысалдан соң,
Д
естір тағы да «
О
сы секілділер және де
саманарқын» дейді.
Я
ғыни, сол кезде «
М
аңғұл» аталған басқа ру
-
арыстардың тілі

мен
ойраттардың тілі арасында недәуір
айырмашылық

бар деген сӛз.
Д
әл сол себепті де,
Р
ашид аддин осы түйінге арнаулы тоқталып, әдейілеп ашалап кӛрсеткен.
Д
емек,

Т
үгел тауарих»
-
та: «
М
аңғұл» делініп отырған ел, түркі тілді
-
түркі текті халық.
А
л,

О
йрат»
-
та
р соларға бағынышты, бірақ, ӛздері қаз
і
р
гі

М
о
н
ғол текті ел.

Д
естір,
О
йраттардың кӛптеген салаға бӛлінген үлкен ел екенін,
Ш
ыңғыс
әулетімен құда
-
андалы болғанын айтады.
А
лайда, осы елден шыққан ешбір әйгілі
адамның аты
-
жӛні қаламиен
і
ң есіне түспейді.
Т
ек
қа
н
а
,
Ж
алайырға сіңген ӛз
і
скерлігімен
А
т
а
бек, басқақ деңгейіне дейін жеткен әйгілі
А
рғын
-
аға мен
Ж
ошының екі
жиенш
а
р
ы


Қ
ұли
, А
ғаша деген

қызының екі немересі, 4 мың
Ж
алайырға қолбасы
болғаны айтылады.

Б
әлкім, олардың барлығының ұрқы сол
Ж
алайырға одан ары

сіңіп,
тұнық қазақтың ӛзі болып кеткен шығар.
Ӛ
йткені, олар әу бастан
-
ақ сол елге сіңген ғой
және бар болғаны бірнеше адамның ұрқы ғана емеспе.
Ф
ран
ц
уз тариқшысы
І
рене
Г
рӛузет

(Rene Grousset)


Д
ала ұлыстары»

(
草原帝国
)

деген ірі еңбегінде: «
О
йрат,
Ш
ыңғы
с тарихының тек
қа
н
а

шет жағасында кездеседі» деп ашық айтқан. «
М
о
н
ғолдың
ұлттық та
ри
хы»

(
蒙古族史
)

деген кіт
а
п та осымен қарайлас пікір айтады.
О
йраттардың ең кемел дәурені



Ж
оңғар

(
Қ
алмақ)

заманы болған.

Б
арқы,
Қ
орай

(
Қ
оры),
Т
уалас

(
Т
ува).
Д
естір была
й дейді: «
Б
ұл рулар, ӛз ара
жақын болып, барлығы барқы аталады.
Ӛ
йткені, олардың мекені мен тұрағы
-
С
ӛленгі

(
С
еленгә)

ӛзенінің арғы жағында,
М
аңғұлдар мекендейтін әрі «
Б
арғұжын
-
түгӛм»
деп аталатын ӛлкенің ең қиыр шетінде».
Е
ндеше, бұлардың бәрі «
Б
арқы» деге
н үлкен
ұрудың тармағы
-

Б
арқыт», яғыни,
Б
арқылар деген ортақ атпен аталатын бір
Ру

ел
болды.
Б
ұлардың ішінде «
Қ
орай»
-
дан басқасын жоғарыда айттық.
Е
ндігі кезек,
Қ
орай
Р
уында.
Б
арқы

(
Б
аярқұ),
Қ
орай

(
Қ
оры),
Т
ұмат деген елесімдер кӛ
п
тег
е
н ескерткішінде
де к
ездеседі.
Б
ұдан, олардың байырғы
Р
улар екенін кӛруге болады.
А
ттарының онда
да іркес
-
тіркес аталуы, олардың ежелден
-
ақ қоныстас, туыстас болғандығын
айғақтайды.
Рашид
-
аддин де,
Т
ұматты жоғарыдағы үш руға қосады.

Ү
ш рудың екеуіне
тоқтал
ғ
амыз дедік әлгінде.
Е
ндеше,
Қ
орай жӛнінде аз аялдайық.
О
сы ру атын, түп
нұсқадан «
Қ
оры
й

деп те, «
Қ
орай» деп те немесе «
Қ
орой» депте оқуға болады.
Б
ізше

Қ
орай» не «
Қ
орой» болып оқылғаны дұрыс.
Т
уа

(
Д
ыба,
Т
ува)

халқы: қаланы «
Х
оорай»
деп, ал қыстақты «
К
ӛдее» деп атайды екен.
О
сынау аса байырғы түркілік

атаулардан,
сол ӛңірде ежелден
-
ақ қала, кеніттердің болғанын кӛруге болады.
М
ұны,
Р
ашид
-
аддинн
і
ң оларға қатысты «
Т
ұрақ» сӛзін қолданғанынан байқауға да болады.
С
айып
келгенде, «
Қ
орай» атауы осы рудың қалалы немесе отырықшы екенін

айғақтайды
деген қортындыға келеміз. «
Қ
ор» түбірінен, отырықшылық құрылғыларына қатысты
аталым тудыру үлгісі қазаққа да тән.
М
ысалы:
Қ
орым,
қ
ора, қорған және қоршау т.б.
М
іне, осы
-
түркілік сӛздер мен атаулар, жоғарыдағы рулардың түркі текті екенін
айғақта
йды.

Т
омат

(
Т
ұмат).
О
лар,
Ш
ыңғысханға берілмей кӛп соғысқан.
Ә
йгілі
Б
ӛрықұл
Н
оян,
солардың қолынан қаза табады.
С
ол себепті,
Т
ұматтар
Қ
ақанның кәріне ұшырап
ойранға тап болады. «
Т
үгел тауарих», оларды да, барқыға жатқызады деп әлгінде
айттық.
С
ондықтан ола
рдың түркі екенін дәлелдеп жатудың ешбір қажеты жоқ.
Қ
ысқасы, бүгінге дейін жалғасып келе жатқан
Қ
оры
-
Т
ұмат

(
Х
ор
-
Т
үм
і
т), аса байырғы
түркілік атау.
О
л: «
Қ
ор»
-
қора, қора
-
ж
а
Т
ұм»

(тұмат)
-
бекініс, үй дегеннен келіп
шыққан

(мұндағы «
Т
ұм»: тұмшалау
-
тӛңіре
кті саңылаусыз бітеу деген туынды сӛздің
түбірі).
С
ібердің

(Сібірдің)

қыстақ
-
кенттері,
С
ібер тұрғындары дегенді меңзейді.

О
расан

(
О
рочон),
Т
елеңгіт

(
Т
елеңгүт)

және
К
ештеме. бұлар,
А
лтайдың теріскей
бетіндегі
Е
ртіс,
Б
ұқтырма аңғарын

(
Қ
ұйғанын)

және
С
аян

тауларын мекендейтін
түріктер.
О
лардың ӛз
а
р
а

парқы жоқтың қасы.
Б
ұрынырақ, «
А
лтай хан
-
қатын ұраңқайы»
деген ортақ атқа ие болған.
К
ейін,
О
рыс патшалығының отаршылдық саясаты, оларды
мақсатты түрде түрлі ұлттарға жатқызды.
С
ондай
-
ақ, зорлап және шырғалап
ш
оқындырды.
З
ерттемелерге негізделгенде, бұлардың тілі қазақша мен қырғызшаның
аралығында, әсіресе
А
лтай және
Т
елеңгіт

(
Т
ӛлеңгіт)

тілдері қазақшаға ӛте жақын
келеді.

Б
із,
К
ештемелерді қаз
і
р
гі

А
лтайлардың атасы не басқаша айтылуы болар деп
ойлаймыз.
А
л, қаз
ақта да «
А
лтай» және «
Т
ӛлеңгіт» атты рулар бар.

О
расанды

(
О
рочонды)

ғалымдар «
Т
ұңғұс» текті дейді.
Негізі
нде, ол кейін
Қ
алмақтар
мен
Ш
үршіттердің ықпалына ұшыраған түрік текті халық.
О
лай болмағанда, олардың
аты түркі руларымен бірге аталып қатар таратылм
аса керек еді.
Т
ым болмағанда,
О
йраттар құсатып парқын түсідіретін жӛні бар емес пе.

О
рман ұранқайы.
Де
стірдің айтуынша, олар үй тікпеген, шатыр құрмаған.
Т
ек
қ
ана, қайыңт
ӛ
з күрке не шӛп балаған салып сонда отырған.
Қ
оңыр аңдарды қолға
үйретіп еті мен сүті
н тамаққа пайдаланып, терісі мен жүнін киімге істеткен.
О
лар,
қайыңның шырынынан сусын жасайды.
А
л, «
Қ
айың сауу» тіркесі қазақ тілінде де бар.
О
рман ұраңқайлары мал бақпайды.
Т
іпті қыздарына «
Б
әлем сені қойшыға ұзатпаған
кісіме» деп ұрсады екен.
Т
ұрмыс дағ
дысынан қарағанда:
О
лар аң
-
құсы мол, бірақ, мал
ӛсіруге қолайсыз
А
рктикаға жақын ӛңірде тұратыны даусыз.

К
ӛптеген
С
ібер руларына
ортақ «
Ұ
раңқай» деген елесім, шамасы: «
Ұ
ран» сӛзінен шыққан болса керек.
Я
ғыни,
тұрмыс
-
салттары бӛлек
-
бӛлек болсада, тегі, ұран
ы бір бауырлас ел деген м
а
ғынада.
О
рман ұраңқайларының түрік тілді болғаны «
Ж
әйрән»

(аң аты
-
қара құйрық, жез
киік)


Ұ
рықламақ»

(ұрық ету, ұрық қылу)

деген сӛздерінен белгілі.

Қ
ұрыхан. бұлар да, кӛне түркі жазбаларында кездеседі.
К
езінде ірі болған.
Б
ір
ақ,
Ш
ыңғысхан заманына жеткенде әлде қашан шӛжіп, азшылыққа айналып қалған ел
екені байқалады.
Д
естірде, аттары ғана аталған, алайда, оларға қатысты ешбір дерек
жазылмаған.

С
ақа

(
С
аха немесе
Я
кут
-
Ж
ақұт).
О
лар, қаз
і
р орысқа қарайды.
Б
ұрын,
С
ақа деп
аталған
.
Б
ұл күнде, оларды
Я
кут деп атайды. «
Т
үгел тауарихта»,
С
аха елінің
Ш
ыңғысханға бағынғанынан басқа, еш дерек жоқ. «
Қ
озы
-
кӛрпеш
Б
аян
-
сұлу» жырының
Ш
оқан нұсқасында, олардың аты аталған.
С
ақалардың тілі де, қазаққа жуық келеді
дейді, зерттеушілер.
О
лар, недә
уір жан саны бар, түркі

ұлыстарының бірі есептеледі.

Д
ербес хандығы бар түркілер: бұл арыстарға, «
Т
үгел тауарих» мынадай
анықтама береді. «
Ү
шбу түркі руларының ӛз
-
ӛз хандары бар.
А
лдыңғы тарауда
айтылған
Т
үрік және
М
аңғұл руларымен бәлендей қарым
-
қатынасы
да, туыстық
байланысы да жоқ.
А
лайда, нәсіл және тіл жағынан солармен ұқсас».
Д
емек, олар
жалпы түркілік елесім саналатын «
М
аңғұл»
-
дан гӛрі, ӛздерінің тӛл аттарын кӛбіріек
қолданған.
Я
ғыни, бір кездері ұлыс ыдыраған тұста, ӛз алдарына хандық құрып алған.
О
ны қытайша және басқа тілдегі дерек кӛздері де айғақтайды.
О
сы хандықтардың
аттары, кейде тұтас түркіге де ӛкілдік еткен замандар болған.


Д
ербес хандық құрған» дегені мына арыстар:
К
ерей,
Н
айман,
У
ақ

(
О
ңғыт),
Т
аңғыт,
Ұ
йғыр,
Б
екірен,
Қ
ырғыз,
Қ
арлық және
Қ
ы
пшақ.
Б
із жоғарыда мұның ішіндегі
басқа арыстарға тоқталғамыз.
Е
нді, тек
Қ
ыпшақ жӛнінде
ға
н
а

аял жасаймыз.


Т
үгел тауарихқа» жүгіне отырып, басқа да тарих кӛздеріне зер салар болсақ:
Т
үрік жұрты
И
слам діні әсерінен шығыстық жән
е батыстық екі үйекке бӛлінге
н.

Ш
ығыстықтарда, қорған ішін билеу ыңғылындағылар мен далалық
Қ
ағанат құру
бағытын жақтаушылар сынды, екі ағым пайда болды.
Б
арлығының да мақсаты,
алдымен негіз қалап күшейіп алып, одан соң бір

тұлғалануды жүзеге асыру еді.

Б
атыстықтарда да:
М
ұсылман әлем
іне үстемдік ету арқылы күшейіп алып, ӛз
бауырластарын біртіндеп дін арқылы бірлікке келтіру ойын ұстанған
К
үнгей ағым мен
Е
діл
-
Жа
йық бойын т
и
янақ етіп күшею арқылы бір тұлғалануды мақсат тұтқан, теріскей
ағым қалыптасты.
Сӛ
йтіп, тұтас түрік дүниесі: үлкен

тұлғадан «
Ш
ығыстық», «
Б
атыстық»
екі үйекке, кіші жақтан тӛрт ағымға бӛлінді.
Е
кі үйекте де теріскей топтың ықпалы күн
санап басым бола бастады.

Т
ап осындай тартысты кезеңде, батыс үйекте «
Д
е
с
ті

Қ
ыпшақ» ұлысы шаңырақ
кӛтерді.
О
сы ұлыстың негізін қыпшақ
Ру
ы

қалаған еді.
А
лайда, бұл ұлыс тек
Қ
ыпшақ
арысынан ғана тұрмайтын.

Т
арихшы
С
алқараұлы
Қ
ойшықараның пікіріне
негізделгенде:
Қ
ыпшақ ұлысы
К
іші
Ж
үзді түгелге жуық,

Ұ
лы
Ж
үз бен
О
рта
Ж
үздің
бір
а
з
ы
н қамтыған.

А
тап айтқанда,
Қ
ыпшақ ұлысы осы заманғы қазақ ұлтын
қалыптастырған үш тӛркіннің бірі еді.
Қ
алған екеуі:
А
рқа ұлысы,
я
ғни,
М
ұңғұл
үстіртіндегі түркі ру
-
арыстары. «
Е
рен» ұлысы, яғыни,
Ж
етісу,
Б
атыс
Т
үркіст
а
н ӛңіріндегі
түркі ру
-
арыстары.
Қ
ыпшақтар, мӛлшермен
Қ
ырғыз ағанаты құлаған соң,
Ш
ығыста
Қ
ытандар шаңыра
қ кӛтерген тұста,
Б
атыстық әлемде еңсе кӛтере бастады.
О
лар, ӛзінің
шығысынан күшейген
Қ
арлықтарды
Е
ртіс иінінен, басқаша айтқанда,
Ж
әйсәң

(Зайсан)

кӛлінен бері асырмады.
А
қыры, теріскейден күнгейге қарай ұмтылған
Қ
ырғыздар,
Қ
арлықтарды «
Қ
ұбы шӛлі»
-
нің

(
Ж
ұңғар ойпаты)

батысына қарай ығыстырды.
Е
ндігі
жерде,
Қ
арлықтар
Н
айм
а
ндар мен
Қ
ырғыздардың арасына қысылды да бір
а
з
ы

оларға
жұтылып, кӛпшілігі барып
Ұ
йғырларды

(
Я
ғлағыр әулетін)

ығыстырды.
Б
ұл осымен тұра
тұрсын.
Б
ылайғы жерде, артқа шегініп әуелгі жері
мізге қайта оралайық.

М
ықтап күшейген
Қ
ыпшақтар, батыстық
Т
үркілердің басын бір
Т
удың астына
қосып,

тарихтың ең биік белесіне кӛтерілді.
Н
еше ғасыр бойына дәурен сүрген бұл
ұлыстың аты «
Десті Қ
ыпшақ»
деп
аталды

(әлде қалай,
Д
әшт
-
и
-
Қ
ипчақ емес).
Қ
азақ
тіл
інде «
Д
ес» сӛзі



билік, ұқық, әкім
и
ят, үстемдік, еркіндік қатарлы мағына береді.

Ӛ
зінен
-
ӛзі кӛрініп тұрғанындай «
Д
есті
Қ
ыпшақ» атауы



барша жұртты билеуші немесе
дүниені билеуші
Қ
ыпшақтық ұлыс деген сӛз.
А
йтса айтқандай, олардың билігі:
т
еріскей
батыста
С
лавян ж
ұ
рт
ы
н
а
, күнгей батыста
М
ысыр еліне жетті. «
Д
есті
Қ
ыпшақ» батыс,
шығыс әлемі арасында орасан зор ықпалға ие болды.
О
лардың тілі халқаралық тіл
деңгейіне кӛтерілді.
Мұ
с
ы
лм
а
нд
а
р мен латындар олар туралы кӛп жазды.
Қ
арым
-
қатынас қажет
і

үшін «
Қ
ыпшақ сӛз
дігі»

(
К
ӛдекс кумәникс)

жасалды.

Қ
ыпшақтардың мұсылман әлеміне жіберген билеушілері



солтан

(сұлтан)
, би,
бек және олардың жасақшылары «
М
әмүлүк» делінетін.
Б
ұл



тӛре немесе ұлық деген
сӛз еді.

К
ейбір түркі халықтары, күні бүгінге дейін әкімшілік, үкіме
ттік деген сӛзді

М
әмүріи» немесе «
М
әмүлүк» деп атайды.

С
ол, «
М
әмүлүк
Қ
ыпшақтардан»,
Б
айбарыс солтандай

ұлы тұлға шықты.
Б
іреулер, оны «
Қ
ұл
Қ
ыпшақ»

(
М
әмүлік
Қ
ыпшақ)

деп аталатын малайлар жігінен шықты
дейді.
Б
әлкім, оның ӛз басы қыспаққа түсіп, құлдық пе
н қорлыққа ұшырап ӛмірдің
талқысынан ӛту арқылы шыңдалғаны рас та шығар.
А
лайда, оны
М
әмүлүк
-
Қ
ұл
Қ
ыпшақтардан шықты деу, шындыққа жанаспайды.
Қ
айта, ол
М
әмүлүк
-
Т
ӛре
Қ
ыпшақтардан сараланып шыққан.

Ойлап қарасақ: Т
егі жат қылыш сақал, қысық кӛзді
біреуді, он
ың үстіне қара табан құлды
-
былайша айтқанда:
И
есіз бұралқыны
А
лтын
тахтарына отырғызып, бастарына кӛтеретіндей, әзер бүгін, арабтардың ж
ұ
л
ы
н
ы
н құрт
ж
а
йл
а
п, жүрегін ірің кеулеп кеткен жоқ.
О
лар да ежелден келе жатқан, ӛр рухты
ӛскелең жұрттың бірі еді.
Е
гер
, нағыз қисынға жүгінсек, тарихи болмыс мүлде басқаша
болған.
Б
айбарыстың артында еңсесі биік ер түрігі



қара ормандай қалың қыпшағы
тұрды.
О
ны: жерде жұрты жебеп, кӛкте
Т
әңірі қолдап биік парасат, қажырлы
қайратының арқасында ғана
М
ысырдың мыңдаған жылды
қ
А
лтын тағына отырған түрік
С
олтандарының қатарын толықтырды.
М
әмүлүктер, сүйтіп
М
ысырлықтар арасында
салтанаттылық пен сымбаттылықтың нышанасына айналды.
Е
гер, олар қара табан құл
болса, арабтарда «
М
әмүлүктей сұлу екен» деген теңеу сӛз қалыптасарма еді
?!

Қ
ұл
байқұста қайдағы сән, қайдағы ӛң болсын.
О
сының ӛзінен
-
ақ,
М
әмүлүктердің құлақ
кесті құл емес,
А
сыл текті ақсұйектер болғаны кӛрініп тұр.

Қ
ыпшақтар, шығыстық бӛлектегі бауырластарындай
И
слам дініне үрке қарамады.

О
ның қарашасының бір талайы мұсылманда
р еді.
А
лайда, осы ұлыс арабтасудың
алдына жүздеген жылдық биік дауал соға білді.
Б
ірақ, «
Д
ар
и
я бір қырынан жатпайды»
деп дана қазақ айтпақшы



Қ
ыпшақтардың да тауаны қайтатын кезі жетті.
О
лардың
құты, күн жақтағы бір жолата мұсылмандасып кеткен ағайындары
на кӛшті.
О
лар, арысы
Ә
мудің ана қырындағы, берісі
Т
үркіст
а
нн
ы
ң ойындағы барша қала, кеніттерді діл
жағынан да тіл жағынан да арабтастыра бастады.
Ә
бден асқынған дүрегейлер, ендігі
жерде ақ сәлде орап алашапан кимеген түріктерді, мұсылман едім деп мың жерд
ен
сайрап тұрсада, албастыдай кӛретін болды.
С
одан былай, батыстық түріктер ішінде
туысқандықты тегінен емес, дінінен іздейтін ыңғыл қалыптасты.
Сӛ
йтіп, түркі жұрты
үшін дауасы қиын ыдырау кезеңі басталды.
Е
гер

де, ұлы
А
лашахан



әз
Ш
ыңғысхан
болмағанда: з
аман, болашақ әлде қалай болар еді?!
Б
ір құдай ӛзі білсін.

Е
ртеде
М
аңғұл аталған түріктер: «
Е
ртеде бір қанша түрік рулары
М
аңғұл аталды.
Тӛ
менде біз баяндайтын кӛптеген рулар, түгел солардан шыққан» деп түсіндіреді

ұлы
Д
естір.

А
талмыш
М
аңғұлдар: «
Д
ерліген

М
аңғұл және «
Н
ерүн»
М
аңғұл болып екіге
бӛлінген. «
Д
ерліген»
М
аңғұл дегені әдеттегі
М
аңғұлдар, «
Н
ерүн» маңғұл дегені
А
лан
-
Қ
ауаның «
П
әк белінен»

(таза жатынынан)

тараған асыл текті



Н
ұрдан пайда болған
М
аңғұлдар.
О
лардың барлығы, ерте заманда жаудан қаш
ып, «
Ӛ
ргене
-
қон» деген жерге
жан сауғалап барған екі адам



Н
егүз бен
Қи
яттан тараған.

О
сы екі адамның
ұрпақтары, сол жерде ұзақ заман ӛсіп
-
ӛнген соң, кең дүниеге қайта шығу үшін,
жартастарды балқытып жаламадан жол салады.
С
онымен бірге, балқыған тау
жыныс
ынан есепсіз мол темірге ие болады.
Ж
азуымызды жалғастырмас бұрын, әуелі
артқа бұрылып жоғарыдағы бір неше атауға талдау жасай кетейік.


Д
ерліген» деген сӛзге зер салайық.
Қ
аламие, «
Д
ерліген
М
аңғұл



әдеттегі
М
аңғұлдарды кӛрсетеді» дейді. «
Д
ерліген» сӛзіні
ң құрлымына келсек: «
Д
ер» етістігіне

-
леген»

(
-
ліген)

қосымшасы жалғануынан жасалған.
М
ағынасы «
А
йтылмыш»,

А
талмыш» дегенге келеді.
А
шалаңқырап айтқанда: айтар санатта бар, әдеттегі,
қараша
М
аңғұл дегенді білдіреді.


Н
ерүн» сӛзінің жӛні бӛлек.
Б
ұл
негі
з
і, қаз
і
р
гі

тілде «
Н
әрін» болуға ти
і
с.
О
ның
түбірі «
Н
әр».
О
ған, «
-
ін» жұрнағы қосылған.
Б
із, «
Н
әр» сӛзін «
Ш
ыр» с
ӛ
з
і
мен қатар
қойып салыстырып кӛрейікші. «
Н
әр татпау» және «
Ш
ыр жұқпау».
Т
ағы қараңыз:

Н
әрін» және «
Ш
ырын».
О
сы салыст
ы
рудан «
Н
әрін» және «
Ш
ыры
н» сӛздерінің тура
мәндес

(синоним)

сӛздер екенін кӛруге болады.
Д
емек, «
Н
әрін
М
аңғұл»
-
текті
М
аңғұл
деген сӛз.
Қ
азақ, тексіз немесе тегіне тартпаған дегенді нәрсіз, нілсіз деп те айтады.

Д
естір, «
Н
әрін сӛзі,
А
лан
-
Қ
ауаның пәк белін меңзейді» деп сілтеме б
ерген.
Б
ұл да,
қазақтың тегі жақсы, жатыны таза деген тіркесіне меңзес келеді.
Қ
орыта айтқанда,

Н
әрүн»
М
аңғұлдар асыл текті
М
аңғұлдар дегенді білдіреді.

Ӛ
ргене
-
қонға қашып барған екі адамның бірінің аты,
Н
егүз.
Б
ұл атау қаз
і
р
гі

қазақ
тіліндегі «
Н
егіз» сӛз
іне сәйкес келеді

(
ү
-
дыбысы, і
-
дыбысына ӛзгеру арқылы).
О
ның
мағынасы: тек, түп тӛркін, ата
-
тек. «
Н
егіз» сӛзін бұлай қолдану қаз
а
қта ӛте ертеден
-
ақ
болған.
О
ны, жыраулар сӛзінде кездесетін «. . . тартпай қоймас негізге» тіркесінен анық
кӛруге болады.

Қ
ашы
п барған әлгі екі адамның тағы бірінің аты



Қи
ят.
Д
естірде, «
Қи
ят сӛзі,
Қи
ян
сӛзінен шыққан



тауды кесіп аққан тасқын су деген сӛз» деп түсіндірілген.
Қи
ян сӛзін
бұрынғы қазақтар да дәл осы мағынада қолданған.
О
ған бұлтартпас мысал,
ХІХ

ғасырда ӛткен әйг
ілі
А
қын
М
ұрат
М
ӛңкеұлының орыс отаршылдары басып алған
үш

ұлы ӛзен туралы егіле толғаған «
Ү
ш
Қи
ян» ӛлеңі болмақ.


Қи
ян» сынды осы атау түркінің «
Қ
и» етістігінен шыққан.
Я
ғни: кесу, қырқу, бӛлу
мағаналарынан келген.
Ж
асалу жолына бір
-
екі мысал келтірейік,

салыстырып қара
й
ы
қ
.

Қ
ыр» одан «
Қ
ыран» сӛзі шыққан, «
Ж
ой» одан «
Ж
оян» сӛзі туындаған.
А
л,
Д
естірдегі

Қи
ян» сӛзі дәл осыған ұқсас «
Қ
и» етістігінен туындаған.

О
сылардан сабақтай келіп, адамға мынандай қисынды ой пайда болады.
Т
у
баста, «
Н
егіз» және «
Қи
ят»
атауы әсте екі адамның аты болмаған, қайта ол: «
Н
егіз»
-
тек, баба, ата
;

сондай
-
ақ, «
Қи
ят»
-
тау қопарушы, кен қазушы, деген екі сӛзден құралып

Н
егіз
-
қи
ят» деген атау қалыптасқан.
О
сы тіркесті қаз
і
р
гі

тілімізге кӛшірсек «
А
та кенші»
болады.
Т
іпті, заманаластыр
ғыңыз келсе «
А
та шахтер» болып келеді. «
Т
үгел туарих»
берген осы шежіре, кӛне
Қ
ытайдың «
С
үй нама»
-
сындағы жан сауғалаған бірәз
түріктердің «
А
лтын таудың» иен қойнауына кіріп алып сол жерде темір қорыту арқылы
күшейіп, қайтадан сыртқы дүниеге бет алуы сынды

дерекке толық сәйкес келеді.
М
аңғұлдардың тауды, тек жол жасау үшін
ға
н
а

балқытпағанын және сол жерде
ежелден темір қорытқан кеніш орны болғанын қаламиен
і
ң ӛзі де ашалап айтады.
О
л
тағы,
Ш
ыңғыс әулеті: ата
-
бабасының
Ӛ
регене
-
қоннан шыққан күнін еске алғанд
а қызған
темірді тӛске салып балғамен
ұ
рудай ырым жасайтынын баян етеді.
Б
айыздап
қарасаңыз, ырымның мазмұны жол салуды емес, қайта теміршілікті ишаралап тұра
ды
.

М
ына бір дерекке назар салу аса маңызды.
Қ
оңыраттар, басқалардың тас
балқытқан ошағын басып ке
ткендіктен «
А
яқ ауруына» тап болған.
Д
әл осындай ырым,
қазақ арасында да күні бүгін қаз
-
қалпында сақталып келеді.
Қ
азақ баласы, кӛріктің
мойнынан аттамайды, дүкен саймандарын және кӛмірді баспайды.
Б
ұл ырымға қ
и
янат
жасаған адам ақсақ, тіпті, топ болып қал
ады деп қорқады.
Ұ
сталық

(теміршілік)

дарыған адам, ӛз ӛнеріне құрмет етпей жүрді
-
барды қараса, не
себепсіз тастап кетсе, онда, «
Д
үкение» шамданып ол адамды дерт
-
дербезге, кесірге
жолықтырады дейтін ырым тағы бар.
Б
ұлардан, қазақтың теміршілік дәстүрі, сонау
ӛргене
-
қон заманы мен сабақтасып күні бүгінге дейін жалғасып келе жатқанын кӛруге
болады.
Қ
оғамдық түзім тұрғысынан қарағанда:
Б
ұл ырымдар халықтың кӛкейіне
қонымды болу үшін, мақсатты түрде тілсімдестіріп жасалғ
ан заңдық ереже.
Б
ылайша
айтқанда, әр қандай адамның дүкеншілік құрылғыларына соқтығуына болмайды.
Ә
р бір
ұста, қара тұяғынан қайыр кеткенше қару
-
жарақ, құрал
-
сайман соғуға міндетті деген
белгілеме емес пе.

С
ӛзіміздің ендігі кезегі «
Ӛ
ргене
-
қон» жеріне де к
еліп жетті.
О
сы атауды, кӛбінде

Е
ргене күн» деп аударады.
А
лайда, біз ӛз тәжірибеміз негізінде «
Ӛ
ргене қон» деп
баламаладық.
Б
ұл әрі, түп нұсқа мәтініндегі әріптерді құрап оқу заңдылығына және
қаламиен
і
ң осы атауға берген түсіндірмесіне де сай келеді.
Д
ес
тірлерде

(
Қ
ұп
и
я
шежіре» және «түгел тауарих»), осы сӛздің алдыңғы жарымы «
А
сқар шың», соңғы
жарымы «
Т
ау қапталы» деген мағынада делінген.
Ұ
йғыр тілінде «
П
әскене» деген сӛз
бар.
Қ
аз
і
р
гі

мәнісі пасық, қораш дегенді білдіреді.
А
лайда, түпкі семантикалық
мағ
ынасынан қарағанда: тӛтенше пәс, жермен жексен аласа деген сӛз. «
Ӛ
ргене», тура
осы сӛздің қарсы мәндесі

(антонимы).
С
алыстырайық, ӛр және пәс, ӛргене және
пәкене.
Бы
лайша айтқанда, тӛтенше биік, немесе ерекше күдір, құз немесе шың деген
сӛз.


Қ
он» сӛзіне
келетін болсақ, ол: қоныс, жұрт с
и
я
қ
ты мағыналарды білдіретін
түркілік атау.
Ә
сілі, бұйрық райлы етістік болып: біріншіден қон, түне
;

екіншіден
қоныстан
;

үшіншіден, қонақта

(құс туралы)

қатарлы ұғымды береді.
А
л, етістіктің
бұйрық райда тұрып зат есімге
айнала беретін ерекшелігін ескерсек: «
Қ
он» сӛзі
жоғарыда айтқанымыздай қоныс, мекен, жұрт қатарлы мағынадағы зат есім болып тұр.
С
ӛзіміз түсінікті болу үшін, «
Қ
онды»
С
ал және
Н
ұра сӛздерімен салыстырайық.


С
ал»
сӛзі, әсілі, суға таста деген мағынадағы бұй
рық райлы етістік.
О
л, зат есімге айналып
қаз
і
р
гі

күнде, ағаштан құрастырып жасалған судан ӛтетін қарапайым құрал мағынасын
береді. «
Н
ұра» сӛзі әсілі құла, сұла деген мағынадағы бұйрық райлы етістік болатын.
Қ
аз
і
р жазық далада ұзыннан
-
ұзақ сұлап жататын, ж
атаған жонсау деген мағына беретін
зат есім ретінде қолданылады.
С
онымен «
Ӛ
ргене қон» жер есімін қаз
і
р
гі

т
і
лмен қайта
жасайтын бо
л
сақ: «
Қи
я қоныс» немесе «
Қ
иын жұрт» болып келеді
.

Д
ерліген
М
аңғұлдар:
Е
ндігі

жерде «
Д
ерліген
М
аңғұл» аталатындарға сӛз бетін
б
ұрайық.
О
с
ын
ау
М
аңғұлдардың біразына жоғарыда тоқталған едік.
Қ
алған біразы
туралы нақты дерек таба аламдық.
Б
ірақ, осылардың бәрі бәлендей бір арыс емес,
қайта ұсақ рулар екені анық.
О
лар:
Ж
алайыр,
Қ
оңырат және
К
ерей қатарлы ірі
арыстардан бӛлініп шыққан
аз сандағы бӛлек
-
салақ шоғырлар ғана еді.
К
езекті әңгіме
солардың ішіндегі екі арыс тӛңірегінде болмақ.

Ү
йсін. «
Тү
гел тауарих» мәтінінде, осы арыс аты
-
«һушин» немесе «
А
ұсин» деп
жазылған.
О
сындағы «х»

(ха)


(сәкүн)

харфы болсын, бәріде
«о»

(
оу)

дыбысын ж
і
ң
і
шкерт
і
п оқу үшін қол
д
анылған.
А
л, «с»

(син)

мен
«ш»

(шин)

дыбысы мәтіндегі басқа да бір талай атауларда, ауысып қол
д
аныла берген.

«ы»

(и)

харфына келсек, ол
-
кейде «и» болып, кейде «і» болып, енді кейде «е» болып
оқылады

(яғыни, түрк
інің осы дыбыстарына сәйкес алынған).

Н
екен
-
саяқ уақытта,
жазылмай да қалады.
Б
ірақ, ойша «и» дыбысын қосып оқимыз. осындай болғанда,
жоғарыдағы харыфтық тіркесті:
Ӛ
сін

(
Ӛ
шін),
Ү
сін

(
Ү
шін)

және
Ү
йсін

(
Ү
йшін),
Ӛ
йсін

(
Ӛ
йшін)

деп неше түрлі оқуға болады
.
А
л, осылардың арасынан «
Ү
йсін» деген
оқылуын таңдап алу ең лайықты болмақ.
Ү
йсін де, қазақтың аса байырғы әрі үлкен
арыстарының бірі.

О
сы бір, елесімнің тарихи жазбаға іліккеніне 20 ғасырдай болды.
Қ
азақ шежіресі бойынша:
Ү
йсін,

Ұ
лы
Ж
үздің аға арысы есеб
інде аталады.
К
ейде,
оның

(
Ұ
лы

Ж
үздің)

баламасы ретінде қаралады.

Ш
ыңғысхан кезіндегі ең кӛрнекті тұлғалардың бірі және оның үзеңгілес серігі



Б
ӛр
і
құл, осы
Ү
йсін арысынан шыққан.
О
л,
Ш
ыңғыс ұрқы мен құда
-
андалы болатын.

Б
ӛр
і
құл, әйгілі
Қ
ұбылай ханның қайы
н атасы еді.
Д
емек,
Қ
ұбылай ұрқынан шыққан
Қ
ақандар осы арыстың жиендері, немесе жиенш
а
рл
а
р
ы

деген сӛз.

Ү
йсін

(


),
С
іргелі

(
Қ
ытайша шіи
-
ыр
-
ге
-
у
-
ту
失儿古
额秃
, яғыни,
С
іргетү деп
берілген)

с
и
яқты атаулар «
Қ
ұп
и
я шежіредегі» адам аттарының құрамында да кездеседі
.

Ш
амасы, олар осы рудан шыққан «
Ү
йсін пәлен еке
н
» немесе «
С
іргелі түген еке
н

болса керек.

Б
айұлы

бұл
Р
удың аты
П
арсының «б»


(әһ), «ы»

(и), тағыда

(әһ)

және «т»

(та)

харыфтарынан құралған.
О
ны «
Б
әйеуіт» немесе «
Б
аяғұт» деп
оқуға болады. «
-
т» және «
-
ты» немесе «
-
лы» жұрнақтары, түркі тілінің түрлі кезеңінде,
иә болмса бір кезеңдегі түрлі тармақ тілдерде бірінің орнына енді бірі келе беретінін
ескерсек, жоғарыдағы тіркесті мынадай түрлендіріуге болады:
Б
аяғұт
, Б
яғұты
, Б
айоғлы
немесе
Б
айұғлы.
Б
ұл,
қ
аз
і
р
гі

қазақтың
К
іші
Ж
үзіндегі
Б
айұлы
Ру
ы екенін жоғарыда,

Қ
ұп
и
я шежіре» жӛнінде тоқталғанда да айтып едік.
Д
естірде, олар екі салаға бӛлінеді
делінген.

Б
ірі
ншісі
,
Ж
ете ӛзенінің аңғарына орналасқандықтан, «
Ж
ете
-
байұлы

(
Б
аяғұт)» аталған.
Екіншісі
, қ
ырда болғандықтан, «
Қ
ырын
-
байұлы

(баяғұт)»
аталған.

Б
айұлы да,
Ш
ыңғысхан әулетімен құда
-
шатыс ӛткен екен.
О
дан шыққан,
С
орқан
-
сары

(бұрынғы аудармаларда
С
орқан
-
шыра)

деген кӛріпкел,
Ш
ыңғысханның

ұлы хан
болатынын ертеден
-
ақ болжаған.
С
ондықтан,
С
орқан
-
әж
еке аталып,
Ш
ыңғысханның
құрмет
і
не бӛленген.
Н
ағай деген
Ж
арғышы да, сол елден шыққан.
М
ӛңке қағанның,
Б
айұғжан атты ханымы осы елдің

қызы екен.
Б
ұл жерде «
Б
айұғжан» атауы,
Б
аяғұт
елінің

қызы дегенді білдіреді.
Қ
аз
і
р
гі

қазақ тілі бойынша айтқанда, «
Б
айұл
ы
-
ханым»
деген сӛз.
Е
ндеше, әйгілі
М
ӛңке қақанның үрім
-
бұтағының біртегі
Б
айұлы
Ру
ы болып
келеді.

Н
әрін аталған түрік рулары:
Н
әріндер,
А
лан
-
Қ
ауаның күйеуі
Т
обан
-
б
и
ян қайтыс
болған соң, ғайып нұрдың әсерінен жүкті болып тапқан үш ұлынан тарайды.
Н
әрін сӛзі

кейде пәк, таза белді меңзейді деп, кейде жәй ғана, белді меңзейді деп түсіндірілген.
Қ
айсысында да белмен, яғыни, жатынмен қатысты айтылады.
Б
ұлай түсіндірудегі
мақсат біреу
ға
н
а
.
О
л



Н
әріндердің асыл текті екенін, басқа
М
аңғұлдардан тумысы
бӛлек екенін

дәріптеу.
Ш
ежіре атаулының бәрінде, шындыққа қоса наным
-
сенім және
саясат араласып жүреді.
О
сындағы шындық, шежіренің қаңқасы есепті.
А
лайда, оның
сыртқы тұлғасы мен келбеті соңғы екеуінен қалыптасады.
Б
ұл жерде де дәл солай:
т
у
баста
Н
әрін
М
аңғұлдардың ү
ш сала болып «
А
лан» атты тӛркіннен тарағаны рас.
М
іне
бұл



шежіренің қаңқасы.
Б
ірақ, «
А
ланның» ана ретінде суреттелуі, оның ғайыптан үш
ұл
Т
абуы



қаңқаның сыртын бүркеп тұрған, наым негізінде қалыптасқан саясаттық
тұлға және келбет.
О
сы сӛзімізді толықта
й түссек, бүйтудегі мақсат екеу: бірі,
Н
әріндерді асыл текті етіп кӛрсетіп, олардың билеушілік болмысына басқаларды
иландыру.
Е
кінші, барлық
Н
әріндерді бір анадан тараған жатыны ортақ
-
қан
-
қарындас

(емелдес)

етіп кӛрсету арқылы, олардың ішкі бірлігін нығай
ту болмақ.

Е
гер,
тарихи деректерге негіздес болжам жасасақ, шын болмыстың ұзын ырғасы мынадай
бо
лған:

А
ландар бірлестігі ыдырағанда

(заманымыздың V ғасыры шамасында), бір
бӛлім ру
-
арыстар одан жырылып шығысқа барған.
У
ақыт ӛте келе, олардың бір
а
з
аталары
жергілікті руларға сіңіп кетті.
А
л, жергіліктілерден оларға да ауысқан аталар
болды.

М
ұндай құбылыс
-
арыстардың сырты сақталып тұрып, іші баяу түрде араласып
жататын жағдай, солардың тіке мұрагер
і

болған қазақта да бар.
С
онымен,
А
лан
ұрпақтары шығыстағы түр
кілерге бүтіндей ӛздесіп кетсе де, еш қашан да
А
ланнан
шыққанын ұмытпаған.
Сӛ
йтіп, шығыстық арыстар мен атасы бӛлек, анасы бір болу
сынды шежіре барлыққа келген. «
Н
ұрдан жаралу»
-
ға келсек:
О
л,
А
лан тектілердің
сіңбелік деңгейден, билеуші орынға кӛтерілуіне

байланысты құрастырылған әңгіме.
Б
іздің назарымызда болуға ти
і
ст
і

бір жәй бар, ол



ұлы
Ш
ыңғысханның да осы тектен
шығуы.

Қ
атаған.
Б
ұл
Р
у, қазақ құрамында «
Е
ңсегей бойлы ер есім» аталған, әйгілі
Е
с
і
мхан заманына дейін болған.
Б
еделді ғалымдардың пікірі бо
йынша:
О
лар,
Е
с
і
мханның қақарына ұшырағандықтан,
Қ
азақтың әрбір арысына бытыратылған.
Б
іразы, туыстас түркі жұрттарына ауып кеткен.

Қ
атаға
н
дардың қазақтың бір арысы
болғанын, «
Қ
атаған едің хан тұрсын» деп келетін толғау да айғақтайды.
Б
іздің
межемізше, ола
р: қаз
і
р
гі

Ш
ін
-
жәң

(
Ш
ыңжаң)

жеріндегі
Ү
рімжіден
Т
үрпанға асатын «
Д
а
-
бән
-
чың» асуы арқылы
Ұ
йғырға асқан.
О
лай дейтініміз, оны ертеде қазақтар «
Қ
атаған
асу» атаған.
Б
ірақ, кейінгілер сӛз мәнісін қиын асу мағынасында түсінді.
Ш
ындығында,
ол



қиын асу емес.
Б
оғда тауы мен
Е
ренқабырға тауы арасынан пайда болған
жатағандау аңғар.
О
ны
Ұ
йғыр,
Қ
ырғыз бауырлардың «
Т
абан»

(
Т
аман)

атауы және
қазақтардың да солай атап кетуі содан

(аласалығынан)

болған.

С
алжұқ.
Б
ұл рудың даңқы, ӛзі аттас хандық арқылы тарихқа мәңгілі
к жазылған.

С
алжұқтың аты
Д
естірде «
С
алжиғұт» деп жазылған.
С
оңындағы «
-
т» жалғауы түссе
С
алжұқ болады.
Б
ұл қалыпты құбылыс.
М
ысалы:
К
ерейт



К
ерей деген секілді.
С
алжұқтардың түркілік
Ру

болғанына ешкім де таласпайды.
Д
еседе, үш түрлі дәлел
айта кетелік:

Б
ірі, олардың түбінің «
А
лан»
-
нан тарауы.

Е
кіншісі, елшілерінің «
Ж
аңылтпаш тіл»

(
Е
жікше)

қолдануы.
Б
ұндай тілді, қазақтар
да қолданады.
Е
жіктің артықшылығы



құп
и
ялықты сақтауға пайдалылығында.
Ж
аттыққан адам болмаса, басқа кез
-
келген адам толық ұға бермейд
і.
М
ысалы, ол
мынадай қолданылады: ы
й
да
-
қа ырасың
-
ба?

(қа
-
ида ба
-
расың).
І
нде
-
ме ырамын
-
ба

(ме
-
н де ба
-
рамын)
.

Ү
шіншісі, олардың тілінен алынған «
С
арқыт» сӛзі.
М
әтінде, ол




С
арқұтұй»
түрінде берілген. «
Е
лшінің бетіне сарқыт ш
а
ш
ы
п жіберді» деген мазмұнда
ғы сӛйлем
құрамында келеді.
Б
ірақ, осы сӛзді парсышадан орысшаға аударушы да, орысшадан
қытайшаға аударушы да түсіндіріп бере алмаған.
А
л, ол



қазақшада ӛте түсінікті.


С
арқыт»

(
С
арқын)


кәдімгі кесе түбінде қалған сұйық тамақтың сарқыны.
Б
етке
сарқын ш
а
шу, қазақ жолында да үлкен қорлауға жататын іс.

С
алжұқтар түркі руы болғанда, онымен бірге туысатын рулар, жүйеден
Та
йжігіт

(бұрынғы аудармада
Т
айшығұт)

руы да талассыз түркі руы есептеледі.
С
ӛздің
бетін
-
шындап келгенде тарихтың бетін аша түсу үшін
, олар
мен туысатын басқа да
бір
неше рудың бойынан түркілік белгі іздеп кӛрелік.

Ш
айнас



Р
у аты.
Қ
асқыр дегеннен шыққан.
С
оған қарап зерттеушілер, бұл
атауды
М
о
н
ғолдың «
Ч
оно»

(қасқыр)

сӛзіне телиді.
А
л, мәтіндегі дыбыс тіркесі
қазақтың «
Ш
айна» етістігіне бейім
.
О
ған «
-
с» жұрнағы жалғанып «
Ш
айнас» зат есімі
қалыптасқан.

Б
ейне, «
Т
ала» етістігінің «
Т
алас» зат есімі туындағанындай.

Т
үркілер бӛріні кие тұтса да, екінші жағынан атын тура атаса шамданып малға
шабады деп ырымдаған.
С
ондықтан, оның атын әр қашан тергеп
атаған.
А
лайда, сол
тергеп қойған есімнің ӛзі, заман ӛте келе шын есімге айналып оны тағыда тергеуге тура
келетін.
Сӛ
йтіп,
Т
абу

(
Әт
теріс)
-
еффемизм

(тергеу), тағыда табу
-
тағыда еффемизм
болып жалғасып отырған.
Қ
азақтар тегінде бӛріні қасқыр десе, қасқырд
ы ит
-
құс деген.

И
т
-
құс» еффмизмдік құнын жоймаса да, қаз
і
р
гі

қазақ малшылары оны кӛк
-
шолақ, тік
-
құлақ с
и
яқты тергеу сӛздермен алмастырып қолдана береді.

Қ
орыта айтқанда, бұл
Р
удың аты «
Ш
айна»

(
Ч
айна)

етістігінен шыққан тӛл
түркілік атау.
Қ
аламие, оларды
Та
йжігіттердің бір тармағы деп таратады.
Ш
айнастар,
басқа
Тай
жігіттер
Ш
ыңғысханға қарсы шыққанда да, бастан ақыр оның жағында болды.


Т
үгел тауарих» кейбір таратуға негізделіп, т
ӛ
мендегі
Р
уларды ортақ тектен
шыққан деп қарайды.
О
лар



Қ
оңқатан,
С
ӛнеті,
Қ
ар
ақас,
Б
арлас,
Б
арын



Е
леңгіт,
Е
лжет,
К
ӛкімән,
Ұ
рғыт,
М
аңғыт,
О
рнауыт,
А
рлат және
Б
исұт.
О
сы
Р
улар
Ж
алайыр және
К
ерей арыстарынан бӛлініп шыққан деп жорамалдауға болады.
Б
ұл жерге, екі болжа
м
айтайын:

Б
ірі,


А
рлат», «
А
дарғын» с
и
яқты тура мәндес сӛздермен
әр жерде, әр келкі
аталып жүрген бір талай рулар, сол тұстан бастап «
А
рғын» деген атпен бір тұтас ірі
Ру

болып қалыптаса бастаған.
О
ларға тағы
Қ
ыпшақ,
Қ
оңырат,
К
ерей және
С
ібер

(Сібір)

түріктерінің бір бӛлім
Р
улары қосылып, осы заманғы
А
рғын
Ру
ының негізін

қалаған.
Ғ
алымдар,
А
рғынды бертін қалыптасқан деп қарайды және оның атын әр саққа жүгіртіп
талдайды.
Б
ізше, олар
Ш
ыңғысхан заманынан кӛп бұрын
-
ақ, бір арыс ел болып
қалыптасып түркілік бірлестіктердің немесе хандықтардың ішінде, шын мәнінде бір ұтық
болып

ӛмір сүріп келген.
С
ондай
-
ақ,
Ш
ыңғысхан заманының алды
-
артында, жаңа
мемлекеттік жүйенің қалыптасуына байланысты ӛз алдына бір арыс ел болып дербес
бӛлініп шыққан.
О
лардың аты жоғарыда айтқанымыздай асыл текті, таза текті деген
мағынадан келіп шыққан.
С
оғ
ан қарағанда, ертедегі түрік хандарының бірі осы арыстан
туған болса керек.

Т
ағы бірі



Қ
арақас руы.
О
лар,
К
ерей арысында әліге дейін бар.
А
бақ
К
ерейді
құрайтын 12 үлкен
Р
удың бірі.
Қ
арақастар, тегінде
К
ерейден кетіп қалып қайта оралған
болар, не керісінше

Қ
оңырат,
Ж
алайыр с
и
яқты арыстардан бӛлініп
К
ерейге қосылған
шығар.
Н
е болса да, байырғы түркілік ру екені анық.

Д
улат.
Қ
азақтың үлкен арыстарының бірі.
О
лардың аты, ежелгі
Қ
ытай
жазбаларында ірі ұлыс ретінде аталады.
Р
ашид
-
аддин заманына дейін,
Д
улаттарда
н
айта қаларлықтай

ұлы тұлға шықпаған.
Б
ергі заманда
Д
улаттар күшейіп,
М
ағұлстан
хандығының тірегіне айналды.
К
ейін,
М
ағұлстанның бір бӛлім билігі
Т
емер әулетінің
қолына ӛтіп, олар найзаның ұшын
Ү
ндіге туралады.
А
радағы күнгей қырғыздары
дербестікке ұмтыл
ды.
Д
улатқа ғана сүйеніп қалған
Ш
ағат
ай

ұрпақтары,
Ұ
йғырстанды
билеумен
ға
н
а

шектелді.
Б
ірақ,
Х
VІ ғасырдың ортасында таққа мінген
Ә
бдірәшид хан,
бір бӛлім
Д
уалттарды орда билігінен аластады.
О
л: ендігі жерде, астында түрік
мәдениетінің ең

ұлы мұралары кӛм
іліп жатқан, үстінде сарайлар сән түзеп, бақшалар
мәуелеген «
М
аңдай сұбенің» марғасқа тұрғындары болған
Ұ
йғырларды ел басқаруға
араластырды.

Сӛ
йтіп, осынау құтты ӛлкеде:
И
слам заңын негіз еткен, осы заманғы
Ұ
йғыр ұлтын тұлға еткен, дербес хандық мемлекет қ
ұрылды.
Б
ылайғы кезде:
К
емеңгер
саясатшы, дарынды қолбасы,

ұлы ғалым
М
ұхамед
Х
айдар
Д
улати бастаған қалың
Д
улаттар,
Т
емір әулетінің тегеуірінді күшіне айналды.
К
ейін,
М
оғолдар

(
Т
емір
әулеті)

ыдырағанда, оны құрап тұрған түркілер ӛз
-
ӛз тӛркініне тартты.
Қ
а
лың
Д
улат, кісі
елінде

(
Ү
ндіде)

с
ұ
лтан болған дәуренін аяқтатып, алыс жол басып,
А
латаудан асып ӛз
еліне



қазақ хандығына қосылды.
Б
ірақ, араларында бір туар перезент



М
ұхамед
Х
айдар
Д
улати жоқ еді.
А
тақты ғалымның алтын басы, ең соңғы түрік қағанатының
естелігіндей болып, ата
-
бабасы «
М
аңдай» деп атаған

ұлы үстірттің батыс салмасында



К
әшімір жерінде мәңгі қалды.
Б
иік рухы бізді жебеп жатқай!!!

Міне, осылай ж
оғарыда, «
Қ
ұп
и
я шежіре» мен «
Т
үгел тауарих» мәліметтерін
санамалай отырып,

ұлы қақан
Ш
ыңғыстың қа
ндай елден қа
ғанат

(ұлыс)

құрғанын
білдік. Е
нді, қандай т
і
лмен билік сүргенін білуге құлшынып кӛрейік.


Х
ан сӛйлейді халқының т
і
л
і
менен

Т
үрік тарихында, хандар тек
қ
ана ӛзінің туған тегіне уәкілдік еткен.
С
ол себепті
де, біздің ата
-
бабаларымыз ӛзінің пат
шаларын «
Қ
ан»

(хан), «
Қ
ақ қан» деп
атаған

(кейін, үндестік заңына қарай қақан, қаған болып
ӛ
згерген).
Т
үркі тілінде: «
Қ
ан»



тек, нәсіл, ұлыс деген мағыналарды береді.
Б
ертін, осыларды «
Ӛ
лшемдестіргенде»
хан, қахан деп алы
нған
.
О
л да, «
Б
ізде түк болмаған
» дейтін мүсәпір к
ӛ
зқарастың кесірі
де баяғы.
Е
кі айлан
б
ай жатып мына сӛз арабтан, анау парсыдан, ал мына біреуді
моңғолдан алдық деп шыға келеміз.
С
ол сӛздер:
О
л тілдерде бар ма, жоқ па, бар болса
сол тілдің ӛзіне қайдан келді?
О
ған назар аударып жатпаймы
з.
Б
асқаны қойғанда, осы

Қ
аған» атауы, түрік қағанаты кезінде жарыққа шыққан еді.

Қ
ан»



патша деген сӛз де,

Қ
ақ қан»

(қақан)


нақ патша, қандардың қаны деген сӛз. «
Қ
ақ қан» сӛзінің «
Қ
ақан»
немесе «
Қ
аған» болып
ӛ
згеру
і
, түркі тілінде ежелден бар тілді
к құбылыс.

М
ейлі «
Қ
ан» болсын, не «
Қ
ақан» болсын ӛз арысының, ӛз ұлысының тілінде
ға
н
а

сӛйлеген.

(
Т
ек, бағынды елдерге жіберілген с
ұ
лтандар мен басқақтардың немере
-
шӛберелері
ға
н
а

сол халықтың тілдік, мәдениеттік ықпалына ұшыраған).
А
л, ондай
болса:
Ш
ыңғы
схан қай тілде сӛйледі екен?
Н
ақтырақ айтқанда,

ұлы қақанның ана тілі
М
оңғол тілі болды ма, әлде түрік тілі болды ма?

Ш
ыңғыс заманынан, бізге мұра болып қалған қыруар ономастикалық атаумен
бірге,
Ш
ыңғысханның ӛз аузынан және аталары мен балаларынан қалған
, сондай
-
ақ,
сол замандағы адамдар айтқан бір
а
з тӛл сӛздер бар.
Б
іздің назарымыз енді соларда
болмақ.


I

Ұ
лыс.
Д
естірде бұл сӛз:
Е
л, мемлекет деген мағынада қолданылған.
Қ
азақтарда,
осы аталым әлі күнге дейін сол қалпында сақталып келеді.
С
оған байланысты
мемлекеттік сипат алған дабыралы мереке күндерді «
Ұ
лыстың

Ұ
лы күні» дейді.
Г
риг
о
р
и
ян есебі бойынша 22
-
ші наурызда болатын күн мен түннің теңелісін жыл басы
еткен ұлттық жаңа жыл мерекесінде: «
Ұ
лыс оң болсын, ақ мол болсын» деп тілек
айтады.
Д
емек, осы жыл

ішінде мемлкет ісі жүйелі болсын, халықтың әл
-
ауқаты жақсы
болсын деген игі ниет.
О
сы сӛздің түбірі «
Ұ
л»



ұлғай, үлкей деген мағынадағы бұйрық
райлы етістік.
С
одан барып, ру
-
арыстар құралып

Ұ
лы мемлекет болсын деген
ишарадан осы аталым туындаған.
Н
азар
салса
қ
,
Ұ
лыстың мағынасы да дәл осы
ишараға тура келеді.

О
л, әдеттегі:
Р
у,
А
рыс,
Х
андық,
Б
ектік, дегеннен әлде қайда кең
мағынадағы атау.

Қ
аз
і
р
гі

Р
еспублик
а
,
Ф
едр
аци
я немесе
Ко
нфедр
аци
я деген
аталымдармен шендес тұрады.
О
сы сӛздің жасалу жолын «
Т
олыс», «
Б
о
лыс» деген
сӛздердің жасалу жолдарымен салыстырып қарастырсақ түсінікті келеді. олар да

Т
ол», «
Б
ол» деген бұйырық райлы етістіктен келіп шығып
,
кемелден немесе қарайлас,
кӛмектес деген жаңа мағына беретін туынды сӛз болып қалыптасқан. «
Ұ
л» түбірінен
түркі
лер азаматтыққа, мемлкеттілікке байланысты тағы да кӛптеген сӛздер жасаған.
А
йталық, «
Ұ
лы», «
Ұ
лұқ»

(кӛне қазақ тілінде және ұйғыр қатарлы қаз
і
р
гі

түркілер
тілінде)

олардың мәнісі елге еңбегі сіңген елеулі адам немесе ұлттық сипат алған зор
кӛлемдегі іс де
гендерді білдіреді.
Ү
лкен, алып деген де мағынасы бар. «
Ұ
лық»:

Ұ
лы
адам, ел ардагер
і

(батыр)

деген мәндерді береді.
С
одан барып, кӛбінде лауазым иесі,
Е
л билеуші деген арнаулы мағынадағы аталым ретінде қолданылып жүр.
Ұ
лыс
аталымын қаз
і
р
гі

зерттеушілер мо
ңғол сӛзі дейді.

Б
ізше, олардың жаңы
л
уына екі түрлі
нәрсе себеп болған.
Б
іріншіден, олар
Ш
ыңғысханның мемлекеттік тілі моңғол тілі
болды деп қарайды.
Е
кіншіден, қаз
і
р
гі

моңғол тіліндегі «
У
лс» сӛзінің түркі тілінен
қабылданғандығына мән бермеген.

Қ
ұрылтай.

Қ
ұрыл»



бытыранды бӛлшектердің басын біріктіру, ұйыстыру,
құрылыстыру секілді мағына беретін етістік пен «
-
тай» жұрнағы қосылу арқылы
жасалған. «
Қ
ұрылтай» елдің игі жақсыларының басын қосатын зор жиын,

ұлы мәжіліс.
Б
ұл сӛз, қазақта күні бүгін сол қалпын
да қолданылады.

И
осұн

(
Ж
осын).
Б
ұл атау, түркінің «
И
ос»

(
Ж
ос)

етістігінен туындаған.
Ж
орту,
Ш
ұбыру, одан сырт осу

(қамшымен)

деген де мағына береді.
О
ған «
-
ын», «
-
ық»
жұрнақтары қосылғанда:
М
алдың немесе аңның егілме құмға, кӛбік қарға, соны шӛпке
түск
ен белгілі бағыттағы шұбырынды ізі дегенді білдіреді.
О
л, әдеттегі жол, шиыр
немесе із дегеннен басқа ұғым. «
И
осын»

(
Ж
осын)

сӛзінің ауыспалы мағынасы осыдан
келіп шыққан:
Е
реже, қағида, заң, салт қатарлы мәнерді береді. қазақ күні бүгін, бұл
сӛзді дәл шы
ңғыс заманындағы мағынасында, кең кӛлемде қолданып келеді.
Ж
осын
сӛзін ӛз ішіне алған талай
-
талай тіркестер, мақал
-
мәтелдер бар.

Қ
арачұ

(
Қ
арашы).
Б
ұл, ежелден келе жатқан түркі сӛзі болып, хан сӛзінің қарсы
мәндесі

(антоним)

ретінде қолданылып келеді.
К
ең мағынада:
Х
анның ӛзінен басқа,
қарастылығындағы барлық халықты меңзейді.
Т
ар мағында, хан отбасынан басқа және
ханның тіке туысы емес тұтас мемлекеттегі барша

ұлы



кіші тұрғындар дегенді
білдіреді.
Қ
аз
і
р
гі

ұғыммен шендестіргенде халық, азамат яки бұқа
ра деген атаулармен
қарайлас.
О
ның
негіз
гі түбірі «
Қ
ара»



кӛр, бақыла, басқар мағынасындағы бұйрық
райлы етістік.
С
одан, қараст
ыры
лғ
а
ндағы ел, басқаруындағы халық мағынасын беретін
осы «
Қ
арышы» аталымы қалыптасқан.
Б
ертінгі уақытта, бұл сӛз «
Қ
араша» деген

аталыммен шатыстырылып жүр.
Б
ұл аталымның түбірі де «
Қ
ара». бірақ, ол сын есім.
қарапайым, жалпылық, ж
а
й деген мағына беретін сӛз.
О
сыдан барып ешқандай
мәнс
а
б
ы

жоқ, ешқандай діни немесе ғылыми атағы жоқ, тек
қа
н
а

еңбегіне сүйеніп жан
бағатын ӛзіндік бас
еркіндігі
ға
н
а

бар т
ӛ
менгі жіктегі бұқара деген ұғым беретін

Қ
араша» атауы қалыптасқан.

Ж
ат.
Б
ұл да, ежелден қолданылып кележатқан түрік сӛзі.
Б
ӛтен, басқа деген
мағына береді.
О
дан жат ел, жат жер, жегж
а
т, жатырқау және жатсыну қатарлы қыруар
сӛздер туын
даған. «
Т
үгел тауарих»
кітабында
да жат сӛзін, дәл осындай мағынада
қолданады.
О
л ешқандай да
М
оңғол сӛзі емес, қайта тӛл түркілік сӛз.
А
л моңғолдар
оны түркілерден қабылдаған.

Қ
орық

(
Қ
орұқ).
Б
ұл «
Қ
оры» етістігінен туындаған атау.
Е
рекше қорғалатын,
белгі
лі бір тәбиғи
о
б
ъ
ектісі бар, немесе ерекше қастерленет
і
н нысан орналасқан ӛңірді
меңзейді. «
Т
үгел тауарих»

кітабында
, бұл сӛз
Ш
ыңғысханның сүйегі қойылған, арнаулы
күзет орналастырылған қорғау аймағы деген мағына беретін, ресіми аталым ретінде
қолданылған.

Қ
орық сӛзі түркі тілдерінде сол тұстан қаз
і
р
ге

дейін дәл осындай
орындарға қарата қолданылып келеді.
А
йталық, «
Ұ
лттық қорық», «
Ж
аратылыстық
қорық» деген с
и
яқтылар.

Я
сақ

(
Ж
асақ).
Я
са

(
Ж
аса)

деген бұйрық райлы етістіктен, «
-
қ» жұрнағы жалғану
арқылы жасалғ
ан.
С
ақадай сайлап қойған, даярлап қойған, сайма
-
сай етіп

жүйелестірілген қатарлы мағыналарды береді.
М
ысалы,
Қ
азақ тілінде ресіми қосынды,
әскерді (
арм
и
яны
)


жасақ деп атайды.
А
л,
Ш
ыңғысхан заңдарының жинағының

Ж
асақ» аталуы, дәл осы грамматикалық заңды
лыққа сай келеді.
З
аң
-
ережелердің
ресіми түрде түзілген, жүйелі жинағы дегенді білдіреді.

Б
илік. «
Б
и», яғни ел ағасы, ұлық, әкім деген зат есімге «
-
лік» жұрнағы жалғану
арқылы жасалған, туынды зат есім:
Б
ірінші, кесім, тӛрелік
;
екінші, әкімшілік ұйғарым,
ә
кімшілік бұйрық
:

үшінші, үстемдік, әкім
и
ят қатарлы мағыналарда қолданылады.
О
сы
атау, «
Т
үгел тауарих» аудармасында: «
Б
ілік» деп түсіндірілген.
А
лайда, «
Б
ілік» сӛзі



б
ірінші: білім, қабылет
;

екінші: ақыл, зиын
;

үшінші: ықпал, бедел сяқты мағыналар
кӛлемінд
е қолданылады.
Д
егенмен, мәтінге зер салсақ қаламие ойы мен аударушы
берген түсінік, екі далаға кеткен.
О
ндағы сӛз, пәлен екенің

(хан
тұқымының)

«...айытқан тағылымы мен билігі» деген мазмұнда кезедеседі.
М
әндікеге

(логикаға)

жүгінсек:
Б
ілік айтылмайды
, қайта билік айтылады. ал, «
Б
илік
айту» тіркесі қазақта ежелден бүгінге дейін, дәл осы
Д
естірдегі қолданыспен бірдей
қолданылып келеді.
Е
ндеше, аударушы бұл қатаға қайдан ұшырады?!
О
л, түп нұсқаны
моңғол т
і
л
і
мен түсіндірмек болудан келіп шыққан.
Ӛ
кіншке о
рай, «
Б
илік» сӛзі ол тілде
болмаған.
Т
ек
қа
н
а
, түрік тілінен моңғолдарға енген тағы бір сӛз




Б
ілік» ұшыраса
кеткен соң, бас салып соны пайдалана салған.
І
с
-
жүзінде, «
Б
ілік» пен «
Б
илік» тұлғалық
жақтан қарайлас болғанымен, мағыналық жақтан ӛте алшақ екені
н жоғарыда ашалап
айыттық.

Қ
арақорым



бұл, баршаға түсінікті болғаны
н
дай,
Ш
ыңғысхан қағанатының
А
станасы.
О
сыны, ғалымдар моңғолша «
Х
ар
-
хора» деген сӛз деп қарайды.
А
л, «
Қ
ұп
и
я
шежірені» ұзақ жыл зерттеген, ішкі моңғолдың
Е
рдент
а
й қатарлы ғалымдары, оны

Қ
ара қорым» деген түрік сӛзі деп мойындайды.
Р
асында, ол түріктң «
Қ
ара»



ұлы

үлкен сӛзі мен «
Қ
орым»



қала,
А
стана сӛзінен келіп шыққан.
Д
емек,

«Ұ
лы
А
стана


деген сӛз.
Б
ұлай аталатын себебі: «
Қ
ара қорым» қағанатқа қарайтын, кӛптеген
хандықтардың астанала
рының

астанасы еді.

С
айып
-
қыран.
О
сы сӛз,

ұлы қақан
Ш
ыңғысқа марапат ретінде қолданылған.
О
ның мәнісін аудармашылар бақыты зор, мерейі үстем деген сӛз деп түсіндіреді.
Б
ірақ
сӛз тӛркінінің қайдан шыққанын айта алмайды.
А
л, шынында ол «
С
айып» және

Қ
ыран»
деген екі түркі сӛзінен құралған.
М
ұндағы «
С
айып» сӛзі «
С
ай» деген бұйрық
райлы етістіктен туындаған:
Н
айзала, қыл
ы
шта, жой деген мағында.
О
ған «
-
ып»
жұрнағы қосылып ел тағдыры, ұлт тағдыры сынға түсетін қан
-
майдан, сайыс алаңы
деген мән беретін «
С
айып» сы
нды
ә
скери аталым келіп шыққан.
С
онда, «
С
айып
-
қыран» сӛзі майдан жеңімп
а
з
ы
, жеке батыр: былайша айтқанда, ұлт намысы үшін
майданға түсетін теңдессіз жеңімпәз, қыран деген мағына беретін аса мәртебелі атақ.
Т
үсінуге жеңіл болу үшін «
С
айып»
-
ты, «
Б
айып» с
ӛ
з
і
м
ен салыстырып кӛріңіз.
М
ұндағы

Б
ай» ақырластыр, аяқтат дегенді білдіретін бұйрық райлы етістік.
О
ған «
-
п» жұрнағы
қосылғанда істің ақыры, қортындысы, баяны деген мағынадағы «
Б
айып» сӛзі келіп
шыққан.
Б
іздің, мәлім бір жағдай туралы: «
Б
айыбына бара алмадым
» дейтініміз



т
и
янағына, түбіне жете алмадым деген сӛз екені баршамызға түсінікті.
Е
гер, сӛзді
қайталап п
і
с
і
р
е
р болсақ: «
С
айып» сӛзі майдан, арыс деген түркі сӛзі де, одан
туындаған «
С
айып
-
қыран» атағы арыс жеңімп
а
з
ы
, жеке батыр, ұлт ардагер
і

деген
мағына

беретін тӛл түркілік аталым.

Қ
атұн. қазақ тілінде, қатын болып күні бүгін қолданылып келеді. сӛз тӛркіні
түркінің «
Қ
ат»



қос, біріктір деген бұйрық райлы етістігінен туындаған.
О
сы заманғы
тіліміздегі қосақ, құдай қосқан қатарлы атаулармен туындау жолы б
ірдей.
І
шкерлей
айытқанда тәңір қосқан мәңгілік ажырамайтын қосақ, сыңар деген мағынада. «
Қ
атұн»
сӛзі ертеде қастерл
і

атау болған.
Х
анның әйеліне

(алғыншыққа, бәйбішеге)

қарата
ханым деген сӛздің орнына жүрген.
М
ұнда да жоғарыда айтқанымыздай, ханның
ӛ
з
і
мен
тең тұрғыдағы мәртебелі әйелі, сыңары деген ұғым беріп тұр.
Б
ұл сӛз қаз
і
р
гі

түркі
тілдерінде, сәл
ға
н
а

айырмашылықпен
«Қ
атын


(
қотұн
)

болып әлі де қолданылып
келеді.
Б
ірақ, хандық жүйенің ыдырауына және
И
слам дінінің ықпалының тереңдеуіне
байланысты, б
ұрынғы айбаты мен айшығын жоғалтқан.
Т
ек
қа
н
а
, некелі әйел немесе
мәлім бір ер адамға тәуелді әйел деген жалпылық мағынадағы аталым ретінде
қолданылып жүр.
Т
іпті,
Б
ертін келе қатын

(қотұн)

деп атау дӛрекі естілетін болды.
Б
ірақ, қалай болмасын бұл сӛздің

сонау ертеде
-
ақ «
Қ
ат»

(қос)

етістігінен туындап,
қаз
і
р
ге

дейін кең кӛлемде қолданылып келе жатқан, тӛл түркілік атау екендігінде
ешқандай талас жоқ.


А
лтұн дептер».
Б
ұл, «
Т
үгел тауарих»
-
тың шикіз
а
т негізі және құбыланамасы
болған әйгілі тарихи еңбектің ат
ы.
Ғ
алымдар, осы кіт
а
п атын моңғол сӛзінен келіп
шыққан дейді.
І
с
-
жүзінде, ол нағыз түркілік сӛзден жасалған атау.
М
ұндағы «
А
лтұн» сӛзі
барлық түркі тіліне ортақ және моңғол тіліне де тән



алтын деген сӛз.
А
л «
Д
ептер»
-
ге
келсек, ол түркінің «
Д
е» етістігін
ен туындаған «
Д
еп» зат есімі мен тағыда сол
сӛзден

(
Д
е» сӛзінен)

келіп шыққан «
Д
ер» жұрнағының бірігуінен жасалған. «
Д
ептер»

дің мәнісі:
О
йды айтушы, пікірді баяндаушы дегенге келеді.
Б
асқаша айытқанда, айтар
ойдың жинағы, топтамасы деген сӛз.
Қ
аз
і
р
гі

ұ
ғыммен салыстырғанда

(мағыналық
аударма жасағанда): бұл кіт
а
пт
ы
ң аты «
А
лтын кіт
а
п», немесе «
А
лтын баян» болуға
ти
і
с.

А
л, біреу таласпаса «
А
лтын дәптер» деген сӛзге түсінік жасаудың ӛзі түкке
керексіз жұмыс.
О
л, моңғолдың зерттеушілеріне
ға
н
а


Т
үсінікті» б
олса, керісінше, тілі
шыққан түркінің бәріне бірдей ұғынықты күнделікті сӛз.
Б
ірақ, жырындыға жолығып
басың даулы болса не шара?!
Ж
алпақ жұрт түгел білетін атадан қалған алал мүлкіңнің
де ӛзіңдікі екенін дәлелдеу үшін, шыжаққа түсуіңе тура келеді.
Е
гер,
ӛ
й
тпесең уақыт оза
келе мұрагер емес, қылмыскер болып шығасың.

Қ
оршы.
Е
рекше адам, маңызды орын, бағалы нәрселер қатарлылардың
амандығына кепілдік ету жүктелген адам, немесе қосын.
Т
үркі тілдерінде, «
Қ
ор»
түбірінен туындаған:
Қ
оршы, қорушы, қорғаушы, қорықшы

қатарлы сӛздер бар.
О
сы
сӛздердің бәрінің мағыналары бір.
А
л, маңыздылығы жағынан сәл
-
пәл парықталады.
зе
р
ттеушілер мұны

(«қоршы»
-
ны), моңғол тіліндегі «
Х
орчин»

(
Қ
орамсақ)

сӛзіне теліп,
бірыңғай садақпен жасақталған қосын деп түсіндіреді.
А
лайда, қаған
атта қандай қару
бар болса, қоршыларда соның бәрі болған.
А
л, мәтіндегі «
С
адақ асыну» тіркесі
сақадай
-
сай тұру ұғымында айтылған.


К
езек, кезік және кешіктен. аудармалар мен түсіндірмелерде, бұл үш сӛз мүлде
парықталмаған.
З
ер салған кісі, түп нұсқаның ой
желісінен қаламиен
і
ң оларды парықты
қолданғанын кӛруіне болады.
З
ерттеушілер, олардың парқына назар салмай
-
ақ,
Д
осайсома моңғол тілінде солай деп ӛте шығады.
О
лардың ойынша:
Ш
ыңғыс әулеті
қолданған сӛз



ш
е
ксіз түрде моңғол сӛзі.
Ә
лгі сӛз, қаз
і
р
гі

моңғол т
ілінде бар ма, жоқ
па?
О
л жағы тым маңызды емес с
и
яқты.
Б
ұл сӛздердің тұлғасы ӛз
-
ара
ұқсаңқырағанымен, лексикалық мағыналары мүлде парықты.
Е
ндеше, мынаған
қараңыз:

К
езек



смен
а
, барлық күзет міндетін ӛтеушілерге ортақ аталым

(термин).
М
ысалы,

К
үндізгі
кезек», «
Т
үнгі кезек», «
С
енің кезегі
ң қашан» дегендей қолданылады.

К
езік




К
ез» етістігінен шыққан.
К
езуші, шарлаушы деген мағынада. олардың міндеті,
орданың кӛлеміндегі шағын аумақты, жаяу шарлап мұқ
и
ят тексеріп тұру.

К
ешік немесе
кешіктен.
К
ешік
-
ӛткел д
еген зат есімнен келіп шыққан.
О
лардың міндеті:
О
рданың
алдында тапжылмай тұрып алып, кіріп
-
шыққандарды мұқ
и
ят қадағалап тексеруден
ӛткізіп тұру.


Т
ұрғақ және торғауыт.
Б
ұл екі сӛз де жоғарыдағы айтылғандар секілді, шатасып
кеткен.
Ш
ынын қусақ, олар ӛз алд
арына дербес мағынасы бар, бӛлек
-
бӛлек аскери
аталым.

Т
ұрғақ. «
Т
ұр» етістігінен туындаған.
Б
елгілі орында, қарауыл басында немесе
биік тұрғыда тұрып алып ӛзіне міндеттелген орынды не аумақты қадағалап тұратын
күзетші, қарауылшы.

Т
орғауыт. «
Т
орға» етістігін
ен туындаған



торуылшы, шарлаушы мағынасында.
О
лар



сайлауыт атты шарлаушылар.
М
індеттері:
Ү
лкен аумақ ішінде шарлау жүргізіп,
жаудың тұтқиыл басып кіріуінен сақтану және ішкі бүлікшілердің алдын алу.

Ж
асауыл.
Ж
асау етістігінен туындаған.
Ж
ергілікті орын
дарда, немесе орда
кӛлемінде ұйымдастырылатын шағын сандағы жасақ.

Кептеуіл.
К
епте етістігінен туындаған. оның мәнісі



бір заттың сыртынан және
бір затты нығыздап қаптау.
С
онымен қатар, оның керісінше, бір затты екінші бір заттың
ішіне нығарлап салып қою.

А
л, кептеуіл қосынының міндеті



түнде
Ш
ыңғысханның
тұрағын шыр айнала, иін тіресе қоршап тұру.
С
үйтіп, жат ниетті адамдардың кіріп
кетуіне еш мүмкіндік қалдырмау.
Д
емек, олардың міндеті



атынан
-
ақ кӛрініп
тұрғанындай, орданы кептей қоршап тұру.

А
та
-
бек.

А
та



ұлы әке, ата тек
;

ауыспалы мағынасында үлкен, құрметт
і

дегенге
келеді.
Б
ек



ханның алыс туыстарына не хан тұқымы емес ақс
ү
йектерге берілетін
нышандық немесе ресіми шен.
А
та
-
бек аталымы, жоғары дәрежелі бек дегенді
білдіреді.

О
л кӛбінде, шеткер
і

айм
ақтарға жіберілген, кейде, жерлік ұлт ақс
ү
йктер
і
нен
тағайындалған жоғары дәрежелі ӛкілге берілетін мәнс
а
п.
Б
ұлардан сырт, ата
-
бек атағы
ханзадалардың арнаулы тәрбиешісіне де берілген.

Б
асқақ.
Б
асушы, бастықтырушы деген мағынада.
Б
ағынған елге, не қалаға
қа
лдырылатын аскери ұқықты.
О
л, ӛзіне қарасты ӛңірдің орнықтылығына жауапты
болады.
Ә
кімдердің де тӛбесінен бақылайды.

Б
ике. «
Б
и» деген зат есімнен шыққан.
М
әртебелі әйелдерге берілетін, не
болмаса, оларды шақырғанда қолданылатын құрметт
і

атақ, немесе, қәрат
пас
ӛ
з.
О
дан
туындаған «
Б
икеш» деген де атау бар.
О
ны, б
о
йжеткен немесе қыз сӛзінің орына
с
ый
лау емеуірінінде қолданады.
Ӛ
кінерлігі, қазақ аудармашылары да «
Б
ике» сӛзін

Б
еки» деп алады.
У
әжі тағыда сол




М
оңғол сӛзі» дейді.
А
л, моңғолда ондай сӛз
болмаған
.
Б
ике деген тӛл түркілік сӛз.
К
ерек десеңіз «
Б
икем
-
ау» деген халық әні де
бар.
О
л аз болса, «
Қ
айынбике» деген сӛз тағы бар.
Қ
ор
ы
та айтқанда, «
Б
ике» тӛл
түркілік атау болып, ақс
ү
йек әйелдерге жалпы беттік қолданылады.
О
ған дыбыстық
және мағыналық жағынан ж
ақын келетін, «
Б
егім» деген де атау бар.
Б
ірақ, ол билік
ұстаған немесе ханым

(қатұн)

болған әйелдерге
ға
н
а

қолданылады.
Д
емек, ертедегі
түрк
и

науғылар

(титулдар)

ӛте бай болған және ерек талғампаздықпен жасалған.

Ал
,
солардың тіке мұрагер
і

болған қаза
қ тілі де байлық пен талғампаздық жағынан ешбір
тілді алдына салмайды.
Е
ндеше, біз неге пәреткісіз болуымыз керек.

Ә
жеке. «
А
жа» мен «
Е
ке» ден құралып екі сӛздің ӛз ара кірігуінен жасалған.
А
жа



ақсақал, ауыл ағасы.
Е
ке



ерлердің атына, не атағына қоса ай
тылатын құрмет сӛзі.
О
л,
негіз
і аға дегенді білдіреді.
К
ӛне түркі тіліндегі «
А
қа» сӛзінің жіңішке сыңары.
К
ӛбінде, тіке туыстығы жоқ үлкендерді жақын тартып шақырғанда қолданылады.
О
сы
айтылғандардан қарағанда: «
Ә
жеке»

-

әкей, кӛке, ағай сӛздерінің орнына
қолданылған
құремттеу сӛзі екені айқын кӛрініп тұрады.

Е
геше немесе ағаша.
О
л

-

әпеке

(әпке, әпше), апай деген сӛз.
Қ
азырғы күнде
ұйғырлар «
І
гічә» деп қолданады.
А
л, қазақтар ертеде «
Е
геше», кейін «
А
ғаша» деп
қолданған.

А
ға.
К
ӛбінде ӛзінен үлкен, бірақ, жа
с
кісіні

онша алшақ емес ер адамға қарата
қолданылады.
К
ейде, әйелдерге қарата да апай сӛзінің орнына жүре бер
г
е
н
.
Ә
сіресе,
мәртебелі әйелдерге кӛп қолданыл
ғ
а
н
.
Т
ағы бір ерекше қолданылысы:
К
еліндер,
күйеуінің әпкесін не апайын қайынаға де
п
,
А
ға» деп шақы
р
ғ
а
н
.

Б
атыр.
К
ей аударушылар не зерттеушілер, бұл сӛзді де моңғол тіліне бейімдеп

Б
атұр», немесе «
Б
аһад
ү
р» түрінде алады.
Ш
ынын қуғанда, бұл «
Б
ат» етістігінен
туындаған түркілік сӛз.
Б
аттың мәнісі



қатты заттың жұмсақ затқа тап түсіруі.
А
уыспалы қолданыс
тағы мағынасы

-

ӛ
ктем, күшті, жеңімпәз.
О
сындай негізден барып:

Б
ат» етістігінен «
Б
атыр» атауы туындаған және оның «
Б
атыл», «
Б
атымды» деген тура
мәндес сӛздері де пайда болған.
А
л енді, ерте кезде «
Б
а
һ
ад
ү
р» деген де құрыметт
і

атақ болған.

О
л, біріккен сӛз
.
О
ндағы: «
Б
аға»

(бақа)

тұлғасының семантикалық
мағынасы



бақ дарыған, кие қонған дегенді білдіреді.
С
одан барып: құн, салауат деген
лексикалық мағына туындаған.
С
оңы, «
Д
ұр»

(
дү
р)

тұлғасы: алып, ұлы

ардагер қатарлы
мағыналарға ие.
Б
іздің «
Д
үлену» сӛзіміз

содан қалған.
Я
ғыни, ӛзін дүр секілді етіп
кӛрсетпек болу деген сӛз.
С
онымен, осынау біріккен сӛздің мағынасы:
Б
ағалы ер, ел
с
ый
лаған ер дегенге келеді.
О
л, басқа тілдерге баһадур, баатур болып ауысқан.
С
үйтіп,
тұлғасы да мағынасы да жуық келетін «
Б
атыр»
мен «
Б
а
һ
ад
ү
р», қашан да бірінің
орнына бірі таласумен келеді.
Е
нді келіп, итке қос артқандай демекші:
О
ған моңғол тілін

А
ра ағайын» қылдық.

Н
оян.
О
сы сӛздің жасалу жолы «
Ж
оян», «
Қ
ыран» және «
А
сан» сӛздерімен
бірдей.

А
лайда, «
Н
ой» түбірінің
Т
у баста нендей

мән бергенін, дәп басып таба
алмадық.
Б
іздің білетініміз, «
Н
оян» сӛзінің қазақ тілінде ежелден бар екендігі
ға
н
а
.
Е
сесіне, кейбіреулер оны моңғол тілінен кірген деп қарайды.
Ә
йгілі тарих ғалымы
Н
иғымет
М
ыңжани «
Қ
арылғаш» романында, «
Н
оян» сӛзін қасқа мен
жәйс
а
ң
мағынасында қолданады.

Т
үркі тілдерінде «
-
и», «
-
у», «
-
қ»

(
-
ғ)

әріптері бірінің орнына
бірі қолданыла беретін заңдылықты ойластырғанда:
Қ
азақтың «
Н
оқта», «
Н
оған»,

Н
оқы» сӛздері осы «
Н
оян»

(
Н
ой
-
ан)

с
ӛ
з
і
мен түбірлес болса керек деген жорамал
айтамы
з.
К
ӛз жет
і
ді болуы үшін, оған «
Т
ой» және «
Т
оқ» сӛздерін мысал ретінде
келтірейік.
О
лардан:
Т
ою және тоғаю сӛздері туындаған.
Е
ндігісін

(
Н
ой» мен «
Н
оқ»
-
ты), сіз екшеп кӛріңіз.

С
үгүрші

(
С
үгірші).
Б
із бұл атаудың түбірлік мағынасын таба алмадық.
Ә
йтеуір,

С
үгүр»

(
С
үгір)

туынды түбірінен шыққан түркі сӛзі.
О
лай дейтініміз,
С
үгірші
Н
айман
шежіресінде адам аты ретінде кездеседі.
А
л, қазақ арасында
С
үгір,
С
үгірб
а
й есімді
адам жи
і

кездеседі
.
Б
ерезин, бұл жӛнінде «
Қ
анжарлы қорғаушы» мағынасындағы түркі
сӛзі бол
ар деп жорамал айтқан екен.
Т
ағы бір түсіндірмеде, «
Х
андардың желпушісі»
делінеді.
О
ндай болғанда «
С
үгүр»



суыр, яғыни, сұғыр сӛзінің жіңішке түрі болады да,

С
үгірші»:
С
алқындатушы деген мағына береді.

Ж
арғышы

(жарғұшы). «
Ж
ар» етістігінен шыққан.
Б
ір тұл
ғаны екіге айыру, екіге
бӛлу мағынасын береді.
О
сы түбірден жарғы атауы шыққан.
О
л



ақ пен қараны
ажырататын ӛлшем.
Қ
аз
і
р
гі

с
ӛ
збен айтқанда, заң немесе заңнама.
О
ған тағы «
-
шы»
жұрнағы қосылу арқылы, «
Ж
арғышы»



заң атқарушы деген аталым қалыптасқан.

Қ
аза
қта, әз
Т
әукенің «
Ж
еті жарғысы», «
Қ
ара қылды қақ жару» тіркестері әлі
сақталып келеді.
М
іне, бұлардың барлығы да, түркі тіліндегі «
Ж
ар»

(яр)

етістігі мен

З
аң» ұғымының қатыстылығын кӛрсетіп береді.

К
ӛк тамға.
Т
аңба атауы, қаз
і
р
гі

түркі тілдерінде де солай




Т
амға» немесе

Т
аңба» делінеді.
Қ
ұжатқа, малға, тасқа және басқа да маңызды затқа салынатын,
ӛлшемдестірілген ерекше белгі. «
Т
аң» етістігінен келіп шыққан.
Б
ейне таңып
тастағандай түспейтін, кетпейтін мәңгілік белгі мағынасында.
Б
ұл арадағы «
К
ӛк тамға»
,
қақанның жергілікті ұлықтарға беретін, кӛк лағыл тастан ойылған таңбасы.

С
усыншы.
А
удармашылар, осы атауға дәйекті түсінік бере алмаған.
А
л,
қазақшада «
С
усынға жауапты адам» деген сӛз екені ӛзінен
-
ӛзі кӛрініп тұр.
Б
ұл түрдегі
ұлық,

орданың: қымыз, ш
ұ
б
а
т,

шарап, м
а
й және айран
-
шалап қатарлы сусындық
тағамдарына жауапты болады.

Б
орашы.
Қ
ақанның астық және басқа заттарын сақтайтын қамбасына, яки
қоймасына жауапты жоғары дәрежелі ұлық.
Ү
шбу атау, түркінің «
Б
ора»



жиналу,
шоғырлану, үйілу мағынасындағы етісті
гінен шыққан.
Қ
азақтар қаз
і
р д
е
: кесектен
жиналған, тақтайдан қиылған, шіліктен тоқылған астық сақтайтын ыдысты «
Б
ора»
немесе «
Б
орман» деп атайды.

А
қташы.
А
удармашылар, бұл атауға да т
и
янақты түсінік бере алмаған.
Ж
алпылама «
Ж
ылқышы» деп аудара салған. «
Қ
ұ
п
и
я шежіре»

кітабында,

бұл сӛз

А
тшы» деп берілген.
Б
ізше де, осы дұрыс.
А
тау, түркінің «
А
қтау» яғыни «
П
ішу» деген
сӛзінен келіп шыққан.
О
л еркек жылқыларды ақтауға, ақталған пішпелердің амандығын
сақтауға, сондай
-
ақ, олардың арасынан жорық аттарын, тұлпар
ларды ылғап алып
бағып
-
баптауға жауапты ұлық.
Д
емек, ақташы дегеніміз, осындай мәнс
а
п иесі.
Б
ұл
қызметт
і
ң сол замандағы жеңіс
-
жеңіліске, тіпті, ұлт тәуелсіздігіне қатысты аса маңызды
іс болғаны даусыз.


Қ
ұсшы.
О
рда үшін бүркіт, қаршыға, сұңқар, тұйғын, лаш
ын қатарлы қыран
құстармен аң
-
құс аулайтын қызметш
і
лердың ортақ атауы.
С
ондай
-
ақ, оларға жауапты
ұлықтың да мәнс
а
п аты.
Қ
ұсшылықтың ӛз кезінде, маңызды шаруашылық болғанын
қазақтың «
М
алшы
-
құсшы» тіркесінен де кӛруге болады.

Б
ӛгуіл.
О
рданың күнделікті ас
-
су
ына, әсіресе, хан тамағының сапасы мен
тазалығына жауапты ұлық.
Б
ұл аталым түркінің «
Б
ӛгу»



сылқя тою, мейлінше тою
деген мағына беретін етістігінен шыққан.

Тү
мен. сан есім, он мың дегенді білдіреді.
Қ
аз
і
р д
е

солай қолданылып жүр.


Т
үм»

(
Т
ым)


тӛтенше, а
йырықша, ӛте қатарлы мағына беретін үстеу
м
ен «
О
н» деген
сан есімнен құрам тапқан.
К
ейін, үндестік заңына қарай, фонетикалық
ӛ
згеріске түсіп

Тү
мен»

(
Т
ұмон)

болып қалыптасқан.
Я
ғыни, тӛтенше кӛп он дегеннен туындаған.
О
л,
сан есім болумен қатар,
ә
скери а
талым ретінде де қолданылады.
Тү
менбасы деген
мәнс
а
п содан келіп шыққан.

О
й кӛзімен, байыптап қарасаңыз, жоғарыда келтірілген ономастикалық
атаулардың қайсы бірі түркілік емес.
Ш
ындап келгенде түбірінен тартып, туындау
жолдарына дейін басқа түркіні қойғанд
а,
Қ
азақтың
-
ақ тіл аясына с
ый
ып тұрмайма.
С
онда, моңғол ұлты ӛз тілінен ондай атау таба алмағаны ма?
С
ӛзсіз таба алар еді.
С
ебебі, моңғол тілі де бай тіл.
Б
ірақ, істің мәні т
і
птен басқаша.
Ш
ындықтың ауылы,
бұрыннан біз айтып жүретін жақта емес.
О
ған алдағы

жер
де кӛз жеткізетін боламыз.



II

Бі
з, енді
Ш
ыңғыс заманындағы оның ӛзі, туыстары және айналасындағылар
айтқан тӛл сӛздерге тоқталып кӛрелік

(мұның ішінде олар жағынан қойылған кейбір
атаулар да бар)
.

Б
ұл жерде, сӛзді бастамас бұрын:
О
сы мазмұнға тіке қа
тысы болмаса да, екі сӛз
жӛнінде тоқтала кетуді жӛн кӛрдік
:

Б
ірі
нші
, әйгілі
Ж
ошы ханның аты жӛнінде.
З
ерттеушілер: оның атын моңғолдың

З
очин»

(
Ж
олаушы)

сӛзінен шыққан деп қарайды.
А
лайда, «
Т
үгел тауарих»

кітабында

Ж
алайыр
С
аба батыр,
Б
ӛртені алып келе жа
тқанда, жолда босанып қалуына
байланысты былай дейді: «
О
сындай тұтқиыл жағдайда дүниеге келгендіктен, аты
Ж
ошы қойылды».
Б
ұдан, баланың аты жолаушылыққа емес, аласапыранды
лы
ққа
қатысты ишарамен қойылғандығы анық кӛрініп тұр.
А
л,
М
ұхамед
Х
айдар
Дулати
дерег
інде, он
ы
ң аты «
Ж
ошы» немесе «
Ш
ушы» деп ек
і түрлі айтылатындығы жазылған.

Д
емек,
Ж
ошының аты түркінің «
Ш
ошы»

(
Қ
орқу)

немесе


Ш
ушы»

(
Ш
улатушы,
Д
улатушы)

сӛздерінен келіп шыққан.
К
ейін, бізге
Ж
ошы деген аты ғана жеткен.
Б
ұл
жерде,
К
ӛне түркі және
С
ібер

(Сібі
р)

түркі тілдерінде, «ш»
-
ның орнына, «ж» қолданыла
беретінін ескеру қажет.

Е
кінші бірі,
Ш
ыңғысханның мойнына белбеу салып тілек тілеуі ж
а
й
ы
нд
а
.
М
ойнына кӛген

(бұршақ), құр немесе белбеу салып тілек тілеу, қазақтың тӛл ырымдық
дағдысы.

М
ұнда, бұршақ салып т
ілек тілеу



бала тілеуге арнаулы қолданылады.
А
л,
қалған екеуі кез
-
келген кӛкей тесті тілек тілегенде қола
да
ныла береді.
Б
арлығының
мәнісі:
Т
әңірден осы тілегімді қабыл ет, тілегім қабыл болмаса ӛзімді ал деп ӛтінгендікті
білдіреді.
К
ейде, жақсы кӛретін а
дамы ауыр науқасқа немесе басқалай
қ
атерге
ұшырағанда, оның ор
н
ына мені ал деп тілек тілегенде де осы ырым жасалады.
Е
нді,
мұндағы тоғыз қайтара тоңқаңдауға келсек, қазақта тоғыз саны санның ең үлкені
есептеледі.
С
ондықтан:
Е
скерту жасағанда, қадағлай тапс
ырғанда, серт бекіт
к
енде
тоғыз қайталап айту немесе тоғыз қайтара ырым
-
ишара жасау арылғандықты,
таусылғандықты, шегіне жеткендікті білдіреді. «
Т
оғыз қайталау» тіркесі осындайдан
шыққан.

Т
емір қалқа



Д
ербент қамалы.
Ӛ
те түсінікті, темірдей берік қалқа нем
есе қорған
деген мағынада.

Ӛ
ткү

(ӛткӛк).
Қ
аз
і
р
гі

қазақшамен айтқанда, «
Ӛ
ткі» немесе «
Ӛ
ткек».
Т
аудың,
болмаса, қамалдың адам мен ат
-
кӛлік ӛтіп кете алатын аңғары, кетігі не болмаса тесігі
деген сӛз.
Б
ұл,
М
аңғұлдардың

(түріктердің)

ұлы қорғанның іші
-
сыртқа қ
атынап тұратын
үзік жеріне байланысты қойған атауы.
О
л, кейін

ұлы қорған деген сӛзге балама болған.

А
таудың мәнінде үлкен тарихи тектілік жатыр.
О
сынау лексикалық мағынадан, «
Қ
ытай
қорғаны» деп теріс аталып кеткен

ұлы дауалдың сипаттамасы шығады.
А
нығыра
қ
айтқанда, ол алдеқалай «
К
ӛшпенділерден қорғану» үшін емес, керісінше қорғанның екі
жағындағы елдің қатынасын ретке түсіру мақсатымен салынған сүзгі




Ӛ
ткек» болып
табылады.
Я
ғыни, ол



еш қандай да мемілекеттік шек
а
р
а

емес.
Қ
айта, бірінші жағынан
екі тү
рлі шаруашылық ӛңір арасына тартылған тосқауыл.
М
ақсаты, жібек және де басқа
ерекше ӛнімдердің айырбасын шеңгелдеп, мемлекет пайдасына кепілдік ету.
Е
кінші
жағынан, екі түрлі етникалық ӛңір арасына қойылған тежеу.
Н
ақты айтқанда, билікке
қарсы күштердің жа
т халықпен ымыраласып кетуінен сақтану.
Ү
шінші жағынан,
қорғанның күн жағынан ұлан
-
байтақ
Қ
орық ӛлкесін қалыптастыру.
О
ндағысы, орданың
аугерлік және сейіл қимылын қамтатсыз ету.
С
ондай
-
ақ, ауыр апатты жылдарда
малшаруашылығына кепіл болатын сақтық аумағын

іркіп қалу.
О
сынау қорғанды, еш
қашан да қытайлар салдырмаған.
Ш
ынтуайтында, ілкі түрік қақандары салдырған.
О
ның үстіне, замандар бойы түрки арыстардың меңгеруінде болып келген.
О
ны,
К
ерей
мен
У
ақтың күзетуі, осы пікірді растайтын бұлтартпас тарихи айғақ

есептеледі.

К
ӛжін

(
К
ӛжен).
Қ
аз
і
р
гі

қазақ тілінде кӛзен не болмаса күзен.
С
ӛз түбірі «
К
ӛж»,
яғыни, «
К
ӛз».
К
ӛрікті, сұлу, ару деген сӛз. «
К
ӛзел»

(
Г
үзәл)

с
ӛ
з
і
мен салыстырып кӛріңіз.

С
ондай
-
ақ, «
К
үзен» деген терісі аса бағалы, әрі тӛтенше әдемі келетін аң д
а бар.

Т
үгел тауарихты» аударушылар мен зерттеушілер, бұл сӛздің мағынасын сан
-
саққа
жүгірткен.
К
ейбіреулері, қытайдың «
Ф
у
-
рын»

(
夫人
)


ханым деген сӛзінен шыққан деп
те түсіндіреді.
Б
ұның да қисыны жоқ.

Анда
-
құда.
Қ
аз
і
р
гі

тілімізде «
Қ
ұда
-
анда».

А
нда»



ант

(серт)

зат есімінен
шыққан.

А
нттас, серттес деген мағынада. «
Қ
ұда»



құт

(ырыс, бақыт)

зат есімінен
шыққан.
Я
ғыни:
Қ
ұты, игілігі ортақ бақытқа бірге кенелушілер деген мағынада.

С
ақ
-
барақ.
С
ақ
-
тӛбет, саққұлақ тӛбет деген сӛз. «
Б
арақ»



тӛбет, ит
мағынас
ында.

«...қан жемесе барағым» деген жыр жолына қараңыз.

С
ақ
-
барақ»,
Ш
ыңғысхан үйінің итіне қойылған ат, яғыни,
Ш
ыңғысханның ит
і
н
і
ң аты



С
ақ
-
барақ.
Ӛ
кінерлігі, мәтіндегі «...атылып барып ала түсті» деген сӛйлем жүлгесіне қарамай
аударушылар мен түсіндіруш
ілер, «
С
ақ
-
барақ»
-
ты қойшының аты деп тұрақтандырған.
А
л, мәтіннің алды
-
артындағы

сӛзден де,
С
ақ
-
барақтың ит екені мен мұндалап тұр.

Ә
жеке.
Т
ауып алған баласы
Ш
егеқұдық,
Ш
ыңғысханды
А
жа немесе
Ә
жеке деп
атаған.
О
нысы, жоғарыда айтқанымыздай кӛке, әкей деге
н сӛз.
А
л,
Б
ӛртені «
Т
іріген
әйеке» деп атаған. «
Т
іріген»



тірілткен, жанымды алып қалған мағынасын береді.

Ә
йеке», ай сӛзінен туындаған шеше, шешей сӛзінің құрметт
і

түрі.

Ә
йеке» және

К
үнеке» сӛзі қазақта әліге дейін қолданылады.

С
и
ы
рғамақ.
Қа
з
і
р
гі

тілд
ің дыбыстық жүйесімен сиырғамақ
-
с
ый
лау, марапаттау
деген мағынадағы аталым.

И
ртшы

(жұртшы).
Х
анның кӛші
-
қонын басқаратын ұлық.
О
л, жұртты ж
а
йл
ы

жерден таңдап, үйді уағында тігуді, үй мү
лік
-
м
а
лд
а
р
ы
н дұрыстап орналастыруды т.с.

жұмыстарды қадағалауға жауапты

ұлық.

М
ұран



үлкен ӛзен.
С
ӛздің түбірі «
М
ұра», яғыни, атадан балаға қалатын, кӛп
жылдар бойы жан
-
жақтан құралған байлық.
А
л, «
М
ұран»



кӛп ӛзеннен құралған, ұзаққа
ағатын

ұлы ӛзен.
Қ
аз
і
р
гі

т
і
лмен айтқанда, д
а
р
и
я.

О
сы жүлгемен қарағанда:
Ә
му мен
С
ырдың ар
асы




М
ауранна
-
қ
ыр» емес, қайта

М
ұраны қыр»



ӛзен жағасы, ӛзен арасы деген түркі сӛзінен шыққан болса керек.

Ӛ
йткені, кӛне тілімізде «
-
ы»

(
-
и)

қосымшасы іліксептігінің және тәуелдік жалғауының
міндетін бір жолда қабат атқара берген.
О
л ерекшелік, қаз
і
р
гі

құмық тілінде де
сақталған.

Қ
ұрт



кәдімгі, іркіттен қайнатып істелетін құрт.

Я
самақ



жасау, құру, түзу.

Т
ұқ



Т
у,
Т
ұғ, кей түркі тілінде
Б
айрақ деп те аталады.


Т
үгел тауарих» мәтінінде мынадай сӛздер берілген.
Е
нді, соған талдау жасап
кӛрелік.

Д
есті
рде, «
Ә
скерлерді мына нәрселермен қамдайды» деген сӛйлем бар.
О
ндағы,
мына нәрселер дегені т
ӛ
мендегілер:


Қ
алан»



қос
;


Ұ
лақ»



лау, кіре
;


С
усұн»



сусын
;


А
ңғыршақ»



ыңыршақ.
Қ
араңызшы, осы атаулардың барлығы түркілік сӛздерден жасалған.
Б
арша, сол кез
де
ә
скерлердің қажет
і

үшін қолданылатын осы заттарды,
О
рда тілінде дәл осындай
атаған.

Я
ғни,
О
рда


түркі тілін қолданды дегенге дәлел боларлық деректің бірі осылар
саналады.

А
йғыр



айғыр.

Я
құ

(
Ж
ақы)



құлын жарғақ, жақы немесе тайжақы.

Қ
анышмақ



қану, т
ою.

Ж
ыламақ



жылау.
Ш
ыңғысхан,
Ж
ебе туралы «
М
ынауың жыласарға жарайды
екен» дейді.
С
ӛйлемдегі «
Ж
ылау» сӛзі,
Ш
ыңғысханның сол майдандағы тӛл с
ӛ
з
і
мен



түркі т
і
л
і
мен алынған.
А
л, сӛз қолдану стил
і

де түркілік. «
Ж
ыласарға жарау» ең үлкен
сенімділікті, ең жан
ашырлықты білдіреді.
Қ
азақта, «
Ж
ат с
ый
ласарға, ағайын
жыласарға» деген мақал бар.
Б
ұдан да,
Ш
ыңғысханның түркі тілінде сӛйлегенін кӛруге
болады.

Б
ашламақ



бастау, басшылық ету. «
Б
ір күні

(
Ж
етей),
Ш
ыңғысханның шатырын
күзететін түнгі кезекті бастап шықты»
деген сӛйлем бар,
Д
естірде.
М
ұнда да, сӛйлем
парсы тілінде жазылғанымен,
ә
скери аталым болған «
Б
ашламақ» сӛзі
негіз
гі қалпында



түркілік қалпында берілген.

Қ
ошауыл



қаз
і
р
гі

тіл бойынша қосауыл деп келуге ти
і
с.
О
н қосқа жауапты, кіші
дәрежелі мәнс
а
п.

А
қа
уә іні



аға және іні.

Т
ой



той, тілеу.

А
ш



ас, тамақ.
О
сы екі сӛз де

(той және аш),
Ш
ыңғысханның кӛкелері татардың
шырғасына түскен кезде, айтқан тӛл сӛздерінің ішінен алынған.

Қ
арағай



қарағай.
М
ұны,
Д
естірді аударушылар «
Т
атар сӛзі» деп түсіндірген.


Ӛ
тұғ»



ӛріс, ж
а
й
ы
л
ы
м, ақоттық.
Е
гер, қаз
і
р
гі

тілімізге салса, «
О
ттық» болуға
ти
і
с.
М
әтінде, «
Ш
ыңғысханның отұғы...»

деген сӛйлем бар.
А
ударушылар, осындағы

О
тұғ» сӛзінің мағынасын түсіндіріп бере алмаған.
А
л, түркі тілдерінде «
О
т»



шӛп
деген мағынаны б
ереді.
М
ысалы:
М
ал оттату, ақоттық, отлақ

(ұйғырша)

сӛздері содан
келіп шыққан.
Қ
аз
і
р
гі

қазақшада:
О
ттық атауы меш пен қазандықтың отын қалайтын
бӛлігі дегенді білдіреді.
А
л, ж
а
й
ы
л
ы
мд
ы

одан парықтандыру үшін, «
А
қ» деген анықтама
қосып ақоттық деп атайды.
К
ерісінше, оның
о
м
о
ниміне «
Қ
ызыл» деген анықтама
қосады.


Қ
ызылот қысырамас» деген мақал соған дәлел.
Қ
орта келгенде, «
О
тығ»
ақоттық сӛзінің ата
-
бабасы.


К
әкүл»



кекіл.
Б
ұл да,
Ш
ыңғысханның тӛл сӛзі.
Ү
лек батырға: «
Ұ
йықтап
жатқанда, кекілімнен тартып оятты
ң» деп, разылық білдіреді.
Б
ұның түркі сӛзі екеніне,
күні бүгін дәл сол мағынада және соған жуық тұлғада қо
л
данылып келе жатқан кекіл
атауының ӛзі
-
ақ айғақ.
А
л, моңғолдар оны «
Г
едес» деп атаған.

О
лжа



олжа.
А
дамдардың, әсірсе ер
-
азаматтың соғыстан, аңшылы
қтан алған
үлесі, сы
й
лығы.
К
ейде, тұйықсыздан тапқан табысты да, олжа деп атайды.
Б
ұл сӛз, түп
нұсқада солай қолданылған.

Б
ұйрық



бұйрық,
ә
мір, пармен.


Қ
ымыз»

(coumiz)


қымыз.
Ма
рк
о

П
оло ӛз дерегінде:
Т
атарлардың

(
Қ
ұбылай
маңғұлдарының)

ерекше
ә
д
і
спен

Ӛ
те тамаша ішімдік» жасайтынын айтқан.
С
ондай
-
ақ,
оны «
Қ
ымыз» деп атайды деген.
А
л, қаз
і
р
гі

моңғолдар қымызды

А
йрақ»

(әйрәг)

дейді.
М
оңғол танушы дарынды ғалым
А
бай аға
М
ауқараұлының
айтысында, моңғолдың кей д
и
яле
к
тісінде қымызды «
Ч
іге» деп те атайды е
кен.
Б
ірақ,
ешқа
ндай

д
и
ялектісінде «
Қ
ымыз» деп немесе соған жуық дыбыстайтындар
кез
д
еспейтін кӛрінеді.

Ш
ыңғысханның кӛкесі
Қ
адан
Т
әйжі,
М
еркіттің бегіне елші жіберіп одақтасу
талабын қояды.
М
еркіт бегі, керісінше: «
Қ
ылышым қайраулы, алдымен
Қ
аданның ӛз
кӛз
ін оярамын» деп, сес кӛрсете жауап береді.
О
сы зілді жауапты елшісінен естіген
Қ
адан
Т
әйжі, ӛз тілінде былай дейді:


Ә
гәр мән тұра аз саймағ дуанайдын бәрүн
гӛзәрәм».

Е
нді, осы сӛйлемді қаз
і
р
гі

қазақшаға бейімдеп бір байқайықшы:

«Е
гер мен
тұра

(салып), аз

(ғана)

сайсам,

Д
ауанайдың бәрін кӛзерім
.

Қ
адан
Т
әйжінің айтпақшы
ойын, сіз де барандап

отырған шығарсыз.
С
онда да,
қ
аз
і
р
гі

тілімізге аударып
кӛрсетейік.

«Е
гер мен, тұрасалып аз ғана сайысар болсам,

Д
ауанайдың

(
Т
аулықтардың)

барлығының кӛзін ойып алармын

. Д
емек,
М
еркіт бегі бір
ға
н
а Қ
адан
Т
әйжінің кӛзін ойып алармын деп сес кӛрсетсе,
Қ
адан
Т
әйжі бүкіл
М
еркіттердің кӛзін бірақ ойып алармын деп күш кӛрсеткен.

Т
үп нұсқадан аударушылар
мен түсіндірмешілер: «
О
сы сӛйлемнің мағынасы түсініксіз» деп ескертпе жаса
ған.
Ә
рине, олар сӛйлем мағынасын моңғол тілінен іздеген.
А
лайда, ол тіл арқылы мұндай
сӛйлемнің мағынасын табу мүмкін емес.
Ӛ
йткені,
Ш
ыңғысқанның кӛкесі
Қ
адан
Т
әйжі
ӛзінің тӛл тілі



сол замандағы түркі тілінің бір д
и
ялектісінде сӛйлеген.

Е
нді,
Қ
азанхан

(
Ш
шыңғысханның немересі
Қ
лағудың шӛбересі)

туған кезде, оған
жұлдыздама кӛтерген кӛріпкелден қалған мына тӛл сӛзге назар салайық.
С
ӛз нұсқасы
мынадай:


С
ақ амал сағ адат уа сақ амал ғайып дара талай».

А
лдымен, осы
сӛйлемдегі әрбір сӛздің, жеке аудармасын жа
сайық.

С
ақ

(сағ)


сау, мінсіз, кемел.

А
мал
-
1.
Ә
діс, ақыл
;

2. құлшылық, ғибадат.

А
дат
-
1.
Ә
дет, дағды
;

2. мінез
-
құлық.

Ғ
айып



т
ы
лс
ы
м, ғайып
;

құд
і
ретше.

Д
ара



дара, ӛзгеше, елден ерек.

Т
алай



талай, салым.

У
а

(ва)


және, тағы, сондай
-
ақ.

Т
олық аудармасы

мынадай:

кемел ақылды, мінсіз мінезді, сондай
-
ақ, иманы
кемелінен, салымы ғайыптан болар.

Ш
ыңғысхан:
Б
орашы,
Б
ӛр
і
құл қатарлы достарынан ер жігітке бұ дүниеде не

Ж
ырғамақ» деп сұрайды.
М
ұндағы «
Ж
ырғамақ», түркі тіліндегі жырғау

(қызыққа
бӛлену, лаззатқа к
енелу)

сӛзі.
Б
ұл қаз
і
р
гі

қазақ тілінде де, соған жуық мағынада
қолданылады.

О
сы арада, сӛйлем жүлгесі парсы тілінде болса да, қаламие әдейілеп
Ш
ыңғысханның тӛл сӛзін




Ж
ырғамақ» сӛзін түркілік қалпында сақтап қалған.
М
ұндағы
сӛйлем мәнісі: «
Е
р жігітке бұл

дүни
еде не қызық» дегенге келетіні,

қазақша

(түркіше)

білген адамға ӛздігінен
-
ақ түсінікті.

Ж
оғарыда келтірілген сӛз
-
сӛйлемдердің барлығы
Ш
ыңғысханның ӛзі,
туысқандары

(аға буындар мен соңғы буындар)

және айналасындағылар қалдырып
кеткен тӛл түркілік атау
лар, тіркестер, сондай
-
ақ сӛйлемдер.
Е
нднше, олар неліктен
түркі тілін қолданады? ендігі жерде, сӛздің бетін сол сұраққа бұралық
.

Т
обықтай ғана түйін бар тоқсан сӛзде

баста «
А
лан», «
А
лаш» және «
А
лшын»
сӛздерінің бір түбірден тараған ұқсамаған тұлғадағы, ұқ
сас мағынадағы
елесімдер

(
э
тн
о
нимдер)

екенінін баяндаған едік. «
С
үйн
а
м
а
» деректері бойынша,
түріктердің арғы тегі «
А
лшын»
-
нан

(
А
-
шы
-
на
阿史那

)

шыққан.
О
лардың

(түркілердің)

аз
ғана бӛлегі, «
Б
атыс теңіз» жақтан қашып келіп

(шежіре бойынша, түркі ханзадасы м
ен
қасқырдан туған он ұл)

А
лтын таудың

(
А
лтайдың
金山
)

арғы түкпіріне паналайды.
С
ол
жерде, темір қорытумен айналысып, бір талай заман тұрған соң, ӛсіп
-
ӛніп күшейе
бастайды.
А
қыры биленуші орыннан, билеуші орынға шығады.
О
лар тегін ұмытпау
үшін,
Т
уларына
Б
ӛр
інің бас суретін салады.
С
ол қасқырдан тараған он ұлдың біреуі,
Б
арша туыстарына билеуші болады.
С
ондай
-
ақ, ұранын «
А
лшын» «
А
-
шы
-
на)

деп
белгілейді.

А
л,
Ш
ыңғысхан
М
аңғұлд
а
ры ш
е
?
Е
гер «
Қ
ұп
и
я шежіре» мен «түгел тауарих»
деректеріне зер салар болсақ, олардың
да арғы тегі, теңізден ӛтіп келген

(түріктердің
аталары да «
Б
атыс теңіз»
-
ден қашып келген болатын).
О
лардың да бір тегі
Б
ӛрі, бір
тегі
а
дам.
М
аңғұлдардың ата
-
бабасы да, жауынан жан сауғалап,
И
ен тауға бекінеді.
К
ейін, сол жерден есепсіз кӛп темірге ие бол
ады.
Т
үріктердің билеуші
Р
уы ӛздерін

А
лшын»



б
і
з

(
А
-
шы
-
на)

десе,
М
аңғұлдардың билеуші
Р
уы ӛздерін «
А
лан
-
қауа»
-
ның
ғайыптан тапқан үш

ұлының ұрпағымыз дейді.


Б
ӛрі», «
Т
еңіз», «
И
ен тау» және «
Т
емір», сондай
-
ақ, «
А
лшын» мен «
А
лан».
Б
ұл
не қылған кӛп ұқсасты
қ?
Т
үрік қағанаты мен
М
аңғұл қағанатының арасында, жеті
ғасырдай уақыт жатса да екеуінің шежіресі қалайша, бірінің ауызынан бірі түсе
қалғандай ұқсайды?

И
ә, олардың ұқсайтын жӛні бар.
Ж
ӛні бар ғана емес, сӛзсіз ұқсауға ти
і
с.
Ӛ
йткені,
екі деректегі артқы кӛ
рініс
-
болып отырған тарихи шындық біреу
ға
н
а
.
О
ның үстіне,
түріктер мен маңғұлдардың діни сенімдері де ұқсас болған



екеуі де
К
ӛк
Т
әңірге
сенген.

С
ондай
-
ақ, саяси мақсаттары да ортақ



тозған жұртының басын құрап,

ұлы
қағанат құру, яғни барша түркілерді
бір тудың астына жинақтау.

С
онда, екеуінің шежіресіне де ортақ тарихи артқы кӛрініс болған шындық қайсы
дейсіз?
О
л, басқа ешкім емес,
V

ғасырда билік сүрген әйгілі
А
лан ұлысы.
А
ландар, бір
мезет дәурендеген соң, бірте
-
бірте ыдырап шығысынан бой кӛтерген
Қ
а
ңлылардан
ығыса бастады.
А
ландардың әлсірегенін білген
П
арсылар мен
В
изантялықтар да

(ӛз
бостандықтары үшін),
а
лма
-
кезек соққылай берді.
Сӛ
йтіп, олардың ұлысы күйреді.
Б
ұрынғы билеуші әулет, енді
ү
ркердей
ға
н
а

тобымен аяқ жетпейтін алысқа
-

А
рқаның»

(
А
лтын

таудың)

ар жағына қоныс аударды.
О
ның орнын басқан қаңлылар,
бұрынғы аландықтарды елсіндірумен әлек болды.
О
дан қалса, тарихтан келе жатқан
дағдыларын қайталап
,
парсылармен, ақ нәсілділермен алма
-
кезек шайқасудан қолы
босамады.
Б
ұл кезде, шығысқа кеткен
А
ландар ондағы түркі
Р
уларымен кірігіп, ӛздерін
-

А
лшын» немесе «
А
лан»

(
А
лаш)

ұрпақтарымыз, асыл текті
К
ӛкбӛрі нәсіліміз дейтіндей
күшті
Р
уға айналды.
А
қыры, сол алшындардың қолымен VІ ғасырдың ортасына
жеткенде ұлы түрік қағанаты құрылды.
С
үйтіп, иісі түркі
,

жұрты бӛрі басты
,

ақ тудың
астына шоғырланды.

Ж
еті ықылымнан соң,
М
аңғұлдар
К
ӛк
т
үріктердің ізін басып үмітін қайта жалғады.

О
лар, тарихты жаңғыртумен бірге, шежірені де жаңартты.
Сӛ
йтіп, ӛзінен кӛп ғасыр
бұрын ӛткен «
А
лан» ұлысының атын арқа тұтып, есім
ін ұран қылып бүгінгі күнге



15
ғасырға жалғады.
О
ның жаңарған тұғасы




А
лаш» ӛшпес ұран болып, мәңгілікке
қалды.

О
сынау елесім бірде «
А
лшын», бірде «
А
лан», енді бірде «
А
лаш» болып
жұрнақтары
ӛ
згерсе де, түбірі мен түп мәнісі әлі озгерген жоқ. олардан бі
зге ұран болып
А
лаш,
м
ұра болып
А
лшын қалды.
Қ
орыта айытқанда:
Т
үріктің «
А
лшын»,
М
аңғұлдың

А
лан» дегені, бір ғана
А
лан ұлысы еді.
А
л енді,
Т
еңіз ш
е
?
О
л



А
рал мен
Кас
спи
й

теңізі
.

С
ірә, сол кезде екеуінің суы белгілі арна арқылы тоғысып жатқан болар?
Х
алқы
мыз айтпаушыма еді «
Д
аря бір қырынан жатпайды» деп.
О
лар,
А
рал
-
Ка
с
с
пи
й
ден
шыққан дейтін пікір тарихи қисынға да с
и
яды.
Т
үркілер ежелден тартып:
Б
атыстан
әлсіресе, шығыста күшейген,
К
үнегейде ыдыраса, теріскейден тұтасқан.

К
ӛк бӛріге келсек:
О
л



кемінде 30

ғасырдан бері түркі текті жұрт кие тұтып келе
ж
а
тқан жануар.

Т
емір кенін айтар болсақ:
Б
ұл жердегі бәрінен маңыздысы



түріктердің темір
қор
ы
ту және темір соғу ӛнерін ӛте ерте заманның ӛзінде
-
ақ жеттік игергені.
Ж
оғарыда
айтқанымыздай:
Қ
азақтың теміршілік

жӛніндегі ырым
-
нанымдары сонау
А
ланнан
М
аңғұлға, одан бүгнгі бізге

(
Қ
азаққа)

дейін жалғасып келеді екен.
Б
ұның бәрі, ең кемі
А
лан ұлысы заманынан бастап бүгінге жеткен
Т
емір шежіре,
Т
емір тарих.
Т
емір,
түріктерді жаудан қорғап елдігіне кепіл болды.
Т
үрікт
ер,
т
емірді ардақтап мәңгіліктің,
қайсарлықтың нышаны ретінде қарады.
Ұ
ландарына «
Т
емір» деп ат қойды.
Б
асқаны
қойғанда, ұлы
Ш
ыңғысханның есімі де темір атауымен байланысты.
Т
емір сӛзінің түбірі,

Т
ем» екені қазақтың ат қою дағдысынан да байқалады.
М
ысалы:

Е
гіз немесе тетелес
туған ұлдарына «
Т
емір» және «
Т
еміке» деп ат қояды.

Е
ндеше,
Ш
ыңғысхан
М
аңғұлдары
К
ӛк түріктің кӛлеңкесіндей болып, оларға неге сонша жабысып қалып еді.
Ӛ
йткені, олар
да түріктер еді.
М
аңғұлдар
К
ӛк түріктердің тіке ұрпағы



тӛл мұрагер
і

болатын.
С
із,

Т
үгел тауарих» бетін ашар болсаңыз, сӛзді әу бастан
-
ақ «
Т
үрік» деп бастайтындығын
кӛресіз.
С
одан, әр кіт
а
п
,

әр бӛлім
,

әр тарау сайын, керек десеңіз, әр
-
бір айдарша сайын
бірінші сӛз түрік сынды осы елесіммен басталады.
С
ӛзді басқа қырынан ай
тайық:

О
сынау

ұлы
Д
естір, тек
қа
н
а

Т
үрік тарихына арналған.
О
нда аталған ру
-
арыстардан,
мынау қаз
і
р
гі

М
оңғолдың атасы еді деп бас салатындай, «
О
йрат»
-
тан басқа ешкім де
жоқ.
А
л, оның ӛзі де: «
Ш
ыңғысхан тарихының шет жұлығында ғана кезедеседі»

(R. G

Д
ала

ұыстары»).

Сонда, «
Қ
ұп
и
я шежіре» ш
е
?
О
л, қайда қалады дейсіз ғой.
О
л да, дәл солай
-
тек
қа
н
а

түрік ру
-
арыстарының шежіресін баян еткен.
Ж
оғары да айтқанымыздай,
Ш
ыңғысханның қосынын қалыптастырған және оны хан

к
ӛ
терген ру
-
арыстардың
барлығы тұтастай
Т
үрік
текті болған.
А
лайда, бұл жерде оқырманды жаңылтатын және
жаңылтып келе жатқан бір жәйт бар.
О
л



осы шежіренің бізге қытай жазуымен
таңбаланған,
М
оңғол т
і
л
і
мен баяндалған күйінде жетуі.
С
ондай
-
ақ, «
Ш
ежіре» атының

М
оңғолдың
Қ
ұп
и
я шежіресі» болуы.
О
сы шежі
ре,
Қ
ытайдың «
Мы
ң
әулеті»

(
明朝
)

заманының мұрасы есептеледі

(егер, шын болса).
О
ның мәтіні,
Қ
ытай
жазуы арқылы
М
оңғол тілінде жазылған.
Ә
р бір жолдағы
М
оңғолша сӛздердің тұсына
жанасалай жарыстырып, ұсақ жазумен қытайша мәнісі ескерт
і
л
і
п отырған.
О
сы ұсақ

ескертпелерді, зерттеушілер «
Т
ұстық аударма» дейді.
К
іт
а
пт
ы
ң соңында, мәтіннің
Қ
ытай тіліне толықтай аударылған нұсқасы берілген.
М
ұны




Т
ұтас аударма» дейді.

О
сы тұтас аударманы, қытайша танитын мамандар оқып түсіне алады.
А
лайда,
тек соны ғана оқумен ш
ектелу, «
Қ
ұп
и
я шежірені» жете түсінуге шалалық қылады.
С
ондықтан, моңғолша мәтінді де оқуға тура келеді.
Б
ірақ, бұл оңай
-
оспақ жұмыс емес.
М
ұнда, мамандар қытайша және моңғолша б
і
лумен бірге, сӛзсіз түрде түркі тілдерінен
де хабарлы болуы қажет.
С
ебебі, ше
жіредегі тіл моңғолдыкы болғанымен, ондағы
барлық ономастикалық атаулар түркі тілінде берілуден сырт, кӛптеген тіркестер де
түркілік қалпында тіке қолданылған.
Б
ұдан сырт, қаз
і
р
гі

М
оңғол мен
Т
үркіге ортақ жеке
сӛздерді есепке алмағанда, тек
қа
н
а

түркілерге

тән жеке сӛздердің ӛзі саманарқын.
Б
ылайша айтқанда, шежіре тілінде қолданылған ономастикалық атаулар түгел дерлік
түркілік болудан сырт, кӛптеген тіркестер және жеке сӛздер тікелей түркішеден кӛшіріп
қолданылған.
О
сындағы,
М
оңғол және
Т
үрікке ортақ сӛзде
рді қосып есептегенде,
шежірені баяндауға істетілген барлық сӛздік қорының кемінде 20 пайыздайы түркілік
болып келеді.
О
сылардан қарағанда, әлде кімдер түркілік түп нұсқаны қытайшаға
айландырып пайдалану мақсатымен, түрікше
-
моңғолша және моңғолша
-
қытайша
а
удармашылардың еңбегне сүйенген.
С
оның әсерінен, бізге жеткен нұсқа моңғолша
-
қытайша с
и
яқты кӛрі
н
генімен, ондағы түп тӛркін болған түркілік тіл мен артқы кӛрініс
болған түркілік салттың табы онша ӛшпей, айтарлықтай сақталып қалған.
Б
әрінен де
адамды ойға с
алатыны, осындай аударманың кімге керек болғаны.
Б
іздің түйсігіміз,
осының жәйс
ы
з жағынан кӛбірек сезіктене береді.
Б
ұл,
Ш
ыңғысхан құрған ұлы
А
лаш
Ұ
лысының тарихын бұрмалаудың тағы бір құйтырқы амалы болса керек.
Б
ұндай «
Т
үп
нұсқа»,
Қ
азан хан жаздырған

ұл
ы
Д
естірді «
Т
үзетуге» таптырмайтын құнды шикі зат.

Е
гер, осы амал арқылы тарихи деректің иесі моңғол екенін дәлелдесе, онда
Ш
ыңғысхан сы
н
ды осынау

ұлы тұлға да моңғол болады.
О
л құрған алып
А
лаш ұлысы
да, моңғолға тән деген сӛз.
С
онда: «
А
лаш
А
лаш болғанда,

А
лаша хан болғанда,
А
латай ат болғанда.




деп толғайтын аса қуатты ұлттық мақтаныш жоққа шығады.
Б
ұған қоса:
Е
серлерді айтақтап, естілердің кӛзін құртса, жалған тарихты жатпай тұрмай
ызыңдап ұрпақтың құлағына құя берсе, «
Ұ
лтсыздану ұранын» ӛзі
-
ақ шақырат
ын

С
елек
ци
ялық» буын табиғи қалыптасар еді.
А
лаша хан



Ш
ыңғысхан
Қ
алмақ болған
жерде, одан туған
А
қша хан



Ж
ошы хан қайда барады.
Е
ндеше, шаңырағын күн сүйген
әз
А
лтын орда да жат болды дей беріңіз.
О
ндайда, ешбір
Қ
азақ
Н
оғайлы жерін
аңсамас, «
Ү
ш қ
и
янды
» айтып
-
айтып шаршамас, салқын
С
іберін

(Сібірін)

сағынбас.
Б
ара
-
бара,
А
латау



А
латоо балса,
М
ақта
-
арал



П
ақто
-
арол болса, сауда да сонымен
бітеді.
Д
емек,
С
ар
ы
арқа сары шикілдікі дей беріңіз.
Ӛ
йткені, ол жер «
М
оңғол
басқыншыларынык
і
» ғой.
Қ
ор
ы
та айтқанда,

тосын
н
ан тарих, ойдан ұлт жасау



таяу
заман отаршылдарының ең сұрқ
и
я тапқырлығы.
С
ол арқылы, олар қаншама ӛркениетті
жер бетінен аластады.
К
ерісінше, қолдан жетілдірген улы шӛпттерінің ұрығын



ж
алған
ӛркениет тарихын отар елдің ӛзегіне ш
а
ш
ы
п, тума гүлде
р енді қайтып шешек
жармастай етті.
Б
іздің
А
лаш та, сондай сұрқылтайдың ең бір сойқанына тап болды.
Ә
рі
К
ӛк
Т
әңірі қолдап, тарпатымыз құрып кетпей тамтығымыз қалды,
ә
йтеу
ір
.
Б
ізді қорғап
қалған
К
ӛ
к

Т
әңір болса, жерде ата
-
бабамыздың аруағы еді.

Е
гер, ұлы
А
л
аша хан



Ш
ыңғысхан соншалық ұланғайыр ұлыс құрып бермеген болса, айналадан анталаған
а
шкӛздердің бізге мұндай ӛмір жолын қа
л
дырғыш ойлары жоқ болатын.
А
таларымыздың мезгілге байланысты айтатынындай:
Ж
уан едік ж
і
ң
і
шкердік, алайда
жіңішке болмаған соң үзілм
едік.
Д
егенмен, берген бодауымыз орасан болды.
Қ
аншама
қоныстарымыз жаттың табанында қалды, талайлаған руларымыз «
Ұ
лт» болып кетті.
Ӛ
згесін қойғанда, бес қазақтың біреуі
Т
емірт
о
рд
ы
ң аржағынан телміріп отыр.
Е
ң
ашыныштысы соларды «
Б
әлен екеңнің қазағы» деуг
е мәжбүр болғандығымыз.

М
ына
сӛз, осы жерден байыздай тұрсын.
Е
нді «
М
аңғұл»

(
М
аңқұл)

және «
М
оңғол»
елесімдерін сабақтап кӛрейік.


Т
үгел тауарих» берген дерекке ден қояр болсақ:
О
ғыз хан, жаралмышынан
мұсылман болып туады да, ержеткен соң бір бӛлім түрікт
ерді ислам дініне кіргізіп, ӛз
айнласына топтайды.
Ұ
йымшыл деген ишарамен оларға




Ұ
йғыр» деп ат қояды.
О
ғыздың әкесі



Қ
араханнан тартып кӛкелері, аға
-
інілері түгелдей мұсылман болуға
қарсы шығып, онымен ұзақ жылдар соғысады.
А
қыры, қалған бір бӛлім түрі
ктер
-
түркілік
салты мен ежелден келе жатқан тәңірлік дінін сақтап қалушылар, шығысқа қарай
кӛшеді.

Д
әл осынау шығысқа қарай кӛшкен түркі
Р
у арыстары «
М
аңғұл» деп аталады.

Е
нді «
Қ
ұп
и
я шежіренің» мына тұсына назар салайық:
Ш
ыңғысхан «
А
рқа
түріктерін»



кейін
гі қалыптасқан дағды бойынша айтқанда, «
М
оңғол үстіртіндегі»
Р
у
-
арыстарды бірлікке келтірген соң
Ұ
йғыр, қарлық арыстары ӛз еркімен келіп бас иеді.
Е
ндігі күн тәртібінде, батыс
Тү
рк
і
стандағы мұсымандасқан түріктерді бағындыру ісі
тұрды.
О
лар, шығыс
И
раннан
тартып,
Ж
ет
і
суға дейінгі ұлан байтақ ӛңірді алып жатқан.
Б
ұлардың бір бӛлімі
Қ
арақытай
Г
үр ханына, қалғаны
Қ
оразым

(
Х
орез
і
м)

шахына
қарайтын.
Ш
ыңғысхан тап осы түріктерді «
С
артқұл» деп атаған.
С
онда, осы жерден
мынадай қисын кӛрініп тұр.

Т
ұжырымдап айтқанд
а: батыс жақтағы түріктер шығыс
жақтағы
Т
әңіршіл түріктерді «
М
аңғұл» деп атаған.
А
л,
Т
әңіршіл түріктер аналарды

С
артқұл» атандырыпты.

С
олай болса:
О
сы «
М
аңғұл» және «
С
артқұл» сынды екі атау,
қайдан келіп шыққан?
Қ
аз
і
р, соны талдауға кірісеміз.
Е
кі атау да
, біріккен сӛз.
Б
ірінің
алдыңғы жартысы «
С
арт», екіншісінің алдыңғы жартысы «
М
аң».
Е
кеуінің де, соңғы
жарымы «
Қ
ұл».
О
л үндестік заңына сай «
Ғ
ұл» болып
ӛ
згерген.
О
ндағы, «
Қ
ұл» сӛзінің
тар кӛлемдегі ле
к
сикалық мағынасы:
М
алай немесе басыбайлы қызметш
і
.
К
ең
м
ағынада


халық, бұқара, қараша деген сӛзге сәйкес келеді.
А
нығырақ қылып
айтқанда: «
Б
и» сӛзінің қарсы мәндесі

(антонимы).
Қ
ұл сӛзі түсінікті болған шығар.
Е
нднше, алдыңғы жарымындағы сӛздер не мағынада екен, соны қарастырып кӛрелік.


С
арт» сӛзінің түбірі




С
ар» немесе «
С
ары».
О
л, кейбір жыртқыш аңдардың,
әсіресе, ит тектес аңдардың зәр сындыруын, нақты айтқанда



зәрі арқылы мекеніне,
жолына белгі салуын меңзейді.
О
лардың бас қосатын «
О
рталығы»



үнемі сарып
тұратын жері болады.
С
оны, «
С
ару» дейді.
Е
ртер
ек мұсылмандасқан түріктер, негізінен
алғанда отырықшы түріктер болатын.
О
ларды кӛшпенді түріктер, қыжыртып «
С
арт» деп
атаған.
Б
ұрмаланған мәнісі, сару сақтаған



етек басты, кӛшіп
-
қонып еркін жүре
алмайтын, кіріпт
а
р дегенге саяды.
З
аман ұзара келе, барлық

отырықшы түріктер бір
тұтас елесімге




С
артқұл» деген атқа ие болған.
Я
ғни, отырықты ел, қалаласқан қауым
дегеннің келемеж ыңғылдағы түрі.
А
л, шын мәнінде «
С
ар» не «
Ш
әр» ӛте кӛнеден келе
жатқан қала деген сӛз.
С
оған орай, «
С
арт»



қалалық, отырықшы деген

мағына береді.
Б
ірақ, бәрі бір бұл жердегі «
С
артқұлдың» кемсіту сыңайы басым.


М
аң» сӛзі



түрік тілдерінде жүру, жылжу мағынасын білдіреді.
О
ған, «
Қ
ұл» сӛзі
жалғанып, үндестік заңына сай сәл
ӛ
згеріске түсуден «
М
аңғұл» атауы келіп шыққан.
О
л
да, қыжыртпа
сарынмен қалыптасқан кӛшпенді ел, малшы жұрт деген мағынадағы
елесім.

Б
ұлардан шығатын қортынды:
М
аңғұл атауы, ең кемінде
О
ғыз хан заманынан
бастап қалыптасқан байырғы елесім.
О
л



барлық шығыстық түркілерді меңзейді.
А
шалап айтқанда,
Қ
ыпшақ ұлысы мен
С
арт
құлдың шығысындағы,
Ұ
йғырстан мен

Ұ
лы
қорғанның теріскейіндегі барлық түркі текті
Р
у
-
арыстардың ортақ атауы.

О
ндай болса,
қаз
і
р
гі


М
оңғол» ұлтының атауы қайдан келіп шыққан деген сұрақ ӛздігінен
-
ақ
туындайды.
Б
ұл сұрақтың жауабы, тағы да тарихи шындықтың
ӛзінде тұр.

Қ
ұбылай
қ
аған, тұтас
Қ
ытай жерін басып алып, ықпалын
Қ
уматыраға дейін
кеңіткенімен, қағанттың ерте ыдырауына да себепкер болды.
Б
іріншіден, ол билік
басына заңсыз келді.
І
нісі
А
рықбұқадан билікті тартып алғандықтан,

ұлы орда қосыны
екіге бӛліні
п, қызыл қырғын ішкі соғыс туындады.
Ж
ошы мен
Ш
ағатай әулеттері,
ауыздарында болмаса, шынында ордадан қожырап кетті.

Е
кіншіден, түркі жұрты
мұсылмандыққа бет бұра бастағанда,
Қ
ұбылай хан
Т
үбіттің

(Тибеттің)

буддадан

(
Л
амизм ағымынан)

бұрмалап алған «
Қ
ызыл

дін»

(
К
р
а
сн
а
я сектә)

деген
мазаһабына ден қойды.

О
ның ламаларын


і
н басыларын)

кӛкке кӛтерді.
Б
ұл
Т
үбіттерді
Қ
ытайға қарсы қойып, ӛз билігін нығайтуға пайдалы с
и
яқтанғанымен, қара
ормандай қалың түріктің кӛңіліне селкеу салды.
Е
ндігі жерде, құбылай тӛңі
регінде тек
қа
н
а
:
Ж
алайыр,
К
ерей және
Қ
оңырат секілді ірі арыстардың кӛпшілігі,
М
еркіт,
Б
арқы
Р
улары сондай
-
ақ,
Н
айман арысынан бір
а
з ғана ел қалды.
Б
ұлардан
с
ырт
Т
аңғыт пен
О
йрат та
Қ
ұбылайдың тіректі күштері еді.
О
л, «
Қ
ызыл дін» және «
Б
асба»

(ах
-
П
а
гсп
а
)


жазуы арқылы,
Қ
ытай емес ұлттарды бірлікке келтіріп, ӛзінің үстемдігін
нығайтпақшы болды.
Б
ірақ, «
Қ
ызыл дін
н
ің» бұты, адамдар кӛкірегінен
Т
әңірдің есімін
ығыстырып шығара алмады. «
Б
асба» жазуы да,
Ұ
йғыр жазуынан үстем түсе алмады.
С
онымен, үздік саясаткер
, кемеңгер қолбасы әлемнен озғанда артында ала
-
құла ел,
әуейі мұрагерлер қалды.
Т
ақ иелерінің мастық пен «
М
аххабатқа» берілгені сонша,
кӛбісі денсаулықтарынан ерте айырылып отыз
д
ан оза алмай қыршындарынан қиылып
жатты.
Б
ұған тақ тартысы қосылып,
ХІ
V ғасырд
ың 60
-
шы жылдарына келгенде қақан
ордасы ішінен мұжылып кусей бастады.
К
үнгейден
Т
у кӛтерген қытайдың ұлт азаттық
кӛтерілісшілері, ақыры
Т
оқантем
і
р қақанды қанбалықтан

(
Б
әйкен



қаз
і
р
гі

Б
ей
-
жің

北京
)

қуып салды.

Қ
орған іші кӛтеріліс кӛсемі
Ж
уұян
-
жаңның

(
朱元

)

қолына ӛтті.
О
л,

Мы
ң әулетін»

(
明朝
)

құрды.
Т
оқантем
і
р қақан, қорған сыртынан күш топтап, жығылған
жерінен қайта тұрғысы келген еді.
А
лайда, «
Мы
ң» жасағының сұрапыл соққысы ес
жиғызбады. «
Мы
ң» қытайлары, қорғаннан
і
лгер
і
нд
і
-
кейінді бес рет шығып, қақан
қосынымен майдандасты.
Қ
ытайлардың әр жолғы қол саны, 500 мыңға жетіп отырды.
С
анақ ғылымының т
і
л
і
мен айтар болсақ:
О
сы соғыстарға жалпы екі жарым милиондай
қытай сарбазы қатынасқан екен.
Д
егенмен, бұл соғыс екі жаққа да пайда әкелмеді.
Т
үркілер жеңіліп, б
атысқа қарай ығысты.
К
ерейлер

Ұ
лы
Қ
орған сыртынан ауып,
А
лтайдың күн бетіне келді.
М
еркіт пен
Б
арқы
Ба
ркӛл ӛңірін мекендеді.
Ж
алайырлар
Б
оғда мен
Е
ренқабырғаға кереге ж
а
йд
ы
.
Қ
оңыраттар сол кеткеннен мол кетіп,
Б
алқаштың батысындағы байтақ ӛлкеге атының бас
ын бірақ тіреді.
Сӛ
йтіп, кейінгі
ұрпаққа «
Қ
оңырат,
Б
алқаш асып
Д
улат барды, қалың ел, бӛлген қойдай шулап қалды»



деген зарлы шумақ мұра болды.

Қ
ытайлар, жаралы жолбарыстың кебін кешіп, ендігәрі қорған сыртына шошаң
етіп шығар дармені болмады.

Ал, осы соғ
ыстан пайда тапқан кім дегенде:
О
йрат пен
Қ
алқа болды.
О
лар,
терістіктен күнгейдегі бос ӛлкеге қарай кӛшіп, малшаруашылығына бір жолата ойыса
бастады.
Ш
ығысынан
Ш
үршіттер

(
М
әнжүрлер)

күшейгенше, ғасырлар бойы байтақ
ӛлкеде ӛсіп ӛркендеді.
К
үнгейдегі
Қ
ытай,

Т
үбіт

(Тибет)
елдерімен тіке мәдениет
алмасты.

Т
әңірлік дінді тастап, будданың
Т
үбттік ағымына бір жолата кірді.
О
лар,
бұрын
Қ
ұбылай қабылдаған «
Қ
ызыл дінді» емес, қайта оның қарсы жағындағы «
С
ары
дінді»

(
Же
лтая сектә ламайзма)

қабылдады.
Т
үбіт,
Қ
ытай ті
ліндегі бағалы кіт
а
пт
а
рд
ы
,
ӛз тілдеріне аударып,
Ұ
йғыр жазуымен жазбаға түсірді.
К
ейінгі дәуірде,
О
йраттардың
саясаты «
С
ары дін» арқылы
Л
ыхасаға тәуелді болды.
К
ерісінше,
Т
үбіт саясаты да
аскери күш арқылы
О
йраттарға тәуелді еді.
О
йраттар, бір неше дүркін
ӛз алдарына
Ә
ліппе жасап алмақ болды.
Б
ірақ, бәрі
-
бір ол жазулар
Ұ
йғыр әліппесінің орнын баса
алмады.
Сӛ
йтіп,
Ш
ыңғысхан қалыптастырған

(жүйеге түсірткен)

Ұ
йғыр жазуы,
О
йрат
пен
Қ
алқаға мұра болып, аздаған
ӛ
згерістер арқылы олардың ұлттық жазуына
айналды.

Т
арихтан бері, шығыстық түркілерге ортақ ат болып келе жатқан «
М
аңғұл»
сынды елесім де,
О
йрат пен
Қ
алқаның ортақ атына



ұлттық атына айналды. «
М
аңғұл»
деген бұл есім ендігі жерде, тіл ұқсамастығына байланысты сәл
ға
н
а

ӛ
згер
і
п, яғни,

М
оңғол» болып қалыптас
ты.
О
лардың «
М
оңғол» атын иеленіп қалуына екі түрлі
жағдай себепші болды:

Ә
уелгі себеп:
Ұ
зақ уақыт «
Ма
ңғұл»
Т
уы астында ӛмір сүргендіктен, үлкен жақтан
олар да осы атқа ортақтас еді.
С
ондықтан, әлде қашан
М
аңғұл атына табиғи түрде
дағдыланып кеткен.

С
оңғы
себеп,
М
аңғұлдар заманында ел тұтқасын ұстаған:
Қ
ақан әулетіне құда
-
анда, нағашы
-
жиен, қыз
-
күйеу деген с
и
яқты жақындығы бар ақс
ү
йектер «
М
аңғұл»
атауының сақталып қалуына айрықша мүдделі болды.
М
ұндай

(ӛлген бураның
басымен, тірі атанды қорқытатын)

мүдделіл
ікке анық дәлел:
О
лар «
Қ
ызыл дінге»
мұрагерлік етпей, «
С
ары дінді» қабылдады.
Ӛ
йткені, «
Қ
ызыл дін» хандық пен сопылық
атадан балаға жалғасады дейтін «
Ж
азымыш» тағыл
ы
матын уағыздайтын.
А
л, «
С
ары
дін» хандық пен сопылық кӛшпелі болады дейтін «
Б
ұйрық» тағылым
атын уағыздайды.
С
ары дін тағылымы бойынша, еш қандай туыстық қатынасы болмаса да, кез
-
келген
саясаткерд
і
ң:
М
ен қайта туған
Ш
ығысханмын, не
Қ
ұбылаймын деп елді ұйытуына әбден
болады.
Іс
-
жүзінде де, «
М
оңғол» тайшылары мен хандары солай істеген.
Б
ірақ,
олард
ың ешбірі қақан

(шығыс)

әулетінің шынайы мұрагеры емес еді.
Б
ұл түйінді,
Ж
апон
ғалымы
О
т
а
ги
М
атсуо да растайды.
О
л, «
Қ
аз
іргі

М
оңғолдар арасында,
Ш
ы
ң
ғысхан
әулеті жоқ» деп кесіп айтқан.

О
сы жерде, жоғарыдағы «
Қ
ұп
и
я шежіре» туралы әңгімемізді қайта сабақтайы
қ.
О
ндағы, сонша кӛп түркілік атаулар мен тіркестердің және моңғолдарға мүлде
бейт
а
н
ы
с қыруар түркілік жеке сӛздердің болуы
-
оның моңғолша тӛл туынды емес,
қайта, баста айтқанымыздай түркі тілінен жасалған аударма екенін дәлелдейді.
М
оңғол
тілінде, онсызда
түркі тілінен қабылданған сӛз ӛте кӛп.
А
л, мына «
Т
үркі сӛздері»
дегеніміз,
М
оңғол тілі бұрын
-
соңды қабылдамаған, олар үшін т
і
птен бӛтен сӛздер.
О
ны
М
оңғол ғалымдарының ӛздері де айтады.
Е
нді, жоғардағы пікірімізді ӛзгенің де
құлағына қонымды етіп жұмсартса
қ:
Б
ұл, аударма сол кездегі «
Ү
ян нама»
-
ны

(
元史
)

құрастыру алқасының талабына сай жасалса керек.
К
іт
а
пт
ы
ң түп н
ұ
сқасы
ханбалықта сақталған.
О
ны, ең әуелі түрікше білетін
М
оңғол тілм
а
ш арқылы
М
оңғол
тіліне, одан соң қытайша біліетін моңғол тілм
а
шт
ы
ң кӛмегім
ен қытай тіліне аударған.
О
сы «
Қ
ұп
и
я шежіре» дегені, бәлкім, «
А
лтын дептер» атты тарихнамадан үзіп
-
бұзып
алынған шығар.
М
ейлі, қалай болса да, түп нұсқаның түркі тілінде болғаны даусыз.
А
л,
оны бұрмалап аудартушылардың мақсаты



ақиқат тарихтың ақ жүзін ар
амдайтын
жұғымтал күйе жасау болатын.
О
сынау, пасық тапқырлықтың біз үшін қанша зауал
әкелгенін ойлы оқырман ӛзі де біледі.
Қ
ұлағының түбінен қырық жыл бойы атом
бобасының гүрсілі кетпегінде
А
байдың атынан жаңылмаған
А
лаш ұландары, осынау бір
орам ғана сар
ғыш қағаздың заһарынан: «
А
лашты
А
лаш қылған,
А
л
а
тайды ат
қылған»

ұлы қақанынан



А
лаша ханынан ат
-
кез жеріп кетті.
Қ
аншама ақын,
Ш
ыңғысханды шағымдап жылап отырып жыр жазды десеңізші.
О
,
т
әубе!
Б
ұрынғылардың «
А
сымнан айырсаң да, ақылымнан айырма» деп тіле
йтіні, осындайды
білгенінен екен ғой!

Қ
орыта келгенде, біз: «
М
аңғұл» атауынан «
М
оңғол» елесімінің туындағанын біле
алмай, түркі тіліндегі түп нұсқадан, «
М
оңғол» тіліне аударылған «
Қ
ұп
и
я шежіренің»
жарыққа шыққанын түсіне алмай, соның кесірінен ӛз тегімізде
н ӛзіміз жеріп жүргеніміз
анық болды.
Ж
ерігенде де, тарихи масқаралық жасадық.
Б
із, ӛз ата
-
бабамызды бір
кезде қазақтың қас дұ
ш
паны болған
Ж
оңғарларға
, Қ
алмақтарға бердік.

Ш
ынын қуғанда,
олардың аз
ы
наулақ құдандалығынан басқа,
Ш
ыңғысхан әулетіне еш қандай
туыстығы
жоқ.
К
ерек десеңіз, еш бір тектік

(
э
тникалық)

байланысы да болған емес.
Б
атыс ғалымы
айтқандай, олар
Ш
ыңғысхан тарихының шет жағасынан ғана орын алғандар.
Ш
ығыс
ғалымы айтқандай:
О
лардың арасында
Ш
ыңғысханның әулеті сақталмаған.

О
лар:
жүйеден,
Ж
оң
ғарлар
М
аңғұл қағанаты



ең соңғы түрік қағанаты құлаған соң, үш
ғасырдай тарих сахынасында ойын қойды.
А
қырғы есепте,
А
қпатшаның арандатуына,
Т
үбіттің тылсыматына буланып ӛлім есірік қимыл жасады.
З
ауал күні жеткенде,
кӛкірегінен
А
лаштың ақ найзасы кіріп,

жотасын шүршіттің қара сапысы тіліп жан тәсілім
болды.
Қ
алмақтың тайшылары, ӛздерін қайта туған «
П
әлен екеңмін» дейтін.
Р
асында,
сол айтқандарындай



елес секілді үрейлі әрі елес с
и
яқты қауқарсыз, баянсыз ғұмыр
кешті.
Ж
ер бетінен жойылып тынды.
А
л,
А
лашты
ң атажауын жойып, «
А
ғаж
а
йын»
аңсаған ұрпақтарының кӛші
А
лтайдың
А
қбас шыңдарына тіреліп,
Ба
ркӛлдің байтақ
сахарасына ж
а
й
ы
лд
ы
.
Е
рен қабырғаны ен ж
а
йл
а
п,
Б
оғданың бӛктеріне кереге ж
а
йді.

Т
ағыда қорытып айытқанда:
Ш
ыңғысханның нағыз мұрагерлері жойылып кеткен

Ж
оңғарлар емес, қайта аман қалған
А
лаш болатын.
О
ған, енді пәлендей дәлелдің
қажет
і

қалған жоқ.
О
рыс отаршылдығына дейін,
О
рта
А
з
и
ядағы барлық түріктер,
жүйеден қазақтар ӛз мемлекетін тек
қа
н
а

Ш
ыңғысханның жасақ жарғылары негізінде
басқарып келген.
Қ
азақт
ың барлық хандары,
Ш
ыңғысханның ұрпағынан сайланған.
Ә
уел десеңіз, ұлы
А
былайханның
Қ
асым атты

ұлы
Қ
алмақ қызынан туғандығы үшін
мұрагерлік ұқығынан мақұрым болған.
Ж
оңғар жойылған соң, ата
-
мекенді бетке ала
аңсап кӛшкен қазақтар хан

(
А
былай)

мұрагерлері
нен хат алып, хан тұқымынан
Т
ӛре
сайлаған.

М
ысалы:
А
бақ
К
ерейлер
Ә
білпейіз ханнан
К
ӛгедей,
С
амен,
Ж
абағы деген үш
баласын ел билету үшін сұрап әкелген еді.
О
лар, «
Т
ӛбесіз жер болмас, тӛресіз ел
болмас» деп:
К
ӛгедейді ақ киі
з
ге отырғызып хан кӛтеріп,
о
н

екі

А
бақ
К
ерейге
Т
ӛре

(
К
іші
хан)

сайлаған.
Ж
абағыны, шыбарайғырды негіз еткен т
ӛ
менгі
К
ерейлерге
;

С
аменді, ӛр
К
ерейлеріне
Т
ӛре етіп

(
К
іші тӛре)

қойған.
А
л,
Ж
әдік
Р
уы ежелден әділ ұрпақтарынан
шыққан
Т
ӛреге бағынып келген.
Б
ұл, біржағынан қазақтың тек
Ш
ыңғысха
н тұқымын
ғана бірден
-
бір билеуші деп таниты
н
дығының және оларға ӛз тағдырларын сеніп
тапсырып келгендігінің айғағы.
Т
ағы бір жағынан, шығыс
Т
үркіст
а
н қазақтарының қазақ
хандығының заңды бӛлшегі екенінің, сонай
-
ақ, олардың осы ӛлкеге қоныстануының
Ә
білпейі
з ханның орналастыруына сай жүйелі түрде жүзеге асырылғандығының тарихи
куәсі.
Ж
алпы алғанда, қаз
і
р
гі

Ш
ыңжаң қазақтары «
Қ
ызыл үкімет» орнағанша, хан
тұқымынан шыққан
Т
ӛрелерге бағынып және оларды айрықша құрметтеп келген.
С
ол
себепті де, қазақ «
Т
ӛбесіз жер

болмас, тӛресіз ел болмас» дейтін.
А
лаштың асып туған
ұлдарының бірі



Ш
әр
і
пхан
Ж
ең
і
схан,

ұлы

сол
К
ӛгедей тӛренің ұрпағы еді.
Б
ылайша
айтқанда,

ұлы қақан
Ш
ыңғыстың 24
-
25
-
ші буын зәузәті болатын.
Ӛ
зіңіз ойлаңызшы.
С
онда,
Ш
ыңғысханның нағыз мұрагеры кімдер

екен?!

Ту бастағы сӛзді қайталап айтайық. осынау мақаламыздың мақсаты


Шыңғысханның шыққан тегінің кім екенін дәлелдеу болатын. Олай болса, қалған сырды
шежіренің ӛзіне тағы шеріттіріп кӛрейік.

«Түгел тауарих»
-
та да, «Құпия шежіре»
-
де де мынадай мәлімет
бар. Жалайыр
Руының жаугершілікте қырғын тауып қашып келген, аш
-
жалаңаш жетпістей түтіні,
Мӛнелім деген жесір әйелдің жерінен бек қазады. Әлгі әйел, балаларымның ат
үйрететін жерін ойлы
-
шұңқыр қылдыңдар деп, олармен жанжалдасады. Ақыры, жанжал
ушығып Мӛнел
ім мен сегіз ұлы бірдей қазаға ұшырайды. Тек, қайыншылап кеткен кіші
ұлы Қайдау мен қайнысы Нашын ғана аман қалады. Бұл жӛнініде, «Түгел тауарих» тағы
мынадай дейді
:

Аман қалған тағы бір шоғыр Жалайыр адамдары, бұл жанжалға билік айтқан.
Олар, Құныкер жақт
ан жетпіс адамды ӛлімге кеседі (шамасы түтін сайын бір адам
болса керек). Бір қанша адамның қатын баласын, Қайдауға құлдыққа бұйырады. Тегі,
бұлар жанжал бастаушылардың бала
-
шағасы болса керек. Міне, дәл осылардан екі
түрлі қортынды шығаруға болады:

Бірінш
іден, Қайдау да Жалайыр арысына тәуелді болған. Олай дейтініміз:
Қайдаудың құныкелері де, Жалайырдың адамдары. Жанжалға кесім айтқан билер де,
Жалайырдың ел ағалары. Олар, қанды қолдарды ӛлімге кесіп, бүлік басылардың бала
-
шағаларын Қаралы жаққа құлдыққа ұ
йғарады. Рулық жүйеде, ағайынымен бірге құн
тартады. Еш қашан да, ӛз ағайынын ӛлтіріп ӛзгенің кегін әпермейді. Бодау Тӛлеп
ағайынын құлдықтан арашалайды. Бірақ, әр қандай кезде ӛз туысын ӛзгенің құлдығына
бермейді. Егер, ӛйтсе: Би, салауатынан айырылады. А
ғайынның елдігі кетіп, Ру
ыдырайды. Бұл үкімге, дәл осы тұрғыдан кӛз жібергенде: Жалайыр ішіндегі екі Ру
арасындағы жанжалға, арыстың аға билері жиылып кесік кескен деп тұжырым жасау
керек.

Екіншіден, осы уақиғаның туындаған тұсы


X
-
XI ғасырлардың ӛлі
-
ара
сы.
Жалайырды жеңген «Қытай» елі еді. Бұл қазіргі Қытай емес Қытан.
Яғни, Қарақытай.
Түркілер, сол заманда қорған ішіндегі халықты екіге бӛліп атаған. Солтүстіктегілері


«Жын», Оңтүстіктегілері


«Мәжін» делінеді. Әлгінде айтқанымыздай: Мына «Қытай»
деп о
тырғаны


Қытан яғни Қарақытай елі еді. Деректің ӛзі айтып тұрғанындай, ол кезде
Жалайыр жарты милион қаралы жан саны бар үлкен Ру болған. Бұл, сол заманда ӛте
зор санға жатады. Осыдан
-
ақ, ӛз кезіндегі жалайрлардың кӛптеген Рулардың басын
қосқан, аса ірі а
рыс екенін кӛруге болады. сонымен бірге, осы деректе келтірілген
«Аға», «Іні» сӛздерінен: Жалайырлардың түрік тілді болғаны тағы бір рет дәлелденіп
тұр. Осы кезден бастап, Жалайыр құрамындағы кӛптеген түрік рулары Қытанға
бағынған. Жәйір сынды елесім ендіг
әрі айбар, даңық болудан қалып, жәй ғана
қатардағы арыс атауына айналған. Қытанға бағынбай қалған Жалайыр Рулары, енді
солтүстікке қарай ығысты. Олар, былайғы жерде Жалайырмыз дегенді қойып, барша
шығыстық түркілерге ортақ елесім


Маңғұл атауын қолдана ба
стады. Сонымен қатар,
ӛздеріне тиесілі кіші руларының аттарын да санат тұтып, атап жүрді. Солардың бірі


«Тайжігіт» еді. Яғни, Шыңғысханның ата
-
бабасы Қайдау ханның қарастылығандағы ел
болатын. Ұлы Қақан Шыңғыс, дәл осы «Тайжігіт» Руынан тарайды. Алайда,
шежіреші
сонау Алан
-
Қауадан тартып Шыңғысханның ата тегін тек қана хандар тұқымына
соқтырып, қарапайым Рулардан жанасалап ӛтікізіп кетіп отырады. Бұл, шежірешінің
саясаттық мақсатынан туындаған қосалқы құбылыс. Ондағы ойы: Шыңғыс әулетін
құмнан шайқап алға
н алтындай жарқыратып кӛрсету арқылы, олардың асыл текті
екеніне елді шүбәсіз иландыру. Тағы бір жағынан алғанда, Шыңғыс әулетін ешбір
арысқа тәуелді қылмай тұтас түркі жұртына ортақ, Тәңір тӛте жіберген билеуші етіп
кӛрсету.

Сайып келгенде, біз осы және б
асқа да деректерге негізделіп, Шыңғысхан
әулетінің кӛнеден тартып ӛзіне дейінгі ата
-
тек тәуелділігін мынадай етіп
орналастырдық:

Алан (ертедегі түрік)


Кӛк түрік (Түрік қағанаты)


Маңғұл (Оғыз хан
заманынан кейінгі шығыстық түркілер)


Жалайыр


Тайжігіт

(Тайшығұт)


Бӛржігін (Бӛржігін


Қият)

Шыңғысхан.

Егер осы, жеті баспалдақ ішінен Шыңғысханның Руын кӛрсет десе, онда сӛзсіз
түрде Жалайыр Руын кӛрсетуге тура келеді. Олай болатыны: Түрік атауының мағынасы
ӛте кең. Ал Маңғұл атауының да мағыналық аясы о
дан кең болмаса кем емес.
Оның
үстіне ол, Ұлы Маңғұл қағанатының ыдырауымен бірге тарих сахынасынан түсті. Түрік
халықтары арасында, ең соңғы рет «Мағұлстан» (Моғолстан) болып жаңғырып еді, ол
да Темір әулетімен бірге тақтан тайды. Тайжігіт, Бӛржігін сынды

елесімдер бұл күнде
аты барда, заты сақталмаған. Ендеше, расында Шыңғысханның тегінен сақталып
отырғаны Жалайыр арысы ғана екен. Демек, Ұлы қақанды Жалайыр арысынан шықты
деу ең рауа болмақ. Осы тұжырымды, тарихи деректер де бекемдей түседі.

Шыңғысханға ж
астайнан еңбектері сіңген Бӛрқұл мен Борашы тұрғанда, қалайша
Жалайыр Мұқалы ұлыс бегі болады? Неге, қақан ӛзі «Бұрынғарды» бастап батысқа
кеткенде, тұтас артқы шеп қосынның


«Соңғардың» басқолбасшылық ұ
қығын
Мұқалыға тапсырып кетеді.

Шежірелердің қай
-
қай
сында да, Жажырат руынан шыққан Жамуқаны
Шыңғысханмен арғы түбін бір қылып кӛрсетеді. Бірақ, түбінің кім екенін тақ еткізіп
айтпайды. Тек қана, «Алтын шежіре» Жамұқаны Жалайыр руынан шыққан деп нақтылы
кесіп айтқан. Бұдан, Шыңғысханның да Жалайыр Руынан шы
ққаны белгілі болады.
Әйгілі тарихшы Мұхаммет Хайдар Дулати, «Дулаттар, Шыңғысхан ұрқымен туыстас»
деп жазған.
Бұл да, қазіргі қазақ шежіресі бойынша жоғарыдағы деректі айқындай
түседі.

Құбылай ханның ордасында 17 жыл тұрған, әйгілі саяхатшы Марко Полоның
мына дерегіне қараңыз: Ордада, он мыңнан аса қардай меңсіз ақ боз бие бар. Олардың
сүтінен «Қымыз» дейтін сусын жасалады. Оны Шыңғысхан ұрқы, одан қалса Жалайыр
Руының адамдары ғана ішуге рұқсат етіледі. Басқалардың ішуіне жол жоқ. Неліктен,
Құбылай ханның

ӛз нағашысы Керейлер ішпейді? Қалайша, әкесі мен атасының
нағашысы Қоңыраттардың ішуіне болмайды? Ӛйткені, түркі салтында құдалық
жақындықтан Руластық жақындық жоғары тұрады.
Қазақтың: «Құдалыққа құн кешпек
жоқ» дейтіні содан. Демек, басқа арыстар Шыңғыс
әулетіне құдандалық жақтан жақын
болғанымен, Жалайырлар сияқты туыстық жақындығы жоқ еді. Сондықтан, олардың
Жалайырлар кенелген игілікке кенелуге толымдылығы мүлде жоқ деген сӛз.

Шыңғысхан жӛніндегі шындықтың бетін ашу мақсатымызға Тәңір жеткізсе, жеттік.

Ендігі
жерде, шындықтың арқауын ширата түскен жӛн болар.


Бастаған соң бұл сӛзді тастау қиын.

Асып туған асыл текті Қазан хан, осынау тарихи ғылымнамалық
(энциклопедялық) еңбекті тектен
-
тек жаздыра салған жоқ. Дестірдің аты да, жәйдан
-
жәй «Түгел тауарих»
деп қойыла салмаған. Ол, түрік халқының тарихын, жасап жатқан
жағырапиялық ортасын, тұрмыс тіршілігін түгел хатқа түсіртуді мақсат тұтқан. Сонау,
қиыр шығыстағы Қытандарды, күнгейдегі таңғыттарды, теріскейдегі Туаларды (Дыба,
Тува) түгел жазған. Түркі рула
рының ешбірін, қаламынан қағыс қалдырмаған. Олар: Қай
жерде қоныстанады, қай румен, қай ұлтпен кӛршілес, қаласы қандай, даласы қандай,
не кәсіппен шұғылданады бәрі
-
бәрінен де мәлімет бар. Кітап, тек түркінің ӛз ішінің ғана
емес, тӛрт тӛңіректегі халықтарды
ң тарихынан да аса құнды мәліметтер беріп отырған.
Дестірдің негізгі мақсаты, ата
-
баба еңбегін ел есінде мәңгілік қалдыру болғанымен,
олардың үлесін шындық деңгейінде ғана марапаттаған. Кемшіліктерін де, жасырмай
айтады. Бұл да, нағыз түрік халықтарына тән

әділдік, мәрттік құлқы. Дестірді, әрине
Рашид
-
адДин бастаған тарихшы, шежіреші ғалымдар жазған. Алайда, бәрі
-
бір
орналастыру және жетекші ұстаным Қазан ханға тән. Оның тарихи білімінің терең
екендігін, қаламиенің ӛзі де ашалап айтқан.

Кейбір Моңғолтанушыл
ардың, «Түгел тауарихқа» ӛкпелейтін жӛні де бар. Олар,
аудару және зерттеу барысында, мәтіндегі сӛз
-
сӛйлемді қаншалықты моңғолшаға
қарай қиялатса да, бәрі
-
бір одан қазіргі Моңғол халқының тарихы шықпай еңбектерін
еш қылады. Сосын, қаламиені күстәнәләйді ке
п. Моңғол мен Түрікті парықтамаған деп
соғады. Тіпті, Қытай (әсілі Қытан) мен Таңғытты да, түрікке жатқызған деп ренжиді. Ал,
екеуінің түрікке қалай жататындығын жоғарыда айғақтағанбыз.

Расында, бірталай ғалымдар «Маңғұл» мен «Моңғол»
-
ды парықтай алмаған.
Оларға тіл және мемлекеттік қарастылығы кедергі болды. Бір бӛлім нәсілшіл, отаршыл
ғалымдар бұл екеуінің парқын білсе де әдейі парықтамаған. Себебі, мұндай «Ағаттық»,
олардың жаулаушы үкіметіне үлкен игілік әкелетін еді. Ӛйткені, бұлай «Жаңылу» Орта
Азия х
алықтарын ежелден құл етіп кӛрсету арқылы, олардың ӛз ел ӛз жеріне болған
иелік құқығын жоққа шығаруға пайдалы болды. Иесіз елді, кім алса да «Заң»
-
ға сияды.
Енді бір жағынан, Моңғол халқын қағанат мұрагері етіп кӛрсету


Шүршіт (Манжур,
Еженхан, Мәнчің) қ
ол астынан оларды бӛліп алуға жақсы сылтау болатын және сол
кездегі шүршіт иелігіне ышкерлеп кіру үшін де, таптырмайтын

«Әділетті» қисын еді.

«Парықтай алмай қалудың» тағы бір пайдасы


Сібердегі (Сібір) ӛзін
«Маңғұлмыз» деп білетін, түркі халықтарын сенде
р «Моңғолсыңдар» деп жаңылдыруға
оңай болды. Әрі солай болды да. Бұрат (Бурят) пен Қоры
-
Тұмұттар, сен түрік нәсілі
едің десе шабанан жарылып шамланатын болды. Қытайдағы Дыба (Тува) жұртының
тағдырын жоғарыда айттық. Тілін әл
-
әзір ұмытпаса да, Моңғолша оқыт
удың соңы не
болары түсінікті. Оның үстіне, жуық жылдардан бері саяхат кәсібінің ӛршелене етек
алуына байланысты, Дыбалардың «Моңғол» атағы алысқа жайылуда. Мұсылман дінін
қабылдамай қалған осынау түркі руларында, ендігі жерде «Түрікке айналып кете
жаздаға
н моңғол екеміз
-
ау» деген қате ұғым қалыптастырды. Бәрінен сорақысы: Орта
Азиядан шыққан ғалымдар да, олардың (Сібер түркілерінің) кеше ғана, «Ақорда»
шаңырағының астында болғанын ұмытты. «Кӛшім хандығын»


«Сібір хандығы» деп
атады. Қалмақтар басып алған,

кейін, Ақ патшаға қараған ұраңқайларды «Моңғол»
санатына қосты. Сібер түріктерін, тӛл атын тастай салып «Пәленский», «Түгенский»
деп атауды ғылыми кемелділік, батыстық кӛшелілік деп білді. Сӛйтіп, бізің ақылды,
кӛшелі ғалымдарымыз кесек
-
кесек еңбек жазып
ғылым кандидаты, докторы болды. Ал,
ана бір «Елдің атын» шатастырып алатын «Аңқау сорлылар», аңқалақтап жүріп батысы
мен шығысына күннің ӛзі жарты тәулікте әрең жететін, күнгейінде күріш пісіп жатқанда,
теріскейінде тоң қатып жататын айдалада қалып «Зықысы

әбден кетті». Аңқаулықтың
«Зияны» оларға сондай тиді. Білгіштіктің «Пайдасын» біз де кӛрдік қой, бір кісідей
-
ақ. 70
пайыз жерімізден, 80 пайыз елімізден айырылдық. Тарихымыз әз
-
Жәнібек пен Керей
ханнан асса «Монғолға» кетеді. Ӛзгенің арам аузы жетпегендей
, ӛзегімізден шыққан
ақындарымызға дейін Шыңғысханды әлде кімге шағымдап жылап отырып жыр жазатын
болды.

Жоғарыда да айттық. Біздің тағы бір қателігіміз, Жоңғарды Шыңғысханмен
байланыстырғанымыз болды. Кейбір батыс ғалымдары, «Жоңғар» атауын Моңғолдың
«Сол

қол» (Зұұн ғар) сӛзінен шықса керек, олар кезінде Шыңғысханның сол қанат
қосынында болған шығар деп жорамалдайды. Бірақ, сол батыстың басқа бір ең беделді
ғалымы: Ойраттардың, Шыңғысхан тарихының шет жағасынан ғана орын алғанын анық
айтады. Ендеше, Ойратт
арға Шыңғысханның жарым қосынының атын иелейтіндей даңқ
қайдан келеді. Оның үстіне, Шыңғысханның заманында «Бұрынғар», «Соңғар» деген
атау ғана болған. Қақанның ӛзі бастап, батысқа аттанған қосын «Бұрынғар» деп
аталады. Бұл, «Алдыңғы қол», яки, алдыңғы шеп

қосыны дегенді білдіреді. Мұқалы
басқарып қалған орданың амандығына, Алтын ханды жоюға міндетті қосын «Соңғар»
аталған. Оның мәнісі артқы қол, яки, артқы шеп қосыны деген сӛз. Мұны, шайқас
майданындағы шепті: «Маңдай», «Оңқанат» және «Солқанат» деп үшке б
ӛліп құрумен
шатастыруға болама.

Жат тілді ғалымдарды, түсінуге болады. Қазақ ғалымдары қалай аңғармайды.
Сондай аңғармаушылықтың бірі, Қалмақ жұрты жайынды. Олардың тағы бір аты болған
«Жоңғар»


қазақтың «Жон» зат есіміне, «
-
ғар» (
-
ғор,
-
қор) жұрнағы қос
ылу арқлы
жасалған «Жонқор», яғни, Жон


кӛрсеткіш, зӛрекер деген сӛзінен келіп шыққан. Сол
сияқты, қазіргі Моңғол халқын құраған Ру
-
арыстарды қазақтар, бұрыннан
-
ақ жалпылама
түрде «Қалмақ» деп атаған. Бұл, Жоңғар атауынан да бұрынғы шаруа. Оның мағынасы
б
ылай:

Қазақтар (қазақ текті арыстар), «Мің хандығынан» ығысып батысқа ауғанда, бірге
аумай, жұртта қалғандар деген сӛз. Оларды, тағыда «Құба қалмақ», «Қара қалмақ» деп
екіге бӛлген. Қара қалмақ


түркілік ықпалға онша терең ұшырамаған бӛлігі. Негізінен,
Жұ
ңғар Руларының басым кӛп бӛлімі. Ал, Құба қалмақ


жоңғарлардың біразымен
тұтас Қалқа моңғолдары. Қалмақ атауының тағы бір мағынасы бар. Малшаруашылық
ӛңірлерде болатын белгілі маңызға ие, алайда, адам тұруды керек етпейтін
құрылыстарды қазақтар «Қалмақ» д
еп атайды. Содан барып, тарихтан қалған ескі
құрылыстарды да «Қалмақ» дейді. Демек, қалмақ сӛзі ертеректегі қазақтар кӛп
қолданған лексикондардің бірі. Яғни, оны Моңғол текті халықтарға атқып қоя салуы түк
те таңсық нәрсе емес.

Тағы да, қайталап айтар болс
ақ, «Маңғұл» мен «Моңғол» атауларының түбі бір
болғанымен, мағыналары жер мен кӛктей. Маңғұл деген елесімнің нақты мағынасы


тұтас шығыс бӛліктегі түркі Ру
-
арыстары дегенді білдіреді. Кең мағынада, оларға
бағынып түркілік мәдениет пен түркілік тілдің ықпа
лына ұшыраған қазіргі Моңғол
ұлтына негіз болған Ру
-
арыстарды да қамтыған. Ал, Моңғол атауы


«Мің» әулеті
Құбылай әулетін жеңіп, оларды қиыр шығыстан және Байкалға дейінгі солтүстік ӛңірден
қуғаннан кейін қалыптасқан жаңа ұлт. Бертін, қазақтар «Қалмақ» де
п атаған, Ру
-
арыстардың ортақ ұлттық есімі ретінде кейіннен қалыптасқан атау. Оның танымал
болуына, тағыда отаршылдардың түркілерді тұқыржылату арам ойы себепкер болды.
Яғни, жалған жамбылдың түтінін аспандата берсе, шын сарайдың сұлбасы соның
тұманына тұм
шаланып қалатынына олардың сұм жүрегі әбден сенді. Ал, Моңғолдар
туралы нақтылай айтар болсақ, олар жартылай түріктенген Шүршіт текті рулардан
құралған болатын. Қазіргі моңғолдардың араларында, белгілі сандағы нағыз түрік текті
рулардың қалдықтары да бар.

Қысқасы, Моңғол сӛзі жоғарыда айтқанымыздай, маңғұл атауынан келіп шыққан.
Тек қана, тіл ұқсамастығына байланысты, азын
-
аулақ фонетикалық ӛзгеріске түскен.
Ғалымдар, Моңғолдар мен Түркілердің арғы тегі бір болуы мүмкін деп қарайды. Бізше,
олай емес. Қазірг
і Моңғолдардың ай
-
күн (сар, нар), жер
-
кӛк (гәзәр, ӛгтӛргуи) және адам
(хұн) сияқты аса байырғы сӛздік қорларының, соған сәйкес түркі сӛздік қорланынан
мүлде басқаша болуы, осы халықтың шығу тегінің түрік халықтарынан басқа екенін
кӛрсетеді. Ал, олардың тіл
індегі тәңірлік дінге, әскери шенге, әкімшілік құрлымға, мал
және егін шаруашылығына т.с.
-
ларға қатысты сӛздер мен қосымшалардың дыбыстық
және қолданыс жағынан түркілердікімен ұқсас болуы


Моңғолдардың түрік
мәдениетінің, соған ілесе түрік тілінің ықпалын
а терең ұшырағанын кӛрсетеді. Моңғол
тілінің түрік тілінен кӛптеген сӛз қабылдағанын, Моңғол ұлтынан шыққан ғалымдар да
мойындайды. Оның үстіне, екі халыққа ортақ сӛздердің түбірі, тек түрік халықтарында
сақталғандығы да, кімнен кімнің сӛз қабылдағанын айқ
ын айғақтайды. Қайталап
айтқанда, сӛз қабылдау деген сӛз


мәдениет қабылдау деген сӛз. Басқа тақырыптың
ісі болсада, осы жерде бір ауыз сӛз қоса кетейін. Қазіргі Моңғол халқының кӛшпенді
малшаруашлығы, түркілердің ықпалында ӛте бертінгі заманда ғана қалып
тасқан. Оған,
олардың киіз үй мәдениетінің түркілермен (қазақтармен) салыстырғанда ж
ұпыны
келетіні де елеулі айғақ.

Біздің соңғы екі ғасырлық тарихымыз, «Ӛкініш» деген сӛзден аулақ бола
алмайды. Десе де, соның ішіндегі әттеген
-
айлардың тағы бірі


ӛзімізде
н шыққан тӛл
жересімдерді (топонимдерді) Моңғол тіліне апарып тели салатынымыз. Мысалы, Сілеті
кӛлінің атын Моңғолдың «Тасты» (Чулуут) сӛзінен шыққан деп соғады. Қайдағы олай!?
«Сіле»


уыт, зәр, яғни, ашты деген сӛз. Тұзды кӛл, Ашты кӛл деген мағына беріп

тұрмайма. Қазақ, Сахар суын «Сілті» дейді. Содан, «Сілтідей тұну» деген тіркес
қалыптасқан. Былайша айтқанда: Зәрін, ызасын ішіне бүгіп сыздана қалу деген сӛз.
Қазақ даласының ұлы суларының бірі Жәйсаң кӛлін, күні бүгінге дейін «Зайсан» дейміз.
Оның аты т
іліміздегі айдын
-
шалқар, кең деген сӛз. Ата
-
бабамыз «Жәйсаң» сӛзін дәл
осы мағынада, суға байланысты қолданған. Сондай
-
ақ, бұл сӛз күні бүгінге дейін солай
қолданылып келеді. Ауыспалы мағынасында: Сабаз, ел жақсысы дегенге де келеді. Бұл
да, осы сӛздің тур
а мағынасына байланысты келіп шыққан. Бұл атаудың дәл осы кӛлге
қатысты қойылуындағы себеп, Ертіс ӛзенінің осы кӛлмен тұйықталып қалмай, ағысын
жалғастыра беретіндігінде. Содан барып, Ертістің жайылмасы деген мағынамен,
«Жайсаң» атауы қалыптасқан. Ӛңкей, М
оңғолдан шықты дей беретініміз, тағы сол


Шыңғысханды Моңғол деп қарайтын қате түсініктен туындаған. Қазақ даласына
Жоңғарлардың басып кіруіне байланысты, бір талай жер

су аттары қалыптасқан. Оның
біразын, Қалмақпен арадағы оқиғаларға байланысты ӛзіміз қо
йғамыз. Басқалары,
солардан қалған. Ал, Шыңғысхан әулеті заманынан қазақ жерінде де, басқа жұртта да
еш қандай Моңғол тіліндік жер
-
су аты қалған жоқ. Неліктен? Жауабы біреу. Олар, тек
қана түрік тілінде сӛйлеген. Ӛйткені, Шыңғысханның ӛзі түрік


түріктің
Жалайыр
Руының Тайжігіт Руынан шыққан. Сондықтан, шындық мүлде керісінше болды. Яғни,
Шыңғысхан заманында (басқа ӛңірді былай қойғанда) тұтас ішкі
-
сыртқы Моңғол
жерінде, Ұлы Қорған сыртынан, шығыс Сібердің адам аяғы жетер жеріне дейін, сан
-
санақсыз түркілі
к жер
-
су аттары қалыптасты.

Маңғұл атауының жоғарыдағылардан басқа тағы бір мағынасы бар. Шыңғысхан,
алғаш билікке ұмтылған кезде Тайжігіт, Қоңырат, Жалайыр және басқада кӛптеген ру
-
арыстардан бӛлініп шыққан ұсақ рулардың басын қосып ӛз маңына топтаған. Со
нда,
басқа емес: Оларға ортақ ат ретінде «Маңғұл» деген ежелгі әрі бәріне бірдей тең ортақ
елесімді қойған. Оның себебі, бір жағынан бұл ат барша түркілердің құлағына ӛте
таныс. Әрі ӛте айбатты болғандығында. Олар бұл есімді сӛз жоқ қуана қабылдайтын.
Тағы

бір жағынан және ең маңыздысы, Шыңғысханның түпкілікті мақсаты: Тұтас Маңғұл
түріктерін бір тудың астына біріктіру еді. Сол негізде, иісі түркі жұртының басын қосып,
ұлы түрік қағанатының шаңырағын қайта кӛтермек болатын. Мұндай ирада, бұрынғы
Маңғұл ханд
арында да болған. Оны, Қадан Тайжінің Меркіт бегіне жіберген сәлемінен
де, кӛруге болады. Сорқан кӛріпкелдің, сол кездегі Маңғұлдың тақ үміткерлеріне берген
бағаларынан да және Шыңғысхан туралы болжамдарынан да, осындай бір ұлы
мұраттың түрік халықтарында
ертеден болғанын тікелей кӛруге болады. Осынау ұлы
мұратты орындау бақытын, Кӛк Тәңірі Темүжіннің маңдайына жазған. Демек, ол ат
жалын тартып мінгеннен бастап
-
ақ, ӛзінің алдына, осындай ұлы мұратты қойған.
Шыңғысхан, осы ӛскелең мақсатқа жету үшін, Тәңір б
ерген дарынының арқасында
барлық саяси және әскери қимылдарын тӛтенше кӛрегендікпен әрі ӛте жүйелі түрде
жүргізді.

Ол, ең алдымен Керей Оңханының кӛмегінде, бір бӛлім бытыранды рулардың
басын қосып «Маңғұл» деген атпен бір Ту астына шоғырландырды. Сүйтіп,
ӛзін
билеуші ақсүйектер санатына қосты. Одан кейін, Керей және Найман сияқты ірі
хандықтарға қарамайтын, нақты айтқанда: Олар ара түсе қоймайтын ірілеу, бірақ, әлсіз
арыстарды тағыда Оңханның кӛмегімен бағындырып «Хан» дәрежесіне кӛтерілді. Онан
соң Керей,

Найман сияқты хандықтарды саяси айламен бір
-
біріне қарсы қойып,
соңынан бір
-
бірлеп құлатты. Сонымен, Арқа ұлыстарын (Моңғол үстіртіндегі руларды)
негізінен бірлікке келтірді. Осылайша, «Шыңғысхан» мәртебесіне кӛтерілді. Ешкім тең
келе алмайтын, құрыштай б
ерік қақан атанды. Темүжіннің бұл атағынан оны
ақсүйектердің аққұла мойындайтынын, сондай
-
ақ, елдің оған деген сенімін кӛруге
болады. Осыдан кейін, теріскейде бытырап жатқан түрік және Тұңғыс
-
Шүршіт текті
руларды қосып алды. Міне осылайша, ежелден Маңғұл а
танып келе жатқан Ру
-
арыстарды, басқаша айтқанда тұтас түрік халықтарының тең жартысын


шығыстық
түріктерді ӛз туының астына берік шоғырландырды. Аралықта, Ұйғыр және Қарлық
түріктер
і ӛз еріктерімен келіп бас иді.

Ендігі кезекте: түрік текті, бірақ, түркі
лік болмыстан алшақтап бара жатқан Таңғыт
(Дүңген) халқын үрейлендіріп тыныш отыратын етті, әрі мол олжаға кенелді. Бұл
қимылдағы ең негізгі мақсаты, Алтын ханды жою еді. Ол, Алтын ханды енді оңалмастай
етіп жартылай күйретті және де Шүршіт үстемдігін негі
зінен құлатты. Кӛп олжаға да
кенелді. Ең маңыздысы, Шүршіт бодандығындағы түрік текті Қытанды (Қарақытай) азат
етілу арқылы, олардың ақыли күші мен адами күшіне қол жеткізді.

Шығыс жақтағы ұлағатты істер, осымен алғашқы мәресіне жетті. Ендігі кезекте:
баты
с бӛліктегі мұсылман және християн мәдениетінің ықпалынындағы түріктерді азат
етіп, оларды жұтылу жолымен емес, қайта, қай мәдениетті болса да еркін таңдай
алатын жолға салу сынды ұлы мақсат тұрды. Әрине, күннің бірінші тәртібінде
«Сартқұл»
-
дар (Қаңлылар),

ал екінші тәртібінде, «Қыпшақ»
-
тар (Кіші Жүз арыстары мен
қазіргі Қыпшақтар) тұрды. Айналасы бес жылдың ішінде, осы бір ең соңғы ұлы мақстты
да орындады. Түрік жерін кеулеп алған келімсектер құртылды. Елдіктен азғандар жолға
салынды. Сырттан анталағандард
ың ордалары ойрандалып, сақтары сындырылды.
Ақыры, түріктің ұлы жұрты жүз пайыз бір Ту астына бірігіп: Дүниеге ең, ұлы әрі ең соңғы
түрік қағанаты келді. Оның құрушысы тұңғыш қақаны: Алаштың асып туған, ұлы Тәңір
Тӛте жіберген перзент ардақты Алаша хан
-
әз
Шыңғысхан болатын!


Сірге жияр

Шыңғысханның тӛрт ұлына сыбағалаған еншілігі, түгелдей қазіргі қазақ ұлты
мекендеп отырған жерді негіз етіп бӛлінген. Сол кезде де, осы ӛңірлерді қазақи Ру
-
арыстар мекендейтін. Шыңғыс әулеті, сол арыстардың күшіне таянып билі
к жүргізген.
Айталық:

Үкітей мен Тӛле ұрықтары Керей, Жалайыр, Қоңырат және Уақ қатарлы
арыстарға таянып билік жүргізді.

Шағатай ұрқы Дулат, Арғын және Найман қатарлы арыстарға сүйенді.

Ал, Жошы әулеті Қыпшақ және Кіші Жүз арыстарын арқа тірек еткен.

Демек
, Шығысхан және оның әулеттері жүргізген барлық саяси, әскери қимылдар
барысында тірек болған негізгі күш


осы қазақи арыстар болатын. Қазыргі қазақ ұлты
арасында, Шыңғысханның барлық ұлынан тараған ұрпақтар бар. Бірақ, кейін қазақ
хандығын құрған және мұ
рагерлік еткен барлық хандар, Жошы кіндігінен тарағандықтан
(«Қазақ тарихының Әліппесі»
-
не қараңыз. ав. Мұхтар Мағауин), басқалары оларға
сіңісіп кеткен. Қалғандары саясаттан базкешіп, дін мен ғылым жолын қуды


«Қожа»
болып кетті. Қазекеңнің: «Тӛре болмас
а Қожа қайда, Тары болмаса Божа қайда?»
дейтіні содан. Солардан құралған


Шыңғыс әулетінен тараған, «Тӛре» деген Ру бар.
Олар, қазақтың барлық арыстарына дерлік тегіс таралған. Егерде, жинақтап есептер
болса тӛрелердің саны ең үлкен арыстармен қарайлас бо
лар еді. Шыңғыс әулетінен
тараған «Тӛре» атты бұл арыс, шамамен алғанда қазіргі қазақ ұлтының 3
-
5 пайызын
иелейді. Олардан қазақтың барлық хан
-
сұлтандары шығудан сырт: Шоқан Уәлиханов,
Әлихан Бӛкейханов және Шәріпхан Жеңісханұлы қатарлы ұлы ғалымдар, әйгіл
і ұлт
қайраткерлері шыққан.

Бұдан басқа дәулескер күйші, ақын
-
жырау сияқты ӛнер қайраткерлері қаншама.
Негізі, қазақи Ру
-
арыстардың басын қосқан ірі мемлекет құру тұғырнамасы ту баста,
Шағатай ұлысында пайда болған. Олар, қазіргі солтүстік Шіңжәң (Шыңжаң)
мен оңтүстік
Сібер, шығыс және оңтүстік Қазақстан, сондай
-
ақ, тұтас Қырғызстан мен Ӛзбекстанның
бір бӛлімін қамтыған, Мұғылстан атты мемлекет құрды. Оған Ұлы Жүз ұлысы дерлік
және Орта Жүз ұлысының кӛп бӛлігі кірді. Олар, ӛздерін «Алаш ұранды елміз» деп
ат
ады. Міне бұл, ұлы қағанат ыдырағаннан кейінгі, тұңғыш реткі зор топтағы Қазақи
арыстардың басын қосқан мемлекет еді. Бірақ, кейін олардың елінің бір бӛлегін Темір
әулеті бӛліп әкетті. Ендігі жерде, біріктіру қимылын Әмір Темір жүргізді. Шағатай әулеті
Ұйғ
ырстанға қарай ығысты. Ал, Темірдің біріктіру ісі ӛзінің опат болуымен ақырласты.
Оның мұрагерлері Қазақ, Ӛзбек және Батыс Түркістаннан жасақтаған қосынымен
Перғана аңғарын артқы шеп етіп, Үндіге басып кіру қамымен болды.

Ал, Шағатай ұрқы ӛз керегесін қайт
а кеңейту орайына ие болды. Алайда, енді
олардың алдында ӛздерімен мақсаты ортақ, тәсілі басқа
-
басқа екі қарсыласы тұрды.
Олар, Қазақ хандығы мен Ӛзбек хандығы болатын. Ӛзбек хандары, Сарт түріктерінің
ықпалына кӛп ұшырады да, қол астындағы Ӛзбек руының бі
р талайы, Қазақ хандығына
қарай ағылды (ол кезде, Қазақ пен Ӛзбек деген екі хандық топ болғанымен, қол
астындағы Ру
-
арыстар ортақ бір текті болатын). Қазақ хандығы күн санап күшейе
бастады. Осы кезе, Шағатай ұлысының ендігі ханы Сұлтан Ахмет ӛзін «Алаша ха
н» деп
жарялады. Ұлы Шыңғысханның науғысын жаңғыртып тұрғандықтан, бұл атау негізі
«Қазақ ханы» дегеннен әлде қайда айбарлы еді. Тағы бір себебі, ол «Алаш» сӛзінен
шыққан. Ал, Алаш ең алғаш Шыңғыс ұлысын қалыптастырған түркі арыстарының бәріне
ортақ ұраны
еді. Бірақ, Сұлтан Ахмет қанша айбар шексе де, Жошы әулеті бәрі
-
бір
Шағатай ұрқынан үстем шықты. Олар, бұрын Мағұлстанға қараған қазақи арыстардың
мүлде денін ӛзіне қосып алды. Ақыры, Шағатайдың бірнеше сұлтаны, Дулат арысы мен
аз санды Жалайырларды бастап
, Ұйғырстанға шегінуге мәжбүр болды. Осылайша,
Қазақ текті мемлекет құру тұғырнамасы Шағтай әулетінде басталса да, оны қол екі
орындау бақыты Жошы әулетінің маңдайына бұйырды. Ал, «Алаш» сынды атау, Қазақ
елесімінің баламасына және қазақтың ұлттық ұранына
айналып, бұрынғы ауқымынан
сәл кішірейген түрде, мәңгілікке сақталып қалды.

Қазақтардың «Қазақ» атына, «Біздің қазақ ӛстиді», «Баяғы қазақшылық қой»
деген реніш сӛздерін қосып айтуына болады. Бірақ, «Алаш» атына тек қана «Алаштың
рауасы», «Алаштың азаматы»

дегендей марапат сӛздері қосылып айтылады. Бұл,
Алаш атауының Қазақ үшін қасиетті ұғым екенін кӛрсетеді. Керісінше, оны ерте
мұсылмандасқан түріктердің қыртысы сүймейді. Соған қарағанда, осы «Алаш» сӛзі
мыңдаған жылдардың алдынан келе жатқан, түрік арыста
рының ортақ әрі қасиетті
ұраны болса керек. Ол, бізге жоғарыда айтқанымыздай «Алан», «Алшын» болып та
жолығады. Қазақта «Алаш ұранды елміз» дейтін тіркес тағы бар. Ал, әлгідегі
туысқандардың жақтырмауы: Бұл сӛз (Алаш ұраны), олар табынатын араб, парсы
жұры
ттарын запы қылғандығынан келіп шыққан.

Ендеше, Алаш атауы қазақ ұлты арасында, қалай сақталып қалды? Оның
жауабы: Ӛйткені, Қазақ халқы ежелгі Түрік қағанаттарының бірден
-
бір мұрагері. Бұны
үш жақтан айғақтауға болады. әуелі, қазақ жері негізінен түрік хал
ықтарымен ғана
шегеараласқан. Яғни, барлық дерлік түрік халықтарының бір шеті қазақ елімен астасып
жатады. Бұл, қазақтарды жат мәдениеттің әсіре ықпалынан қорғаған. Қазіргі
қазақтардың түрліше мемлекеттердегі тарихи қоныстанған жерін қосып есептегенде,
ола
рдың жерінің ұлан қайыр болуы, қазақтардың кезінде құдыретті елдің сарқыны
болғандығын айғақтайды.

Онан соң, тарихи жазбаларда кездесетін Ру, арыс аттары қазіргі қазақ ұлты
арасында түгелге жуық сақталған. Бұл да, қазақтың ӛте ертеден
-
ақ ұлттық тұлға болып

қалыптасқанын, тарихтағы кӛптеген ұлыс аттары қазақ атауының басқаша айтылуы
болғанын кӛрсетеді.

Үшінші, кӛне Қытай жазбаларында Ұлы Жүз (да
-
үйӛ
-
зі
大月子
), Орта Жүз (үйӛ
-
зі
月子
),
Кіші Жүз (шау
-
үйӛ
-
зі
小月子
) елесімдері кездеседі. Бұдан, қазақтың «Үш Жүз» сынды
мем
лкеттік құрлымының, нақты айтқанда қазақ деп аталмағанмен, оның ұлыттық
негізінің ӛте ертеден
-
ақ болғанын кӛріп алуға болады. Бейне, дүниедегі барлық
байырғы мемлекеттердің ертеде бүгінгі аттарымен аталмаса да, олардың елдік негізінің
бұрыннан болғаны сияқ
ты.

Бұлардың барлығынан сырт, қазақтың аса байырғы ел болғанына тағы бір дәлел
бар. Ол


4
-
5 миллион шаршы шақырым жерде, түрліше ел қарастылығында тұрса да,
Қазақ тілінде еш қандай диалекттің жоқ болуы. Осынша Ұланғайыр ӛлкеде тұратын
Қазақтар бір
-
бірімен

ешқандай іркіліссіз сӛйлесе береді. Тек қана, бертін қабылданған
аздаған атауларда болмаса, тұтас тілде ешқандай парық, зәреди мүлтік жоқ. Бұл, әсте
бір неше ғасырдың ғана шаруасы емес. Неше мың жылдарға созылған, бір тұтастықтың
жемісі. Сондай
-
ақ, Шыңғыс
хан заманындағы және одан кейінгі ұлы бірліктің нәтижесі.
Қазақ тілі, басқа тілдер сияқты жасанды жолмен «Әдеби тіл» қалыптастыруды қажет
етпейді. Ӛйткені, онда ой алмасуға кедергі болатын диалекттерді жойып, қолдан ортақ
тіл жасау қажеттілігі жоқ. Ол, тек

қана қорғауды және заманаға сай жаңа атауларды
дұрыс қалыптастыруды қажет етеді. Қазақ тілі, сӛзсіз зор күшпен қорғалуы керек. Бұлай
дейтініміз, ол


тек Қазақ ұлтының ғана емес, барлық түркі халықтарының ортақ
мұрасы. Барша түркі тілдерінің параметрі есе
пті. Бұл сӛз осыменен тәмам.

Осыменен үшбу әңгімеміз байыды. Енді айтар екі
-
ақ ауыз сӛз бар: Қазақ хандығы,
Шыңғыс қағанаты сынды теңіздің орнында қалған кӛл есепті. Ал, Қазақ ұлты, Маңғұл
ұлысының (Қазіргі Моңғол емес) бірден
-
бір мұрагері саналады. Демек,

қазіргі Қазақ
халқы, ең соңғы түрік қағанаты болған Алаш
-
Маңғұл қағанатының бірден
-
бір
мирасқоры. Бұған, ешкімнің де таласы жүрмейді. Шыңғысханды, басқа халық
зеттеушілері зұлым етіп кӛрсетсе, бұл


заңды құбылыс. Қай
-
қашанда, бір халықтың
ұлттық мақтаныш
ы болған тұлға, басқа халықтарға жақсы кӛрінбейді. Ӛйткені, ол ӛз
халқының мұраты үшін күресіп, ӛзге қарсыластарының тағын тӛңкеріп, ордасын
ойрандайды. Шыңғысхан да дәл сондай. Біз осынау ұлы тұлғамызға ӛзгелердің кӛзімен
емес, ӛз халқымыздың кӛзімен қару
ымыз қажет. Оны ардақтап, тӛбеге кӛтеру


біз үшін
ұлы парыз. Қалаларымыздан да, далаларымыздан да оның құрметіне еңселі
ескерткіштер тұрғызуымыз тиіс. Керек десеңіз, Астанамыздың ең әйдік тұсынан
Шыңғысханға және басқа барлық қағандарымызға арнап еңселі о
рда тұрғызсақ, нұр
үстіне нұр болар еді. Ӛйткені, олар біз үшін ештеңеден тайынбаған, еш нәрсесін
аямаған. Егер, біз оларды ардақтай алмасақ: Ӛзгелердің алдында қораш, болашақтың
алдында масқара боламыз. Ал, оларды ардақтап әлем алдында рухын қайта тірілтс
ек,
ӛзіміздің еңсеміз биіктейді. Ұрпақтарымыз да, басақалардың алдында кӛңілі марқайып,
кӛкіректері кӛтеріліп жүретін болады.

Түгел әңгімеміз тура осы тұстан байыды. Кӛк Туымыз кӛкке бой созып, мәңгілік
желбіреп тұрғай!!!




Пайдаланған әдебиеттер:

1. «Тү
гел тауарих» («Жамих
-
ат
-
Тауарих».
Қытай тілінде, тӛрт том) Рашид
-
аддин.

2. «Моңғолдың құпия шежіресі» (Қытай тіліндегі түп нұсқаға барынша ұқсатып
жасалған толық үлгісі, жеті том).

3. «Үян тарихы» (Құбылай әулетінің тарихы.
Кӛне қытайша, он бес том)

4. «Мо
ңғол ұлтының тарихы» (ішкі моңғолдан шыққан қытай тіліндегі үш томдық)

5. «Марко Полоның естеліктері» (қытайша)

6. «Тарихи рашиди» Мұхамет Хайдар Дулати (қазақша және қытайша
нұсқалары).

7. «Әбілғазы бәһәдүр хан шежіресі» (Қазақстанда шыққан және қытайда ж
арық
кӛрген нұсқалары).

8. «Қазақ шежіресі» (1
-
2 том).

9. «Қазақ, түрік һәм хандар шежіресі» Шәкәрім хажы Құдайбердіұлы

10. «Дала ұлыстары» францялық Рене Греузет (қытайша, ұйғырша нұсқалары).

11. «Құбылай хан» Жапонялық Отаги Матсуо.

12. «Тарихи жазбалар»

(жаңа қытайша нұсқасы үш томдық) Сыма
-
Чян.

13. «Моңғолдың Құпия шежіресінің сӛздік қорына талдау» (қытай тіліндегі екі
томдық). ав: Ердантай қатарлылар.

14. «Қазақтың қысқаша тарихы» Ниғымет Мыңжани.

15. «Шінжәңнің қысқаша тарихы» (қытай тілінде үш томдық
).

16. «Қазақ тарихының Әліппесі» Мұхтар Мағауин.

17. «Қазақтың қилы тарихы» Қойшығара Салқараұлы

18. «Аз и я» Олжас Сүлейменов.

19. «Қиял патшалығын іздеу» Лиев Гумилиев.

20. «Кӛне түріктер» Лиев Гумилиев.

21. «Қытай жазбаларындағы қазақ тарихына қатысты
мәләіметтер» (1
-
2 том).

22. «Күлтегін ескерткіші» Ғұбайдолла Айдаров.

23. «Алыста қалған ата мұралар» Ясин Құмарұлы

24. «Кӛне түрік құлпы тасындағы жазбалар» Ғалым Жұмашұлы

25. «Құмға кӛмілген хотан қарабалары» (Ұйғыр тілінде) шветтсарялық Свен
Хеден.

26.
«Қашқаря естеліктері» (Ахмет Байтұрсынов Әліппесімен жазылған) Шоқан
Уалиханов.

27. «<Жәңгір жыры> туралы талдаулар» (қытай тілінде).

28. «Тсы
-
хай» (сӛз теңізі) қытай тілінің енциклопедялық сӛздігі.

29. «Тсы
-
үян» (сӛз тӛркіні) қытай тілінің этимологялық сӛ
здігі.

30. «Тарихи атаулар энциклопедясы» қытайша.

31. «Қытай тарихи атауларының сӛздігі» қытайша.

32. «Қытай тілінің диялектологялық сӛзді» (қытайша)

33. «қазақша
-
моңғолша сӛздік» Б.Базылхан (моңғоля).

34. «қытайша
-
моңғолша сӛздік» (ж.х.р. ішкі моңғол).

3
5. «моңғолша
-
қытайша сӛздік» (ж.х.р. ішкі моңғол).

36. «Қазақ ССР энциклопедиясы» (қатысты ұяшықтарынан пайдаланылды).

37. «Қазақ ССР тарихы» (қатысты мәліметтерінен пайдаланылды).


Бұларда сырт: тораптағы және мерзімді басылымдардағы, сондай
-
ақ
қолжазбала
рдағы және ел аузындағы маңызды деректерден де пайдаланылды.


Приложенные файлы

  • pdf 15825775
    Размер файла: 954 kB Загрузок: 0

Добавить комментарий