Гьажи Гашаров — Лезги эдебиятдин тарих


ГЬАЖИ ГАШАРОВ


ЛЕЗГИ ЭДЕБИЯТДИН ТАРИХ





Дагестанское книжное издательство














Махачкала 2011
ЭГЕЧIУН
Лезги эдебиятдиз анжах къад лагьай асирдин 20-йисара алимри фикир гуз башламишзава. Чапдиз рецензияр, макъалаяр акъатзава. Алатай асирдин кьвед лагьай паюна лезги эдебиятдин важиблу месэлайрикай, бажарагълу шаиррикай ва гьикаятчийрикай кхьенвай кьилдин ктабар, ахтармишунар кIелдайбурув агакьзава.
Советрин девирда арадал атай эдебият ахтармишдай илим (литературоведение) яваш-явашдиз вилик физватIани ва эхиримжи вахтара ада са кьадар агалкьунар къазанмишнаватIани, гилалди лезги эдебиятдин тамам тарих кхьенвач.
Муаллимриз, студентриз, мектебра ва колледжра кIелзавайбуруз, чи халкьдин руьгьдин хазинадал рикI алайбуруз теклифзавай и ктаб чи эдебиятдин тарих кхьинин карда къачузвай сифте кам я. Ана халкьдин тарихдикай, мецин яратмишунрикай куьруь малуматар гузва, къадим девиррилай эгечIна (Юкьван виш йисар, ХIХ ва ХХ лагьай асирар) алай аямдал къведалди чи милли эдебият арадал атай ва ам вилик фейи рекьер-хулер ачухариз алахъзава.
Ктабда хейлин йисара Дагъустандин гьукуматдин университетдин студентриз жува лезги эдебиятдикай авур суьгьбетар са къайдадиз гъана гузва. Ам умуми кьилерикай ва чпи лезги халкьдин руьгьдин хазинадик кьетIен пай кутур чIалан устадриз талукь, хронологиядин, яни тарихдин, къайда, хвена кхьенвай паярикай ибарат я.
Гьелбетда, ктабдин объем себеб яз чпикай кьилди-кьилдин очеркар кхьиниз лайихлу вири чIалан устадрикай гегьенш суьгьбетар ийиз хьанвач
И жуьредин ахтармишунин кхьинин карда ктаб сифте кам тирвили, авторди кIелдайбурувай ктабдин ери хъсанарун патал ва адак квай нукьсанар тикрар тавун патал къалурдай теклифар, меслятар еке гьуьрметдивди кьабулда.
Автор


САД ЛАГЬАЙ КЬИЛ
ЛЕЗГИ ХАЛКЬДИН КЪАДИМ ДЕВИРРИН РУЬГЬДИН ХАЗИНА

Лезгийрин тарихдай куьруь малуматар
Лезгияр РагъэкъечIдай патан Къафкъаздин бинедин ва къадим халкьарикай сад я. Ам Кьиблепатан Дагъустанда ва Кеферпатан Азербайжанда Самур вацIун кьве къерех тирвал яшамиш жезва. 1989-йисан переписдин делилралди лезгийрин кьадар 467 агъзур касдив агакьнава*, абурун са пай Азербайжан Республикада яшамиш жезва.
Лезги чIал иберийско-кавказский чIаларин хизанда Дагъустандин чIаларин сихилдик акатзава. Чи чIал гуьнепатан, ахцегь, къуба ва яркIарин нугъатрикай ибарат жезва. Эдебиятдин чIалан бине яз гуьнепатан нугъат кьабулнава.
Дегьзаманайрилай инихъ лезгийри чил гьялуналди ва мал-къара кутуналди кьил хуьзвай. И кардин гьакъиндай археологрин ахтармишунри, халкьдин хуьруьн майишатдин календарди, хуьруьн майишатдихъ галаз алакъалу дуланажагъди ва халкьдин сивин яратмишунри шагьидвалзава. Лезгийрин яшайишда багълар кутунин ва сеняткарвилин пешеярни вилик фенва.
Тарихдикай кхьенвай ктабда лезгийрикай сифте яз малуматар къадим девиррин авторрин – Страбонан, Плинийдин, Птоломеян ва Плутархан къейдера гьалтзава. Римдин географ Страбона (чи эрадин 1-асир) вичин «Уьквейрин география» ктабда (Москва, «Илим» издательство, 1964-й.) Къафкъаздин Албанияда лекIар, гелар, албанар, каспияр, утияр, дидурар, гаргарар ва маса тайифаяр яшамиш жезвайди къейдзава.
Геж хьиз, IХ-Х лагьай асиррин араб авторрин кхьинра чал Кьиблепатан Дагъустандиз талукь яз ишлемишнавай «лакз» гаф гьалтзава.
Дагъларин уьлкведин агьалийрикай гуьгъуьнин асиррани жуьреба-жуьре авторри кхьена. Санлай къачурла, инкъилабдилай вилик этнографиядин ктабда Дагъустандин халкьар арадиз атуникай лагьанвай фикирар сад садаз аксибур хьанвай дуьшуьшар тIимил туш. Совет девирдин тарихдин илимди Дагъустандин халкьарин этногенездикай виликра хьайи тапан теорияр бинесузбур тирди къалурна ва Дагъустандин халкьар дибдинбур ва гьамиша чпин чилерал хьайибур тирди субутарна.
Х-ХI лагьай асирдин арабрин тарихчияр тир ал-Белазуридин ва ал-Масудидин ктабра «Лакз уьлведин» халкьдикай тамам малуматар гьалтзава. Арабрин машгьур энцеклопедист Якъута (ХIII лагьай асир) кхьизва хьи, лакзар - гзаф авай викIегь тайифа я, абур дагълара яшамиш жезва, абурухъ ана хуьрер ва чуьллер ава. Арабрин маса автор Закария ал-Казвиниди «Уьлквейрин ядигарар» ктабда (1275-й). Самур вацIун кьер тирвал анжах Дагъустандин кьибле пата яшамиш жезвай агьалийриз лезгияр («лакзанар») лугьузва.
Лезги чIаларин дестедик акатзавай халкьариз Х лагьай асирдилай гуьгъуьниз сиясатдин жигьетдай чпин кьилдин ва сад хьанвай «кIвал» хьанач. Абур бицIи «пачагьлугъриз» пайи-паяр хьана ва чпелай чIехи ва къуватлу гьукуматрик экечIна, вучиз лагьайтIа РагъэкъечIдай ва РагъакIидай кьве пад сад садахъ галкIурзавай Къафкъаздикай жуьреба-жуьре куьчери тайифаяр къвез-хъфидай майдан ва чIехи дявейринни вагьши девякаррин гьужумрин майдан хьанвайла, пайи-паяр хьанвай гьвечIи халкьариз чпин кьилдинвал ва аслу туширвал хуьдай мумкинвал жезвачир.
Сад лагьай агъзур йисуз лезгияр Страбона тIвар кьур къанни ругуд тайифадихъ галаз санал Къафкъаздин Албанияда яшамиш жезвай. V лагьай асир алукьдайла Дагъустандин кьибле пад Ирандин, ахпани VII лагьай асирдилай эгечIна Арабрин Халифатдин таъсирдик акатна. А.Ф. Десимона куьгьне гъилин кхьинрин «Ахты-наме» ктабдай гъанвай делилри Дагъустандиз гъезерарни арабар къведалди лезгийрин чилерал гьукуматдин тешкилатар хьайидакай лугьузва, и кардин гьакъиндай V лагьай асирдин эрмени тарихчи Павстос Бузандани шагьидвалзава (килиг: М.И. Артамонов. Гьезеррин тарих, 51-52-чинар).
Гзаф виш йисарин къене Дагъустандин халкьари чпин чил, чпин милливал ва кьилдинвал хуьн патал къецепатан гзаф гьужумчийрихъ галаз, месела, персерихъ, арабрихъ, сельжукрихъ, мугъулрихъ, Тимуран кьушунрихъ, сефевидрихъ, осман-туьркерихъ галаз хьайи дявейра кьегьалвилер къалурна. Анжах Урусатдик экечIайла (1813-й) Дагъустандин халкьар къецепатан гьужумчийрин гужарикай хкатна ва а халкьариз ислягьдаказ чпин яшайиш вилик тухудай мумкинвилер ачух хьана.
Винидихъ лагьай гафарикай хкатзава хьи, Дагъустандин амай халкьарихъ хьиз, лезгийрихъни арабар къведалди гьукуматдин тешкилатар ва чпин къадим меденият хьана.
«Лезги», «лег», «лаг» этнонимрикай кхьинар гзаф авунва, амма абур лазим тир тегьерда тамамдиз ачухарнавач. И жигьетдай Е.И. Козубскийди кхьенай: «Лап дегь девиррилай и гафуналди («лезги» гафуналди – Гь.Г.) гуржийрини туьркери Дагъустандин дагълух агьалияр къалурзавай, абурай а жуьре урусрини кьабулна. «Лезги» гаф вич дуьздаказ гъавурда акьадайвал ачухариз хьанвач; садбурун фикирдалди, туьрк чIалалди и гаф агьали я лагьай чIал я; муькуьбурун фикирдалди и гаф гуржийрин дегишарнавай «леги» гаф я, а гафни дегишарнавай «лаки» гафуникай хьанва ва ам «дагъви» лагьай чIал я; дербентви алимри тестикьарзава хьи, лезги тIвар арабри ганвайди я ва «лязаги» яни чиркинбур лагьай чIал я, фад ислам кьабулай арандин агьалийриз къарши яз лезгийриз икI лагьанва».
Бязи авторри «лезги» гаф лацу чеб («лацар») хкудунал машгъул тайифайрихъ галаз алакъалу ийизва. А.-Къ. Бакиханова вичин «Гюлистан-Ирам» (Баку, 1926, 8-чин) лезгияр «лазрихъ» галаз алакъалу ийизва. «Лаг», «лезг» этнонимриз гьи жуьреда баян гайитIани, абурун бине Дагъустандин чIаларай жагъурна кIанда. Чаз аквазвайвал, и месэла гьялуниз В.Ф. Минорский гзаф мукьва я. Адан фикирдалди «лак», «лаг» гафар къадим дагъви чIаларалди «инсан» лагьай чIал я, «з» - иран чIалай атанвай ва вичи ери-бине къалурзавай суффикс я. Урус чIала ишлемишзавай «лезгин» гаф гьарфарин чкаяр дегиш хьанвай «лезг» ва гафунин эхир тир «ин» сад авуна арадал атанвайди я.
Мисал яз гъанвай делилри лезгияр («лекIар»), тарихдин кхьинра кьве агъзур йисалайни гзаф вахтунда малум я. Икьван девирра жуьреба-жуьре чапхунчияр лезгияр муьтIуьгъариз ва абур маса халкьарин арада квадариз алахъна. Амма чи халкьди вичи вич хвена, вичин медениятни, вичин чIални квадарнач.
Халкьдин медениятдикай рахадайла, гьелбетда, адан кхьинрикайни, а кхьинар арадал атай вахтуникайни ва а кхьинри халкьдин тарихда гьихьтин роль къугъванатIа, гьадакайни ихтилат кватда. И месэла важиблуди я, вучиз лагьайтIа бязи алимри, кьетIи делилар саймиш тийиз, Дагъустандин халкьарин эдебиятриз «геж кхьинар хьайибур» лугьузва. РикIивайни, Дагъларин уьлкведин агьалийриз гьукуматдин сергьятра аваз кхьинар, печатный станок ва цIийи аямдин эдебият ХХ лагьай асирда хьана. Амма им а халкьарихъ алатай куьгьне девирра я кхьинар, я эдебият хьанач лагьай чIал туш.
Дагъустандин амай халкьарихъ хьиз, лезгийрихъни кхьинрин «цIирер» лап алатай яргъал йисара аваз хьанай. Абур гегьеншдаказ вири халкьдин арада чкIидай мумкинвал тахьайвиляй а кхьинар амукьнавач, чав агакьайбур тарихдин анжах кьилди-кьилди ядигарар я.
И мукьвал вахтарал къведалди албанрин кхьинар эрмени медениятдин патриарх Месроп Маштоца (V лагьай асир) яратмишайди яз гьисабзавай. Амма алай аямдин албанистикади къейдзавайвал, гуржуйрин алим З.Н. Алексидзедиз Синайдин дагъда авай Св. Еленадин монастырдай жагъанвай гъилин кхьинрин полимпсестадай къадим лезгийрин алифар 450-йиса ваъ, виш йис адалай вилик арадал атайдан шагьидвалзава. (Килиг: Москвада кьиле фейи «Кавказдин Албания ва лезги халкьар» илимдин международный симпозиум; «Лезги газет», 2008-йисан 22, 23-№).
Албанрин алфавит Матенадаранда (Еревандив мукьув) хуьзвай XV лагьай асирдин эрменийрин гъилин кхьинрин ктабдай ва Кундьяран (США, Канзас) кIватIалрик квай ХVI лагьай асирдин эрменийрин гъилин кхьинрин ктабдайни жагъана. Албанрин кхьинрин са жерге чешнеяр ва ядигарар Азербайжандин кефер пата авай Мингечаурда, Дербентда ва Левашида жагъана. Албанрин кхьинар кIелун патал советрин алимар тир А.Г. Шанидзеди, А. Абрамяна, К.А. Климова гзаф къуватар эцигна. Къадим кхьинрин сирер ачухдай куьлег яз абуру лезги чIал ва лезги чIаларин дестедик акатзавай удин чIал ишлемишзавай.
Къавкъаздин Албания чкIайдалай гуьгъуьниз ва лезгийри мусурманвал кьабулунихъ галаз сад яз абуру араб кхьинар ишлемишиз хьана. Ахцегьа, Рутула, Кьурагьа, Шиназа ва Кьиблепатан Дагъустандин маса хуьрера Х-ХI лагьай асирдин кхьинрин имаратар гилалди ама. Сурун къванерал авунвай кхьинрихъ галаз санал чкадин авторри диндин ва куьгьне вахтарин илимдин ктабрин чарарин къерехрал тарихдин метлеблу вакъиайрикай авунвай къейдерни малум я (Килиг: А. Шихсаидов. Юкьван асиррин Дагъустанда ислам. Махачкъала, 1969-й).
Лезгийрин арада арабрин кхьинрин бинедаллаз чпин кхьинар арадал гъунин алахъунар, малум тирвал, ХIII лагьай асир алукьдалди авунай. Арабрин автор Закария ал-Казвиниди кхьизвайвал, Лакзан уьлкведин чIалаз Имам ал-Шафаидин ктабарни «Музанидин сувабар» таржума авунай. Французрин ХIII асирдин сиягьатчи Рубрукани лезгийрихъ «гъилелди кхьенвай иер гзаф ктабар» авайдакай ва лезгияр а ктабрив чIехи гьуьрметдив эгечIзавайдакай кхьенай. Гьайиф хьи, винидихъ тIвар кьунвай ктабар хьиз, гзаф кьадарда куьгьне девиррин маса кхьинрин ядигарар чал агакь хъувунач. Татар-мугъулрин ва иллаки Тимуран чапхунчивилери халкьдин гьал-агьвал, дуланажагь гуьнгуьнай акъудна.
Гуьгъуьнин асиррани Дагъустандин халкьари, гьабурухъ галаз лезгийрини араб чIалалдини чпин эдебият арадал гъизва. И.Ю. Крачковскийди, А.Н. Генкоди, М.С. Саидова гьахълудаказ къейдзавайвал, ХV-XVII лагьай асирар Дагъустанда араб медениятдин са кьетIен жуьредин «ренессансдин» асирар хьана. Дагъустанда артмиш хьайи араб чIалалди арадал атай эдебият чкадин накьвадал чIехи хьана ва ада вич битмиш хьайи чкада кьиле фейи тарихдин вакъиаяр къалурзава.
Са кар къейд тавуна жедач. Къадим заманайрин лезги эдебият албан чIалал, юкьван виш йисаринди араб ва туьрк чIаларал яратмишзава. Ихьтин рекьерай Дагъустандин ва маса уьлквейрин халкьарни фенай.
XVIII-XIX лагьай асирра лезгийри, арабрин кхьинрал бинеламиш хьана ва абурук чпин чIаларин сесерихъ галаз алакъалу дегишвилер кухтуна, чпин дидед чIалал ктабар кхьизва. Чав агакьнавай Етим Эминан, Кьурагь Сейфуллагьан ва араб гьарфаралди лезги чIалал кхьей маса шаиррин эсерар гьа жергедай я.
1871-йисуз халкьдин марифат хкажунин рекье женгчи хьайи Къазанфар-бег Зульфукъарова урус ва латин графикадин бинедаллаз лезгийрин букварь «Куьредин жуз» (Темир-Хан-Шура 1871-й.) акъудна. И ктабдикай цIийи девирдин милли кхьинрин рекьяй чапдай акъатнавай сад лагьай ядигар хьана.
Лезгийрин арада дидед чIалал кхьинар чукIурунин алахъунар гуьгъуьнин йисарани хьанай, амма халкьдин меденият хкажиз кIан хьайи арифдаррин алахъунриз я мусурман диндин руьгьани-регьберри, я пачагьдин гьукуматдин векилри я яб, я къимет ганач.
Гьа икI, 1917-йисан Октябрдин инкъилаб жедалди вилик, лезгийри, араб ва латин гьарфарикай менфят къачуналди, чпин дидед чIалал кхьинар арадал гъана, амма тарихдин татугай шартIари а кхьинар халкьдин гегьенш къатариз чукIуриз тунач.

Фольклордин чешмеяр
А.М. Горькийди гьахълудаказ вичин са келимада лагьайвал, «халкьдин сивин яратмишунар чир тахьанмаз, халкьдин тарих чир хьун мумкин туш. Лап дерин дегьзаманрилай эгечIна фольклор, къакъат тавуна ва са вичиз хас жуьре хвена, тарихдихъ галаз санал са рекьяй физва». Гьакъикъатдани, фольклордин кьилдин жанрайриз килигайла, лезги халкьдин алатай вахтарин уьмуьрдин шикилар аквада ва и карди халкьдин образно-художественный кьатIунар гьикI виликди фенайтIа ва а кьатIунар гьикI кьилди манидар-ашукь вилик кутунин дережадиз акъатнатIа гъавурда акьаз куьмек гузва.
Лезги халкьдин мецин яратмишунра фольклористика малум тир саки вири жанраяр гьалтзава:зегьметдин,календардиз талукь ва адетрихъ галаз алакъалу
манияр; хзандизни дуланажагъдиз талукь, эпический, игитвилин ва тарихдин манияр; манияр-фикирар; пата-къерехда кьил хуьз физвайбурун манияр; элегияр ва лугьунар; манияр-ихтилатар; сатирадин ва муьгьуьббатдин манияр ва мсб. Агъадихъ и жанрийрикай чун са шумудаз килигда.
Йисан вахтарихъ ва халкьдин адетрихъ галаз алакъалу поэзия («Пешапай» - кьурагь чIавуз марфадиз эверун ва «Ала-пехъ» - чIимел чIавуз ракъиниз эверун) – халкьдин яратмишунрин лап куьгьне жанрайрикай сад я. Адан дувулар, малум тирвал, Ислам дин кьабулдалди виликан, мажуси девирра ава. Адан дибда халкьди гзаф асирра къазанмишнавай тежриба ава. Лап къадим вахтара, инсан гьеле тIебиатдин лукI яз амай чIавуз, чил гьялзавай касди, гъуцариз хъел текъведайвал ва абуру кьурагь вахт фад алудрай лугьуз, регьимлу руьгьерихъ элкъвена ихьтин гафар лугьудай:
А пешапай, пешапай!
Пешапайдиз марф кIанда.
Имир, имир, имир, марф,
Тефей чка тамир, марф!
Марф къуьлериз,
Къуьл кIатIариз
Кьабул урай гъуцари!

И манида тIвар кьунвай къадим «гъуцар» («гъуц») ва пуд сеферда тикрарнавай «имир» (яни марф герек авач лагьай манада) гаф ажугълу руьгьер алцурун паталай ишлемишнавайди я. И карди чи яргъал бан-бубайриз хас суьгьуьрдин мавгьуматар ва мажуси диндин лишанар къалурзава.
Эгер «Пешапай» гатфарин бередихъ галаз алакъалу ятIа, «Ала-пехъ» зулун бередихъ алакъалу я. «Ала-пехъ» - им мани-изитIун я, ам юг гатазвай йикъара рагъ хьун патал ва чIимелвал яргъаз хьун патал тамамарзавайди тир:
А пехъ, пехъ, ала-пехъ,
Пехъ ацукьна, ша, чими рагъ!
Ракъар, варцар инихъди,
Къаяр, мекьер анихъди,
Кьабул урай гъуцари!..

Поэтика вилик финин жигьетдай килигайла, хзандинни кIвалин-йикъан месэлайрихъ галаз алакъалу манийрини (абурук гьакI мехъерин маниярни, ясдин лугьунарни акатзава) чпел кьилди фикир желбзава.
Мехъерин манияр тир «Перизада», «Свас тухун», «Сусаз тахт мубаракун», «Юлдашдиз», «Къавумрин мани» иллаки машгьур я. Абура вирида кьисметдиз табий, къени ва вич хуьдай касни авачир жегьил рушан къамат яратмишнава. И манийри лезгийрин лап къадим тарихдал ва яшайишдал экв хъичирзава, итимар кьилевай тухумрин алакъайри агъавалзавай обществода дишегьлидин гьал гьихьтинди тиртIа къалурзава.
Вири ихтиярар итимрин гъилевай куьгьне вахтарин гелер ва гьа чIавалай амай адетрин амукьаяр «Сусаз тахт мубаракун» манидайни аквазва. Ана цIийи сусаз ихьтин гафар лугьузва:
Ирид хва хьуй,
Хват хьтин са руш хьуй,
Гьамни хтун тарцяй
Аватна кьий!..

Йисан вахтарихъ галаз алакъалу шиират, мехъерин манийрилай тафаватлу яз, адетрихъ галаз алакъалувиликай ва прозадиз хас лишанрикай азад я. ИкI, са мус ятIани мехъерин манияр тир «Перизада» ва «Билдир, беневша» халкьдин лирикадин жанрийрик акатзава ва абур адетдилай къерехда тамамарзава. Мехъерин манийра рифма шиирдин къакъат тийидай са ибарадиз элкъвезва, везин лагьайтIа хкисна кьатIуз жедайди ва гьар са цIарцIе авай гьижайрин кьадар, са бязи цIарар квачиз, вирида гьа сад хьтинди я.
Манияр лугьузвай бязи дишегьлийрин бажарагьдин кьетIенвилер иллаки «ишелра» ва «лугьунра» - шииратдин жавагьирра, чпин тIварар квахьнавай дагъви дишегьлийри тIуькIуьрнавай бендера ачух жезва. Гьам мана-метлебдин, гьамни кIалубдин жигьетдай вини дережада авай ишелар – яни кьейи чубандихъ, лежбердихъ, гъуьлуьхъ, стхадихъ авунвай лугьунар а кардалди рикIел аламукьдайбур жезва хьи, абура ихтилат дидедин, хендедадин, вахан, рушан ва сусан мецелай физва ва абур кьейидахъ галаз чан алайдахъ галаз хьиз рахазва, а ишелар мусибатдин лишанар дериндай аннамишунивни лирикадин милайим гьиссерив ацIанва. Адет яз, ишелардай пешекар дишегьлиди тамамарзавай лугьунра эвелни-эвел кьейидан кардикай-пешедикай ва адан лайихлувилерикай лугьузва, ахпани адан хзандиз хьанвай ясдикай, чIехи хажалатдикай суьгьбетзава. «Чубан кьейила» тIвар алай ишелдин сифте кьиле кьейидан къамат къалурзава, суьрет гузва, гуьгъуьнлай адан алакьунрикай рахазва:
Ацукьай къулав
Агъзур хпен сан гудай,..
Сиве йис авай хеб (суьруь)
Ятахдай акъуддай
КIвач вегьейла цур рахадай,
Эвер гайла хеб кхадай
Чубан вахан!

«Гъуьл кьейила» ишелди фу къазанмишдай кас амачир лежбердин хзандин гьакъикъи шикил гузва. Ишел папа кьейи итимдиз ийизвай дерди-гьалдилай башламиш жезва:
Гурмагъдин гум атIай,
НикIерин тум хкатай,
Туьрезар байтул хьайи
Я иеси ясардин!..

Манидай хажалат чIугвазвай, бахтсуз хьанвай дишегьлидин къамат вилиз акьадайвал хкатна аквазва. Гъуьл кьейидалай гуьгъуьниз дагъви дишегьлидиз вичин ва вичин аялрин кьисмет кьилди вичи гьялдай ихтияр авачир. И къаматдин мусибатлувал, гъуьл кьейи дишегьли рагьметлудахъ галаз гъам-хажалатдин гафаралди рахадайла, генани хци ва гужлу жезва:
Ви балаяр за гьикI хуьда?
ВацI атайла, вацIув вугудани?
ЦIай авай тIанурдиз вегьидани,
Я иеси ясардин?!

Халкь-шикилчи вичин ясдинни шелрин манийра шииратдин чIехи дережадив агакьнава. Лугьунар никай ятIа (чубандикай, лежбердикай, къуллугъчидикай), гьадалай аслу яз, вичихъ ишелар ийизвай касдин кьилдин лишанар ачухарзава, шииратдин алатар тежедай кьван маракьлубур жезва. Мисал патал «Чам кьейила» ишелдай са шумуд цIар гъин, а цIарари тIвар квахьнавай автордин – дагъви дишегьлидин гьунарлу бажарагъдин гьакъиндай шагьидвалзава:
Къубад сивел хъвер алай,
Къашкъа пеле рагъ авай,
Расай тав мичIи сур хьай,
Гъидай свас вили къван хьай,
Хва вай дидедин!

Маса ишелда зегьметчи чубандин къамат арадал гъизва. Лугьунарзавай дишегьлиди са кьвед-пуд гафуналди, куьлуь лишанралди кьейидан акунар къалурзава:
Кьекьел чумахъди гъилин хев атIай,
Кьеркьин чантади къуьнин цIам атIай
Шатур шаламди кIвачин кIан тIушур,
Капан кьула хъипи куркурар амай,
Хва вай дидедин!

«Къуллугъэгьли кьейила» ишелда суьрет чIугунин лишанар мадни тайинлу авунва.
Къаргъуд тупIуз кьий, бала,
Къара къелем авай
Рак ацIана хкведай,
Звар квай кIвачериз кьий, вахан,
Дуламариз къекъведай
Айнад вилериз кьий, вахан,
Вили цавара къекъведай,
ТIуб эхлягъиз тахьай
Къаргъуд спелриз кьий, вахан!

Гзаф асирра къецепатан чапхунчийрихъ галаз хьайи къати женгера вич вич яз амукьай лезги халкьди эпикадин игит Шарвилидин къаматда аваз къагьриман касдин суьретни яратмишна. Шарвилидикай халкьди гзаф риваятар, кьисаяр, манияр ва лугьунар туькIуьрна. Гьайиф хьи, абур вири чал агакьнач. Амма чи къенин ахтармишунардайбурун гъиле гьатнавай текстери Шарвилидикай эпос лезгийри мусурман дин кьабулдалди вилик, V-VI лагьай асирра атанвайдан гьакъиндай шагьидвалзава.
Гзаф куьлуь-шуьлуьйрал акъваз тавуна къейд ийин: несилрилай несилрал агакьиз хьайи а риваятар, яни Шарвилидикай туькIуьрнавай кьван сивин яратмишунрик гьар са асирда дегишвилер акат тавуна амукьнач, абур ахъайзавай ва я лугьузвай гьар са мазанди абур вичин жуьреда «цIалцIамар» хъийизвай. Иллаки мусурманрин руьгьани регьберар и карда виридалай «яргъаз» акъатна: абуру Шарвилидикай къачагь авуна ва идалди кьегьалдин къамат халкьдин бейнидайни руьгьдай акъудиз алахъна. Амма руьгьанийрин алахъунар гьаваянбур хьана. Шарвилидикай хкетарни риваятар халкьди михьи рикIелди ва къанихвилелди кьабулиз хьана, вучиз лагьайтIа, Шарвилидин къаматдай халкьдиз вич азаддай ва вич вири зулумрикай хуьдай къагьриман яз аквазвай.
«Къванцин гада», «Бахтавар», «Ашукьдин къуват» ва «Лукьман» тIварар алай эпический манийра къагьриман игитдин идея кьилинди я. Абура халкьдин патал алай кьегьалрин–къанлу Тимураз рехъ агалун патал къванциз элкъвей чубан гададин, хайи хуьруьн агьалияр хандиз харж гуникай азад авур дагъви дишегьли Бахтаваран, инсафсуз ва са вичин хийирдихъ къекъведай Къубадин хан Амрагьахъ галаз женг чIугур Лукьманан къаматар рикIел аламукьдай саягъда ачухарнава. Халкьдин эпический манийрин кьилин лишан – писвилел хъсанвал, игри крарал къени крари гьалибвал къазанмишун я.
Лезгийрин риваятра ва негъилра манийра ва кьисайра дуьнья муьтIуьгъиз кIан хьайи Надир-шагьдин хиянаткарвиликайни инсафсузвиликай суьгьбетзава. ИкI, «Надир-шагь Дагъустандай чукуруникай мани» эсерда зулумкардин лап дуьзгуьн къамат, адан акунарни хесетар къалурзава:
Деред сиве карвансара
ЦIай аватна, кана эллер.
Ирандихъай атай гавур,
Пехъи я ви кицIин вилер.

Манида авай кьилин къамат хайи чил къецепатан зулумкаррин чапхунчивилерикай хуьзвай халкьдин къамат я.
Халкьдин яратмишунрин виридалайни гзаф сивера авайди ва несилрин арада машгьур хьана чкIанвайди кьуд цIарцIикай ибарат манияр я. Абуруз халкьдин арада гьакI бендерни лугьузва. Абурун тематика гегьеншди я. Абура халкьди вичиз эсер авур вакъиайрикай вичин фикирар лугьузва. Иник яшайишдин гьахъсузвиликай, четин зегьметдикай, фикиррикай, дердерикай-гъамарикай, муьгьуьббатдикай, хзандин дуланажагъдикай ва кьил хуьз пата-къерехдиз финикай тир манияр акатзава. Амма виридалайни кьилин тема муьгьуьббатдин тема тир.
Манияр-бендер дагъви дишегьлийри яратмишзавай. Абуру а манияр чуьлда кIвалахзавайла ва я кIвале гам хразвайла туькIуьрзавай. Кьиле итимар авай яшайишдин шартIара дишегьлийри чпин рикIин хияларни мурадар анжах манийра ачухарзавай, а манияр абурухъ гьина хьайитIани, гьар са карда галаз жедай. Эгер бязи хуьрера манияр векь ядайла ва я бегьер кIватI хъийидайла лугьузвайтIа, Ахцегьа а манияр лугьунин къайда масад тир: хурушумар алукьайла, рушарин са десте КIелиз-хивел хкаж жедай ва вирида хордалди цIийи манияр лугьудай, хуьруьнвийри дикъетдивди яб гудай ва а манияр рикIел хуьдай. Мани туькIуьрайбур ва лагьайбур вужар ятIа течиз амукьдай, амма пашман фикирривни михьи гьиссерив ацIанвай манияр халкьдин руьгьдин эменнидиз элкъведай. Гьа икI мани гьар са рикIиз гьахьдай, диде-бубайриз чпин рушари тамамарай са манидайни кваз чпин веледдин рикIикай, адан дердерикай экуь мурадрикай хабар жедай.
Мехъерин манийра хьиз, халкьдин бендерани диде-бубади гужуналди такIандаз гузвай, са ихтиярни авачир дагъви рушан къамат ганва.
Гзаф манийра рикI ханвай ва вич агъузарнавай руша вичин инсафсуз бубадиз кьетIи ва хци гафар лугьун хатадай жезвай кар тушир, рушан кьисмет бубади вичиз кIандайвал гьялзавай:
Агъадихъай экъечIай рагъ
Шалбуздагъдин кьиле акьуй.
Зун кIанидаз тагай буба,
Ви рикIе са гуьлле акьуй!
Намусдик хкIунвай дагъви руша «инсафсуз», «руьгьсуз»,«инсанвал квачир» дидени негь ийизва:
Жибиндавай тек манатар
Чавай хурал илиг хьанач.
Вак хьай диде пенжердаваз,
Чавай ярдиз килиг хьанач.
Манийра са бахтни авачир дагъви дишегьлиди вичин кьисметдикай шел-хвал ийизва, ада вич «азабрин кафанда» тунвай инсафсуз дуьньядиз лянет ийизва. Дагъви рушан дертни гъам гафаралди лугьуз тежадай кьван зурбади, «терезрал алцумиз тежедай» кьван заланди я. ЯтIани и хажалат кьатIна физвай экв-уьмуьр хьунин идея манийра кьилинди я:
Чанда дердер ава лугьуз,
Дердерин сан гуз жедани?
Чан ширин я, я кьей вахар,
Чан цIа туна куз жедани?

Гъанвай мисалрай аквазвайвал, дерин дердерив ва фикиррив ацIанвай манийри дагъви дишегьлидин гьиссерин алемдикайни четин кьисметдикай суьгьбетзава.
Дагъустандиз капитализмдин алакъаяр атунихъ галаз, дагъви лежберрин гзаф къатар фу къазанмишиз промышленный шегьерриз финихъ галаз ва абур пролетариатдик акахьунихъ галаз санал лезги шииратда пата-къерехдиз фенвайбурун манияр пайда жезва.
А манияр къариблухдиз акъатнавай фялейри чпини, гьакIни гъуьлерни стхаяр са кьас фу къазанмишиз къариблухра гьатнавай дагъви дишегьлийри туькIуьрзавай.
Кесибвили ва кIани касдихъ дерт чIугуни дагъви дишегьлидив руьгьдин дериндай азаб чIугваз тазвай. Гьавиляй ада вичин гъам-хажалат манийра къалурзавай. А манийра капитализмдин шегьер негьзава, нафтIадин буругърин иесийриз къаргъишзава: «Ви буругъдиз къван аватуй», «Ви буругъар цIай кьуна куй, Бакудавай Гьажи-Зейнал».
Пата-къерехдиз фенвайбурун манийра къалурнавай гьакъикъат гзаф вахтара халис документда авай хьтинди я. Абура вакъиаяр кьиле физвай чкадин, зегьметдин алатрин, гьатта халкьдин нифретдик квай заводринни фабрикрин чIехибурун тIварарни кьунва.
Бакуд кьулал буругъ ягъай
Мирзоеван кIвалер чIур хьуй!
Ваз а гафар ван тахьайтIа,
Ваз Бакудкай мичIи сур хьуй!

Пата-къерехдиз фенвайбурун манийра адетдиз элкъвенвай психологический параллелизмдин чкадал логический параллелизм пайда жезва. Фялейрин дуланажагъдихъ галаз алакъалу тайин затIар, ксар чеб чпихъ галаз гекъиг жедайвал сад садан патав эцигна, къалурзава:
Вун Бакуда гьачарчи я,
Чан гьачардал гъил алай яр.
НафтIад винел вуч ахвар я,
Сириставдал вил алай я.

Бендерик-манийрик манияр-диалогарни акахьзавай дуьшуьшар гьалтзава.
Рушни гада шииралди сад садахъ галаз рахунин къайдаяр эвелни-эвел ашукьрин ва гуьгъуьнлайни Етим Эминан, СтIал Сулейманан, Хуьруьг Тагьиран ва маса шаиррин муьгьуьббатдин чIалара давам хьана ва устадвилин жигьетдай виликди фена.
Лезги мани – им сюжет авачир, рагъэкъечIдай патан рубаидиз мукьва, лирикадиз хас лишанар квай эсер я. Ана фикир гуьзелдиз ва куьруьдаказ лагьана куьтягьзава. Художественный жигьетдай ва вич куьруь жуьрединди хьуниз килигна, гзаф манияр-бендер чи йикъарани рикIелай фенвач ва абур мукьвал-мукьвал халкьдин манидарри тамамарзава, амма, авайвал лагьайтIа, гзаф манийрал къенин йикъан «парталар» алукIзава.
Халкьдин манияр везиндин атIайвилелди (лезги шиирар гьижайрин сад хьтин кьадардал бинеламиш хьанва), цезурайралди, тикрар хъувунралди, гьар цIарцIе муьжуьд гьижа хьуналди ва хашунин жуьреда (абаб) рифмаламиш хьуналди лишанлу жезва.
Чи халкьдин сивин яратмишунра еке чка мисалрини мискIалри (имуча-мучайри) кьунва. Яшайишдин жуьреба-жуьре месэлайриз талукь, дерин манадин, чеб «гафарин къадакьриз» ухшар и эсеррай чаз халкьдин тарих, ацукьун-къарагъун, уьмуьрдин тежриба гуьзгуьдай хьиз аквазва.
Лезгийрихъ гьакI девлетлу мифологияни (вич элкъуьрна кьунвай дуьньядикай девиррин инсанрин фикирар-хиялар) ава. Ракъиникай, вацракай, гъетерикай ва гъетерин кьилди-кьилди гапIалрикай, тIебиатдин маса къуватрикай (марф, жив, хар) лезгияр мажусияр тир вахтара туькIуьрнавай мифар чал агакьнава. Абурай чаз чи ата бубайри дуьньядикай ийизвай веревирдер, абуру тIебиатдин къуватриз гузвай баянар хъсандиз аквазва.
Эпический къайдада яратмишнавай эсеррик суьгьуьрдин, яшайишдин, гьайванрикай махар ва къаравилияр акатзава. Суьгьуьрдин махара гзафни-гзаф бахтлу гележегдикай ва гьахъвиликай раханва. Суьгьуьрдин махарин кьилин игитарни халкьдин бахтлу ва азад уьмуьр патал датIана ирид кьил алай девлерихъ, аждагьанрихъ ва маса инсанриз акси къуватрихъ галаз женгера ава. Игит вични сад туш. Адаз кияр балкIанди, Туьтуькъушра ва вичи азад авур маса гьайванри куьмекзава. РикIел хкин «Кесибдин хва Къагьриман», «Ирид юкI алай пагьливан Мегьамед», «Рустам Зал» ва маса махар.
Къаравилийра лагьайтIа, халкь акьуллу ва амалдар Малла Нисрединан, Квасадин, Касбубадин мецелай къаних девлетлуйрал, темпелрал, гьарамзадайрал, чуьнуьхгумбатIрал гагь хъел кваз, гагьни зарафатдал хъуьрезва.
Гьайванрикай махара сикIерикай, жанавуррикай, северикай, девейрикай рахазватIани, халкьдиз суьгьбетар инсанрикай физвайди ашкара я.
Лезги халкьдин сивин яратмишунрин вири жуьрейра зегьметчи инсандикай (лежбер, чубан, устIар, нехирбан) еке гьуьрметдивди раханва. Агъзур йисара сиверай-сивериз, несилрилай несилрал къвез чал агакьнавай фольклордин эсерар, шаксуз, лезгийрин эдебиятдин къиметлу чешмейрикай сад хьана.














ЮКЬВАН АСИРРИН ЭДЕБИЯТ

Малум тирвал, юкьван виш йисара инсаният, къадим девиррив гекъигайла, мягькем камаралди вилик физва. Шаркь патан ва Европадин халкьари общественный уьмуьрда, медениятда, илимда зурба агалкьунар къазанмишзава. Кафказдин халкьарни, гьа жергедай яз лезгиярни, тарихдин къерехда акъвазнавачир. Абур, къунши осетинар, гуржияр, эрменияр ва масса миллетар хьиз, «тарихдин гураррай» виниз хккаж жезва. Инал вичихъ тарифлу меденият ва эдебият хьайи ва вич Дагъустандин халкьарин къадим Ватан хьайи, Кафказдин Албания гьукуматдин тIвар кьун бес я. Албаниядикай гзаф ктабар акъатнава
Урус пачагьдин ва Советрин девирра Дагъустандин халкьарин юкьван асиррин медениятдикай рахадайла, анжах са ранг – чIулав ранг ишлемишдай. ИкI, дагъви халкьарихъ I9I7-йисан Октябрдин революция жедалди эдебият авайди тушир, малум эсерарни диндихъ галаз алакъалубур яз гьисабзавай. Гьавиляй къадим вахтара вишералди чи шаирри, алимри дидед, араб, фарс ва туьрк чIаларал яратмишай гзаф гъилин кхьинрин ктабар, абур «Кьуранар» я лугьуз, пучзавай. Гележегдикай фикирзавай, хайи халкьдиз вафалу, бязи викIегь рухвайрин алахъунар себеб хьана, эдебиятдин и къиметлу ирсиникай чав кьериз-цIаруз гъилин кхьинрин ктабар агакьнава. Гьеле Советрин девирда тIвар-ван авай алимар хьайи Гьажибег Гьажибегова (I902-I94I), Агьед Агъаева (I924-2003) ва масабуру чи халкьдихъ I9I7-йисал къведалди эдебият авач лугьудай, илимдикай къерех фикир инкарзавайтIани, и мукьвал вахтарал къведалди гьуьжет алачир, ашкара месэла чIехи дережайра гьал хьанвачир.
ХХ-лагьай асирдин эхирра ва иллаки ХХI лагьай асирдин сифте кьилера лезгийрин эдебиятдин ирсиниз кьет1ен фикир гун, ам кIватI хъувун, чапдиз акъудун, ахтармишун вини дережадиз хкаж жезва. Лезги эдебият ахтармишзавай алимри эхиримжи йисара цIудралди чIалан устадрин шииратдин ирс хайи халкьдив агакьар хъувунва.
И кардиз талукь анжах са чешне гъин. Чи руьгьдин хазинадин виридалай винеда авай кукIуш хьайи Етим Эминал чан аламаз туькIуьрай «КIиридай жагъай гъилин хатIарин шииррин альманах» (Махачкала.2008) лезгийрин баркаллу рухваяр Абукаров Шамилан ва Нагъиев Фейзудинан алакъунар себеб хьана, чапдиз акъатна. Ана икьван ч1авалди чаз ван тахьай ц1удалай виниз лезги шаиррин т1варар ва лезги, араб, туьрк, фарс ч1аларал кхьенвай абурун ч1алар гьатнава.
70 йисалай артух профессор Р.И. Гьайдарован архивда «къаткай» и ктабдиз сифте «Лезги поэзиядин антология» лагьайтIани жеда. Гьикьван ихьтин къиметлу ктабар квахьнаватIа, гьикьван чи халкьдин руьгьдин ивирар къецепатан уьлквейрин архивра, ктабханайра (месела: Матенадаранда), кьилди ксарин сундухра аватIа? И суалриз жаваб гун регьат туш
Кафказдиз арабар атана Албан гьукумат чукIурайдалай кьулухъ (УIII лагьай асир), эвер тагай «мугьманри» албан халкьарин (алимри 26 тайифа къалурзава) меденият, эдебият тергна, чкадин агьалийривай хашпара дин къакъудна, абурув Ислам кьабулиз туна ва гъвечIи вилаятриз пай авур дагъви уьлкведа, чпин къайдаяр тваз башламишна.
Уьмуьрда ихьтин дерин дегишвилер хьайидалай гуьгъуьниз савадлу лезгийри чпин художественный эсерар, илимдин кIвалахар гзафни гзаф араб чIалал ва гуьгъуьнал алай виш йисара дидед, фарс ва туьрк чIаларал яратмишзава.
Дуьньяда машгьур арабист И.Ю. Крачковскийди къейдзавайвал, дагъвийри араб чIалал яратмишай эдебиятдихъ чкадин (Дагъустандин – Гь.Г.) халкьарин меденият чирунин карда еке метлеб ава. («Арабская литература на Северном Кавказе». Избр. Соч. т.6. М.-Л., I960. II4-чин).
Чи меденият ва эдебият патал чкадин алимри араб чIалал кхьей «Ширвандинни Дербентдин тарих»(ХII лагьай асир), Мугьаммад Рафидин
«Дагъустандин тарих» (ХIУ лагьай асир) Мугьаммад Аваби Акташидин «Дербент-наме» (ХУI лагьай асир), «Абумуслиман тарих», «Ахцегь-намэ», «ЦIахур наме», «Мацарин тарих» ва маса ктабрихъ еке метлеб авайди, абур чи медениятдин зурба агалкьун хьайиди чIехи алимар тир Гь.Гь. Гьамзатова, М.С. Саидова, А.Р. Шихсаидова къейдзава.
Тарихдин хроникайрилай гъейри эпиграфикадин, яни сурун къванерал, чIехи метлеб авай дараматрин цлара твазвай къванерал лишанлу вакъиайрикай авур кхьинрихъ, сада-садаз ракъурзавай кагъазрихъ меденият патал чIехи метлеб ава. Гзаф вахтара ихьтин тарихдин шагьидатнамэяр куьруьдаказ, дерин метлеб авай шикиллу чIалал художественный эсерриз мукьва жуьреда кхьенва. Абурун къиметлувиликай пешекар тарихчияр Л.И.Лаврова, А.Р. Шихсаидова чпин эпиграфикадиз талукь ктабрани гегьеншдиз раханва.
Юкьван виш йисара чи алимар, савадлу дагъвияр арабрин машгьур шаирар хьайи Абу Нувасан (УIII лагьай асир), Абуль ала – Мааридин (Х лагьай асир) ва фарс чIалал яратмишай Хаяман, Хафизан, Саадидин, Физулидин ва масабурун эсеррихъ галаз таниш жезва. Инал са факт гъин. I962-йисуз (а чIавуз зун МГУ-дин аспирант тир) Ахцегьрин хуьруьн гуьней патан ЧIехи мискIидин къавукай заз вич гьа хуьряй тир Алидин хва Бургьана I608-йисуз фарс чIалай араб чIалаз таржума авур Саадидин «Цуькверин багъ» тIвар алай гъилел кхьенвай ктаб жагъанай. Акунрай, и фактуниз баянар гун лазим къвезвач.
Дагъустандин халкьарин арада, Шарк патан шаиррин яратмишунар хьиз, философиядай, астрономиядай, логикадай, риторикадай, математикадай, поэтикадай гьа вахтара тIвар-ван авай алимар хьайи Ал-Гъазалидин, Закари Казвинидин, Ибн Якъутан ва вишералди масабурун ктабарни гегьеншдиз чкIанвай.

***

Кавказдин Албаниядин девирдин эдебиятдикай гьелелиг чаз малумди анжах са шаир я. Адан тIварни Давдакь я. Обзоррилай гуьгъуьниз къвезвай ктабдин паяра адакай кьилдин макъала гузва.
Чи чилел арабар атайдалай гуьгъуьниз чпи гзафни гзаф араб чIалал яратмишзавай юкьван асиррин лезги эдебиятдин чIалан устадрик агъадихъ гузвай шаирар (абур гьа са вахтунда алимарни тир) акатзава:
Гьаким ибн Агъа ал Ахты, СтIур Далагь, Хиниви Зайнаб (Х-ХII лагьай асирар); Седредин Сулейман ал Лекзи, Кьурагьви шейх Маруф, Куьре Мелик, Миграгъ Къемер (ХIУ-ХУ лагьай асирар); Муьшкуьр Акбер, Муьшкуьр Ибрагьим, Мискискар Мискин Вели, Мискискар Факъир, Лезги Салих, Лезги Къадир, Къалажугъ Забит, Ахцегь Рагьманкъули, Ялцугъ Эммин, Саид Агьмед (ХУI-ХУII лагьай асирар); Цилинг БукIа (Абукар), Ахцегь Назим (Мегьарам), Ахцегь Агьмед, Ахцегь Закир, Мискискар Лейли Ханум, Мискискар Къурбан, Лезги Агьмед, Кьучхуьр Саид, Ахцегь Мирзе Али, Рухун Али, ТIагьиржалал Эмирали, Ярагъ Мегьамед, Сфи-эфенди (ХУIII ва ХIХ лагьай асирдин сифте пай); Етим Эмин, Алкьвадар Гьасан, Етим Мелик, Мазали Али, Малла Нури, Мирзе Керим, Миграгъ Мардали, Ахцегь Гьажи, КьепIир Айисат, Кьурагь Афизат, Ахцегь ФатIимат, СтIал Саяд, Малла Эглер, Ахцегь Абдурахман, ЧIилихъ Абдулгьамид, Кесиб Абдуллагь, Хпеж Къурбан, Мегъверган Али, Нуреддин Шерифов, Мамрач Къазанфарбег, Лгави Рамазан, Калажугъ Багъир, Мирзе Керим Шуани, Мирзе Жабраил Сипегьри, Ахцегь Мегьамед Шариф, Захит Гьашим ва масабур (ХIХ лагьай асирдин кьвед лагьай пай I9I7-йисал къведалди).
Етим Эминан гуьгъуьналлаз ганвай шаиррин сиягъдик акатзавай чIалан устадрин яратмишунар Дагъустан михьиз Россиядик акатайдалай (I859-йис) гуьгъуьнин девирдал ацалтзава.
КьетIен чка юкьван асиррин лезги эдебиятда фарс чIалал яратмишай бажарагълу шаиррин ва алимрин яратмишунрини кьазва. Чи медениятдин и хел литературоведениеда гьелелиг ахтармишнавач, къачунвай сифте камарни Азиз
Мирзабегован ва Арбен Къардашан макъалайрихъ галаз алакъалу я.
Хайи халкьдин эдебиятдал рикI алаз, хейлин жуьреба-жуьре чешмейрикай менфят къачуна, мукьуфдивди кхьенвай макъалайра къиметлу малуматар, чпел фикир желбдай гьахълу веревирдар гьалтзаватIани, гьуьжет алай, шаклу месэлаярни авачиз туш. Гьавиляй чи халкьдин ватанперес рухвайри къарагъарзавай месэлайрикай пешекар алимрини (востоковедри, иранистри) чпин фикирарни лагьанайтIа, пис жедачир. Делилламишнавай гьуьжетра гьакъикъат малум жедайди садавайни инкариз жедач. Идалайни алава, партиядин тешкилатри, алимрин фикирриз, гьакъикъи фактариз яб тагуз, чпиз кIани къарар кьабулдай вахтарни алатнава
***
Юкьван асиррин лезги эдебият арадал гъайи ва ам вилик тухвай вири шаиррин эсерар чав агакьнавач. Гьа малумбурни араб, фарс, туьрк ва кьериз-цIаруз дидед чIалал яратмишнавайбур я. И эдебиятдин чIехи къат, сад-кьвед шиир квачиз, лезги чIалаз таржумани авунвач. Къейдун лазим я хьи, малум шииррин кьадар тIимил ятIани, абур теснифай ксар илгьамдикай пай ганвай бажарагълу халисан ч1алан устадар тир.
Винидихъ ганвай яргъи сиягъда тIварар кьунвай шаирри чпин девирра инсанрин тIал-квал алай, абурук къалабулух кутазвай месэлайриз фикир гузвай: гьахъсуз дуьнья, бахтсуз муьгьуьббат, мердвал ва намердвал, гьахъвал ва гьахъсузвал. Абуру гьакIни Аллагьдикай, Мегьамед пайгъамбардикай, эхиратдикай ва диндин маса хилерикай чIалар яратмишзавай.
ХУ-ХУII лагьай асиррин шаииррикай вичи дишегьлидин кьадар-кьисметдиз еке фикир гайи Миграгъ Къемерни ярдин вафасузвиликай рахай Муьшкуьр Акбер кьетIендиз хкатзава.Къемеран кайи рикIяй къвезвай «Кузва, лагь, гум акъатиз» ва «Кьакьан синел акьахайла» чIалара кIанибур кьисмет тахьуникай, бахтсуз муьгьуьббатдикай раханва:
Дагъларилай элкъвей рекьер
Кьуру я, лагь, къум акъатиз.
КIани ярди хабар кьуртIа,
Кузва, лагь, гум акъатиз.

Гужлу гьиссералди тафаватлу, хци фикирар хас Къемеран чIалар халкьдин мецин яратмишунриз мукьва ятIани, абурай чаз кьилдин инсандин бахтсуз ашкъидин дерт, рикIин агьузар, гъуцариз ийизвай аман-минет аквазва:

Я цавни чил, я цавни чил,
Цавал алай ракъар-варцар.
Кьисмет тежер рушни гада
Куьз халкьна бес, я чан гъуцар.

Вичин рикIе авай тIалдикай яб гузвайбурузни хабар гун патал Къемера фольклордин приемрикай – тIебиатдин къуватрикай куьмек кIан хьун (обращенияр), психологический параллелизм, тикрар хьун – менфят къачузва.
Эгер М. Къемер бахтсуз муьгьуьббатдикай раханватIа, Муьшкуьр Акбера вафасуз ярдикай суьгьбетзава. ИкI, «Шехьзава зун» шиирда ярдин вафасузвал себеб хьана, «гьижрандин цIу гуьгьуьл хана, йифди-югъди шехьзавай, садавайни куьмек тахьай» Акбера лугьузва:

Муьшкуьр Акбер серсер хьана,
Гъамун хура жигер кана,
Ярдин суьрет рикIел гъана
Шехьзава зун йифиз-юкъуз.
А.Мирзабегован таржума
Муькуь «Кана вуна зун» шиирда Акбера вичин перишан, сефил гьалдикай, кайи рикIикай хабар кьун тавур ярдиз туьгьметзава:
Вунни зун хьиз, кана кармаш хьуй,
Курай вун, курай вун, кана вуна зун.
Кафир я, зеррени инсаф авач вахъ,
Курай вун, курай вун, кана вуна зун.
А. Мирзабегован таржума.
Шаирди и эсерда «курай», «канна», «вун», «вуна» гафар са шумуд сеферда тикраруни, эсердал кьетIен ранг гъизва, кьилин фикир – ярдин вафасузвал – ачухариз куьмекзава.
Къемеран ва Акберан гуьгъуьналлаз къвезвай шаирар Мискискар Мискин Велиди, Муьшкуьр Ибрагьима лезги эдебиятдик чпин пайни кутазва. Мискин Велиди «Шехьда зун» шиирда дугъри, тахсирсуз инсанриз жазаяр гун себеб хьана, гьа девирдиз бегьем критика гузва. Ада мажбури яргъариз акъатна ватандивай къакъатнавай хатирбендейрин язух чIугвазва:

Куь гьахълувал, дуьзвал вучиз хьана зай,
Адалатдик кумачирни бес куь пай.
Куьн акъатай а чкайра жеч квез тай,
Куь дердияр кьатIана, шехьзава зун.

Шиирдай малум жезвайвал, садни-кьвед ваъ, гзафбурун кьилел къазаяр атанва, бедбахт хьанва. Мумкин я, къецепатарай атай чапхунчийри Ахтыпара магьалдин агьалийриз зиянар гана жеда.
Эфендияр, гьажияр хьанва дустагъ,
Сел я дидейрин, вахарин вилин нагъв,
Къуларик цIай кумач, къайи я гурмагъ,
Элдихъ рикI-жигер кана, шехьзава зун.
Мискин Велиди – «Гьахъвал амач, саки дуьньяд эхир я» - гафаралди шиир куьтягьарзава. Гьа вахтарин шаиррикай акьван векъидаказ девирдиз къимет ганвай шаир бажагьат гьалтда.
ХУII ва ХУIII лагьай асирарни лезги шииратда бегьерлубур хьана. Чаз цIудралди чIалан устадрин тIварар малум я. Амма абурун чIалар сад-кьвед квачиз амайбур агакьнавач. ИкI, шаир Саид Агьмедан «Шехьрай» тIвар алай Са чIал я чаз малумди. Эсердай аквазвайвал, адан автор дердери-гъамари канвай, эхир нефес гуз гьазур хьанвай жегьил кас я. Адан вил дуьньядихъ галама, вучиз лагьайтIа, «Багъ кутуна, емишар атIуз хьанач, Ярдихъ галаз ширин кьве гаф рахаз хьанач». Вични арифдар инсан я. Весидин жуьреда теснифнавай и эсерда шаирдиз вич кьейила, тазиядиз атана кIанзава:

Кьисмет чпин даим бедбахт хьанвайбур,
Къуй атурай къара жигер канвайбур,
Зин хьиз чпин чан туьтуьниз гъанвайбур,
Идалайни алава, гьар са бендинин эхирда ихьтин тIалабун ава:
Кьуд пата тваз ишелдин ван, шехьрай захъ,
Эхиз жезмач гьижран, шехьрай захъ.
Партал, пурар, гьакI зи балкIан, шехьрай захъ.
Ктаб, дафтар, къелемдашни шехьрай захъ.
Шиир агъадихъ галай цIараралди куьтягь жезва:

Агьмед я зун, фанадихъ зи гала вил,
Эхиратдихъ элкъуьрнава за майил.
Эхир нефес я зин факъир, гьак1 сефил,
Ават1а рик1 кудай инсан, шехьрай захъ.
И эсер, гьелбетда, юкьван виш йисарин эдебиятда вичиз тешпигь авачирди я.
Вич ХУIII лагьай асирдин сад лагьай паюна яшамиш хьайи Мискискар Лейли Ханум гьа вахтара Дагъустандани Къуба пата бажарагълу чIалан устад хьиз машгьур тир. Адахъ ширин сесни авай, хъсандиз чуьнгуьрни ядай. Чаз Лейли Хануман азербайжан ашукь Латифахъ галаз хьайи гьуьжетни «Ийимир» шиир малум я. Эхиримжи эсердал акъвазин. И эсерда Лейли Ханум махарик квай Туьтуькъушрахъ элкъвена, адавай вичин рикIе авай ашкъидин тIал, чинебан сир садазни чир тавун тIалабзава.

Эй Туьтуькъуш, Сад Аллагьдин хатурдай
Зи чинебан сир ашкара ийимир.
Вигьимир зун элдин вилик абурдай.
Зи чинебан сир ашкара ийимир.
Гьатна рикIе ашкъи, за вуч ийин мад?!
Ништер яна, ийида за зи рикI пад.
Жув рекьида, вун ийида за азад,
Зи чинебан сир ашкара ийимир.

Туьтуькъушра махара гьамиша кIеве гьатай инсанриз куьмекдай. Лейли Ханумазни и аламатдин къушравай куьмек кIан хьун, адал вичин сир ихтибарун дуьшуьшдин кар туш.
Шаир ва алим Цилинг БукIани (Абукар) ХУIII лагьай асирда машгьур тир. Ам лезги эдебиятдин виридалай ишигълу гъед хьайи Етим Эминан ата буба я. Гьайиф хьи, адан шииратдай чав анжах са шиир агакьнава. Шикиллу чIалал, жуьреба-жуьре художественный алатрикай менфят къачуна яратмишай «Къвезва» эсердай, чи вилик гуьзел рушан къамат акъваззава.
Эй агъаяр, килиг рекьиз,
Са гуьрчег инсан къвезава.
Ухшар авай вич ракъиниз,
Са марал, жейран къвезава
Акъатна, наз гуз, майдандиз
Азаб гуз зи ширин чандиз,

БукIа гьакI я: и дуьньяда
Сад Аллагьди зи гъил кьада.
Заз акI хьана, асилзда,
Гуьзелрин султан къвезава.
А. Мирзабегован таржума

Цилинг БукIадин девирда шаир ва зурба алим Ахцегь Магьараман (техалус Назим я) тIварни сейли тир. Алкьвадар Гасана «Асари Дагъустан» ктабда Ахцегь Магьарамакай кхьизва: «ЧIехи алимрин жергедик Ахцегь Магьарам-эфенди акатзава ада физикадин ва философиядин тарсар гана».
Адан медресада кIелай Ярагъ Мегьамедакай, Мирзе Алидикай, Рухун Алидикай ва мсб. вири Кавказда машгьур шаирар, алимар ва регьберар хьана. Чав агакьнавай марифатдин месэладин «КIанда» шиирда инсанвал, эдеблувал, намуслувал тестикьарзава:
За вуч чара ийин, завай вафасуздаз вафа кIанда,
Атайла зи патав, икрам авун, гьакI хуш сафа кIанда. Вичин затдик, вири чандик хиянатвал, пехилвал кваз
Масадбуру ийиз тариф, гьамиша вич ала кIанда.

Ахцегь Магьарама шиир дерин мана хкатзавай агъадихъ гузвай цIараралди куьтягьарзава:
Ахцегь Назим, мягьтел я зун и алемдин крар акваз,
Масадбуруз дерт гузвайдаз завай дарман-дава кIанда.

Эгер Ахцегь Магьарам марифатдикай, инсанвиликай рахазватIа, гьа девирдин бажарагълу шаир Лезги Салегьа «ГьикI чир хьурай» шиирда дидед чIалаз гьуьрметуниз, вилин нур хьиз хуьниз эверзава:
Эй устад, чан устад лугьузвай ашукь,
Лезги чIал течирдаз фарс гьикI чир хьурай?
КIел тавурдаз «элиф», «бей» бинедилай,
Эдебдин, гьаядин тарс гьикI чир хьурай?
А. Мирзабегован таржума
Лезги Салегьни, Ахцегь Магьарам-эфенди хьиз, къанажагъдикай, эдебдикай, гьаядикай раханва:
Вичин адет, къилих, гафар течирдаз
Гьахъни, къанажагъни, нефс гьикI чир хьурай?

ХУIII лагьай асирда, адалай вилик квай виш йисара гьалт тийизвай, гъурбатдикай яратмишай чIалар чав агакьнава. И месэладиз сифте яз фикир гайиди шаир Лезги Къадир хьанай. Ада «Экуьн шагьвар» эсерда гъариблухда вичин кьилел къвезвай дуьшуьшрикай ва вичин гьалдикай ватанэгьлийризни ва мукьва-кьилийриз хабар гун тIалабзава:
Экуьн шагьвар, къе зун авай гьалдикай,
Фена, хабар це чи патан эллериз
Катра ягъай нуькIрел хьиз зал хер хьана,
Аватзава зун гъамарин вирериз.

Яраб кайи кас аватIа къе, зун хьиз,
Кьуд пад ивид сел я, саки Жейгьун хьиз
Чи пата зи мирес-варис акуртIа,
Акатна, лагь, зи гими гур селлерик.

Дидеди и хабар гьикI кьабулдатIа шаирдиз чизвай:
Зи дерт чIугваз дидед чIарар чухвана,
Накъварикай сел арадал атана
А. Мирзабегован таржума

Гьа вахтара шииратда къариблухвилин месэла кудун зурба цIийивал тирдал са шакни алач. Акунрай, яшайишдин четинвилер себеб хьана, лезгияр ХУII-ХУIII лагьай асирра маса вилаятриз фин башламишзава, къурабавал арадал къвезва.
Малум тирвал, цин стIалдай ракъинин нур аквазвайвал, бязи чIалан устадрин са эсердай шаирдин бажарагъ, алакьунар аквада. Гьа ихьтин шаииррин жергедик Ахцегь Закирни (ХУIII лагьай асир) акатзава. Ада муьгьуьббатдикай яратмишнавай «Къакъатна» шиирда устадвилелди Шаркь патан шииратдин алатрикай менфят къачунватIани, шаирдин вичин рангарни образар тIимил авач. Адан мухаммасдай са чешне гъин:

Эй инсанар, и дуьньядин султандивай къакъатна зун,
Квахьна зи ийир-тийир, имандивай къакъатна зун,
Фена зи яр зун туна тек, зи чандивай къакъатна зун,
ЧIур хьана гьал, кефи-агьвал, жейрандивай къакъатна зун.

Ребби, агь, гьикьван иер халкь авуна на сунаяр,
Виридалай гуьзел-гуьрчег яратмишна зи кIани яр.
Жуван рикIин ивидалди, авадариз вилин накъвар,
Муьгьуьббатдин сир ачухиз, кхьида за адаз чарар,
Я стхаяр, а сагьиби-игьсандивай къакъатна зун

Ахцегь шаир, авач са кас, ви гьал чидай, ви дерт чидай,
И алемдиз дарман ийир Лукьмандивай къакъатна зун.

ХУI-ХIХ лагьай асиррин эдебиятда туьрк чIалал яратмишай чIехи са къатни гьалтзава (килиг:Гашаров Гь. Лезгинская ашугская поэзия и литература. –Махачкала: ДКИ.I976). Аник сифтени-сифте устад ашукьрин ва кьериз-цIаруз алимар тир шаиррин эсерар акатзава. Вичи шумудни са асирда халкьдиз къуллугъай эдебиятдин и къатуникай кьве гаф лугьун чарасуз я.
Ашукьар дуьньядин саки вири халкьарихъ ава. Гьар са халкьди абуруз чпин тIварарни гудай (грекри – аэдар, французри – трубадурар, ингилисри–скопар, немсери – миннезингерар, туьркменри – шахирар, казахри – акынар, къумукьри – йырчияр ва мсб.). Кафказдин пара халкьари абуруз ашукьар лугьудай.
Ашукь араб гаф я. Адан мана муьгьуьббатдин ялавда кун я. Вилик вахтара а гаф араб чIалай фарс ва туьрк чIаларани гьатна. Фарс чIала адан метлеб дегиш жезвач, амма туьрк ва азербайжан чIалара «ашукь» маса манадани ишлемишзава. Шиирар туькIуьриз, манияр ядайдаз ашукь лугьузва.
Дагъустандин халкьарикай «ашукь» гаф лезги, къумукь ва табасаран чIалара гьалтзава. Лезги чIала ам, азербайжан чIала хьиз, кьве манадани ишлемишзава. Аквадай гьаларай, куьгьне девирда ашкъи-гьавалу хьана, муьгьуьббатдин чIалар лугьудай касдал «ашукь» лакIаб акьалтдай ва ам адан тIварунихъни акал жедай.
Къвез-къвез «ашукь» умумиламиш хьанвай гафуниз элкъвезва ва бязи шаиррин тIварарихъ галкIурзава. Месела: Ашукь Алискер, Ашукь Саид, Ашукь Абдуллагь ва икI мад.
Ашукьвал яратмишунрин (художественный литературадин) четин жуьрейрикай сад я. Манияр лугьудай низ хьайитIани ашукь лугьуз жедач. Адахъ бажарагълувал, вичин къешенг хатI хьун лазим я. Халис ашукь шаирни я, композиторни, музыкантни я, артистни. Адалай гъейри, ашукьри чпин яратмишунар кесиб халкьдин яшайишдикай,адан дерди-баладикай туькIуьрзавай, гьахъсузвилиз ва намердвилиз акси экъечIзавай. Абуру жемятдиз акьул, насигьат гудай, адак викIегьвилин руьгь кутадай манияр яратмишзавай.
Ашукьрин поэзиядиз вичиз хас тир лишанарни ава: кьетIен тематика, образар, кIалубар туькIуьр хьунин къайдаяр. Гьавиляй ам регьятдиз халкьдин мецин яратмишунрикай чара ийиз жеда. Амма им абурун арада эсиллагь алакъа авач лагьай чIал туш.
Фольклордин чешмейрикай, шаксуз, вири ашукьри ва шаирри датIана менфят къачузвайди я. Ашукьрин поэзияда социальный алакъайрин, сатирадин, насигьатдин ва муьгьуьббатдин темайрай теснифнавай жуьреба-жуьре кIалубрин эсерар гьалтзава.
Лезги ашукьри, адет яз, чпин шиирар «къошма», «мухаммес», «герайлы», «дейишме» (шиирралди гьуьжет) ва маса кIалубра туькIуьрнава. Абурукай «къошма» чи ашукьриз ва шаирриз виридалай хас кIалуб тир. Гьавиляй лезги поэзияда и кIалуб гегьеншдиз гьалтни ийизва. «Къошма» вад ва я ирид бендиникай ибарат, гьар са бендина кьуд цIар авай, 8, II, I4 слогдин шиирдиз лугьуда. Адан сифте бенд а б а б къайдадин рифмадалди ва амайбурни в в в б, г г г б, д д д б жуьредин рифма аваз туькIуьр жеда.
Къошмада редиф ва рефрен хьун, рефрендин вилик квай гафар рифмадалди кьун чарасуз я. Адет яз, ашукьди, шаирди къошмадин эхиримжи бендина вичин тIварни кьада. Винел патай къошмадин кIалуб регьатди хьиз аквада, амма ана, «сонетдин» кIалубда хьиз, фикир къвердавай дерин жезва. Адан сифте бендина месэла эцигзава, ахпа ам ачухарзава ва эхирдайни авторди я вичи, я кIелдай, я яб гудай касдив макьсад хкудиз тазва.
Эгер къошмадин гьар са бенд кьуд цIарцIикай ибарат ятIа, «мухаммесдин» бенд вадакай арадал къвезва: а а а а б, в в в в б, с с с с б ва гьакI мад. Амай тIалабунар къошмадинбурухъ галаз сад я.
Ашукьар хсуси эсерар туькIуьрдайбур (устад ашукьар) ва чпи масабурун чIалар лугьудайбур жеда. Устад ашукьри ширарни чпи туькIуьрда, макьамарни; муькуьбуру анжах масабурун чIалар лугьуда.
Ашукьрин поэзиядин кьетIенвилерикай рахадайла, мад са месэладал акъвазна кIанда. Амни чIалан месэла я. Кавказдин ашукьри (эрменийрин, гуржийрин, лезгийрин, табасаранрин ва мсб.) чпин эсерар, адет яз, туьрк чIалал туькIуьрдай. Эрменийрин алим Т. Тарвердяна кхьизвайвал, чпихъ виликдай хьайи ашукьрикай (абурун кьадар вад вишелай артух я) анжах къад ашукьди чпин эсерар дидед чIалал теснифнай (килиг: «Эрменийрин ашукьар». –Ереван, I937, I, I9-чин).
Чеб эрменияр яз туьрк чIалал эсерар яратмишай ашукьар гьи халкьдин векилар яз гьисабна кIанда? «Эрменийрин ашукьри теснифай манияр, дастанар, чеб маса чIалал туькIуьрнаватIани, абур хайи халкьдинбур, миллибур яз гьисабун лазим я» (Сеидов М. Певец народов Закавказья, -Баку,I963. С.44).
Инал и месэла кудун дуьшуьшдин кар туш. Виликдай лезгийрин шаиррини ашукьри, тарихдин шартIар себеб яз, чпин эсерар араб, фарс ва туьрк чIаларал яратмишзавай. Дуьньядин халкьарин литературайра ихьтин дуьшуьшар тIимил гьалтзавач. ИкI, Низамиди вичин поэмаяр фарс чIалал яратмишнай, узбекрин шаир Алишер Навоиди, азербайжанви Мегьамед Физулиди чпин эсерар араб, фарс чIаларал туькIуьрнай. Эрмени ашукь ва шаир Саят-Новадини вичин чIалар туьрк, гуржи ва эрмени чIаларал яратмишнай. Эгер цIийи девирдиз фикир гайитIа, ихьтин дуьшуьшар гилани гьалтзава. Индиядин писателар тир Мулк Радж Ананда ва Агьмед Аббаса чпин гзаф кьадар эсерар инглис чIалал кхьенай, амма садани абур инглисрин писателар яз гьисабзавач.
Винидихъ гъайи делилри ихьтин нетижадал гъизва. Эгер са миллетдин шаирди, писателди маса халкьдин чIалалди кхьиз хьайитIа, амма абура вичин халкьдин яшайишдин шартIар къалурзаватIа, ахьтин чIалан устад вичин халкьдинди ва адан эсерар милли эдебиятдинбур яз гьисабиз жеда. Иниз килигна чпи араб, фарс, туьрк чIаларал художественный эсерар яратмишай лезгийрин шаирар ва устад ашукьар са рахунни алачиз чи милли эдебиятдик акатзава.



***

Агъзур йисалайни артух девир кьунвай юкьван асиррин лезги халкьдин руьгьдин хазинадик пай кутур бажарагълу чIалан устадри сифтедай дидед ва араб, гуьгъуьнин виш йисара фарс ва иллаки туьрк чIаларал яратмишай эсерра кьилдин инсандин хиял-фикир, дерди-бала, уьмуьрдин шартIар къалуруналди, эдебият хайи халкьдиз мукьва авуна, адаз вилик фидай рекьер-хулер къалурна.
Юкьван асиррин эдебиятдикай даях кьуна, тарихдин цIийи шартIара гуьгъуьнин вахтарин лезги шаирри, устад ашукьри хайи халкьдин меденият мадни вилик тухузва, чпин аямдин тIалабунриз жаваб гудай эсерар яратмишзава.
Агъадихъ юкьван асирдин лезги эдебиятда дерин гелер тур чIалан устадрикай куьруь очеркар гузва. Абур Кертагъ Давдакьалай эгечIзава.








ДАВДАКЬ
(VII асир)
Шаир, алим-филосов, бажарагълу оратор Давдакь Албанрин девирдин чIалан устадрикай сад тир. Х лагьай асирдин тарихчи Моисей Кагантвацитидин «История Агван» (СПб, 1861-йис) ктабда кхьизвайвал, Кертагъ Давдакь VII лагьай асирда Албан гьукуматдин Гирдман вилаятдин кьиле хьайи Григор Жаванширан тавханада яшамиш хьайиди къейдзава. Ам, акунрай, Жаванширан дустни тир меслятчини. Давдакьа вичин хиве авай везифаярни тамамдиз кьилиз акъудзавай.
Чав шаирдин «ЧIехи шарвал Жаваншир кьейила, авур ишел» тIвар алай анжах са элегия агакьнава. Элегиядин оригинал тергнай, адан чав агакьай къадим эрмени чIалаз (грабар) авур таржума, лезги чIалаз элкъуьрна, шаир, критик, публицист Азиз Мирзебегова («РикIин гаф» газетдин №3, 4. 1992-йис) акъудна.
И мукьвал вахтарал къведалди Давдакь азербайжанрини эрменийри чпин юкьван виш йисарин адабиятдин шаир яз гьисабзавай. ХХ лагьай асирдин азербайжанрин машгьур алимар тир Буниятова З. «Азербайжан в VII-IX вв.- Баку. 1965 ктабда, Жаферзадеди М. «Халкьдиз дуьз гаф лугьудай вахт агакьнава» макъалада «Илим ва уьмуьр» журнал. 1990-йис, №4) Давдакь албанрин шаир яз гьисабзава.
А. Мизабекова Давдакьан элегия художественный эсер хьиз вини дережадинди яз гьисабзава. И эсерди гьа девирда албанрин адабият вилик фенвайдан шагьидвалзава. «Ам, - давамарзава критикди, - художественный жигьетдай тамамвили Давдакьа и шиирдилай виликни гзаф эсерар кхьейди субутзава» (А. Мирзабеков. Руьгьдин синр. – Махачкала: ДКИ. 2009. 7-чин).
Давдакьан и эсердиз, вичин объемдиз килигайла, поэма-элегия лугьузни жеда. Ам, дугъриданни, мана-метлебдин, комнозициядин ва художественный жигьетдай тамамди, кIелдайдаз таъсирдайди хьанва.
Сифте цIарарилай эгечIна Давдакьа чун вичин суьгьбетдиз яб гуниз гьазурзава:
Эй камаллу, къуратлу руьгь, рахъура заз вуна илгьам,
Куьмек ая, къуват це заз русвагь авун патал душман.
Акьул на зи ая хци, фикир-фагьум жервал тамам,
Ачухарун паталди дерт, лугьун патал хифет жуван.

Идалай гуьгъуьниз шаирди эллегиядин кьилин игит Жаваншираз къимет гузва. Ам регьимлу, кар алакьдай, хци зигьин авай, мез фесагьат, халкь гьар баладикай хуьзвай, инсанриз ракъини ва вацра хьиз экв гузвай, гъил ачух, мерт пачагь я, - лугьузва.
Жаваншираз вичин ватанда хьиз яд уьлквейрани гьуьрметзавай:

Ам аслан хьиз гьейбатлу тир, туширтIани
вич инсафсуз,
Тайифайрин агъасакъалриз гьуьрмет авай адан вилик
Гьам мердвилел, гьам акьулдал адав къведай
авачир кас,
Адан тIвар-ван чи уьлкведа гьар са касдиз
машгьур хьанвай.
ЧкIанвай гьам адан тариф и дуьньяди гьар са патаз,
Адаз къунши уьлквеярни играм ийиз гьазур хьанвай.

Идалайни алава Жаваншир уьмуьрдал, шадвилерал, мугьманар къабулунал рикI алай инсан тир. Адан тавханадай манийрин авазрин, мугьманрин суьгьбетрин ванер кими жедачир. Адахъ галаз авай дуствилин алакъайрал «грекрин пачагьри», «кьибле патан князри» ва маса гьукумдарри дамахзавай.
Давдакьа Жаваншир тарифуниз лайихлу пачагь тиртIани, «инсанар фана тирди» рикIелай ракъурна, «такабурлу хьана», «гуьнагь крар ийиз чилел, гъуцарихъ хъел кутуна». Гьавиляй пачагь кIеве гьатайла, «адан руьгьни беден хуьзвай пак малаик чара хьана, Ам баладин, ам жафадин вилик туна текдиз, ялгъуз» - лугьузва шаирди.
Элегиядай аквазвайвал, Жаваншира вич илимлу, арифдар кас тиртIани, дамах къачуна, Аллагьни вичелай нарази авуна, муькуь патахъай пачагьдал пехилбур, адан тахтуна вил авайбур Жаваншираз фур атIуз гьазур хьанвай:

Чуру ният кьиле тухуз кьве чин алай къанлу душман.
Фадлай кьулухъ гьазур хьанвай, кIанзавай чи пачагь рекьиз.
Гапурдалди а ягъиди хурал херна Жаванширан,
Кьена пачагь мичIи йифиз, моавитор лугьур халкь хьиз.

И чIулав мусибатдин хабарди шаирдин кьил хура твазва, ам хажалатдин ясда гьатзава. Давдакьа пачагь Жаванширал гъил хкажай къанлуйриз «алчахар», «яргъияр», «хаинар», «кьве чин алай иблисар» лугьуз туьнбуьгьзава. Гъамлу хьанвай шаирдихъ галаз тIебиатдин зил кьазва:

Хаин ажал чи пачагьдал дуьшуьш хьай береда,
Цава авай рагъин гьатта туьхвена са легьзеда.

Бажарагълу чIалан устад пачагьдал атай мусибатдин дуьшуьшдикай рахадайла, ада куьлуь-шуьлуьйризни (деталриз) кваз фикир гузва: «кьуланферин мичIи вахт», «хер авур хур», «къанлудин гъиле авай гапур» ва икI мад. И алатри эсердин таъсирлувал, шаксуз, мадни артухарзава.
Давдакьа устадвилелди халкьдин къаргъишрикай менфят къачуна, пачагь кьей и хаинар лянетламишзава: «Чилин винел къуй а хаин амукьрай вич даим ялгъуз»; «Адан кьилел чIулав пехъер хьурай лув гуз юкъуз-йифиз»; «Гьич садрани кьисмет тахьуй адаз чIере алай кIвал-югъ» ва икI мад.
Шаир анжах винидихъ гъайи ибарайрал рази хьана акъвазнавач, ада мадни хци, таъсирлу, шикиллу гафаралди къанлу жасус русвагьзава:
А вижесуз япалухдиз хьуй акьрабрин зегьер кьисмет,
Юлдашарни гъуьлягъар хьуй, йиферизни гьар са чIавуз.
Къуй телеф хьуй рикI ц1а аваз, эхиз тежез зулум-зиллет,
Гъуцаринни лянет алаз, фий дуьньядай чIулав суруз.

Элегиядин эхиримжи паюнани, сифте кьилера хьиз, Давдакь Жаванширакай еке гьуьрметдивди рахазва. Ам «къегьал регьбер», «игит сердер» ва инсан хьиз «мерд», «жумарт», «уьтквем» кас хьайиди къейдзава.
Жаваншир хьтин пачагь хьаначиртIа, - лугьузва Давдакьа, - «Кьве чин алай душманриз чун фадлай хьанвай есир» «Телефдай тир кефер патан гарари чун, Алчах гунри анар тарар ни багъларин барбатIдай тир».
Жаваншир хьтин арифдар пачагь къазадик кьин себеб яз, - кIелдайбурун фикир желбзава шаирди, - «зулумат мад къайи жезва, ахквазмач чаз экуьн ярар».
Давдакьан элегияда гзаф месэлайрикай раханва, амма кьилинди: халкьарин, гьукуматрин кьиле акъваззавайбур (пачагь, фараон, хан ва икI мад) регьимлу, инсанвал хас, жемятдирн дерди-гьалдикай хабар кьадай, дамах гвачир ксар хьун лазим я. И фикир, малум тирвал, дуьньядин халкьарин эдабиятда цIийиди туш, ятIани Давдакьа и важиблу фикир масабуруз ухшар тушир къайдада ачухарнава.
Бажарагълу шаирдин элегияди къени, гьам вич яшамиш хайи девирда хьиз, вири инсаниятдиз къуллугъзава. Давдакьан яратмишунар Кавказдин Албаниядин ирссагьибар тир Дагъустандин халкьаривай чпин руьгьдин хазинадик кутаз жеда.






КУЬРЕ МЕЛИК
(1340-1410)
Юкьван виш йисарин лезгийрин бажарагълу шаиррикай сад Куьре Мелик хьанай. Ам халис ватанперес, дуьньядикай хабардар, халкьдин арада гьуьрмет авай, савадлу кас тир. К. Меликакай сифте малуматар гайиди М. Ярахмедов я. (Килиг: М. Ярагьмедов. Азербайжандинни Дагъустандин эдебиятдин алакъайрин тарихдай. – Баку. 1985. 75-чин).
Шаирдин ирс кIватI хъувуник бажарагълу чIалан устад Абдул Фетягьани вичин пай кутунай («Лезги газет», 1990-йисан 7-март ва 1995-йисан 13-ноябрь). Меликан ругуд шиирни 30 бейт «Лезгийрин революциядилай вилик квай девиррин литература (-Махачкала: Дагучпедгиз. 1990) ктабдиз ва «Мусибат-наме» дастан (поэма) «Шарвили» газетдиз (1996-йис, 12-март) акъатнай.
К. Мелик яшамиш хьайи вахтара лезги чилел чIехи кьушундин кьиле аваз Къазил Ордадин ханар Тамерлан, Тохтамыш атанай. Азадвилин женгиниз къарагъай халкьдиз магъулрин жаллатIри еке къастар авунай: агъзурралди чпиз табий тахьайбур тергнай, тахсирсуз инсанар лухьвилиз элкъуьриз алахънай. Азадвилел рикI алай дагъвияр, К. Меликан шииррай ва иллаки «Мусибат-наме» поэмадай аквазвайвал, мугъулривай чпин хацук кутаз хьанвачир. Дагъви халкьари чпин вири къуватар садна, чапхунчияр Дагъустандай чукурнай.
Гьайиф хьи, К. Меликан уьмуьрдикай, адан кьегьалвиликай чав лап тIимил малуматар агакьнава. ЯтIани бязи риваятрай ам зурба шаир, халкьдин игит, къагьриман хва хьайиди малум жезва. Са чешне гъин: «Курхуьр Тамерланан кьушунди барбатIнай. Гьа чIавуз машгьур шаир Мелик яшамиш жезвай. Адавай лезгияр сад ийиз, абурун кьиле акъвазиз алакьнай. Меликаз чапхунчийрин патай эх тежер зулумар акунай. Душманрин гъиле гьатайла, абуру шаир ярхарнавай чукьвандал ктIунна, къулаба кьунвай туруналди гатанай, адан хирерив ва вилерив цIай агудиз, къакъуднай. Вагьшийриз рей тагай Мелик эхир зиндандиз гадарнай, адаз фу-яд ганачир. Амма руьгьдиз чIехи Мелика вири зулумар эхна Лезгийри, къунши халкьарин куьмекни галаз, душманар чи чилелай чукурайла, Мелик буьркьуь хьанвай («Лезгийрин революциядилай вилик квай»17-чин)
Мугъулрихъ галаз хьайи азадвилин женгерин кьиле акъвазай Мелик, дидедиз хьайи чка чи риваятра Курар шегьердихъ, Кур хуьрухъ галаз алакъалу ийизва. Гьелелиг шаир хайи чка тайин туш. Кьилинди, шаирдин техалусдай аквазвайвал, ам Куьре дередай я.
К. Меликан яратмишунар шаир вич яшамиш хьайи девердихъ, гьа вахтара кьиле фей вакъиайрихъ галаз алакъалу я. ИкI игитвал ва инсанпересвал тестикьарзавай «Гьамиша хьухь викIехь, кьегьал» эсерда К. Мелика ватандашриз къагьриманар хьуниз, намус, хайи чилин абур хуьниз, гъиле авай тур гьамиша хцидаказ хуьниз эверзава:

Гьамиша хьухь викIегь, кьегьал,
Тарланрикай хкудмир жув.
Са чIавузни жемир бейгьал,
Асланрикай хкудмир жув

Душман такваз жемир аси,
Са гьунардал жемир рази.
Кьегьалвал я бубад рузи,
Халкьдин виляй авудмир жув

Тур хци яз хьурай гъиле,
ЧIуру рекьихъ алудмир жув.

И шиирдин квай фикир К. Мелика «Къул хуьз экъечI» эсерда мадни деринарзава. Ада азадвал патал, чандилайни гъил къачуна, ватан хуьз женгиниз экъечI лугьузва:

Эй, лезги халкь, душман винел атана,
Къарагъ кIвачел къул хуьз экъечI!
Мад нубатдин завал кьилел атана,
Къарагъ кIвачел къул хуьз экъечI!

Чи чилел къецепатарай гзаф чапхунчияр атайди я. И сеферда шаир татаррикайни мугъулрикай рахазва:
Татар ханар, магъул ханар ацIана,
Чи дереяр кур сесери атIана,
Шумуд лезги женгерикай хтанач:
Къурагъ кIвачел, къул хуьз экъечI!

Шаирди гьар са бендина «къул хуьз экъечI» гафар тикраруни чи фикир ватандин азадвал хуьнал кьетIендиз желбзава.
Шаирди бязи цIарара чапхун душмандихъ галаз хьайи женгерин къизгъинвал таъсирлудаказ къалурнава:
Гьар са патай япуз къвезва гьарай, гуж.
Акъудзава рикI, лугьузва, хьурай, гуж.
Кьейидан ван хквезвалда сурай гуж.
Къарагъ кIвачел, къул хуьз экъечI!

К. Мелика гележегдин несилриз таъсирлу ашкъидин чIаларани тунай. Абура вичиз хас рангаралди ярдин гуьзелвиликай, кIанибур сад-садаз кьисмет тахьуникай раханва. Халкьдин мецин яратмишунриз мукьва тир «Медресада кIелзавайбурун арада вич кьилин виниз» эсердай са чешне гъин:

Буй-бухахдиз гекъиг тежер вичив гьич сад са Хутанда,
Сифте чилел экъечIай цуьк, авачир гьич са бустанда.
ЧIарар таза басмадаваз гуьлистандин тIула авай
Са азиз тир зи яр жейран женнет рикIин хьула авай.
Шаирдин гьа вахтара адет хьанвай, - кIанибур, абурун арада иблис гьатна, сад-садавай къакъатунин темадайни жанлу, кIелдайди гьейранардай шикил гузва.
Ярдин дидар куькIуьд чанда, цуьквериз за ганай пагьар,
Ахпа, гежна, квадарна яр, кьуьд акур хьиз къанай пагьар.
Кьияр къведай жаду папа тилисимда туна лугьуз,
Туькьуьл хабар агакьна зал, ам зи ясди кьуна лугьуз.
К. Мелика лезгийрин чапхунчи мугъулрин арада кьиле фейи дяведикай «Мусибат-наме» поэмани яратмишнай. Поэмада суьгьбет шаирдин мецелай физва. Ана къанлу душмандин къастарикай, зулумкарвилерикай галай-галайвал раханва. К. Мелик халкьдин кьилел гъайи мусибатри къарсурна, амма руьгьдай аватнач.
КукIварзава чи паб, аял,
Гьич са касдиз ганач мажал.
Ивидикай лахта хьанва –
Ихьтин са гьал гъанва вахал.

Я югъ хьанач, я секин йиф,
ЦIуд къуз абру женг авуна.
Куьред КIеле къачун патал
Душманри чун денг авуна.
Къуватар барабар туширвили: «агакьнач абурув чи гуж, Къайи хьана татаррин луж» - лугьуз къейдзава шаирди. А залулум авур къастар себеб яз:

ВацIарин яд яру хьана
Булахарни кьару хьана
Есир авур инсанрикай
Малар нехир туькIуьрнавай.
Суьруьяр хьиз чун-инсанар
Куьред КIеледиз гьалзавай.
Пехъи, инсафсуз душманри КIеле кьуна, гьич са кIвални тун тавуна ам чукIурна:
Им ахвар туш гьакъикъат я
Буьркьуь я зун, амач вилер,
Аквазмач кIвалер, чилер.
Хкаж жезва кIицIер ванер,
Гумад кьунва, кузва хуьрер
Инсафсуз магъулрин къастари къарсур авур шаирди цавухъ элкъвена гьарайна,чилихъ элкъвена гьарайна, амма санайни куьмек атанач. Эхир К. Мелик гъуцарихъ элкъвезва:
Куьмек це вуна зи гъилериз,
Ван чукIура чи генг чуьллериз.
АквазмачтIан зи вилериз
Чи гьалдикай лагь эллериз.

Вичикай рахазвай дастандай аквазвайвал, шаир вич азадвилин женгчиниз экъечIай халкьдин кьиле акъваззава:

Чуьнгуьр яхъа вуна гъиле,
Юкьва кутIун хци къеме.
Теймурленгаз лянет ая –
Акъваза вун халкьдин кьиле.

Шаирдин фикирдалди, зулум яргъал фидач. Халкьдин мисалда тестикьарзавайвал, мичIи йифехъ экуь югъни гала. Ихьтин метлеб хкатзава К. Меликан поэмадикай.
К. Меликаз дуьньядикай, инсанрикай веревирдерзавай дерин манадин кьве цIарцIин бейтерни ава. Абур къешенгдиз, мягькем ибараяр хьиз, туькIуьр хьанва. Гьелбетта, чIехи устаддин бейтери инсан хиялдик кутазва, адав фикириз тазва. Инал са шумуд чешне гъин:
Лекьрен мукай акъуддайда какаяр
Къвалал вичин кIватIдач чIулав къаргъаяр.

***
Лувар жеда беденда руьгь авайдахъ.
Крар жеда ватандин экв жагъайдахъ.

***
Вуж экъечIда душман рекьиз женгиниз,
Гьадакай хва жеда халкьдин дердиниз.

***
Ажуз инсан, халкьдин мелез аватай,
Шалам хьиз я, къазунна, пад хкатай.

И бейтер кIелайла малум жезвайвал, абур кьегьалвилин, намус-гъейратдин, виждандин, марифатдин, инсанвилин ва маса месэлайрикай теснифнава. Акунрай, К. Мелик РагъэкъечIдай патан халкьарин шииратдихъ галаз хъсандиз таниш тир.
Чпикай рахай эсеррай аквазвайвал, К. Мелика лезги шиират вилик тухуник вичин пайни кутуна.









ЯЛЦУГЪ ЭМИН
(1668-1777)

Алатай девирда Лезгистанда машгьур шаиррикай сад Ялцугъ Эминни тир. Ам Самур магьалдин Ялцугъа дидедиз хьана. Адан буба Абдул Керим-эфенди савадлу, арифдар кас хьана. Ада вичин хцивни хайи хуьруьн ва Ахцегьрин медресайра кIелиз тазва. Эмина араб, фарс, туьрк чIалар ва гьа девирдин илимар чирзава. Я. Эмина бубадин баркаллу рехъ давамарзава. Ада вичи икI лугьузва: «Илимдин гуьгъуьна гьатайди камалдив агакьда. ТIебиатди гьардаз са пай ганва. Зани са тIимил лацу-чIулавдакай кIелнава. Заз нагъв ва серф (фонетика ва морфология) чида, вучда за безир-бизирдикай». И фикир Эминанни дербентви шаир Гуьлбаран арада хьайи гьуьжетдин чIаларайни малум жезва: «Зун Эмин я, алиф бейдай Зи кьил фадлай акъатнава. На цайиди, Назлу Гуьлбар, за кIелдай вахт алатнава».
Девирдин адет тирвал, жегьил шаирди вичин хуьруьн тIвар техалуз (лакIаб) яз къачузва ва ам Ахцегь магьалдин къунши вилаятра (Ширванда, Хачмазда, Дербентда, Шабранда) къекъвезва, маса халкьарин шаиррихъ, ашукьрихъ галаз гьуьжетриз экъечIзава, вичин устадвал хкажзава.
Ялцугъ Эминан ирс гилалди я тамамдиз кIватI хъувунвач, я ахтармишнавач. Адан «Жегьил», «Яргъаз хьухь» ва «Дилбер» чIалар «Коммунист» газетдиз (2-сентябрь 1962-йис), «Телли», «Жедач», «Гуьлбар ва Эмин» (кьве гьуьжет) Лезгийрин поэзиядин антологиядиз (- Махачкала, 1978) акъатна. Шаирдикай кхьенвай гъвечIи макъала Гь. Гашарован «Лезги литература школада» (- Махачкала: Дагучпедгиз, 1985-йис) ктабда ганва.
Шад жедай кIвалах ам я хьи, и мукьвара Я. Эминан невейрикай тир Майил Эфендиева вичин атабубадин «Ша, Дилбер» (-Махачкала: ДКИ, 2010) шииррин кIватIал гьазурна, чапдиз акъудна. Ана икьван чIавалди кIелдайбуруз малум тушир цIудралди къиметлу чIалар ганва.
ЧIалан устаддин эсеррай, адакай хуьруьнбуру туькIуьрай риваятрай аквазвайвал, Я. Эмин халкьдихъ рикI кудай кас хьайиди ашкара я. Шаирди вичини «Гъамлу рикI» шиирда икI лугьузва: «Халкьдин къайгъу чIугвада за гьар чIавуз, Зи «гъамлу рикI, гьикIда, садран алахьдач».
Я. Эминан чIалар жуьреба-жуьре месэлайриз талукь я: халкьдин ацукьун-къарагъун, насигьат, марифат, муьгьуьббат, тарихдин вакъиаяр, илагьияр, дуьньядикай веревирдер ва гьуьжетар.
«Гъамлу рикI», «За вучин», «Хва кьейила» ва маса яшайишдин чIалара Я. Эмина гьа аямдал наразивалзава. Аран туна дагълариз экъечIайлани, гьанани къецепатан чапхунчийри ва къунши ханари дагъвийрив секиндиз яшамиш жез тазвач:

Дуьнья, за вун чириз хейлин ара я,
Вучиз ятIан, зи рикI вакай чара я,
ЧIулав Ялцугъ хьиз зун бахтикъара я,
Кьакьан дагъда хьунал бахтавар жедач.

Уьмуьр четинди тиртIани, шаир бахтлу гележегдихъ инанмиш я: «Са вахт жеда, марф къвада, жив ацукьда, Са вахт жеда гатфар гьава галукьда»
Я. Эминан ирсинин чIехи пай муьгьуьббатдин чIалари кьунва. Вичин эсерра гзафни гзаф шаирди Дилберан тIвар тикрарзава. Ингье абурун сиягъ: «Дилбер», «Ша, эй Дилбер», «Фимир, Дилбер», «Эй Дилбер» ва масабур. КIани ярдикай рахадайла шаирди кьетIен рангар, шикиллу гафар, къешенг рифма ва маса тагьсирлу шииратдин алатар, такьатар ишлемишзава:

Дуьз я, Дилбер ви гуьлжамал акурдав,
Вакай гуьрчег дуьньяд рагъиз туна на.
Ви чин каабе, ви къаматни я мимбар
Кьибле пата вун сурагъиз туна на.

Я. Эмина «сифтедай икьрардин гаф гайи», гуьгъуьнай «чара касдихъ янзавай» ярдиз кефи хадай гаф лугьузвач, акси яз адахъ галаз милаимдиз рахазва:
Зи рикIин дагъ, гьуьлер вибур я,
Адан дамах, гуьзелвилер вибур я
Хиялрикай за ви шикил храна,
Ви чан акваз Ялцугъ Эмин цIрана.
Ви эрзиман чIугваз зи чан кьурана,
Мадни ваз рикI, чанзава къе, Дилбер.

Багьалу ярдин къамат гудайла, шаирди романтикадин рангарикайни менфят къачузва. Инал «Эй зи гуьзел» эсердай са чешне гъин:
Рагъ хьиз цавараллай хъуьредайла вун,
Квар къуневаз целай хуькведайла вун,
Гел тийиз кIвачери къекъведайла вун,
Бес за ви тариф ийични, эй зи гуьзел.

Гьа са вахтунда Я. Эмина кIаниди гьакъикъи шартIара, гьакъикъи рангаралди къалурзава. «Безеклу я ви куьрсуь сараяр» эсердай кьуд цIар кIелин:
Кьуд пад кьакьан айван серин гар къекъвез,
Къуьн къуьневаз марал хьтин яр къекъвез,
Керем хьана ашукь гъиле тар къекъвез,
Ван къачуда цавун тагъари гила.

Дагъви рушан тарифарзавай чIалар Я. Эминахъ мадни ава. ИкI, «Гъафил я вун», «Гатфар хьана», «Ашкъидикай», «КIандатIа», «Жеда», «Вуч лугьуда на?», «Телли» ва масабур къалуриз жеда. Эхиримижи эсердай са чешнедиз килигин:
Бейхабардиз йифиз акур ахвар хьиз,
Буй хкажна назлу, шумал чинар хьиз,
Заз акI жеда вун акур югъ сувар хьиз,
Гъваш пияла, за ви гъиляй хъван, Телли.

Къейдун лазим я хьи, Я. Эмина РагъэкъечIдай патан халкьарин шииратдин тежриба устадвилелди ишлемишзава. Ада ярдин сарар «седефрив», ам вич «вацрав» гекъигзава. Шаирди «Захъ яр ава» эсерда адетдин тушир мягькем ибарайрикай, яни образрикай, символикадикай менфят къачузва: «Зун алиф хьиз авайди, гила бейдиз элкъвенва» (Алиф ва бей араб гьарфар я) Алиф (1) – шумал буйдан, бей () – какурдан символар хьиз шаирри ишлемишдай.
Я. Эминан яратмишунра хейлин чка ашукьрихъ галаз хьайи гьуьжетрин чIалари кьазва. Ихьтин эсеррикай сад Дербентдай тир ашукь ва шаир Гуьлбарахъ галаз хьайи «дейишме» я. Гьуьжетдин кьилин тема муьгьуьббатдинди тиртIани, абуру ана философиядин, халкьдин ацукьун-къарагъунин месэлаярни гьялзава.
Са сеферда Ялцугъ Эминав Дербентда ва маса чкайра тIвар-ван авай чIаларин устад Гуьлбара вичихъ галаз гьуьжетриз экъечIна кIваник акатай яхцIур ашукь зинданда туна лагьай хабар агакьда. Эминни абурун куьмекдиз Дербент патахъ рекье гьатна. Ана Эминанни Гуьлбаран гьуьжетар яргъалди давам хьана. Сифте гаф Гуьлбара къачузва:
Гуьлбар я зун, ша зи патав,
Ашкъидин цIай кватIа эгер.
Зи цуькведин кIунчI бегьемиз
Беневша це, гватIа эгер.

Эмина адаз ихьтин жаваб гузва:
Зун Эмин я, сир ава захъ,
Белки а кар аян я ваз,
Захъ авайди тек са чан я,
Гьа чанни кваз къурбанд я ваз.1
Гуьлбара вичи вичин тарифарзава:

Гуьлбар я зун, гьуьл я дерин,
Рахадайла билбил я зун,
Ашукь я зун хиял ширин,
Хъуьредайла къизил я зун.
Эмина адаз вичин ашкъидикай хабар гузва:

Чна чанта чумахъ садин,
Илгьамдикай даях кьуна.
Ви хуш суьрет чIугвада за,
Ашкъидикай сачах кьуна.
____________________
1. Лезгийрин поэзиядин атология. –Махачкала: ДКИ. 1978.82-чин.
Кьве шаирдин гьуьжет яргъал давам жезва. Гьикьван Гуьлбар лезги ашукь кIеве тваз алахънайтIани, ам вичин мураддив агакьзавач, Эминан сабурлувили, чIаларин деринвили ва хцивили Гуьлбараз хъел гъизва. Ада лезги шаир мискIалралди кIеве тваз алахъзава.

Гуьлбар: Ашкъидин яд хъвана гила,
Кьуьлуьн я заз амукьдайди.
Ам вуч я гьар йисуз,
ЦIийи партал алукIдайди?

Эмин: Зун щив я гьич муьтIуьгъ тахьай.
Са вун я зун вердишдайди.
Чил я йиса кьуд сеферда
Вичин партал дегишдайди.

Гуьлбар: Ачух я зин хурун дафтар,
Хъсанни пис акурди я.
Гар авайла нин перемди
Гимияр кIев авурди я?

Эмин: Чили вичиз цванвай либас
Гьич садрани хкатIдай туш.
Гьуьлуьн лепе я а перем,
Гимийрин гуж акатдай туш.

Халкьдин сивера авай ихтилатрикай малум жезвайвал, шиирралди кьиле фейи и акъажунра Эмин Гуьлбарал гъалиб хьанай. Ада Гуьлбаравай анжах дустагъда авай ашукьар азадун тIалабнай ва хъфидайла икI лагьанай:

Муьгьуьббатдиз тагана яб
Намерд итим кьаз тахьуй на.
Хъсан затI я дуьньяда гьахъ,
Гьахъ къерехда таз тахьуй на.

Дугъриданни Гуьлбараз Я. Эминан жавабрин деринвал ва хцивал бегенмиш хьанай ва лезги шаирдин устадвилиз чIехи къиметни ганай:

За ви гъиляй тавар чуьнгуьр къачудай,
Ви суалриз за жавабар хугудай.
Ашукь Эмин, вун гьатнава рикIе зи,
Захъ гаф амач и межлисдал лугьудай.1

И цIарарайни Я. Эмин Гуьлбарал гъалиб хьайиди ашкара жезва.
Я. Эминан эсеррай малум жезвайвал, шаирди вич яшамиш хьайи аямдин шикил гузва, девирдин тIалабунриз яб тагана дишегьлидин тарифзава, муьгьуьббатдикай рахазва, зегьметчийрин тереф хуьзва. Хайи халкьдин руьгьдин хазинадикай ва РагъэкъечIдай патан шииратдин тежрибадикай даях кьуна, ада чи эдебият вилик тухузва. Я. Эминан баркаллу рехъ тарихдин цIийи шартIара Кьуьчхуьр Саида мадни вини дережадиз хкажзава.














_________________
1. Эмин Я. Ша, Дилбер. – Махачкала: ДКИ. 2010. 17-чин.

КЬУЬЧХУЬР САИД
(1767-1812)

Виш йисаралди халкьдин арада яшамиш жезвай женгчи шаир Кьуьчхуьр Саид, адан яратмишунар халкьдиз къени багьа ва истеклу я. Гьахъсуз ханариз ва беглериз акси фикиррив ацIанвай Кь. Саидан эсерар кIелдайла, бажарагълу урус писатель ва демократ А.И. Герцена вилик девирдин культурадиз талукь яз лагьай гафар рикIел хкиз жеда: «виликан девирдин меденият ахтармишайдайла, гьар сеферда чун маса вилерай килигзава: гьар сеферда адан (медениятдин – Гь. Г.) гьакъиндай цIийи фикирар арадал къвезва. Дериндай ва дикъетдивди виликан культура ахтармишайла, чаз хъсандиз гилан ва гележегдин культурани чир жеда; кьулухъ вил ягъиз чун вилик фида». 
Кь. Саида дугъриданни лезгийрин эдебиятдиз дерин фикирар, жанлу образар, гуьрчег кIалубар гъана. Куьрелди, ада лезги шиират вилик тухвана ва гележегдин шаирризни еке таъсирна.
Бажарагълу устаддин ярамишунар гилалди тамамдиз кIватI хъувунвач. Кь. Саидан ярамишунрикай сифте гаф лагьайди Гьажибег Гьажибегов я.
Шаирдикай гьакI Мегьамед Гьажиевани кхьенай (Литературадин хрестоматия. Вад лагьай класс патал учебник. – Махачкала. 1948). Абурулай гуьгъуьниз и кIвалах Н. Ахмедовани («Дуствал» 1960-йис, №2) А. Агъаева давармазава. А. Агъаеван «Лезгийрин машгьур шаир ва ашукь Кьуьчхуьр Саид» тIвар алай макъалада шаирдин уьмуьрдикай ва чIаларикай раханва. Къейд авун лазим я хьи, алимди шаирдин уьмуьрдиз талукь цIийи делилар гунихъ галаз санал адан эсеррин социальный метлеблувал, художественный жигьетдай таъсирлувал ва гуьрчегвал къалурнава.
Кьуьчхуьр Саидан «Шикаят» (-Махачкала: ДКИ. 1990) – сифте кIватIал Гь. Гь. Гашарова гьазурна чапдай акъудна. Ана яшайишдин,

муьгьуьббатдин ва насигьатдин месэлайриз талукь яхцIурни цIудалай артух шиирар ганва.
Сифте ктабдин гуьгъуьналлаз Кь. Саидан «Женгчи шаир» (- Махачкала: ДКИ. 2004) – кIватIални акъатна. Ам Гь.Гь. Гашаровани А. Ляметова туькIуьрнава.
Кь. Саид яшамиш хьайи девир лезгийрин бязи хуьрера, (гьакI Кьуьчхуьррани) Къазикъумухрин ханари агъавал ийизвай вахтар тир. Кьвед лагьай Сурхай ханди (1788-1812) вичин гъилик квай халкьар инсафсузвилелди истисмар ийизвай. ИкI, Кьурагьа са кесиб гадади вичиз кIани руш Айисат лишанламишайдакай Сурхаяз хабар жеда. Вичин ихтияр авачиз яр хкядай жуьрэт авур касдиз ада жаза гун буйругъна. Жегьил гада Сурхаян гъилибанри инсансузвилелди рекьида. И кардикай хабар хьайила, Айисата вичин ярдихъ элкъвена икI лагьанай:

Асмишна кьей я Мегьамед,
Вун тухудай гур къвезава.
Язух хьана етим рушан,
Икьрар тавур зул къвезава.

Ханарин зулумкарвилерикай лакрин этнограф Абдулла Омаровани тажуб жедай хьтин малуматар гузва. Ада кхьизва: «Са сеферда (им хъуьтIуьн вахтунда хьайи кар я. – Гь. Г.) хандин вилик нуькерди чай гъида. «П1атIнус михьи туш!» - лагьана, ханди гьарайна. Нуькерди, гьасятда жибиндай ягълух акъудна, къаб михьиз башламишна. Хандиз и ягълух са мус ятIани вичи ашнайрикай садаз багъишайди тирди чир хъхьана. Гьа йифиз кесиб нуькер гел галачиз квахьна. Гатфарихъ, мурк цIрайдалай гуьгъуьниз, патав гвай къубудай адан мейит жагъанай».
Винидихъ ганвай фактари чаз Кь. Саид яшамиш хьайи девирда агъавал авур инсафсуз ханарин къилихар хъсандиз ачухарзава. Дугъриданни а гьахъсуз аямда инсанар. Етим Эмина лагьайвал, «жанавурризни хипериз» пай хьанвай. ИкI, мукьвал-мукьвал бунтар къарагъдай, ханарин мулкариз цIаяр ядай.
Кь. Саид виликан Куьре ханлухдин (гилан Кьурагь район) Кьуьчхуьррин хуьре кесиб лежбердин хзанда дидедиз хьана. А. Агъаева кхьизвайвал, Саидан бубади ам медресадиз ракъурна, амма фад етим хьайивиляй адавай к1елун куьтягьиз хьаначир. Саид чIехи хзандиз фу къазанмишуниз мажбур жезва. ИкI тиртIани, Саидаз кIелиз-кхьиз чир жезва. «Саида вичин эсерар араб гьарфаралди кьилдин дафтардиз кхьенай, амма ам гилани гьатнавач», - къейдзава алим Мегьамед Гьажиева.
Саидаз хъсандиз саз ва кфил ягъиз чидай. Ада халкьдин авазриз ва сивин яратмишунриз кьетIен фикир гузвай. Хайи халкьдин яшайиш хъсандиз чирун патал Саид гьакI къунши магьалрин ва азербайжанрин хуьрериз физ хьана.
Чи критикада Кь.Саид Азербайжандиз финиф себеб яз ашукь ва шаир хьана лугьудай фикир гьалтзава. Гьелбетда, гьа девирдин чIехи шаирар тир Вагъифан ва Видадидин ватанда дуламиш хьуни Саидан чирвилер, шаксуз, артухарна, адаз цIийи тIварар, шииррин икьван гагьди малум тушир ч1алар чир хьана. Амма Саидахъ вичихъ бажарагъвал авачиртIа, адакай шаир жедачир. Аквадай гьаларай, Саидан шаирвилин алакьунар ам Къуба патаз фидалди арадал атайбур я. И кар адан «Шикаят» ва «Са рушаз лагьай чIал» ашкъидин чIаларини субутардай мумкинвал гузва.
Мукьувай азербайжандин халкьдин культурадихъ галаз таниш хьуни Саидан чирвилер гегьеншарна, са рахунни алачиз, адан хсуси поэтический хатI, художественный образар арадал атуниз тагьсирна.
Ватандиз хтайдалай гуьгъуьниз адаз ханарин зулумкарвилер, инсафсузвилер мадни дериндай аквазва. Шаирди зегьметчийрин дерди – гьалдикай, яшайишдин четин шартIарикай жанлу чIалар яратмишзава. ЦIийиз жагъанвай са эсерда Саида икI лугьузва:

Мани лагь, эй ашукь, жегьилар патал,
Дава хьиз бейгьалдаз хьурай ам несиб.
Мани лагь эллерин гуьгьуьлар патал,
Желб ая къваларив инсанар кесиб.

ЧIехи устад СтIал Сулеймана лагьайвал, эгер шаир мейит тушиз чан алай инсан ятIа, ам кисдач. Дугъриданни Саидан гьахълу ва къуватлу чIалар девирдин гьакимрин, вилик-кьилик квайбурун, мулкдаррин рикIериз сухзавай хци рапар тир. Абур, гьелбетда, шаирдал ажугъламиш хьанай.
Сурхай ханди вичиз табий тушир ашукьдиз кар кьун кьетIна. Ада Саид вичин патав гъиз туна. Амма Саида хандиз рей ганач. Ам, жуьрэтдивди кьил хкажна, Сурхаяз килигна. И вакъиа СтIал Сулеймана «Жувакай эхтилатда» икI рикIел хкизва:
« - Лагь са чIал! – лагьана кар-кеспи авачиз, рикI акъатзавай ва муьжуьд паб авай ханди. Саида лагьана
- Вуна хъсан лугьуда, вун, гьелбетда, устIар я, - лагьана ханди, амма вилер акьван ягьсузвилелди вучиз килигда?... Инал зи папар алайди чизвачни ваз?..
ИкI лагьана, Сурхай ханди Саидан вилер акъудиз туна. Идалдини зулумкардин цIай кьенач, ада вилер ивидай хьанвай ва вич уьткемдиз акъвазнавай Саидавай хабар кьазва: «Гила ваз аквазвани?» Руьгьдиз ажуз тахьай шаирди: «Аквазва», - лагьана, жаваб гана. Саидан викIегьвал акур ханди, адан вилериз кьел ягъун буйругъна. ЯтIани, Саид вичин гафунилай элячIзавач, ада гужлу ванцелди, вилерай иви физ-физ лугьузва:

Эй эренлер, зи чарх кьулухъ элкъвена,
Рагъ игисай уьмуьр къакъудна хьи зи
Икьван напак тир залум Сурхая
Даим шад вилер акъудна хьи зи.

Идалай гуьгъуьнизни Кь. Саида хандин аксиниз мадни хци чIалар туькIуьрзава. Шаирдин са манида ихьтин цIарар гьалтзава:

Буба авач зи къайгъуда акьадай,
Диде авач, чан хва лугьуз рахадай,
Вахни авач зи дерди – гьал аквадай,
Гъам-гьижранди рикI кана хьи зи.

Сурхай ханди вичиз акси фикиррив ацIанвай шиирар туькIуьрзавай Саидан вилер, вичин папариз ягьсузвилелди килигзава лагьана багьна кутуна, акъудна. Амма и кардин гьакъикъи себеб Саидан эсерриз классовый жигьетдай дерин метлеб ва адаз халкьдин арада еке гьуьрмет хьун тир. Хандивай зулумкарвилелди шаир вичиз табиариз хьанач. Къвердавай Кь. Саидан шииррин мана дерин ва хци жезва ва абурук, А. Агъаева лагьайвал, бунтчивилин фикирар акатзава.
Чпин мана-метлебдиз килигна Кьуьчхуьр Саидан эсерар са шумуд жуьредиз пайиз жеда. Муьгьуьббатдин чIалар, аквадай гьаларай, ада шаирвилин сифте камар къачур вахтунда туькIуьрайбур я. А шиирар фольклордин ва вичелай вилик хьайи шаиррин манийриз мукьва я. Месела, халкьдин мани:

Ви буйдиз кьий, буйдал шумал,
Шумал буйдиз кьий, гуьзел яр.
«КIанда» лугьуз алдатмишна,
Уьзуькъара хьуй, гуьзел яр.
Кьуьчхуьр Саид: Элкъвена заз килигзавай
Хъ(и)пи катран вилериз кьий.
Хкажна яхъ лацу гардан.
Яд гудайдан гъилериз кьий».

Саидан муьгьуьббатдин чIалара рутулрин шаир Режебан къошмайрилай тафаватлу яз ада социальный манадиз еке фикир ганва. Режебан «Севдигуьм» шиирдай са бенд рикIел хкин:

Ви кIвал бушдиз акуна зун перт хьана,
Зи яр гьиниз фена, дагълар серт хьана?!
Жагъидалди дарман тежер дерт хьана.
ГьикI давамрай чи рикIери, севдигуьм!

Кьуьчхуьр Саид: РикI алай яр гъиляй къатна икI фена,
Дерт къати жез Саидан рикI ифена.
Садбур шехьиз, садбур чпиз кефина
Къаралмиш хьуй ихьтин девран, севдигуьм.

Муьгьуьббатдин эсерра Кь. Саида жуьреба-жуьре поэтический такьатар ишелемишзава. Ярдихъ элкъвена шаирди адаз «шагьларин шагь», «жейран», «марал» лугьузва. Саидан чIалара ихьтин метафораярни гьалтзава: «дерт къати яз Саидан рикI ифена», «зи беденди цIай кьуна» ва икI мад. Саидан эсеррин къуватлувал абур талукьарнавай тахсиркаррин тIварар кьуна лугьун ва халкьдиз абуруз акси экъечIуьниз эверун я. Гьавиляй абур лезгийрин рикIелайни физвач.
Муьгьуьббатдин чIаларихъ галаз санал Кь. Саида зегьметчийрин яшайишдикайни эсерар туькIуьрзава. Ада гзафни-гзаф вичин кьилел атай дуьшуьшрикай кхьизва, амма Саидан эсерар акьван гьакъикъатдиз мукьва я хьи, абурун гьиссер са касдиз ваъ, вири кесибрин гегьенш къатариз талукьбур я. Абурун мана-метлеб дерин я. Шаирдин «Яц квахьун» ва «Дуст Жафераз» шииррин бинеда шаирдин вичин кьилел атай дуьшуьшар гьатнава. Малум я хьи, дагъвийри, и жергедай яз лезгийрини, чпин майишатда гамишрикай, балкIанрикай ва яцарикай менфят къачудай. Иниз килигна абурукай са Кь. Саида ваъ, адалай вилик ва гуьгъуьниз хьайи шаиррини эсерар туькIуьрнава. Месэла, ашукь Режебан «БалкIан», Етим Эминан «Тумакь яц», Хуьруьг Тагьиран «Ябу» ва масабур къалуриз жеда.
Саидан «Яц квахьун» шиир, халкьдин лугьунриз килигна, икI арадал атайди я. Ашукьдихъ са яц авай кьван. Сурхай ханди инсафсузвилелди шаирдин вилер акъудайла ам азарлу жеда. Адан кIвалин майишатдиз килигдай кас амукьнач. Кь. Саидан яц квахьда. И кар себеб хьана, ашукьди сатирадин къайдада шиир туькIуьрна:

Яц квахьна зи пуд югъ хьана,
Кьуд лугьуниз хам хтаначни?
ЧIугур кьван гьижранар вичихъ,
Сад артух са гъам хтаначни?!

«Дуст Жафераз» эсердани шаирдин яшайишдиз талукь са вакъиадикай ихтилат физвай. Саид хизандиз фу къазанмишун патал гзаф чкайра къекъвенай. Адаз рекьин юлдашвал Жафер лугьудай са касди ийизвай. Жаферани анжах Саида къазанмишайдан иесивал ийиз хьана. Шаирди са кьадар вахтунда адан алчах амалар эхна ва эхирни и мердимазардиз са кар кьун кьетIна. Кь. Саида Жаферикай сатирадин шиир туькIуьрна, ам халкьдин вилик беябурна.
Лугьун лазим я хьи, Кь. Саидан философиядин ва социальный чIаларини лезги шииратда кьетIен чка кьазва. Ада вичин эсерра обществодин социальный къурулушдин месэлайриз талукь суалар къарагъарзава, гьа девирда инсанар сад-садаз къарши кьве классдиз пай хьанвайди къейдзава:

Садбуруз къизил, садбуруз гимиш,
Садбуру мал хуьз, садбуру гамиш.
Дуьнья, вун нивди хьанва гуьруьшмиш?
Деврандикай пай хкудна хьи зи.

Гьа вахтара агъавалзавайбурухъ элкъвена, Кь. Саида «язух элдикай хабар кьан тийиз», «гуьлчименра чIулав чайгъун» тунвайбуруз туьнбуьгь ийизва:
Регьимсузри вучиз девран гьалзава?
Лап Искендер яз нефсинихъ ялзава.
Язух элдиз экуь дуьнья салзава.
Гуьлчименра чIулав чайгъун жез, агъа.

И фикир вич зегьметчийрин патал алай шаирди «ЦIийи варз» эсерда мадни деринарзава. Ана Кь. Саида дуьньядикай пай атIанвай, амма уьмуьрдал рикI алай буьркьуь шаирдин къамат ганва. Ам экуь дуьньядал ашукь ва гьейран я, амма гуьзел тIебиат ва адан гуьрчег рангар шаирдин вилериз аквазмач:
Къарагъна зун меселай къе,
Цуьк алай чIур аквазвач заз.
Белки, ачух хьанватIа экв?
Хуьр алай хур аквазвач заз.
Гъил къекъуьрна жагъурна саз,
Тезенаг гьич аквазвач заз.
Ядай за са дертлу аваз,
Симерин нур аквазвач заз.

Шаирди таъсирлу рангаралди ханарин ва беглерин зулумкарвилерихъ эхир жедайдак умуд кутазва:

Сурхай хан - зи рехъ атIай кицI,
Адахъ инсаф авай туш гьич.
Алпандин цIай ягъайди хьиз вич,
Ам ягъай тур аквазвач жал заз?!

Винидихъ чна къалурайвал, Кь. Саид яшамиш хьайи аям лезги халкьдин яшайишда виридалайни залан вахт тир. Хайи халкьдиз хьиз, шаирдизни гзаф азиятар аквазва. ГъвечIизмаз етим хьун, са руфуна твадай фу паталди гъурбатда къекъуьн, девлетлуйри истимар авун ва, эхирни, Сурхай ханди са тахсирни квачиз вилер акъудун – ибуру, вири санлай къачурла, шаир дериндай къарсурна, амма ам руьгьдиз ажузариз хьанач.
Кьуьчхуьр Саидан чIалар реализмдин тIалабунрив кьадайвал туькIуьр хьанва. Шаирди гьакъикъи рангаралди «гъилер, беден ивид курут», «ивид вире авай гъуьлягъ», «келле буш» ва вичин «вилаятдани къаргъа рахазвай», «яхул шалдин ивидай хьайи лацу халат» алай, «чIулав рекьел пIир хьанвай» зулумкар Сурхай хандин суьрет гузва. Намерддин инсафсузвилер таъсирлудаказ къалурун патал шаирди устадвилелди контрастдин приемдикай менфят къачузва:

Яхул бармак чIулав рекьел пIир хьана:
Чи хуьр, уба вирана, уф чIур хьана,
Ругун чIугвар рат рушарин хур хьана,
Бес гьикьван хьуй и хар, тIурфан, къарагуьн?

Эгер винидихъ суьгьбетай шиирра Кь. Саид Сурхай хандикай раханватIа, «Агъаяр» эсерда вичи «кесибар саймиш тийизвай», «инсаф авачир», «мез туькьуьл» девлетлудан умимиламишнавай къамат ганва:
Вун иблис я, шайтIан я вун гунагькар,
Чиркин я руьгь, туькьуьл я ви мез, агъа.
Кесиб саймиш тийиз, гьилле я ви кар,
Аквадач вун гьич дуьз рекьяй къвез, агъа.

Малум тирвал, Кь. Саид Азербайжандин гзаф хуьрера къекъвена. А. Назаревича къейдзавайвал, «Шаирдиз гьанин ханарин зулумкарвилерни акунай. Ам гьакIни Малла Панагь Вагъифан мусибатдин кьиникьин шагьидни хьанай. Иниз килигна адан яратмишунар ханариз ва беглериз акси фикиррив ацIанва. Ам Сурхай хандиз викIегьдиз акси экъечIна. Саидазни, Вагъифаз хьиз, ханди эхиз тежер гуж авуна».
Дугъриданни Вагъифанни Саидан са уьмуьр ваъ, гьакI яратмишунарни мукьва я. Кь. Саида Вагъифан яратмишунрин тежрибадикай, агалкьунрикай лезгийрин милли эдебият вилик тухунин карда еке устадвилелди менфят къачуна. Адан социальный лирикадин ч1алар, Вагъифан къошмаяр хьиз туькIуьр хьанва. Кь. Саидан шииррикай бунтчивилин хци фикирар хкатзава. Вагъифа вичин машгьур тир «Зун гьахъвилихъ къекъвена» къошмада вич яшамиш хьайи вахтунин феодальный алакъайриз акси экъечIзава:

Вучда и дуьньядикай са гьахъ-адалат авачир,
Пис, хъсан чпиз кутугай дуьз чкайрал алачир.
Дугъри инсан азмиш ийиз, алчахар ква кефиник,
Варлуяр намерд я, мерддан затIни квач хьи жибиндик.

Кь. Саидни вичин «Эй, залум цIай», «Я алпанд цIай», «Авайвилиз хьурай лянет» шиирра ханарин адалатсузвал, зулумкарвал пислемишунихъ галаз санал абурун хаинвилерихъ эхир хьунухьихъ тамарзу я:

Авайвилиз хьурай лянет, кур байкъуш,
Ви а мурдар суфат низ хьуй бес къе хуш?
Гъилер, беден ивид курут, келле буш.
Бес мус жеда са гьахъ-дуван, къарагъун?!

Гьелбетда, хандиз Кь. Саид такIан хьунин себеб шаир са халкьдин арада машгьур хьун тушир. Адалай алава яз, Кь. Саида вичин эсерра девирда агъавал ийизвабуруз, гьакимриз няне гузва, абурун намердвилер винел акъудзава, куьрелди, шаир халкьдин вилер ачухариз, жемят уяхриз алахъзава.
Халкьдин меслятчи Кь. Саида вичин чIалар бязи вахтара туьрк чIалал кхьинни дуьшуьшдин кар тушир, адаз Сурхай хандин чапхунчивилерикай Куьредилай къеце яшамиш жезвай маса халкьаризни чир хьана кIанзавай.
Кь. Саид, бажарагълу шаир хьиз, чIалан зурба устадни тир. Адан манийриз дерин манадихъ галаз сад хьиз, гуьрчег кIалубарни хас я. Кь. Саидан эсеррин гьар са гаф, гьар са образ вичин тайин чкадал ала. Чешне патал «Эй, залум цIай» ва «Я алпанд цIай» шиирикай кьве чешне гъин:

Ингье, тамаш саз кьур гъилер.
Зурзазва, вучин, эллер?!
Кьве виляй зи ивид селлер
ДатIана къвер гуж хьана заз

ТIебиатдин гьалал-гьарам
Течир наши, я пехъи лам,
Ша майдандал, хутIун зи хам,
Девлер зулум гвай къарагуьн!

Эхиримжи бендина «ша майдандал, хутIун зи хам» лугьудай гафар гьалтун дуьшуьшдин кар туш. Кь. Саида диндин ругьанийри ХIVлагьай асирда яшамиш хьайи азербайжан шаир Насимидилай гьикI хам хутIуннатIа, рикIел хкизва.
Кь. Саида вичин рикIин ялавдикай масабурузни хабар гун патал еке устадвилелди обращенидин приемдикай менфят къачузва. ИкI, шаирди аллагьдихъ, дуьньядихъ, тIебиатдин къуватрихъ элкъвена лугьузва: «Аллагь! Дуьнья икI вучиз ятIа яраб?»; «Дуьнья, вун нивди хьанва гуьруьшмиш?»; «Эй, эренлер, зи чарх кьулухъ элкъвена»; «Я Шалбуз дагъ, эхиз тежер гуж хьана заз!»; «Я алпанд цIай, вуч я мурад?!»; «Эй агъаяр, фелекди зи яна кьил».
Кь. Саида вичин манияр халкьдин вилик экъечIна аваздалди лугьудай, иниз килигна ада хуралай лугьудай шииратдиз хас тир тикрар хьунин, риторический суалрин, обращенидин ва маса жуьредин алатар ишлемишзава. Кь. Саидан яратмишунрин къуватлу терефрикай садни шииррин чIаларинни ва абур лугьудай аваздин, яни гьавадин арада сигъ алакъа хьун я.
Машгьур критикар тир Н. Капиевади ва В. Огнева гьахълудаказ къейднай: «Кьуьчхуьр Саидан шиират мичIи йифиз цава экв авур сад лагьай гъед ва гележегда тIурфан жедайвилин сифте лишан я». Абур ягъалмиш хьанач. Кь. Саидан поэзиядин гъетинин ишигъдикди Лезги Агьмедан, Етим Эминан ва масабурун яратмишунри чи халкьдиз мадни гужлу экв гана.










ЛЕЗГИ АГЬМЕД
(1762-1840)
Бажарагълу шаир ва ашукь Лезги Агьмед (адан тIвар Бекер тир) виликан Самур округдин Къурушрин хуьряй я. Адан жегьил вахтар Къуба уезддин Вурварин хуьре кьиле фенай.
Л. Агьмеда медресайра кIелна, гьа вахтарин адет тирвал, араб, фарс, туьрк чIалар ва жуьреба-жуьре илимар чирна. Лезги Агьмедан алакьунрикай, шаирвилин бажарагъдикай, ватанда хьиз, Азербайжанда, Эрменистанда малум тир.
Азербайжанрин эдебиятдин тарихдай чир жезвайвал, Лезги Агьмед гьа девирдин азербайжанрин машгьур шаир ва ашукь Хесте Кьасумахъ галаз шиирралди гьуьжетриз экъечIнай. Х. Кьасум а вахтара Дагъустандани Эрменистанда машгьур тир. Адаз эрменийрин ашукьрин «дэдэ», яни «истеклуди», «устадрин устад» Кьасум лугьудай. Ихьтин гьуьрмет къазанмишун патал ашукьдихъ кьетIен алакьунар хьун лазим тир. Лезги Агьмедани, абурун арада хьайи гьуьжетра, Кьасумаз еке гьуьрметдивди «дэдэ» Кьасум лугьузва.
Дугъридани абур сад-садахъ галаз гуьруьшмиш хьана ва Хесте Кьасумахъ галаз «дейишме» («гьуьжет») Лезги Агьмеда ихьтин гафаралди башламишна:
Вун хвашкалди, уста Кьасум, шад я чун,
Ша майдандиз, элдин гьуьрмет авайди.
Машгьур хьанвай ашукьрикай сад я вун,
Лезги Агьмед я вахъ галаз рахайди.

Хесте Кьасума лезги шаирдиз жаваб гузва:
Лезги Агьмед, ви тIварни чаз машгьур я,
Ваз жаваб гуз зун майданда гьазур я.
Заз чидайди фагьум, фикир, сабур я,
Аквазва заз вун дамах гваз атайди.
Лезги Агьмеданни Хесте Кьасуман арада акъажунар хьайиди чаз ХIХ лагьай асирдиз чапдай акъатай къанни цIукьуд бейтиникай ибарат гьуьжетдини субутзава. Абурун гьуьжетрин чIалар советрин азербайжандин печатдани акъатнай. ИкI, «Ашукьар» ( - Баку. 1937. Т-1, 124-129-чинар) ктабда стха халкьарин ашукьрин кьуд дейшме акъуднава. Лезги Агьмедан ирс кIватI хъувуник М. Къуруша ва Кь. Фаталиева чпин пай кутунва. Абуру жагъурай Лезги Агьмедан эсеррикай вад шиир «Дуствал» (- Махачкала. 1965. №2) альманахдиз акъатнава.
Чаз малум эсеррай аквазвайвал, Лезги Агьмедахъ вичин хатI, шаирвилин жигъир авайди ашкара я. Адан яратмишунар мана-метлебдиз каилигна са шумуд жуьредин пай жезва. Сифтени-сифте гьуьжетрин чIалариз килигин.
Шииралди акъажунар дуьньядин вири халкьарин литературайра гьалтзавай лап гегьенш са жуьре я. Гьужетар неинки са фольклорда, гьакI эдебиятдани гьалтзава. ИкI, чи халкьдин сивин яратмишунра дуьшуьш жезвай гададини руша шиирралди ийизвай суьгьбетар дайишмедин къайдада туькIуьр хьанва.
Эдебиятда Ялцугъ Эминанни Дербент Гуьлбаран, Мирзе Гьасананни Гьажи Абдурагьманан, СтIал Сулеймананни Хпедж Къурбанан ва маса шаиррин арада хьайи акъажунар чи шиират ахтармишзавайбуруз хъсандиз малум я. Амма гьуьжетрин къайдада яратмишнавай чIаларикай гзафни-гзаф ашукьри менфят къачунай.
Гьуьжетриз чпизни кьве жуьре ава: сад лагьайди, кьве ашукьди, я кьве шаирди са темадай (месэладай) шиир туькIуьрда ва жемятдин вилик лугьуда. Абурукай ни дерин фикир гуьрчегдиз ачухарайтIа ва ам хуш гьавадалди, ачух сесиналди лагьайтIа, гьада гъалибвал къазанмишдай. Кьвед лагьайди, кьве ашукьди сада-садаз мискIалралди, шиирдин жуьреда, нубат-нубатда суалар гудай. Жаваб гуз тахьайда вич кIаник акатайди хиве кьадай ва вичин сазни муькуь ашукьдиз багъишдай.
Шаирри ва ашукьри акъажунар авуниз са себеб мадни ава. Куьгьне вахтара хуьруьз къерехдай ашукь атайла, ада жемятдин вилик ихьтин месэла эцигдай: эгер хуьре адахъ галаз гьуьжетдиз экъечIдай ашукь тахьайтIа, чкадин агьалийри мугьманди тIалабай кьадардин харж кьватIун лазим тир. Иниз килигна гьар са хуьре вичин ашукь хьун чарасуз яз гьисабдай.
Гьуьжетар, адет яз, гзаф жемят алай чкадал кьиле фидай. Гьикьван гзаф халкь кIватI хьайитIа, ашукьар гьакьван гьевеслу жедай ва «театридиз элкъвезвай» тамашади жемятдиз кьдарсуз таъсирни ийидай. Идалай гъейри, ашукьри туькIуьрзавай манийрин рифма, везин ва аваз са жуьреда кьиле фин лазим тир. Ашукьриз гегьенш чирвилер, шаирвилин ва музыкадин рекьяй еке устадвал хьун чарасуз тир.
Лезги Агьмеданни Хесте Кьасуман малум гьуьжетар мискIалрин жуьреда кьиле физва. Лезги Агьмеда икI башламишна:
Лепе тежез рагъул жерди вуч гьуьл я?
Гьи багъманчи цIикьвед багъдин векил я?
Виридалай яргъалди гьи мензил я?
Вуч я югъ – йиф вич ахвара авайди?

Хесте Кьасума жаваб гузва:
Лепе тежез рагъул жерди гуьгьуьл я.
Багъманчи рагъ цIикьвед багъдин векил я.
Лап яргъалди гъетерал фир мензил я.
Къван я югъ – йиф вич ахвара авайди.

Лезги шаирди вичи гузвай суалар къвердавай заланарзава, Хесте Кьасум кIеве тваз алахъзава.
Уста Кьасум, жаваб це зи суалриз:
Вуч я вири рангар хасди жамалдиз?
Квекай я цав, гъваш кьван жуван хиялдиз,
Хрун тавур гам чидани авайди?
Хесте Кьасумни кисзавач:
Лезги Агьмед, жаваб я ви суалдиз:
Хас я гьар са ранг гатфарин жамалдиз.
Нурдикай я цав – гъизва за хиялдиз,
Гуьлчимен я гамунин ранг алайди.

И винидихъ къалурай жуьреда абурун гьуьжетар яргъалди кьиле финай. Амма гьи бейт къачуртIани, Лезги Агьмед дугъриданни дуьньядин гьаларикай уях кас тирди малум жезва. Азербайжан ашукьди Агьмедан вири мискIилралди вугай суалриз дилаварвилелди жавабар гана. Эхирни Хесте Кьасумални лезги ашукьдиз суалар гудай нубат къвезва:
Куь кхьида чарни къелем авачиз?
Вуч къав я ам даях-дирек, цал квачир?
Вуч рангар я ягъай рангар алачир?
Вуч я гъилер, кIвачер квачиз хадайди?

Лезги Агьмеда жаваб гузва:
РикI я герек тежедайди къелем, чар .
Даях-дирек квачирбур я генг цавар.
Яргъи рушан ирид ранг я а рангар.
Къиб я, гъилер, кIвачер квачиз хадайди.

Азербайжан ашукьди эцигай кьвед лагьай суални деринди ва маналуди тир:
Вуч я даим чи уьмуьрдиз уртахди?
Вуж я гьахъвал, дуьзвал чIурдай алчахди?
Лагь вуч ятIа гьар гьамиша уяхди,
Дуьньядикай вичиз хабар авайди?

Лезги Агьмед чашмиш хьанач:
ЧIал я даим уьмуьрдиз уртахди.
Буьгьтанчи я дуьзвал чIурдай алчахди.
РикI я, гьелбет, гьар гьамиша уяхди,
Дуьньядикай вичиз хабар авайди.

Хесте Кьасум Лезги Агьмеда гайи жавабрал рази хьана ва яргъал фейи гьуьжетар ада еке гьуьрметдивди куьтягьарна:

Лезги Агьмед, гаф авач ви камалдиз,
Мад рахунар ийидач за яргъалди.
Аквада чун, мажал гурай ажалди,
Дуствилелди зун я ви гъил кьадайди.

Муьгьуьббатдин шииррайни Лезги Агьмед вичихъ алакьунар авай шаир яз аквазва. Эгер гьа девирдин шаир Ихрек Режеба ярдин тарифдайла художественный образар гзафни-гзаф РагъэкъечIдай патан халкьарин шииратдай къачузватIа, Лезги Агьмеда художественный алатар дагъвийрин гьакъикъатдай къачузва. ИкI, шаирди «Шекер хьтин» эсерда ярдин милайим «хъвер дуьдгъвер хьиз хуш я» лугьузва. Сад-садал ашукьбур ада, адет тирвал, «билбилдивни цуькведив» ваъ, «чIижеривни цуькведив», «чайдивни шекердив» гекъигзава. Шаирди чIугунвай шикилни вилериз аквадайвал ва рикIи гьиссдайвал ганва:

Ви гуьгъуьнай экъечIдач зун
Къизил акур заргар хьтин,
Заз вун кIан я, бес за гьикIин,
ЧIижрез кIандай цуьквер хьтин.

Ваъ лугьумир, яр яхъ жуваз,
Лезги Агьмед, Бекер хьтин,
Ам ширин я виртIедилай,
Чайдихъ хъвадай шекер хьтин.

Лезги Агьмеда «Хабар туш» шиирда (ам халкьдин манийрин къайдада туькIуьр хьанва) лезги гьакъикъатдай къачунвай шикилар ишлемишзава:
Кьве сят я, кьве дишегьли рекьеллаз,
Суьгьбетзава ацIай кварар къуьнеллаз

Шаирди тажублу тешпигьдин суьретарни кваз гъизва:
Хвер алахьиз кварциз ухшар сивяй
Са кесибдиз кавхадин руш кIан хьана,
Акъвазнава цлан цунув къван хьана

Лезги Агьмедан муьгьуьббатдин шиирайни, виликан ашукьрин эсеррай хьиз, бедбахт уьмуьр аквазва. Ада «Хъел хьана хьи» шиирда кIанибур сад садавай кесибвал себеб яз къакъатзавайди къейдзава:
Аман вахар, я чан дустар,
Зи адахди хъел хьана хьи
Чидай ахьтин себеб авач,
За чIурай са эдеб авач,
Я кин ва я гъезеб авач,
Яр такваз энгел хьана хьи
Заз чиз, адаз ава илчи,
Зи жибин буш, гъил я ичIи,
Лугьузва Агьмеда вичи:
- Хер даим рикIел хьана хьи.
Лезги Агьмед, вичин девирдин шаир Кьуьчхуьр Саид хьиз, зегьметчи халкьдин терефдар ва «къуллугъчи» хьана. Зулумкар Сурхая вичин жалатIрив инсафсузвилелди Кь. Саидан вилер акъудиз турла, хандиз аксибурун кьадар мадни артух хьана, ада Кь. Саидаз вагьшивиледи авур гужуни гзафбурун рикIер ажугъдив ацIурна. Абурун арадай Лезги Агьмедан къати ванци хандин мурдарвал иллаки таъсирлудаказ дуьздал акъудзава:

Агь, мазарат, гьикI гъана и хабар на,
Келледиз къан, мецез яна къабар на,
Я залум хан, къалур ийиз зарбар на.
Ашукьди вуч къан авуна къала ваз.

Хандин инсанфсузвал гьатта тIебиатдизни агъур хьана:

Ван хьайила, дагъдин свалар лал хьана,
Алван цуьквед винел чIулав хал хьана,
Къацу векьер кьурана кьал-кьал хьана,
Агьмедаз пис кьуьд атана гад амаз.

Хандиз Кьучхуьр Саидан гъиляй акъудиз кIан хьайи «азадвилин чуьнгуьр» Лезги Агьмеда уьткемдиз хкажайди шиирдай ашкара я:

Ашукь фида, чуьнгуьр тада аманат,
Лагьай гафар мецери гуз риваят,
Саидан кар кьамир дуьшуьш, аламат,
Чилин винел я хан, я бег-сад амаз.

Хайи халкьдин гьалдикай ийизвай фикирар Лезги Агьмедан филофиядин хиялрив ацIанвай шииррайни малум жезва. ИкI, ада ярдихъ элкъвена, цава авай булутар хьиз, вилерикай квахьдайдахъ инанмишвал ийизва:
Ханвал ахьтин рекьин тийир къуллугъ туш,
Талагьрай хьи, вичин карни шулугъ туш,
Кьасасдин къан мугьман жеда, азизди.

Лезги Агьмеда халкьдин сивин яратмишунрин ва виликан шиирин тежрибадикай вичин вахтунин тIалабунрив кьадайвал менфят къачуна. Адани, Кьуьчхуьр Саида хьиз, чи литературадиз дерин фикирар, идеяяр гъана ва гележегдин шаирриз зурба таъсирна.
ХIХ лагьай асирда мана-метлебдин ва художественный жигьетдай ашукьрин шииратдин тежриба Рухун Алиди, Ахцегь Мирзе Алиди ва масабуру вилик тухузва.

















ЯРАГЪ МЕГЬАМЕД-ЭФЕНДИ
(1770-1840)

Машгьур алим, шаир, общественный деятель, Дагъустандин халкьар азадвилин женгиниз къарагъарай регьбер Ярагъ Мегьамед, Кьуре Магьалдин Вини Ярагъа, Гьажи Исмаил-эфендидин хизанда 1770-йисуз дидедиз хьана.
Ада сифтедай бубадин гъилик, гуьгъуьнай Ахцегьрин, Вини СтIалрин, ЦIахуррин, Согърат хуьруьн медресайра Шаркь патан чIалар чирна, жуьреба-жуьре илимрикай дерин чирвилер къачуна. Адан рикI алай муаллим Ахцегь Магьарам-эфенди тир. Алимвилин дережадив агакьайла, Ярагъ Мегьамеда хайи хуьруьн медресада кIвалахзава. Адан медреса чирвилерин зурба макандиз элкъвезва.
Вини Ярагърин медресадиз Дагъустандин ва Ширвандин хуьрерай кIелиз гзаф жегьилар къвез хьанай. Ана машгьур устаздин гъилик Аваристандай, гележегда чпикай Дагъустандин сифте имамар хьайи, Къазимегьамеда, Шамила, Куьре дередай Алкьвадарви Гьажи Абдуллагь-эфендиди, Къуба патай Хас Мегьамеда, ТIагьиржал Эмиралиди ва мсб. кIелна, жуьреба-жуьре илимрай, тIарикьатдай (азадвилин цIийи илим – Гь.Г.) гегьенш чирвилер къачуна.
Са куьруь вахтунда КъетIен бажарагъ авай Ярагъ Мегьамеда, алимди ва азадвилин женгинин регьберди хьиз, Дагъустандин вири пипIера гьуьрмет къазанмишна, ам эфенди, мударис, муршид, имам ва шейх – чIехи тIвариз лайихлу хьана.
Ярагъ Мегьамеда неинки са азадвилин «цIийи илим» арадал гъана, ада гьакI вичин рухваяр галаз урус пачагьдин колонизаторвилин сиясатдиз акси женгерани иштиракна. Гьавиляй шейх вич, адан руьгьдин ирс, гьа вич яшамиш хьайи девирда хьиз, алай аямдани Дагъустандин халкьариз багьа ва итеклу я.
Дагъустандин сад лагьай имам хьайи Къазимегьамеда вичин муаллимдикай икI лагьанай: «Зи вилик чинай аламатдин нур авахьзавай муршид акъвазнава. Заз адан рехи хьанвай, лацу жив хьтин чуру, руьгь ва рикI, цIу хьиз куз, цIай акъатзавай аламатдин вилер аквазва; ада са гъиле Къуран кьунва, муькуь гъил зав вугузва».
ЧIехи устаздин Исмаилни Исакь рухваярикайни Лезгистанда машгьур арифдар алимар хьанай. Абуруни тарихдин цIийи шартIара бубадин баркаллу рехъ давамаруналди хайи халкьдиз къуллугъна.
Дагъустандин тарихда дерин, квахь тийидай гел тур, зурба алим ва арифдар Ярагъ Мегьамед-эфенди 1840-йисуз Согърат хуьре кечмиш хьана. Зияратдиз элкъвенвай адан сурни гьа хуьре ава.
Ярагъ Мегьамед мукьувай чидай Къазикумухви алим Жамалдина рагьметдиз фейи устаздикай икI лагьанай: «Иман вири тарифриз лайихлу дагъ, жанаби, чи шейх я».
Шамилан катиб хьайи Мегьамед Тагьир аль-Карахиди и перишан хабардикай «Ам (Ярагъ Мегьамед – Гь.Г.) чун къутармишай кас я, ам кьиникь чун патал еке бедбахтвал я».
Ярагъ Мегьамедан уьмуьрдин ва яратмишунрин рехъ дериндай ахтармишай писатель ва машгьур философ Агьед Агъаева чи тарих кьве патал пайзава: Ярагъ Мегьамед къведалди ва ам хъфидалалай кьулухъ. Дугъриданни и гафар бушбур туш. ЧIехи устаз рагьметдиз фейилай кьулухъ дагъви халкьарин уьмуьрда, медениятда, майишатда хъсан патахъ зурба дегишвилер хьана.
ЧIехи алимди яратмишунрин ирс гьелелиг тамамдиз кIватI хъувунвач. М. Мавраеван чапханада «Шейх Ярагъдин эсерар» тIвар алаз (Темир-Хан-Шура. 1910) классический араб чIалал ктаб акъатнай. Ана Мегьамед пайгъамбардикай кхьенвай поэмани руьгьдикай теснифнавай философиядин трактат ганва. Гьайиф хьи, абур гилалди я урус, я лезги чIалариз таржума авунвач.
Чаз малум кьве шаир бажарагълу чIалан магьир устад Арбен Кардаша лезги чIалаз таржума авуна, чапдиз акъатнай. Сифте шиир – «Ахцегь Мирзе Алидиз» - вичин дуст, машгьур шаир, чIехи алим, зурба жерягь ва Ахты – пара магьалдин къазидиз бахшнава. Ана вичин ватанэгьлидин алакъунрикай шаирвилин бажарагъдикай, адан камаллувиликай шикиллу чIалалди раханва:

И устаддин зурбавилиз гьич авач кьадар,
Пехилдайди, гьейрандайди я гьар са цIар.

Гьар гьарфуна куьтягь тежер жем хьанва камал,
КIелзавайдаз къалуриз ракъинин жамал.

Кьвед лагьай – «Стхадиз» - шиирда чIехи арифдарди, стхадихъ элкъвена, дагъвийриз савадлувал хкажуниз, илимар чируниз, дуьньядикай хабардар хьуниз эверзава:

КIела, стха, гьар макъамда абурлу жервал,
Синагъарани азабра вун сабурлу жервал.

Гьакьван на къазанмишиз хьайитIа чирвал,.
Гьакьван сабур бахшда ваз гъакъикъат тирвал
И важиблу фикир шаирди мадни деринзава:

Алимривай жузуз жува шак алай сирер,
Пайгъамбардин гьадисаяр чира на иер.

Сабурлу хьухь, рикIевай кар тефейла кьилиз,
Зун къулавай къакъатайла, за эхайди хьиз.

Ярагъ Мегьамедакай Европадин, Шаркь патан,Россиядин ХIХ лагьай асирдин алимри Кавказдин ва Дагъустандин тарихдикай кхьенвай ктабрай жуьреба-жуьре делилар жагъида. Алимдикай къиметлу малуматар Алкьвадар Гасанан «Асари Дагъустан» (Махачкала.1929) ктабдани ганва.
ЧIехи устазди гележгдин несилриз дерин метлебдин весиярни тунва. Са кьве чешне гъан: «Иманди инсан къуватлу ийизва, имансузвилин алчахар», «Къаних нефс инсандиз душман я, ада инсандин кьилел тегъидай бала авач»; «Алатсузвилихъ галаз женг чIугу, амма жувни адатлу хьухь!»; «Женг чIугу, куьнни азад жеда?»; «Женг чIугвадай вахт атайла, жуван эркеквал къалура!» «Иман азадвилин тарцел экъечIзава, азадвал – душмандин ивидал» ва мсб. Абуруз баянар гун лазим къведач, чIехи алимдин фикирар ашкара я.
Советрин девирда хъендик акатай Ярагъ Мегьамедакай алатай асирдин эхиримжи йисара алим ва публицист А. Агъаева, пуд вишелай артух архивра «къатканавай» документрикай менфят къачуна, лезги халкьдин кьегьал хцикай къиметлу ва дерин манадин ктаб кхьена, Дагъустандин машгьур ватанпересдал «чан хкана». Ярагъ Мегьамед-эфенди дагъви халкьарин рикIера гьамишагъ дамахни даях яз амукьда.














АХЦЕГЬ МИРЗЕ АЛИ
(1771-1858)

Шаир, чIехи алим, зурба жерягъ ва общественный деятель Мирзе Али Ахцегьа арифдар Мегьамед-Шерифан хизанжа 1771-йисуз дидедиз хьана. Бубади адав кIелиз тазва. Сифте тарсар ада Мегьарам-эфендидивай хъачузва. Адалай гуьгъуьниз Араканви Саид-эфендидин, Шиназ Саид-эфендидин, Хачмас Саид-эфендидин гъилик кIелна, жуьреба-жуьре илимрай чирвилер къачуна, араб, фарс, туьрк чIалар чирна. Илимрал ва шиирар яратмишунал рикI алай жегьил, Алкьвадар Гьасан-эфендиди лагьайвал «халис алим ва зурба шаир яз» хьайи хуьруьз хтанай. Мирзе Алидикай Ахтыпара магьалдин къази жезва.
Петербургдай вичин буба Самур округдиин начальник хьайи Николай Ротан патав каникулриз хтай Нина Рота (адан 19 йис тир – Гь.Г.) рикIел хкунрин жуьреда кхьенвай «Дева гор» (Махачкала,1995-йис) къвечIи ктабда Мирзе Алидикай икI кхьизва: «Ам жерягьни тир катибни, шаирни тир округдин кьилин судьяни. Ширин мецел фасагьатдиз рахадай Мирза Алидиз акьулувилелни чирвилерал барабар кас авач» («Дева гор» ктабдай).
Жегьил рушан рик1ел хкунра алимдин акунар, адал алай пек-партал, ам яшамиш жезвай кIвалин къене падни кваз ганва: «Кьилел бухар бармак, черкес чухвай алукьнавай Мирзе Али мугьманперес дагъви тир Адан мугьманхана кIвалин шкафра цIудралди гъилин кхьинрин ва гзаф кьадар чапдай акъуднавай виликан девиррин шаиррин ктабар рикI алаз хуьзвай ва абур виридалай зурба девлет яз гьисабзавай
Ам чIехи гьуьрметдивди урусрин тарихдикай ва эдабиятдикай рахадай, Пушкинанни Лермонтован яратмишунар чидай ва абур вахтсуз кечмиш хьуникди гьайиф чIугунай» (Н. Ротан «Дева гор ктабдай»).
ЯхцIур йисуз кьван Ахтыпара магьалдин къази хьайи Мирзе Алиди, вич къунши ханлухрихъ галаз рафтарвал ийиз алакьдай кас язни къалурнай. Тарихди жуьреба-жуьре вакъиайралди тафатлу, феодальный къарищугъвилерин дявеяр физвай девирда М. Али вичи къазивал ийизвай магьалдин аслу туширвал хуьз алахънай.
М. Али дерин чирвилер авай, гьахъвал гвай ва хадкьдин арада гьуьрмет авай къази хьуниз килигна, къунши магьалрин, хуьрерин арада къал-макъал, гьуьжетар хьайи чIавуз адан патав меслятар ийиз къведай.
Алимвилин ва шаирвилин кIвалахдал хьиз, М. Али уьмуьрдин эхирдалди муаллимвилин кардални машгъул хьанвай. Адан медреса Дагъустандин секретарилай къерехда авай чкайрани машгьур тир. Алимдивай грекрин философия, география, физика, астрономия ва маса илимар чирай Алкьвадар Гьасана М. Алидин медресадиз «чирвилерин макан» лагьанвай. Дугъриданни анаг чирвилерин хазинахана хьайиди а медресада кIелай Алквадар Гьасанакай, Ахцегь Гьажи Абдурагьманакай ва масабурукай чIехи алимар хьунини тестикьардай мумкинвал гузва.
Шаирдин уьмуьрдин рекьикай рахадайла, аданни Сурхай хандин, Аслан хандин ва имам Шамилан рафтарвилерикай лагьана кIанда. А. Гьасана кхьизвайвал, «Мирзе Алиди 1813-йисуз Сурхай хандиз тарифдин чIал багъишнай. Гуьгъуьнай Сурхай хандин чкадал хьайи Аслан ханди гьа чIал себеб яз Мирзе Али дустагъна, хъуьтIуьн мекъи вахтунда пек-партални алаз мурк кьунвай вире туна, адаз зулумарна». И вагьшивал авунин себеб ачухардай делилар гьелелиг малум туш, амма Къазикъумухда ва Куьреда агъавал авур Аслан хан Мирзе Алидиз душмандиз хьиз килигзавайди ашкара я.
А. Гьасана къейдзавайвал, имам Шамил 1848-йисуз Ахцегьиз атай чIавуз, ада Мирзе Али дустагъна ва Кефер патан Дагъустандин Ириб хуьруьз ракъурна. Ана яшлу алим залан шартIара зинданда хьана. Шаирди вичиз «регьимсуз залумри» авур къастарикай тагьсирлу чIалар тунай. Инал Д. Агьмедован «Светлая звезда Мирза Али аль-Ахты» (-Махачкала. 2002 г. С.30) ктабдай са чешне гъин:
Зун виликдай азад ва вирида гьуьрметзавай инсан тир,
Абуру (Шамилан гъилибанри – Гь.Г.) завай азадвал
къакъудна,
Зун абуру фуруз гадарна.
Абуру заз датIана эх тежедай зулумарзава,
Абуру заз кичIерар ва къурхуяр гузва
Абуру завай дуьньядин эквни йикъан ишигъ
къакъуднава
Ахцегь шаирди ийизва шикаят:
Я Аллагь! Шумуд сеферда абуру завай вири затIар
къакъудна!
цIарба-цIар таржума ктабдин автординди я

А. Гьасана Шамил шаирдив икI эгечIунин себеб адаз Мирзе Алидин бязи чIалар бегенмиш тахвун яз гьисабзава. Амма гьакъикъатда М. Алидиз къастар авунин себеб ам урус пачагьдиз ва чкадал алай адан векилриз акси экъечI тавун тир.
А. Гьасана М. Али «гъавурдик квай, дуьнья акур, вичин кьилел жуьреба-жуьре дуьшуьшар атай кас хьайиди» къейдзава. Гьелбетда, дуьядин уькIуь-цурудан гъавурдик квай, тарихдин гьар жуьредин вакъиайрин шагьид хьайи алим халкьдиз дуьз рехъ къалуриз алахънай. Ахьтин рехъ, М. Алидин фикирдалди, дагъви халкьар Урусатдихъ галаз сад хьун, абур дуствилелди яшамиш хьун, савадлувилихъ ялун тир.
«Вичиз барабар кас авачир тербиячи, гьахъвилин сагьиб, инсанвилин чешне» Мирзе Али 1858-йисуз кечмиш хьайила, А. Гьасана адаз бахшнавай пашман шиир-эллегия кхьенай. Таржума Г.Садыкьидинди я:
МичIи хьанва кьве вил къе зи
Накъвар селлер атана.
Марифатдин хазина чи
Гару яна чIкана.
М. Алидихъ араб, фарс ва туьрк чIаларал кхьенвай ктабар, илимдин маса кIвалахар, дидед чIалалди теснифнавай шиирар, «ТIиб», «Хъурхъ» ва «Диван» ктабар гьелелиг жагъуриз хьанвач. Чаз малум шиирай аквазвайвал, М. Алидин яратмишунар ам вич яшамиш хьайи дпевирдихъ галаз алакъалу я. Шаир вич датIана гьерекатда авай. И месэладин гьакъиндай Ф. Садыкъидин фикир гьахълуди я: «Дагъустандин азадвилин женгинихъ М. Алидин рафтар гьамиша сигьалди ва ян тагайди хьанач. Адахъ ян гунар, шаклувилер хьана, я ам гьамишалугъ Урусатдин къизгъин терефдарни хьанач».
Гуьгъуьнай дуьньядикай хабардар, тарихдин прогрессдин гъавурда гьатай М. Алиди Урусатдихъ галаз дяве тухвана кьиле тефидайди, гьакI метлебсуз иви экъичзавайди кьатIайла,ам дагъвияр Россиядик экечIунин фикирдал атанай. Гьа кар себеб хьана ам Шамила дустагъни авунай.
Машгьур арабист М. Гьайдарбекова тестикьарзавайвал, дагъустанви алим Гьасан Гузунова кIватIай М. Алидин шииратдин жуьреба-жуьре жанрайрин (къасыда, элегия, сатира ва мсб.) классический араб чIалал яратмишнавай шииррин са агъзур цIар авай «Диван» (кIватIал) РАН-дин ДНЦ-дин Гъилин кхьинрин фондуна хуьзва. Гьайиф хьи,и руьгьдин къиметлу девлет къени кIелдайбурун гегьенш къатарив агакьнавач.
М. Алидин малум яратмишунар кьве девирдиз пайиз жеда. Сад лагьайди - ХIХ лагьай асирдин сифте къанни цIуд йис ва кьвед лагьайди – адан уьмуьрдин эхиримжи къанни цIуд йис. Эгер сифте девирда ада суфийрин яни диндин, эхиратдин месэлайрикай кхьизвайтIа, кьвед лагьай девирда яратмишунрин чагъинда авай шаирди вичин вилериз аквазвай гьакъикъатдикай, халкьдин яшайишдин шартIарикай шиирар теснифзава.
Шаирдин яратмишунрин сифте девирдик, шаксуз, Арбен Къардаша таржума авунвай «Я Ребби», «Пайгъамбардин тариф» (А. Кардаш. Юкь. – Махачкала: ДКИ. 2010-йис, 474-475-чинар) чIалар акатзава. Мирзе Алиди и эсерра рикIин сидкьидай Аллагьдин тарифзава, ам вичин рикIяй «кьейилани акъатдач» лугьузва:

Я Ребби, и дуьньяда зи куьмек, тедбир вун я, вун,..
Гьар са касдиз далу кIанда, зи даях тек са вун я, вун
Гьар са затI вавай тIалабзава – гудайди ам вун я, вун
Виридалай вине авай акьул тамам вун я, вун.

Аллагь тааладикай хьиз, шаир чIехи гьуьрметдив Мегьамед пайгъамбардикайни рахазва, вучиз лагьайтIа, адал Аллагьдин рикI ала ам «рагъни варз, алемрин нур, ирид цавар», виридаз «дава-дарман» я. Пайгъамбар я инсаниятдиз Аллагьдин гьахълу рехъ къалурзавайбур:

Сад Аллагьди къалай рекьяй фидайди са вун я,
Чаз рикI алай пайгъамбар яз чидайди са вун я,
Гуьзелвилин дун дуьньядал гъидайди са вун я,
Зунни амай гунагькарар хуьдайдини са вун я,
Аллагьдин са нуькверни туш вун кьван пайгар, я расул.

Кьвед лагьай девирдик М. Алидин «ГьикIин», «Къеледай», «ЗатI туш», «Подпоручиквилин чин ва чергес-чухва гайила кхьей чIал», «Вахт я им», «Магьарам-эфендидиз» ва маса чIалар акатзава.
Вичин рикI алай муаллим Ахцегь Магьарам-эфенди кечмиш хьайила туькIуьрай эллегияда М. Алиди гзафни-гзаф гьакъикъатдай къачунвай художественный такьатар, яни образар, ишлемишзава. Магьарам-эфендидин къамат ада «цава авай вацраз», «халкьдиз ишигь гайи ракъиниз», «чирвилерин ва акьулдин булахдиз» тешпигьзава. Ихьтин художественный алатар шаирдин насигьатдин ва муьгьуьббатдин чIалара мадни гегьеншдиз дуьшуьш жезва.
Късыдадин кIалубда аваз яратмишнавай «ГьикIин» шиирда Мирзе Алиди инсандин винел патан акунриз ваъ, адан къилихдиз, акьулдиз килигна къимет гун лазим тирди къейдзава. Ада намердвал, инсансузвал, хаинвал русвагьуналди, гьар кьвед лагьай цIарцIе «гьикIин» лугьур суал эцигиз (идалди шаирди кIелдайбурун фикир эсердин манадал желбзава), гьакъвал, намуслувал тестикьарзава, халкьдиз къуллугъ авуниз эверзава:

Са касдихъ гьи, ар авачтIа, жедач эсер, бес гьикIин?!
Къавахдин тар ятIан гужлу, гудач бегьер, бес гьикIин?!
Са инсандик итимвилин квачир бере са лишан,
Гудач халкьдиз хийир, гъиляй къвез виш гьунар, бес
гьикIин?
Ахцегь шаир,ви гафаркай тек вад касдиз жед такIан,
Пис кас варз хьиз акуртIани, гуз туш эквер, бес гьикIин?!
Гь. Садыкьидин таржума

М. Алиди муьгьуьббатдин темадизни еке фикир гузва. Ада «Къеледай» шиирда гьакъикъи ва кьетIен рангаралди дишегьлидин буй-бухах ва къекъуьнин тегьер къалурзавай, рикIел акъваздай шикил гузва. М. Алиди и эсерда ахцегьрин къеледин начальник урус офицер Н.Н. Ротан руш Нина Ротан тарифзаватIани, ада РагъэкъечIдай патан халкьарин шииратда гьалтзавай ибараярни ишлемишзава. Месэла, ада яр «минарадай экъечIзавай ракъинив», «экуьн гарал наз гузвай гьар пад дуьзмиш багъдив», рушан чин «цIувад йикъан тамам вацран чагъдив» гекъигзава. Амма кьилинди ам я хьи, М. Алиди дишегьлидин къамат вичиз хас къайдада ганва:

Гьейран ийиз вири алем, экуьн ярар къеледай,
ЭкъечIна ам лацу чинал хъуьрез пIузар, къеледай,
Вилер цIару, вич къизилгуьл, гузвай атир къеледай,
Чилелай физ шабалатд ранг алай чIарар къеледай,
ЭкъечIна зун лап Мажнун хьиз, Лейли аквар кьеледай.
Гъ. Садыкьидин таржума

Къекъведайла «вири къеледа лалидин нур твадай», «дуьньяда авай гуьзелрин шагь», «гьар жуьредин цуькверив дуьзмишнавай багъ хьтин» хашпара дишегьли вичиз женетдилайни багьа я лугьун М. Алидиз бязи динэгьли шаиирри багъишначир. ИкI, шаирдикай хъел атай мусурман ругьанийрин мецелай Рухун Алиди М. Алидиз акси чIал туькIуьрнай:

Алим, яб це, яб це заз на,
Менфят я ваз ихтилат зи.
Диндин рекьел аламач вун,
ГьикI кIвалахрай ивиди ви?

Халкь вилик финин, савадлу хьунин терефдар хьайи М. Алиди жемят диндин мавгьуматдик хуьз алахъзавайбуруз викIегьдиз жавабар гузва:

Темпел лукIраз меслятар ийиз кас,
Дуьзбур туш ви фикирар гьич са кIусни.
Илим чара, ви мефтIерал ала пас,
Акурд туш вун марифатлу са касни.

Вуна гьакIан къундармаяр туькIуьрмир,
Лавгъа касдин эхир кIевез аватда,
Марифатдин нурар вири туьхуьрмир,
Гьахъ гьикI хьайитIани садра винел акьалтда.
Гъ. Садыкьидан таржума

М. Алиди ругьанийрихъ галаз акьунар хьайидалай гуьгъуьнизни ашкъидикай чIалар туькIуьрун давамарзава. Мисал яз, «ЗатI туш» шиир къалуриз жеда. И эсердай аквазвайвал, М. Али дуьньядикай, маса уьлквейрин тарихдикай ва медениятдикай хабардар шаир хьана:

Чиндинди хьуй, кIантIа Римдин пачагьар ви гуьзелвилин
Есир хьана, лугьузва, вав Цезарарни, Кирар затI туш
Ашукь я вал Ахцегь Назим( чаз ван хьайи Керем хьтин,
Эсли вуч я вав гекъигиз, ви патав Лейли затI туш.
Гъ. Садыкьидин таржума
Мирзе Алидин «Подпоручиквилин чин ва чергес-чухва гайила кхьей чIал» вичел фикил желбдайди хьанва. Шиир яшайишдикай ятIани, ана сатирани ава философияни. М. Алиди вичиз гайи парталдин кьадарсуз тарифзава. Шаирди чергес-чухва «Кябеда авай хьтин парчадив», «Пайгъамбардин шивцел алай харадив», «гьар хуьре нямет алай суфрадив», «гьар жуьре цуьквер алай хунчадив» ва эхирни «Киранни Цезаран абадив» гекъигзава. Гьакъикъатда, и эсер дуьньядикай ийизвай веревирдер я. Ана «тапан тарифун» приёмдин куьмекдалди шаирди вичин вил са куьнихъни галачирди (я къуллугърихъ, я чинарихъ, я багьа пек-парталдихъ), дуьнья са «фана багъ» тирди тестикьарзава:

Галат тийиз, рикIин къеняй ийизва за даим алхиш,
Ийизва хийир-дуьа касдиз, авур ам заз багъиш,
А чIехи кас лайихлу я тарифдиз, гьич тежер пузмиш.
И парталда тариф ийиз Ахцегь Назим жеда къизмиш,
Ам Киранни, Цезаран абадив за гекъигзава.
А. Къардашан таржума

Шаирди, Омар Хаяма хьиз, дуьньядай вичин хиялар, фикирар ачухзавай чIаларни яратмишнай, амма абурни, сад-зур квачиз, чав агакьнавач. Инал цIийиз жагъай кьуд цIар гъин:

И дуьньядик умуд кутун нефсинин я къативал,
И дуьньядиз гьич яб тагун – рикI-жигердин михьивал,
Дуьньядин мал далу яз хьун – чир тахьун я гьар са шей
Терг жедайди, са Худадиз хас яз даин диривал.
А. Къардашан таржума

М. Алидин «Вахт я им» шиирин кьетIенди я. Гьайиф гьи, эсердин хейлин ц1арар терг хьанва, ятIани гьа малум бейтери абур яратмишай кас чIехи шаир-философ, зурба устад тирди тестикьардай мумкинвал гузва. Шаирди планитарный образрин куьмекдалди ярдин гуьзелвилин тарифзава:

Ви тай жагъич Халикьди халкь абурбурун арадай,
Къалура чин, алемдин нур, чилин женнет авадан.
Ви кьве а пIуз, седеф сарар вилив тахьуй чарада,
Хатадай ви чин акурди, ваз икрамиз, рахада.
Ваз икрализ, рагъни, варзни гъетер цава зурзада
Гуьзеливилин вилик а ви - вацран ишигъ туьхуьда.
Ви ашкъидик планетрин низам-къайда чкIида

Идалай гуьгъуниз шаирди вичин рикIикай, чанда гьатнавай муьгьуьббатдин ялавдикай ярдиз хабар гузва:
И Лейлидиз ялвар ийиз, закай Межнун хьанва хьи,
Генг къумлухра квахьна акьул, кефсузни зун хьанва хьи,..
Эй ханум, зи карни кеспи вахъ дерт чIугун хьанва хьи
Заз кIанда вун – пай къачудай зи дердерин вахт я им
А. Къардашан таржума

Ярдин патай жаваб авач. Шиирдин вири цIарар чав агакь тавунвайвили, са кьадар месэлайрикай якъин делилар гун четин акъваззава. Амма кьилинди – и эсердин сагьиб шииратдин халисан устад тирди малум хьун я.
М. Али вичин девирда машгьур шаиррихъ галаз гьуьжетризни экъечIнай. ИкI, Мирзе Алидинни Хаджи-Юсуфль-Мисредин арада хьайи гьуьжет къалуриз жеда. И акъажунрай аквазвайвал, М. Алиди устадвилелди халкьдин мецин яратмишунрай арабрин, иранлуйрин ва туьркерин лап машгьур шаиррин эсеррай цIарар гъидай. И карди Ахцегь Назим гегьенш чирвилер авай, дуьньядин медениятдикай хабардар кас хьайиди шагьидвалзава (Килиг: Ахмедов Д. Къалурай кIвалах. 27-28-чинар).
Вичикай рахазвай девирда яшамиш хьайи машгьур алим, шаир, философ ва общественный деятель Ярагъ Мегьамед-эфендиди вичин рикI алай дуст М. Алидиз «Ахцегь Мирзе Алидиз» т1вар алай шиирда ихьтин къимет ганай:

Дерин гьуьлуьз ухшар авай алимди чIалар
Агакьнава зав-нурдикай хранвай цIарар.
ЧIехи алим я и цIарар кхьейди цIалцIам.
Хуш атиррин юкьва авай Ахцегьай я ам.
А. Къардашан таржума

Гьа икI, суьгьбетдай аквазвайвал, «илим чир авуниз», «марифатдин нурар куькIуьруниз», «гьахълувилиз къуллугъ авуниз» ва Россиядихъ галаз алакъаяр мягькемаруниз эвер гайи арифдар, алим ва шаир Мирзе Алиди чи халкь, адан адабият вилик финиз дериндай таъсирна. Шаирдин баркалу рехъ ХIХ асирдин кьвед лагьай паюна бажарагълу шаирри: Етим Эмина ва Алкьвадар Гьасана давамарна.



РУХУН АЛИ
(1771-1851)
Шаир ва алим Рухун Али Куьре Магьалдин Рухунрин хуьре дидедиз хьана. Ада хайи хуьруьн ва Ахцегьрин медресайра кIелна, РагъэкъечIдай патан халкьарин чIалар ва гьа аямдин илимар чирна. Савадлу жегьил шиирар туькIуьрунал, муаллимвилин ва илимдин кIвалахрал машгьур хьанай.
Чаз малум шииррай аквазвайвал, Рухун Али Я. Мегьамед-эфендидихъ ва А. Мирзе Алидихъ галаз яратмишунрин ва дуствилин алакъайра авай. Абуру сада-садаз кагъазар кхьидай, чIалар бахшдай, гагь-гагь шиирралди гьуьжетарни ийидай. Гьавиляй Ярагъ Мегьамед-эфендидин «Асар» (-Темир-Хан-Шура. 1909-йис) ктабда, Ахцегь Мирзе Алидин гъилин кхьинрин кIватIалра Рухун Алидин чIалар, кагъазар гьалтун дуьшуьшдин кар туш. ИкI, Я. Мегьамед-эфендиди Р. Алидиз бахшай «Эфенди ар-рухунидиз» шиирда ихьтин цIарар гьалтзава:
Чи алимрин арада я ам чирагъ,
Амайбуруз экуь тир рехъ къалуз хьун.
Чи дустарин арада ам гьар чIавуз
Чаз пис-хъсан чириз чахъ галаз хьун.

И цIарарай Р. Алидиз Дагъустандин машгьур алимрин арада зурба гьуьрмет авайди аквазва.
Гуьгъуьнин несилрин векил тир Алкьвадар Гьасанани «Асари Дагъустан» ктабда Р. Алидикай еке гьуьрметдивди кхьизва: «Куьре округдин чIехи алимрикай сад Рухунай тир гьуьрметлу Гьажи Али-эфенди я И алимди Дагъустанда гегьенш хьанвай вири илимар чирна, къад йисалай виниз вичин хуьре тарсар гана. Гуьрчег хатI аваз хьайи ада вичин гъилелди гзаф ктабар кхьин хъувуна Ада хийирлу гзаф эсерар тунва» (Г.-Э. Алкадари. Асари Дагестан. – Темир-Хан-Шура. 1929. С. 153.).
Советрин девирда Р. Алидин ирс кIватI хъувунал Гъ. Садыкьи, М. Ярагьмедов алахънай. Гъ. Садыкьиди жагъуррай сад-кьве чIал «Лезги газетдин» чинриз акъатнай. Р. Алидин «Регъухбан», «Гургьагур», «Марал», «Куьз хъел я вун?» чIалар Гь. Гашарова туькIуьрай «Лезгийрин революциядилай вилик квай девиррин литература (-Махачкала: Даучпедгиз. 1990-йис) ктабда ганвай. Шаирдин цIипуд шиир авай гъвечIи ктаб «Рухун Али» тIвар алаз Рамазан Эмиргьамзаеван харжуналди Мердали Жалилова 2006-йисуз Махачкалада чапна.
Гъ. Садыкьиди къейдзавайвал, «Сифтедай Р. Алиди куьгьне, яни поэзия анжах араб чIалалди теснифунин ва шииратдин тематикани Аллагьдикай, пайгъамбардикай, женнетдикай хьунин рекьел алай. Ахцегь Мирзе Алидин таъсирдик кваз Рухун Али тамамвилелди дегиш хьана. Ада хейлин чIалар, гьатта социальный темайрайни кваз, дидед чIалал кхьена» («Рухун Али» ктаб, 8-чин).
Р. Алидин диндин, эхиратдин, муьгьуьббатдин, халкьдин уьмуьрдин укIуь-цурудан, насигьатдин, марифатдин ва сиясатдин месэлайриз фикир ганай.
Ашкъидин лирикада шаирди я фольклордин, я виликан шаиррин, я РагъэкъечIдай патан халкьарин шииратдин тежриба тикрарзавач. Адахъ вичин кьетIен художественный «алатар», анжах вичиз хас тир шикиллу чIал ава. Шаирди «Марал» эсерда гуьзелдикай икI лугьузва:
Экуьн кьиляй сегьер-сегьер къарагъна,
Къекъведа вун къачуз зирек кам, Марал.
Тик кьилелай келегъа ви иляйна
Зун куз тада, къачуз залай кам, Марал.

Шаирди яр къарагъай пакаман вахт, ам къекъвезвай тегьер, адан кьилел алай келегъани къалурнава. Идалайни алава шаирди милаим рушан «хуш рахунрал», ада къачузвай «кьезил камарал», адан «назик ва иервилел» гьатта дагъдин къведни кваз пехил жезва, - лугьуз къейдзава.
Муькуь «Гьинва жал?» эсерда Р. Алиди ярдиз вичин «цIай къекъвезвай» рикIикай хабар гузва:

Ашукь тир зун адан гуьзел камарал.
Назик-назик ширин рахар гафарал,
ЭкъечIайла бязи вахтар къаварал,
МикьнантIис хьиз зи рикI чIугвард гьинва жал!

И шиирдани чи вилик «жейранд тегьер кIвачик звар кваз фидай», «ширин мецел рахадай» руша гьикI «къавал кам къачуна», вичин гуьзелвилел вири алем гьейранарзаватIа къалурзава. Малум тирвал, вилик вахтара дагъвийрин хуьрера садан кIвалин къав къуншидин гьаят жедай. И жуьредин шикилни шаирди и эсерда ганва.
Р. Алиди «Фена» шиирдани рушан утагъдин ва рикIиз чилин гуьзелдин акунрин бязи лишанар ганва.
Зун айвандал ацукьнавай,
Зи виликай суна фена,
Дурнади хьиз кьуна тик кьил,
Са назлу яр, бала фена.
Акур чIавуз чIулав вилер,
Гьарнихъ катна рикIин дердер

Р. Алидин «Квахьай» эсерда амай ашкъидин чIаларилай тафатлу яз кIелдайдан вилик гуьзел рушан тамам шикил акъваззава. ЧIалан устадди куьлуь-шуьлуьярни кваз къалуруналди, ярдин къамат жанлу ийизва:

ТIупар шуькуь, беден шумал,
Хъуьхъвен кьилер зулун чумал,
Чинлай нур гуз алмасдин хал
Тамашдай кьван вилер квахьай.

Яшайишдин чIалара Р. Али уьмуьрда гьатзавай татугайвилерикай, «кесибар алдатмишзавай,сивик рак квачир» гьиллебаз регъуьхбандикай («Регъуьхбан»), «тIуьнивай тух тежер, датIана аш авай ленгерда гъил жедай» («Гургьагур») тапан муьруьддикай векъидаказ раханва:
Муьруьд лугьуз вичин кьилел жед сирих,
Гьар хуьре са яц, гьер тIуьнихъ яз къаних,
Акун хьайитIа хендеде паб – хуш къилих,
Гьерекатда гьатда кIвачер, гургьагур.

СтIал Сулейманалай виш йис кьван вилик Р. Алиди вич векил хьайи динэгьлийрин къатарин арада гьалтзавай чIуру рекьел алай муьруьдар хци чIаларалди русвагьнай. Им, гьелбетди, лезги эдабиятда цIийивал тир.
Р. Алидин «Къакъудна» шиирдикай кьетIендиз рахун кутугнава. Малум тирвал, Дагъустанда урус пачагьдин колонизаторвилин сиясатдиз акси «азадвилин илим» арадал гъайи, гуьруьят патал женгера иштиракай Я. Мегьамед-эфендидин гуьгъуьна пачагьдин жасусар къекъвез, гагь ам дустагъда тваз алахъиз, гагь адаз къурхуяр гуз, алимдиз фир-тефир чка сал ийиз хьанай. Шейх хизанарни галаз хейлин вахтара Табасаранда, Аварияда яшамиш хьун мажбур хьанай. Р. Алиди Я. Мегьамед-эфендидин тереф хвейи дагъвийриз къастар ийизвай пачагьдин гъилибанриз (чкадин ханариз, беглериз, чиновникриз) хъел кваз туьнбуьгьзава:

Зулум хан, на амалдивди чи халкьарин кьил къакъудна,
СикIрен тегьер экъисиз кIир, чи чинавай вил акъудна
ВутIна вуна вилаятдин кьил шейх Мегьамед Ярагъи?...
Эй залум, на дидедивай хва, папавайни гъуьл къакъудна
Чи къелемдин дувуларни винелди фир хел къакъудна
Дуьньядал на пац эцигна. ЯркIаривай кьел къакъудна.

Акунрай, и эсерда шаир Я. Мегьамед-эфендидин ватан тир Куьре магьални вичин пацук кутур Аслан хандикай раханва. Р. Алиди халкьдин кьиле аваз азадвилин женгиниз къарагъай Я. Мегьамедан тереф хвена, ам вични пачагьдиз ва адан гъилибанриз акси экъечIна.
Р. Алидин чпикай рахай шииррай аквазвайвал, девирдин важиблу ва хци месэлаяр хкажуналди ва инсанперес фикирар тестикьаруналди хайи халкьдин ругьдин хазинадик вичин пайни кутуна.

ТАГЬИРЖАЛ ЭМИРАЛИ
(1790-1846)

Шаир ва алим Эмирали 1770-йисуз Къуба уезддин (гилан Республика Азербайжан) ТIагьиржал хуьре лежбердин хизанда дидедиз хьана. Ада сифте хайи хуьруьн медресада, гуьгъуьнлай Куьре магьалдин Вини Ярагъа машгьур алим ва шаир Ярагъ Мегьамедан медресада кIелзава.
Гьа йисара Эмиралидихъ галаз санал Ярагърин медресада, гележегда чпикай Дагъустандин Имамар хьайи, Къазимегьамедани Шамила, Алкьвадар Абдуллагьа ва маса сухтайри чирвилер къачузвай. Санал кIелзавай жегьилар кIеви дустар хьанай.
Медресада кIелай йисара вичин алакьунралди, чирвилералди ва хъутуьл къилихдалди Эмиралиди муаллимрин арада еке гьуьрмет къазанмишна. Ярагъ Мегьамеда ам кIелун кьутягь хьайила, вичин медресада муаллимвиле тазва.
ХIХ лагьай асирдин 30-йисара Ширван ва Дагъустан урус пачагьдин колонизаторвилин сиясатдиз акси бунтари кьунвай. Ярагъ Мегьамедан рагьбервилик кваз азадвилин женгиниз къарагънавайбурун кьиле Къазимегьамедни Шамил акъвазнавай.
Кавказдин наместник генерал Ермолова Ярагъ Мегьамедахъ ва Шамилахъ галаз алакъалу итимар кьун буйругънай. Вишералди дагъвияр Дербентдин дустагъда твазва. Дустагъайбурук вичин са тахсирни квачир, Шамилахъ галаз санал кIелайвили,Эмиралини акатна. Яргъал фейи силисрилай гуьгъуьниз ам суьргуьндиз яргъал Сибирдиз ракъурзава.
ЦIуд йисалай артух суьгуьнда хьайи Эмирали ватандиз хквезва. Гила ада Кьасумахуьруьн медресада муаллимвиле кIвалахзава. Гьа йисара Эмирали Алкьвадар Абдулагьахъ галаз Къуба пата авай Амсар тIвар алай хуьруьз, чпин дуст Абаскули-агъа Бакиханова тешкилай «Гуьлуьстан» эдебиятдин гапIалдин кIвалахда иштиракун патал гьаниз физ-хквез хьанай.
Писатель ва публицист Забит Ризванова кхьизвайвал, «1846-йисуз пуд дуст Эмирали, Алкьвадар Абдуллагь ва Абаскули-агъа Бакиханов Меккедиз зияратдиз фин патал яргъал сефердиз рекье гьатна. Гьа яргъал рекьерай хкведайла азарлу хьайи Абаскули-агъани Эмирали «Вади-Фатима» мензилда кечмиш хьана. Абдуллагь саламатдиз ватандиз хтана» (Эмир Али, Эмираслан Гъани. Ирс. – Махачкала: ДКИ, 1992. 5-чин). И ктаб туькIуьрай З. Ризванова туьрк чIалай лезги чIалаз таржума авуна Эмирадин къадалай артух шиирарни ганва, Гь. Гашарова туькIуьрай «Лезгийрин революциядилай вилик квай девиррин литература» (- Махачкала: Дагучпедгиз. 1990) ктабда Эмиралидин пуд шиир гьатнава.
Эмиралидикай куьруь малуматар Алкьвадар Гьасанан «Асари Дагестан» (-Махачкала. 1929) ктабдани ганва. Шаирдикай сифте макъала Азиз Мирзабекова кхьенай (Килиг: Мирзабеков А. Руьгьдин синер. – Махачкала: ДКИ. 2009. 38-41 чинар) Макъала 1985-йисуз «Дуствал» альманахдин пуд лагьай нумрадиз акъатнай. Ана А. Мирзабекова кхьизва: «Эмирадин гьи шиир гьи йисуз кхьенатIа тайинардай мумкинвал авач. Гьавиляй адан яратмишунрин девирар тайинарун четин я. Чи фикирдалди Эмиралидин эсерар тахминан кьве периоддиз пайиз жеда» (къалурай ктаб. 40-чин).
Критикдин гьахълу фикирдалди, сад лагьай периодик Эмиралиди шиирар кхьиз башламишай чIавалай 1830-йисалди, кьвед лагьай периодик шаирдин яратмишунрин эхиримижи цIуругуд йис акатзава.
Сад лагьай девирда Эмиралиди муьгьуьббатдикай, дуьньядикай, лезги чиликай, хайи халкьдин дерди-баладикай дерин метлебдин чIалар туькIуьрзава. Ашкъидиз бахшнавай «Хьана», «Севдигуьм», «Тушни», «Аман я», «Лугьуз-лугьуз», «Жерид туш», «Хъсан я», «Хьурай» - шиирра Эмирали лезги рушан гуьзелвиликай, михьи, бахтлу муьгьуьббатдикай, кIанибур, чпелай асуллу тушиз, сад-садавай къакъатуникай, ашкъидин цIун ялавди кузвай рикIикай раханва.
Эмиралиди муьгьуьббатдин лирикада шииратдин жуьреба-жуьре алатар, рангар ишлемишзава. Идалайни алава шаир гьатта Эмираслан Гъанидиналай вилик теменрикай раханва, ада устадвилелди диалогдин приемдикайни менфят къачузва. «Хьана» шиирдай са чешне гъин:
Муштулух хьуй, дуьшуьш хьана къе зал яр,
Чи арада лап ширин суьгьбет хьана.
Ахъайна заз женнет багъдин ракIарар
Мест хьана зун, зурба зияфет хьана.

Лагьана за: «Зун метлеб гваз атанва».
Жаваб гана: «Зани ам дуьздиз кьатIанва».
Адан темен зи пIузаррал алкIанва.
Им чаз кIани лап хъсан адет хьана.

Шаирди лирикадин сюжет авай «Севдуьгуьм» эсерда вич «хайи чилеривай чара жезвайди», «яргъал рекъиз физвайди», «техкъвер, дар лекъве гьатдайди» ярдиз малумарзава. Гьа са вахтунда ада гуьзелдиз вичинр кайи рикIикай, ашкъидин «тIалдикайни» хабар гузва:
Зи тIалди дарман – ви рцIамар варз хьтин,
Заз къаст авун – ви вилери кьунва кьин.
Зи эрзиман – рагъ хьтин ви гуьрчег чин,
Гьайиф мадни акунач къе, севдуьгуьм
Заз, ашукьдиз, ви хъуьхъвелай темек кьур,
Багъиш ая, тIвамир йикье, севдуьгуьм.

Эмиралиди суьргуьндин азиятрилай, дарвилерилай, зулумрилай ярдивай къакъатун вичиз виш сеферда агъур тирди, руьгьдин тIал бедендин тIалдилай кьадарсуз хци ва залан тирди къейдзава. Гьавиляй багьалу ярдивай хьайи икьрардиз вафалу яз амукьун тIалабзава:
Кьисметди зун акъуднава яргъариз,
Дустариз – рикI, зун – марфарин юргъариз.
Чи арада авай агьтер-агъариз
Вафасузвал юлдаш кьамир, аман я.

Сагъсамай кьван алатдач вун рикIелай,
Тарифдизни лайих я вун рикI алай.
Билбил хьухь зи тара вун цуьк алай,
Чара хилер жувал хамир, аман я.
«Аман я» шиирдай
Ашкъидин чIалара шаирди севдуьгуьм ярди гьикьван вичин рикI тIарайтIани, адаз кефи хадай, агъур гьич са гафни лугьузвач. Акси яз, кIаниди вичиз чандилайни багьа тирди, адан гьар са гаф шекердилай ширин тирди лугьузва. Эмиралиди лирический геройдин мецелай масан ярдиз чпин сирер сад авуниз эверзава:
Агъзур наздив зи рикI кузвай севдувгьум,
И тIарвилер гьахъсуз дуван тушни, лагь.
Билбилдиз вуч я гатфарин севги гьуьм –
Ви киф-цуьквер, хъуьхъвер чеман тушни, лагь
Шекер хьтин са темендихъ къанихун,
КIакIар хьелер, рцIам каман тушни, лагь
Вири чпин хуш мурадрив агакьа –
Чун агахьдай макъам –заман тушни, лагь?!
«Тушни» шиирдай

Яратмишунрин кьвед лагьай девирда туькIуьрай «Лагь вуна», «Дурнаяр», «Къекъвезва», «Дуьнья», «Сагъ хьурай» ва маса чIалара, Эмиралиди инсан ва дуьнья, ватан ва гъурбат, бахт ва бахсузвал месэлайрикай дерин веревирдерзава.
Хайи чилин тIебиатдин шикилдилай башламишзавай «Дуьнья» шиирда «цавун кIаниз ягъайла яр, ажиб гуьрчег» аквадай, «гуьзелвилин сергьат авачир» дуьньядилай Эмирали нарази я. Себеб: дуьнья «байкъушрив ажеб кьазва», дугъри, михьи, мукьмин инсанар «ада кузва». Дуьнья зегьметчи, дуьз рекьел алай инсанриз мидя, душман, акси тирдакай виликан девиррин лезги шаиррини кхьенай. Эмиралини и месэладакай къерех хьаначир. Ада дуньядин гьахъсузвилерикай гьатта цаварал алай фелекдизни кваз шикаятзава ва адавай куьмек тIалабзава:
Инсаф ая зи квахьнавай такьатриз
Ша, акъуда зун зулумдин на дардай
ГьарикI хьанвай хайи кIвалихъ, эй фелек?!

Тагьсирлу чIалар Эмиралиди суьгуьндин дарвилерикай, ана вичиз акур ва вичиз авур къастарикайни кхьенва. И чIаларик «Сагъ хьурай», «Лагь вуна», «Дурнаяр», «Къекъвезва» ва масабур акатзава.
«Сагъ хьурай» шиир Эмиралиди вич суьргуьндиз ракъурдайла, ватанэгьлийрихъ элкъвена, туькIуьрайди я.
Зун физава и чка туна,
Хайи эллер, куьн сагъ хьурай,
Чара жезва тух тахьана,
Таза цуьквер кун сагъ хьурай!..

Шаирди хайи чилин, дагъларин тIебиатдин хатурни кваз къачузва: «Дагъдин синер», «Къацу гуьллер», «Михьи вирер. Куьн сагъ хьурай!» - лугьузва ада. Шиир ихьтин цIараралди куьтягь жезва:

Зун Эмир я – дагъустанви,
Хиве авай душманд иви.
Варз хьтин чин ягьдал кIеви.
ЧIулав вилер куьн сагъ хьурай!

Яратмишунрин кьвед лагьай девирдик акатзавай «Къекъвезва» ва «Лагь вуна» шииррани Эмиралиди суьргуьнда вичин кьилел атай хата-баладикай, пачагьдин жалатIри вичиз авур къастарикай хабар гузва. Кагъаздин жуьреда кхьенвай «Лагь вуна» эсер икI башламиш жезва:
АгакьайтIа, зи чар, вун чи эллерив,
Зулуматди зун такьзава, лагь, вуна.
Гъамар-дердер сугъул хьанвай гьиссерин
Къажгъандилай алахьзава, лагь, вуна.

Хабар кьуртIа вавай инин гьаларкай,
Ихтилата чи рикIерин тIаларкай,
Чи баятунал ацукьнавай чIагъаркай –
Чун алчахриз алахъзава, лагь вуна.

Дустагъда вичиз ва юлдашриз ийизвай зулумрикай, чпин кьилел алай жалатIрин намердвиликай, инсафсузвиликай ватанэгьлийриз хабар гузва:
Намердбурун гъиле гьатай инсанар,
Бухав алаз хьанва кьецIи инсанар.
Зинданравай вишералди жаванар,
Ажалд шуьрбет гваз агьдава, лагь, вуна.

Эгер «Лагь вуна» ч1ал кагъаздин жуьреда туьк1уьр хьанват1а, «Дурнаяр» эсер цавай физвай къушариз тавакъу хьиз яратмишнава. Эмиралиди Кефер патай Кьибледихъ лув гузвай дурнайриз кьве т1алабун ийизва. Сифтеди вичин хажалатдив ац1анвай рик1икай ватанэгьлийриз хабар гун:
Лув гудайла Дагъустандин винелай
Гьа цава хкажна ван, дурнаяр.
ЦIиргъ-цIиргъ хьана хкведайла кьилелай,
Яб акал захъ куьне, аман, дурнаяр.

АлакьдатIа, са кIус агъуз эвичIа,
ЭвичIайла, куьн зав рахаз эгечIа.
Минетзава, зи цIални яд илича,
ЦIа гьатнава зи шиирин чан, дурнаяр.

Шаирди вичин кьилел атай «хата-баладикай», «дустар вахтсуз къакъатуникай», вич тек амукьуникай ватанэлийриз хабар це лугьузва:
Зи дердиниз дарман авач, гьелбетда,
Диде авач, вахни авач гъурбатда.
Азарлу яз, кармаш хьанва хелветда,
Жагъин тийиз дава-дарман, дурнаяр.

Эмиралиди вичивай Ватан, дустар, рикI алай яр, азадвал къакъатна лугьузва, ятIани кьилел атай вири къазаяр сабурлувилелди эхна, намус, гъейрат, виждан хвена, квадарнач.

ЧкIана, вар-девлетни амукьнач,
Гьич са дустни зи далудихъ кумукьнач.
Амма намус, гьейрат михьи гумукьна,
Гьикьван заман ятIан яман, дурнаяр!

Шаирдин кьвед лагьай тIалабун – дурнаяр элкъвена Кефер патахъ хкведайла, ватандин гьаларикай вичиз хабарарар гъун:

Зун Эмир я, чIалахъ я зун датIана,
Гьахъ адалат гъалиб жеда атана
Фад хъша куьн, зи саламар тухвана –
Хкваш нефес хайи патан, дурнаяр.

Экуь гележегдихъ инанмиш Эмиралидихъ илагьияр, насигьатдин ва сатирадин чIаларни ава.
Вич суьргуьнда, рикI ватанда хьайи Эмиралидин экуь къамат ва инсанперес чIалар хайи халкьди гьич са чIавузни рикIелай ракъурдач.















КЬВЕД ЛАГЬАЙ КЬИЛ
ХIХ ЛАГЬАЙ АСИРДИН КЬВЕД ЛАГЬАЙ ПАЮНИН ЛЕЗГИ ЭДАБИЯТ

Малум тирвал, 1813-йисуз Дагъустан Россиядик экечIнай. И тарихдин метлеб вакъиа себеб яз, дагъвийриз хуьруьн майишатдин, культурадин рекьяй йигин камаралди вилик фидай, ислягьвилелди яшамиш жедай шартIар арадал атана. Идахъ галаз санал урусринни дагъустанвийрин алакъаяр мадни сигъ хьана. Россиядин кIвенкIвечи фикиррал алай интеллигенциядин векилри, иллаки шаирри, дагъви халкьарин уьмуьрдиз, адетриз, тарихдиз ва чIалариз фикир гуз башламишзава. Инал чавай Дагъустанда яшамиш хьайи урусрин писателринни алимрин: А. Бестужев-Марлинскийдин, А.И. Полежаеван, П.К. Усларан, дагъвийрикай художественный эсерар теснифай М.Ю. Лермонтован, Ф.М. Достоевскийдин, Л.Н. Толстоян, В.И. Далян ва масабурун тIварар кьаз жеда.
Еке гележег авай и алакъаяр ва дуствал мягькемарунин карда Дагъустандин халкьарин камаллу векилри чпин пайни кутуна. Месела, Мирзе Али, Къазанфарбег Зульфукъаров, Алкьвадар Гьасан дагъвияр вилик финин терефдарар хана.
Урусрин алимрини писателри, дагъвийрин уьмуьрдикай гьакъикъат дуьз къалурзавай художественный эсерар яратмишуналди, абурун фольклордиз еке фикир гуналди, тарих ва чIалар ахтармишиз башламишуналди, чи халкьарин арада ихтибарлувал артухарна, абурун алакъаяр мадни вини дережадиз хкажна.
Эгер виликан девирдин бязи этнографри, дагъви чIалар ахтармишай алимри Дагъустандин халкьариз халисан «поэзиядикай хабар авач» лугьузвайтIа, зурба инсанпересар хьайи В.Г. Белинскийди ва Л.Н. Толстоя чеб дагъви халкьарин фольклордин гуьзелвилел гьейран хьайиди малумарнай. ИкI, В.Г. Белинскийди декабрист А.А. Бестужев- Марлинскийдин «Мулла-Нур» ва «Аммалат-Бег» повестрикай кхьей макъалада дагъвийрин манийрикай ихьтин гафар гьалтзава: «Абура (халкьдин манийра – Гь. Г. ) акьван гзаф гьиссер ва масабуруз ухшар тушир махсус кьетIенвилер ава хьи, гьатта А.С. Пушкиназни а эсерар вичинбур я лугьуз регъуь жедачир».
А.С. Пушкина, М.Ю. Лермонтова, А.И. Полежаева дагъвийрикай кхьенвай эсерра гзафни-гзаф романтикадин такьатрикай менфят къачузвайтIа, ХIХ асирдин юкьвара ва кьвед лагьай паюна В.И. Даля, Л.Н. Толстоя, В.И. Немирович-Данченкоди яратмишай чпин эсерра реализмадиз мукьва жезва. ИкI, В.И. Далян «Лезги Гьасанан суьгьбет» (журнал «Современник», январь 1848 г.) гьикая къалуриз жеда. И эсерда Гьасанан кьилел къвезвай дуьшуьшар къалурзава, Азербайжанда ва Кьиблепатан Дагъустанда яшамиш жезвай лезгийрин яшайишдикай еке гьуьрметдивди ва гьакъикъи рангаралди суьгьбетзава.
Дагъви халкьарин медениятдиз ва иллаки чIалариз урусрин чIехи алим П.К. Усларани (1816-1875) еке фикир ганай. Ада, амай дагъви чIаларикай хьиз, лезги чIалакайни «Куьре чIал» (Тифлис, 1896) тIвар алай ахтармишун кхьенай. И ктабда лезги ва урус чIаларал чи махарни, къаравилийрин ва мисалрин чешнеярни ганва.
П.К. Услараз дагъви халкьариз кIел-кхьин теснифдай, абур дидед чIалалди савадлу ийидай фикирни авай. «Дидед чIалар фикир тагана тун дуьз туш Гьикьван чна маса халкьарин чIалар чирайтIани, чи руьгьдин деринриз дидед чIал хьиз гьич са чIални гьахьдач Дидед чIал дагъвийрин арада чирвилер гегьеншарунин ва абурун савадлувал хкажунин карда виридалайни ихтибарлу такьат я», - кхьизва алимди.
П.К. Усларан чалишмишвилер себеб яз, Дагъустанда урус чIалал школаяр ахъайнай, бязи халкьариз алфавитар туькIуьрна, букварар печатдай акъуднай. Месела, Къазанфарбег Зульфукъарова (1843-1898) теснифай «Куьредин эвелимижи абжуз» тIвар алай лезгийрин сад лагьай букварь 1871-йисуз Темир-Хан-Шурада печатдай акъатна.
Хайи халкь савадлу авуни мураддалди яратмишай Къ. Зульфукъарован ктаб, дидед чIалан муаллимар, школаяр авачирвилиз ва и кардиз мусурман динэгьлияр акси тирвилиз килигна, халкьдин арада чкIаначир.
Вичикай ихтилатзавай девирда медениятдин ва урус халкьдихъ галаз алакъаяр мягькем хьунин рекьяй са кьадар агалкьунар арадал атанвайтIани, зегьметчи халкьдин яшайишдин шартIар дегиш хьанвачир. Акси яз, урус пачагьдиз далу яна, чкадин ханарини беглери чапхунчивилер ийизвайди пачагьдин къуллугъчийри чпи хиве кьазва. ИкI, А. Карцева князь Барятинскийдиз кхьизва: «Куьредин ханди вичин зулумкарвилелди, гъил къачуз тежедай темягькарвилелди ва жуьреба-жуьре гьахъсузвилералди халкь саки вичин аксина ачухдиз къарагъдай чкадал гъанвагьеле яракьрал гъил яргъи тавуна, куьрелийри кьве виш кас ихтибарлу векилар хкяна, абур Темир-Хан-Шурадиз арза гваз ракъурна. Арзада ихьтин гафар авай: чна гьич са чIавузни урусрихъ галаз душманвал авунач, бес куьне чун чубанрин гъиле вугудай чкадал, вучиз ажугълу жанавурдин гъиле тунва? Ада чун тарашзава».
Урус пачагьди, чкадин ханарилай шикаятар гзаф авайвилиз килигна, ханлухар тергна, абурун чкадал округар тешкилна. ИкI, Куьре ханлухдин ериндал 1862-йисуз Куьре округ арадал атанай. Амма халкьдин уьмуьрда са регьятвални хьаначир. Пачагьдин къулугъчийри халкьдивай дигьекар кIватIзавай, Дагъустанда яракьдин къуватдалди чпин къайдаяр тестикьарзавай ва дагъвияр инсафсуздиз истимарзавай.
Дагъустанда яваш-явашдиз буржуазный алакъаяр арадал къвезва, куьгьне девирдин къурулуш, адет хьанвацй къайдаяр дегиш жезва. Виликдай «азад магьалра» яшамиш жез вердиш хьанвай дагъвийрикай Етим Эмина лагьайвал, гила «хиперни жанавурар» хьанвай. Пачагьди Дагъустанда тухузвай сиясат дагъвийриз, гьелбетда, эсиллагь хуш къвезвачир. Гьаниз килигна са-са хуьр адаз акси экъечIзава.
Россиядин колонизаторвилин политикадилай наразивал къвердавай акьван артух жезва хьи, 1877-йисуз Дагъустанда урус пачагьдиз акси бунт къарагъна. Бунтуна лезгийрини иштиракнай. Пачагьдин кьушунди бунт зулумкарвилелди туьхуьрнай, адан кьиле авайбур инсафсузвилелди жазаламишнай ва гзаф кьадар бунтчияр суьргуьндиз ракъурнай.
Ихьтин тарихдин дегиш хьанвай шартIара цIийи девирдин тIалабунрив кьадай, халкьдиз вилик финин дуьз рекьер-хулер къалурдай арифдарар чарасуз герек жезва. Халкьдин арадай камаллу, дуьньядин гьаларин гъавурдик квай ахьтин ксар майдандиз акъатиз башламишна. Абурукай сад цIийи девирдин лезги эдебиятдан диб эцигай чIехи шаир ва инсанперес Етим Эмин хьана.

















ЕТИМ ЭМИН
(1838-1885)
Лезгийрин цIийи девирдин эдабиятдин бине эцигай машгьур шаир, халис ватанперес, чIехи устад, зурба бажарагъ авай Етим Эмин халкьдин рикI алай шаиррикай сад я. Шаирди кесиб халкьдин дерди-гьал, яшайишдин залан шартIар дериндай аннамишна ва абур вичин гуьзел эсерра ачухарна. Гьавиляй Е. Эминан уьмуьрдин рехъ ва адан шиирар хуралай тийижир лезги бажагьат жагъида.
ЧIехи шаирдин эсерар печатдиз акъудунин, адан уьмуьрдин ва яратмишунрин рехъ ахтармишунин кIвалах анжах советрин девирда, лезгийриз милли кхьинар арадал атайдалай гуьгъуьниз, башламиш хьана. Е. Эминакай печатда сифте гаф лагьайди, шаирдин яратмишунрин ирс кIватI хъувуна адан сад лагьай ктаб акъудайди алим ва критик Гьажибег Гьажибегов я.
Алимди вичин макъалада Эминан уьмуьрдикай малуматар ва адан яратмишунриз умуми къимет ганай. «Е. Эмин лезги литературадин буба я» - им Гь. Гьажибегова чIехи шаирдиз сифте ганвай дуьз къимет я. Гьелбетда Е. Эминал къведалдини лезгийрихъ зурба шаирар хьанай, амма алатай девиррин чIалан устадрин тIварар ва абурун эсерар Гь. Гьажибеговаз малум тушир.
30-40-йисара Е. Эминан эсерар кIватI хъувунин ва абур печатдиз акъудунин кар Мегьамед Гьажиева гъиле кьазва. Адалай гуьгъуьниз Е. Эминан яратмишунрин ирс кIватI хъувунин кардик Назир Агьмедовани вичин пай кутвазва. Ада туькIуьрай пуд кIватIалдикай эхиримжи (Е. Эмин. Шиирар. – Махачкала. 1957) виридалай тамамди я.
Е. Эминан уьмуьр, яратмишунар ахтармишунин ва шаирдин малум тушир эсерар жагъур хъувуник Агьед Агъаева тухвай кIвалах иллаки къиметлуди хьана. Ада Москвада ва Махачкъалада акъудай Е. Эминан шииррин кIватIалри, шаирдикай кхьей макъалайри ва кьилдин ктабди лезги эдабиятдин классикдикай чи чирвилер мадни гегьеншарна.
ЧIехи шаирдикай кхьенвай ктабда А. Агъаева Е. Эмин яшамиш хьайи девирдикай ва шаирдин уьмуьрдикай, адан яратмишунрин тематикадикай ва къарагъарзавай месэлайрин важиблувиликай, адан эсеррин маналувиликай ва шаирвилин устадвиликай делилламишнавай тамам ихтилат авунва. Ада Е. Эмина хайи халкьдин меденият вилик тухуник кутур пай ва шаирди лезгийрин руьгьдин хазинада кьунвай чка къалурнава.
60-йисара Фируза Вагьабовади, А. Агъаеван ва масабурун ахтармишунрал бинелу хьана, Е. Эмина Дагъустандин эдебиятдиз гъайи цIийивилерикай, адан яратмишунрин методдикай кхьизва. ЧIехи шаирдин яратмишунрин ирс кIватI хъувунал хейлин йисара Гъалиб Садыкъини зегьмет чIугунай. Ада тухвай кIвалахдин нетижа яз Е. Эминан цIийи ктаб кьве сеферда (- Махачкала: ДКИ. 1980 ва 1995-йисара) акъатна.
Шад жедай кIвалах ам я хьи, Е. Эминан уьмуьрдин рекьиз, яратмишунриз фикир гун йис-сандавай артух жезва. 2001-йисуз профессор Р.Г. Кадимован «Поэтический мир Етима Эмина» (-Махачкала: Изд. «Юпитер») маналу ктаб акъатзава, 2002-йисуз шаир, публицист Ф.Р. Нагъиеван «Етим Эмин: путь к истине» (-Махачкала) къиметлу монография чапзава. И кьве ктабни Е. Эминан уьмуьр ва яратмишунар ахтармишунин карда чIехи агалкьун я, цIийи кам я.
Етим Эмин виликан Куьре округдин Цилингрин хуьре лежберрикай тир Севзиханан хизанда 1838-йисуз дидедиз хьана. Эмин гьеле гъвечIизмаз, Севзиханан хизанар Цилингай Ялцугъиз куьч хьанай. Гьана Эмина вичин уьмуьр кечирмишнай. Эминан буба Севзихан кIел-кхьин чидай, дуьньядикай хабар авай, шариатдин къанунрин гъавурдик квай кас тир. Севзихан савадлу, дуьньядикай хабардар кас тирвиляй ва жемятдин арада адаз гьуьрмет авайвиляй ам пуд хуьруьн суддин къазивиле тайинарнай. Чаз Севзихан гьихьтин къази хьанайтIа малум туш, амма ам савадлувилин терефдар тирди ашкара я. ИкI ада вичин чIехи кьве хцивни – Эминавни Меликав – кIелиз тунай. ГъвечIи хва Набидивай буба кечмиш хьуникди кIелиз хьаначир.
Эминан халисан тIвар Мегьамед-Эмин я. «Етим» ада вичиз къачур шаирвилин лакIаб я. Сифтегьан кIел-кхьин Эмина вичин бубадивай чирнай. Эминан алакьунрал, хци зигьиндал, кьатIунрал гьейран хьайи Севзихана вичин хва машгьур алим Гьажи Имаил-эфендидин патав Кьеанрин хуьруьз рекье туна. Гьажи Исмаил-эфендидин медресада сухтайриз мусурман диндилай алава гьа девирдин жуьреба-жуьре илимрай, РагъэкъечIдай патан халкьарин эдабиятрай, риторикадай, поэтикадай, яни шиирар кхьидай къайдарикай чирвилер гузвай.
Кьеандал медреса куьтягьай Эмин, вичин чирвилер мадни вини дережадиз хкажунин мурад рикIе аваз, Куьре пата тIвар-ван авай чIехи алим Алкьвадар Гьажи Абдуллагь-эфендидин медресадиз гьахьнай. Ина кIелай йисара Эмина РагъэкъечIдай патан халкьарин шииратдиз ва вичин яратмишунрин кардиз еке фикир гузва. Ада чIехи гьевесдалди араб ва туьрк чIалар чирзава. Шаир арифдар кас хьайиди адан шиирай ва суддин къазивилин везифадихъ галаз алакъалу бязи документрай чир жезва. ИкI, Мажалисдай тир Мусадин хва Абдуллагьа Эминаз кхьей кагъазда ихьтин гафар гьалтзава: «Куьре вилаятдин марифатлу алим, зи камаллу ва рикIин сидкьидин малла Эминаз, ваз ва вун кIанибуруз саламар хьуй»
Зурба алакьунар авай Эминаз лап чIехи алимривай чирвилер къакъудай фикир авай, амма буба кечмиш хьайила, ада гъвечIи стхайрин ва вахарин къайгъударвал авун лазим жезвай. ЯхцIурни цIуд лагьай йисарин эхирда хьиз Гьажи Абдуллагь-эфендидин медреса куьтягьай Эмин Ялцугъиз хквезва ва бубадин чкадал суддин къазивиле кIвалахзава.
Жегьил Эмина вичин гъвечIи вахариз ва стхайриз бубавал авуна. ИкI ада, са кагъаздай малум жезвайвал, Меликав кIелун давамариз тунай. Мелика Е. Эминаз ракъурай кагъазда кхьизва: «Зи играмм стха малла Мегьамед-Эмин! Салам.
Захъ галаз кIелзавай Абдурагьман Сеферан хцив вугана заз кIурт тадиз ракъура. Са югъни геж тахьуй, заз кIелдай чкада мекьи жезва. КIуртунин хев лацу хъицикъдинди хьуй». Етим Эмина вичин вахарни стахаяр лезгийрин адет тир къайдада фарикъатна.
Е. Эмин хьтин регьимлу къази и хуьрера гьич са чIавузни хьайиди тушир. Шаирдин эсеррай ва маса чаз малум документрай аквазвайвал, ам гьахъ гвай, михьи, анихъ галай инсанрин рикIикай хабар кьадай, адалатлувилелди суд-дуван ийидай, маса къачуз тежедай къази хьана.
Ам кесибрин патал алайди Кьеанрин ва Бигер хуьрерин судьяйриз ада ракъурай кагъаздай хъсандиз аквазва:
«Асаламу алейкум! Зи патав атанвай эмеди заз куь патан итим тир Султалидлай шикаят ийизва, ада лугьузва хьи, вичин рагьметлу гьуьлелай вичел агакьун лазим тир ирс вахчунин карда Султалиди вичиз манийвал ийизва. Гьаниз килигна за квез и кагъаз кхьизва ва куьне и кар туькIуьрна, яни Султалидвай вахчуна а гьакь эмедив вахкун тIалабзава. Эгер квез зини куь арадавай стхавилин къадир аватIа, куьне геж тавуна и кар тамамара Куь хийир кIани, куь халис дуст Мегьамед-Эмин».
Ихьтин фактар Эминан шииррани гъиз жеда. Адан инсанпересвал себеб яз кесибриз Етим Эмин гзаф кIандай, шаирдин патав алакьун-кагьакьун ийиз, гьар жуьредин меслятар къачуз, гьатта къунши хуьрерайни кваз инсанар къведай.
Е. Эмин вичин патав суд-дуван авун патал арза-ферза гваз атайбурун гъилиз ваъ, рикIин михьивилиз килигдай. «Гьа ина, - кхьизва А. Агъаева, - инсанрин арза-ферзадин юкьва Эминан кьил дуьньядай акъатна. Ам, дуьньядин чин ва астIар пад акуна, адавай тух хьанвай кас тир. Иниз килигна, адан шииратдихъни яшайишдин туьнтвал ава».
Гьелбетда, гьахъвилиз къуллугъзавай, «бязибуруз я вун гьамни хажалат бящибуруз я вун девран, дуьнья гьей! - гафар лагьай суддин къази варлуйриз хуш туш, акси яз чпин гафарни ише фин тийизвайвиляй абур Е. Эминал ажугълу жезва. Эмин залан азардик ажуз хьайила, шаирдиз кьисас яз, ада хвена чIехи авур етимриз девлетлуйри футфа гана, абур чIехи стхадин чина акъвазарнай.
Чав агакьай бязи кагъазрай малум жезвайвал, 70-йисарин сифте кьилера шаир азарлу жезва. ИкI, Кьенви Агъамирзе-эфендиди Эминаз 1871-йисуз кхьей кагъазда ихьтин гафар гьалтзава: «Ви мубарак* тир чинин ранг дегиш хьана лагьана заз ван хьайила, яни азарди вун зайифарнавайдакай заз хабар хьайила, бязи юлдашарни галаз заз вал кьил къвез кIан хьана Зун атуниз мумкинвал авачирвилиз килигна за ваз кагъаз кхьизва» (Е. Эмин, Шиирар. – Махачкала, 1980, 202-чин).
Са кьадар йисара Е. Эмина, азарлувилизни килиг тавуна, къазивилин везифа тамамарзава. И кар чаз Ярагъви Гьажи Исмаил эфендиди 1874-йисуз Эминаз ракъурай кагъаздай аквазва: «Ялцугърин суддин къази, зи играми хва Эминаз. Гзаф саламар! Ва адалай гуьгъуьниз, ХпитIрал фена, рагьметлу Къурбанан шейэр шариатдив кьадай гьалда вичин ирссагьибрин арада паюнвавай за тIалабзава» (Е.Эмин. шиирар. – Махачкала. 1980. 199-чин).
Азар къвердавай залан жезвай. Шаирдин патав атун тавур жерягь, гьаким хьанач, амма садавайни адаз куьмек агакьнач. Эхирни Е. Эмин, А. Агъаева кхьизвайвал, Дербентдиз тухвана духтурханада къаткурнай. Гьанани гьикьван дарманар авунатIани, абурукай дава хьанач. Е. Эминан «Фана дуьнья, вавди я зун» шиирдай аквазвайвал, ам ирид йисалай артух азарлу яз хьана:
Ирид йис я зун и гьалда ширин чандикай яз бизар,
Бязибуру «мерез» лугьуз, бязибуру – «бедназар»,
Бендедин кьил акъат тийир им вуч ятIа ихьтин азар?
Зи дердиниз дава ийир, яраб гьа устIар гьинава?

Са патахъай залан азарди, муькуь патахъай Меликан къастари (ада месел алай стадал мукъаятвал авуначир) Е. Эмин лап дертлу ийизва. Ам, «Дуванбегдиз» шиирдай аквазвайвал, стхадилай суддиз арза ийидай чкадал атанай. Е. Эмина вич «хеб хьиз жанавуррин арада авайди», «фугъаравилиз, даях авачирвилиз килигна, тарашзавайди» шикаятзава ва дуванбегдивай са гьахъ-дуван авун тIалабзава:
Дуванбег, зи фугъаравилиз килиг,
Гьар са чIавуз квахьдайди туш хъсанвал.
Аллагь патал хьуй, ичIи гъилиз килиг,
ГьакI квахьдайди туш хъсанвал.

Амма «ичIи гъил» акурла дуванбегди хажалатди канвай шаирдиз куьмек ганачир.
Чаз Эминан шиирай ва адахъ галаз алакъалу тир маса документрай аквазвайвал, шаирдин кьилел гзаф агъур дуьшуьшар атайди аквазва: залан азардик месе гьатун, вичи чIехи авур стхаяр чина акъвазун, вафалу дустарикай гзафбур 1877-йисан бунтар себеб яз къакъутун, кIвал-югъ тарашна, кесиб хьун. Амма инсандивай эхиз тежер и гужаривай Е. Эмин руьгьдиз ажузариз хьанач. Шаирдин «Дустариз» эсердай аквазвайвал, ам эхир нефесдал экуь дуьньядал, адан наза-няметрал ашукь яз амукьнай:
Хажалатар, хифетар зи дерин я,
Заз алахьай гуьлуьшан югъ серин я.
Вил атIудач дуьньядикай-ширин я,
Айиб мийир, инсан я лагь, дустариз.

1885-йисуз Е. Эмин кечмиш хьана. ЧIехи шаир Ялцугъа кучукана.
Е. Эмин Кьеанрин медресада кIелдайла, вичиз тарсар гайи Гьажи Исмаил-эфендидин руш Туьквезбанал ашукь хьана. Гуьгъуьнай абур эвленмиш хьанай. А. Агъаева кхьизвайвал, шаир «четинвилера гьатай, месе гьатай йикъара, иллаки стхайрихъ галаз араяр чIур хьайи ва ярар-дустарини кваз гъилелай вигьей вахтунда Эминахъ гьакъисагъвилелди тек са вафалу Тубквезбан гелкъвена. Итимдин дердина аваз рекьер-хулера гьатна, четинвилер азиятар эхна (Къалурай кIвалах, 37-чин).
Шаирдихъ Къизхалум ва Муслимат тIварар алай кьве руш авай. Абурни, диде Туьквезбан хьиз, шаирдин эхиримжи нефесдалди бубадиз вафалу хьанай.
Етим Эмина жуьреба-жуьре месэлайриз талукь, дерин манадин эсерар яратмишна. Михьи муьгьуьббат, дагъви дишегьлидин кьадар-кьисмет, кесиб халкьдин яшайиш, гьа аямдин социальный алакъаяр, тарихдин важиблу вакъиаяр, дуьньядикай, эхиратдикай веревердер – ибур шаирдин жавагьирар хьтин эсеррин темаяр я. Адан яратмишунрай аквазвайвал, гьа девирда яшамиш хьайи Ирчи Казака, Омарла Батырая, Магьмуда хьиз, Етим Эминани халкьдин дерди-баладикай, гележегдикай фикирарзавай. Гьа вахтара маса халкьарин кIвенкIвечи арифдаррик къалабулух кутазвай вакъиайри Етим Эминни секинсуз ийизвай.
ЧIехи шаирдин яратмишунра са шумуд девир чара ийиз жеда. Вич тахминан ва шартI алай кIвалах ятIани, и карди, гьелбетда, чаз Е. Эмин чIалан устад хьиз, фагьумлу арифдар хьиз, йис-сандавай гьакъикъатда кьиле физвай вакъиайрин таъсирдикди гьикI вилик физвайтIа, къалурдай мумкинвал гузва.
Сад лагьай девирда (1857-1867-йисар) шаирди, акунрай , гзафни-гзаф муьгьуьббатдикай, кьвед лагьай девирда (1868-1878-йисара) халкьдин яшайишдикай, 1877-йисан бунтарикай кхьизва. Пуд лагьай девирда (1879-1885-йисар) Е. Эмина дуьньядикай философиядин хиялралди тафатлу, дерин мана-метлеб квай са жерге шиирар яратмишна. Гьа са вахтунда мукьмин инсан тир Е. Эмина са кьадар илагьиярни яратмишнай.
Е. Эминан эсеррин арада ашкъидин чIаларин кьадар амайбурулай артух я. Машгьур критик В.Г. Белинскийди гьахълуз къейдайвал, жегьил чанда гурлу къуватдалди ргазвай лирикадин, ялавлу муьгьуьббатдин чIаларин сергьятар яшар хьанвай инсандин рикIе дар жеда. Акунрай, Е. Эминани жегьил чIавуз ашкъидин чIалариз шегьре рехъ ганай, гуьгъуьнлай лагьайтIа, муьгьуьббатдикай кьериз-цIаруз, гьардан бир кхьиз хьанай жеди.
Ашкъидин чIалар Ялцугъ Эминахъ, Лезги Агьмедахъ-Кьуьчхуьр Саидахъ, Мирзе Алидихъ ва мсб. тIимил авач, амма Етим Эминавай хьиз таъсирлудаказ, дериндай, кьетIен, зериф рангаралди муьгьуьббатдикай садавайни кхьиз хьаначир. Ада ашкъидикай ва дагъви дишегьлидин гуьрчегвиликай туькIуьрнавай чIаларин гьар са цIар, гьар са гаф михьи гьиссералди, экуь фикирралди тафаватлу я.
Е. Эминан яратмишунрар ахтармишай алимри «Тукьвезбан» шиир сифте эсеррикай сад яз гьисабзава. Ана шаирди «хаму кард хьтин» яр «ширин емиш авай багъдив», «гьар пакамахъ экъечIдай рекъинив», «гъилел кудай, нур гудай чирагъдив» гекъигзава, гьевеслу рангаралди гуьзел рушан къамат гузва:

Гьайиф тушни вун эцигиз чилерал,
Ширин вирт я, хуш нямет я, Туьквезбан.
Хаму кард хьиз хвена кIандай гъилерал,
Вун жагъайдаз хупI девлет я, Туьквезбан.


Шаирдин «Бахтавар», «Зи азиз», «Ярдиз минет» ва маса шиирарни гьа и жуьреда туькIуьр хьанва. Е. Эмин халис шаир тирвиляй, ам датIана вилик физва, адан яратмишунрин хатI къвердавай тайин жезва. Ингье шаир муьгьуьббатдикай вичиз хас тир рангаралди, кьетIен образралди рахазва.
Дуьнья сад хьиз фидай гьа югъни йиф я,
Бедгьавая, уьмуьр икI фин гьайиф я.
Зи гьал сефил я, рикIни зайиф я,
Зи кайи рикI вуна тIар ийимир, яр
Ваз аквазва зи чанди сефилвилер,
Дар ийимир заз икьван цавар-чилер
(«Яр» шиирдай»)

Шаирдин «Ваз маса яр хьана гуьзел», «Ваз зи гьалдикай хабар авани», «Алдатмишай ярдиз» ва маса чIалара, пулдини къуватди агъавалзавай девирда ярди абурун арада хьайи икьрар чIуруникай раханва. Е. Эмина «КIани яр» шиирда икI лугьузва:

Етим Эмин кабаб хьана кана хьи,
КIани ярди зи шад гуьгьуьл хана хьи.
Зун тергна, яр, вун гъейридаз фена хьи,
Гатфар фена, гила кьуьд я, кIани яр. (153)

Гьикьван ярди адан рикI тIарнатIани («ирид йис я зун ви дердина кьураз»), шаирди ярдиз я хатур хадай гаф лагьанач,я туьгьмет авунач. Акси яз, ам ярдихъ галаз милайим рахазва ва вири хьайи татугайвилерин тахсиркарар чеб такIан ва чпел пехилвалзавай гъейри ксар яз гьисабзава:
Эвел кьиляй дуьз акуна ви лукIуьн,
Гьахьняй зун чIалахъ хьанай, за гьикIин?
Ваз ихтияр я, жемир вун кьве рикIин,
Ажуз хьана, гъейрибурал кьаз, гуьзел. (146)

Вичелай вилик хьайи шаиррин тежрибадикай менфят къачуна, Е. Эмина муьгьуьббатдин чIаларалдини чи поэзиядиз цIивилер гъизва. Ада са жерге эсерра дагъви дишегьлидин тайин тир, жанлу образ гьакъикъи рангаралди ва гьакъикъи шартIара ганва. Е. Эмина ам я «хелвет кIвале ацукьна магьидин регъ метIел алаз, зардин кифер хразваз», я «къизилгуьлдай хур ацIурна, дурнади хьиз гардан кьуна, къугъваз-къугъваз цел фидай рекьеваз», я «чIулав зилфералди лацу хъуьхъвер» безетмишна «тавханадай хъуьрез-хъуьрез экъечIзаваз», я шаддиз «пенжерда акъвазнаваз» къалурнава.
Е. Эмина ярдал алай пек-партал, адан шикил, акунар, къекъуьнин тегьерни кваз гузва. Мисал патал шаирдин эсеррай бязи цIарар гъин: «АтIлас, дере вичиз хас тир, дамах гваз къекъведай», «кьилел яргъи сачах галай пекдин шал алай ва вичин пелент юкьва нурдин хал, лацу хъуьхъвел къара бирчек алай», «айнахана хьтин вилер авай», «гъилерихъ цамар галай» -Эмина чIугунвай лезги рушан шикил, дугъриданни, рикIиз чимиди, таъсирлуди ва кьетIенди хьанва.
Шаирди дагъви дишегьлидин къамат иллаки хъсандиз «Гуьруьдиз ухшар акуна» лугьудай шиирда ганва:
Рехъди винел фидайла зун,
Са къудратдин кар акуна.
Гьуьруьни гъилмандиз ухшар,
Лап тенг барабар акуна.
Ашкъидалди камар вегьез,
Килигайла сивни хъуьрез,
Ажеб ширин рахада мез,
Юкьваз камар акуна. (160)

Е. Эмина гьакъикъи рангаралди са дишегьли вич ваъ, адахъ галаз алакъалу кIвалин аваданлухрикайни суьгьбетзава. ИкI, «КIани ярдиз» эсерда мехъер кIвале авай шей-шуьйни кваз къалурнава:

Са кIвал ава женнет багъда
Безетмишна араснавай.
Сандух ава, мес-кьил ава,
Безетмишна аквадай. (186)

Муьгьуьббатдин чIалар туькIуьрналди, дишегьли вини дережадиз хкажуналди, Е. Эмина феодальный алакъайри агъавалзавай аямдиз туьнбуьгьна. Эмин экуь дуьньядал, уьмуьрдал рикI алай инсан тир. Муьгьуьббатдин чIаларани ада тайин тир, гьакъикъатда хьайи дишегьлийрикай туькIуьрнай. Месела, «Туьквезбан», «Гуьзел Тамум», «Суна, за ваз лугьун са чIал», «Пакисат», «Дилбераз» ва масабур къалуриз жеда.
Шаирди вичин михьи ашкъидикай зериф рангаралди, кьетIен образралди, назик лирикадин такьатралди хабар гузва. Чешне яз вичин везинди ва рифмади шиирдин мана ачухариз куьмекзавай «Гуьзел Тамум» эсердай бязи ц1арар гъиз жеда:

Гуьзел Тамум, ая фагьум,
Ая фагьум,
Зи чанда гум къекъвезава.

Залан парар хьана гъамар,
Сабур-кьадар тежезава.

Вилин накъвар хьана селлер,
Сефил рикI зи ишезва

Аман я ваз, гумир на заз.
Зи чан кьураз цIразава. (169)

Кьве касдин суьгьбетдин къайдада туькIуьрнавай, ашукьрин поэзиядиз мукьва шииррани Эмина багьалу ярдин михьи къамат гузва.

Эмин
Гуьзел яр, зун гьатнава ви дердина,
Йикъалай-къуз зи гъам артух жезава.
Ирид йис я, гуьзел, зун(а)ваз женгина,
За вавай гил(а) дугъри хабар кьазава.
Яр
Севдуьгуьм яр, вуна куьз хажалатда,
Зун дуьньядал акунатIа, - ваз ава.
Заз хабар я ви дердиникай, заз чида:
Зани на хьиз гъам –пияла хъванава. (140)

Е. Эминахъ муьгьуьббатдин чIаларихъ галаз санал дишегьлийриз бахшнавай са жерге шиирар мадни ава. Абурук «Камаллу паб», «Пис паб», «Мугьман тун тавур папаз», «Къарийриз», «Фитнекар къарийриз» ва масабур акатзава. И чIалара шаирди халкьдин хъсан адетар рикIелай ракъурзавай, фитне гвай, кьулухъай рахадай бязи инсанарал айгъамдалди хъверзава ва абур негь ийизва. Шаирди марифатдин месэлаярни рикIелай ракъурзавач.
Гьа икI, шаирдин ашкъидин чIаларай аквазвайвал, Етим Эмина чи поэзиядиз гьакъикъи дагъви дишегьлидин образ гъана, романтизмдин къайдайрилай элячIна, реализмдин истемишунрив кьадай жуьредин гуьзел эсерар яратмишна.
Е. Эминан яратмишунрин кьвед лагьай девирда туькIуьнавай гзаф шииррин бинеда гьакъикъатда хьайи, вичин вилериз акур крар ва вакъиаяр гьатнава. Месела, шкакь Гьажи Тагьиракай туькIуьрай «Вирт квахьайдаз», къаних Ягьия русвагьзавай «Дуст Ягьиядиз», гзаф папар гъидай алчах адет негьзавай «Кьве паб», «ТIварун стхадиз» эсеррин, ришветбаз судэгьлияр лянетламишзавай «Дунабегдиз» ва маса шииррин темаяр уьмуьрдай къачунвайбур я. Абурукай «ТIварун стхадиз» шиирдал акъвазин. А. Агъаева и шиир арадал атуникай икI кхьизва: «Адан (Е. Эминан – Гь. Г.) кьилив кьвед лагьай паб къачун патал меслят гъиз са кас къведа. Эмина адаз туькIвей кIвале къияматдин къал жеда, герек авач лагьана жаваб гуда. Ихьтин меслят гуьзлемиш тавур мугьман Эминакай бейкеф яз хъфида. КIирийрин хуьре Эмин лугьудай са кас яшамиш жезваз, ам шаир Эминан хванахва тирди чир хьайила, а касди Е. Эминалай адаз шел-хвал ийида. Гуьгъуьнай хванахвади и наразивилин ихтилат шаирдин япара хутада. Лазим меслят гунал тахсиркардик акатай Эмина тIварун стхадиз и шиир – жаваб рахкурда» (Къалурай кIвалах, 26-чин) Шаир шариатди ихтияр гузвай гзаф папар гъидай адетдал айгьамдалди хъуьрезва:

Мубарак хьуй, гъидай касдиз-пудни гъуй;
Вуч гаф ава, шариат я – кьудни гъуй;
Мал, меслят вичинди я – цIудни гъуй,
Мадни артух сандухдин паяр жеда. (59)

Е. Эмина цIийи ранг гана ишлемишнавай «еке селдик марфадикай хар жеди», «кьел гьи касди неда-гьада яд хъвада», «сирке туьнт хьай къапуниз зарар жеди» ва маса мисалрини шиирдин мана-метлеб дериндай ачухаруниз къуллугъзава. Ина Е. Эмина лезги шииратда сифте яз айгьамдалди русвагьунин, яни къаб алаз русвагьунин, амал устадвилелди ишлемишзава.
Эгер «Кьве паб» «ТIварун стхадиз» эсерра шаир гзаф папар гъидай адетдал хъуьрезватIа, «Къавумдиз» шаирда Е. Эмина рушахъ рехъ къачудай алчах адет русвагьзава. И шиир са манадин деринвилелди ваъ, гьакI туькIуьр хьанвай кьетIен къайдадалдини тафаватлу я. Шаирди айгьамдалди къавумдивай «багьа либасар», «Тевриз тумаждин мягьсер», «къацу сагърид башмакьар», «яру шаршав», «михьи дуьгуьр», «дередин валчагъ» ва маса багьа, кьит шейэр гъун тIалабзава. Гьакъикъатда Е. Эмин руш «маса гузвай» чиркин адетрал «къаб алаз» хъуьрезвайди я. Шаирдин са куьнихъни вил галач, адаз анжах намуслувал, инсанвал вири затIарилай багьа я:

Им фана дуьнья я, эхир рекъидай,
Дуьньядин мал са затI я хьи чкIидай
Етим Эмин зайиф я гьал авачир,
Чара фикир, са бед хиял авачир.
Я тIалабдай хазина, мал авачир.
Гафар виниз, крар агъуз жез тахьуй. (105-106).

Халкьдин яшайишдикай туькIуьрай чIаларалди Е. Эмина Ялцугъ Эминан, Кьуьчхуьр Саидан яратмишунра гьалтзавай социальный сатирадин жанр мадни деринарзава ва чи поэзия реализмдин тIалабунриз лап мукьва ийизва. И кьетIенвал Етим Эмина 1877-йисан бунтарикай туькIуьрай эсеррай иллаки ачухдиз аквазва.
Шаирди и тарихдин вакъиадикай «Гьинава?», «Наиб Гьасаназ» ва «1877-йисан бунтариз» чIалар яратмишна. И шииррай чаз, са куьруь вахтунда Е. Эминан мировозренида гьихьтин зурба дегишвилер хьанатIа аквазва. Абурукай сифте эсерда Е. Эмина тарихдин вакъиадикай галай-галайвал, хьайи-хьайивал хабар гузва:

Шумудан мал, шумудан кIвад
ТулкI авуна ганава хьи?
Шумуд алим, шумуд абид
Урусатдиз фена хьи.

Фагьум ая, эй мусурман,
Бес куь девран гьинава?
Куьре, Къуба, авар дере
Буьтуьн есир кьазава.
Чна гила низ гьарагъин,
Гьахълу султан гьинава? (116)

Ада бунтара иштиракай ва чеб бедбахт хьайи ксарин тIварарни кваз кьазва. ИкI, и шиирда Е. Эмин суьргуьндиз рекье тур Асланбегакай, тарагъаждиз акъудай Гьажимурадакай, женгина пуч хьайи Маламетбегакай, хирер хьайи Мегьтибегакай ва са тахсирни квачиз къазадик акатай вишералди дагъвийрикай раханва.

Ваз аллагьди рагьметар гуй
Ви Малламетбег кьена хьи.
Мегьтибеген эрчIи метIяй
Къара гуьлле фена хьи.
Эй, Аланбег есир хьана
Урусатдиз фена хьи(115)

Халкьдин кьилел атай и муьсибатди Етим Эминав хажалат чIугваз тазва. «Эвел заман гьинава? Куьредин хан гьинава? Гьахълу султан гьинава?» лугьуз, шаир са гьахъ-дуван жагъуриз алахъзава.
Эгер бунтариз талукь сифте шиирда Е. Эмина тарихдин вакъиадикай кхьизватIа, «Наиб Гьасаназ» эсерда ада бунтар къарагъарайбуруз туьгьметзава. Шаир метлебсуз иви экъичуникай са хийирни авачирдан гъавурда ава. Дагъустанда гъулугъда гьатуникди угърийриз, къачагъриз майдан ахъа хьана: «гьар са угъриди, игриди, тунач сефилди, дугъриди, мад иеси хьана дириди», - лугьуз къейдзава Е. Эмина. И бунт себеб хьана уьлкведа тараш – талан гьатзава:

Бязибур хьана бейгьал,
Бязибурун тарашна мал,
Бязибурун чIур хьана кIвал,
Гур кас (а)вачиз фарман, наиб.
Бязибур туьнбуьгь ийиз гатаз,
Бязибурув хиве кьаз таз,
Бязибуру хифет чIугваз,
Хьана хата – зиян, паиб. (120)

Е. Эминан фикирдалди, бунтарикди чи халкьдални «еке леке атана». Тарихдин метлеб авай вакъиайрикди Е. Эминан фикирар, хиялар дегиш жезва. Ам гьа амдин пис-хъсандан гъавурда дериндай гьатзава. Шаирдиз пачагьдин халис суфат, адан гъилибанри халкьдиз авур инсафсузвилер, зулумар вичин вилералди акуна. И кар себеб яз, Е. Эминан «1877-йисан бунтариз» шиирдин лирический геройдинни зулуматдик акатай халкьдин сес сад жезва.
Е. Эмин сифте шиирра, Мирза Гьасана хьиз, пачагьдиз акси экъечIун лазимсуз кар яз гьисабзавайтIа, эхиримжи шиирда урус пачагьдин колонизаторвилин политика дуьздал акъудна, русвагьва ва зулуматдин эхир жедайдахъ инанмишвалзава:
Россиядин кIеви зулум
Са къуз адаз жеда къалум.
Ийиз ашукь сабур, фагьум –
И вуч мусибат хьана хьи. (121)

Е. Эмин халкьдин уьмуьрда зурба дегишвилер хьунихъ тамарзу я:

Мус ахвада и инкъилаб,
Им вуч мусибат хьана хьи.

Шаирдин фикирдалди, яшайишда дегишвилер хьун патал, азадвал мукьвал авун патал халкьди, чандилайни гъил къачуна, гьахъсузвилихъ, зулуматдихъ галаз женг тухун лазим я:

Кьиникь са затI туш хьи акьван, -
Адалат чаз хьана масан.

Ихьтин цIарар адан поэзияда гьалтун дуьшуьшдин кар туш. Акунрай, шаир Ярагъ Мегьамедан «азадвилин илимдихъ» ва весиятдихъ галаз таниш тир.
Е. Эмина дуьньядикай кхьей чIаларни винидихъ чпикай рахай шииррихъ галаз мана-метлебдин жигьетдай алакъалу я. Шаирди вичин уьмуьрдин эхиримжи йисара дуьньядикай, яшайишдикай, инсанрин кьадар-кьисметдикай туькIуьрай шииррин цикл адан яратмишунра виридалай вини дережа я.
Инсандин акьулдихъ, марифатдихъ инанмиш Е. Эминаз, гафунинкуьмекдалди махлукъат гьахъвилин рекьел къведайди хьиз тир. Ада «Дуьнья гьей» шиирда «бязибуруз гъамни хажалат, бязибуруз девран» тир дуьнья – «карвансара, инсанарни – аниз илифиз – хъфизвай «мугьманар» я лугьузва. Шаирдин фикирдалди, къанихвал, регьимсузвал, намердвал тергун лазим я, вучиз лагьайтIа:
И дуьнья са фана багъ я,
Куьне квез гьуьрмет ая тIун.
Гваз фидайди вад юкI агъ я,
ШейтIандиз лянет ая тIун.
Дуьньядал хейлин пачагьар, халифар вири дуьнья чпиз табиариз, чпин гъиле кьаз алахъна, амма садан мурадни кьилиз акъатнач:

Фана я вун, дуьнья, садазни тахьай;
Давуд халифа яз – Давудаз тахьай;
Акьван кIевиз кьуна, Намрудаз тахьай;
Низ хьана вун себеб, дарман, дуьнья гьей. (70)

Вичин вири уьмуьрда азадвал, адалутлувал патал чалимшмиш хьайи шаирдин сес къвердавай гужлу жезва, ам классрин алакъайрин деринриз гьахьзава.
Уьмуьрдин тежриба артух жердавай Е. Эмин кьуру гафаралди зулум, гьахъсузвал тергиз тежедайдан гъавурда гьатзава. Ада, гьа девирдин шаирар тир Ирчи Казака ва я Батырая хьиз, дагъвийрин арадиз къвезвай капитализмдин алакъаяр, намус, гьая, гьейрат рикIелай ракъурна, пулдиз икрамун хцидаказ русвагьзава. И кар шаирдин «Стхаяр» тIвар алай эсердай иллаки хъсандиз аквазва:

Йиф жери затI яни югъ галачиз?
Бахтсуз кIандай дидеди гьич ханачиз,
Етим хьана, гъиле затIни амачиз,
Итим папаз муьгьтеж тахьуй, стхаяр.

Дуьнья я им, акъвазмир сархуш хьана, -
Пара вирер ацIуз, элкъвез буш хьана.
Гзаф итимар сад садал дуьшуьш хьана,
Буба хциз муьгьтеж тахьуй, стхаяр
Гъил гъилизни муьгьтеж тахьуй, стхаяр. (89)

Е. Эмина, «Гьарай эллер», «Фана дуьнья», «Дуьньядиз», «Дуьнья гьей», ва 1877-йисан вакъиайриз талукь эсерра гьахъ-дуван авачир девир русвагьуналди, «гьакъикъи характерар гьакъикъи шартIара» (Ф. Энгельс) къалурна, зурба социальный метлебдин умумиламишнавай шикилар гузва. Амма шаир гьа и месэлайрал сергьятламиш хьана акъвазнач, ада вичин къайдада гележегдин цIийи, инсанар бахтлудаказ яшамиш жедай общество туькIуьрдай рекьер-хуьлерни къалурзава:

Фагьум ая, стха, вунни хьухь устIар.
Нехирбанни чубан хьайила дустар,
Чанахъ чанта санал вегьин я къастар,
Кьведни санал хьайила, чан я дуьньяда. (74)

Е. Эминан фикирдалди, инсанар азаддиз, дуствилелди яшамиш хьун патал зегьметчийрин къаб-къажах, гаф-чIал, фикир-хиял сад хьана кIанда. И шиирдин гьакъиндай А. Агъаева лагьанай. Фикир дуьзди я. Алимдин къейдзавайвал ам «къенин чи яшайишдиз, фяле, лежбер, чубан, нехирбан сад хьанвай, малар-мулкар хъивегьна, уртахдиз кIвалах ийиз, вирибурун хушбахтвал патал девран туькIуьрзавай обществодикай виликамаз гузвай хабар я. Гьелбетда, им гьични илимдин социализмдин жигьетдай авунвай фикир туш, яшайишдин винел фагьум-фикир авурла, арадал атай нетижа я». (Къалурай кIвалах. 28-чин).
Шаир яшамиш хьайи девирда, гьа аямдин тарихдин шартIара ам ихьтин нетижадал атун вичихъ зурба мана авай кIвалах тир. Гьавиляй арифдар Къазанфарбег Зульфукъарова «Е. Эминаз жаваб» шиирда чIехи устаддиз «На куькIуьрна, стха, вун аллагьди хуьй, дели-диванадиз чирагъ, эй азиз», - лагьана, къимет гун дуьшуьшдин кар тушир.
Е. Эмина лезги халкьдин руьгьдин хазинадиз хейлин цIийивилер гъана. Шаирди темадикадин, мана-метлебдин ва художественный жигьетдай чи эдабиятдин сергьятар гегьеншарна ва ам мадни девлетлу авуна. Ада халкьдин уьмуьр гьакъикъи рангаралди къалурна, инсандин гьиссер таъсилудаказ ачухарна, лезги шиират реализмдин рекьел гъана.
Устадин эсеррин чIалан михьивал ва къешенгвал, вичиз хас эпитетарни метафорар ишелмишун, анафорадикайни эпифорадикай устадвилелди менфят къачун, «къенепатан» ва адетдин рифмайрин гужлувал, шаирдин чIаларинни музыкадин битаввал – ибур шииратдин магьир устад Е. Эминан яратмишунриз хас анжах бязи лишанар я.
Шаирдиз араб, туьрк чIалар хъсандиз чидайтIани, и чIаларал дуьзгуьн эсерар теснифзавайтIани, ада, гьа девирдин адет чIурна, вичин эсерар дидед чIалал яратмишна. Идалди шаирди гьа аямдин вилик-кьилик квайбуруз гьисаба авачир лезги ч1ал вини дережадиз хкажна, гьа ч1алалди шиирар кхьиз, дерин фикирар ачухариз жедайди къалурна.
Е. Эмина вичин чIалар гзафни-гзаф «къошмадин» ва бязибур «мухаммасдинни» «гъезелдин» кIалубра яратмишна. Амма, вичелай вилик хьайи чIалан устадрилай тафатлу яз, ада чи шииратда адет хьанвай а кIалубрин мумкинвилер артухарна ва абур вичиз хас рангаралди девлетлу авуна.
Е. Эминан яратмишунар революциядилай виликан девирдин лезги эдабиятдин виридалайни кьакьан кукIуш я. ЧIехи шаирдин яратмишунрин таъсирдик кваз чи шииратдиз са жерге цIийи къуватар атана. Абурук Мазали Али, Малла Нури, ЧIилихъ Абдулгьамид, Ахцегь Гьажи, Кесиб Абдуллагь ва масабур акатзава. Етим Эминан девирда ва адалай гуьгъуьниз яшамиш хьайи лезги медениятдин бажарагълу векилрикай сад Алкьвадар Гьасан-эфендини хьана.






















АЛКЬВАДАР ГЬАСАН-ЭФЕНДИ
(1834-1910)

ХIХ лагьай асирдин кьвед лагьай паюна Кеферпатан Кавказдин халкьарин арадай са жерге арифдарар ва алимар акъатна. Абур гегьенш чирвилер авай ва чпин вири къуватар дагъвияр савадлу авунин ва урус халкьдихъ галаз алакъаяр мягькемарунин рекье эцигай ксар тир. Ахьтин арифдаррикай сад Дагъустандин машгьур алим, философ, шаир Алкьвадар Гьасан-эфенди я.
Алимдин уьмуьр ва яратмишунар гьелелиг тамамдиз ахтармишнавач. Алкьвадар Гьасанакай кьилди-кьилди фикирар академикар тир В.В. Бартольдан, И.Ю. Крачковскийдин ахтармишунра, А. Гьасанован макъалада гьалтзава.
Революциядилай виликан девирдин Дагъустандин философрикай ва арифдаррикай М.А. Абдуллаева, , А.Б. Баймурзаева  кхьенвай ктабра Алкьвадар Гьасанан мировозрение ачухарунава. ЧIехи алимдин уьмуьрдиз ва яратмишунриз талукь малуматар Гъ. Садыкъиди, С.Г. Чеснин-Ибрагимовади, Г. Гусейнова ва мсб. ганва.
Алкьвадар Гьасан 1934-йисан 15-октябрдиз уьзденрикай тир хизанда дидедиз хьана. КIелунал рикI алай жегьил гадади вичин буба Гьажи Абдуллагь-эфендидивай, Гьажи Исмаил-Эфендидивай ва Мирзе Алидивай тарсар къачунай.
А. Гьасана вичи кIелай Ахцегьрин медресадикай икI кхьизва: «Ана за физикадай ва медицинадай ктабар кIватIна ва абур дериндай чирна. ЧIалахъ хьухь, вилик кIелай шейэр заз таб яз жагъана ва ина чир авур илимрикай зурба менфят хьана» («Диванул Мамнун», - Темир-Хан-Шура, 1912. 48-чин).
Ада араб, туьрк, фарс чIалар чирнай, мусурман диндин рекьяй, философиядай, логикадай, математикадикадин ва маса илимрай чирвилер къачунай. А. Гьасана гуьгъуьнин йисара урус ва Дагъустандин маса халкьарин чIаларни чирнай.
КIелна куьтягьайдалай кьулухъ ам Куьредин хандин дуваеханада секретарвиле тайинарзава. И къуллугъ А. Гьасаназ хуш тушир. Алимди вичи икI кхьизва: «Секиндиз медресада ктабар кIелиз вердиш хьанвай заз дуванханада кIвалахун кьадарсуз четин яз акъвазна». («Диванул Мамнун», 47-чин). И кар себеб хьана ам вичин бубадин медресадиз кIвалахиз хтанай. Амма муаллимвиле кIвалах авун яргъал феначир. Пачагьдин гьукуматди Куьре округ тешкилайдалай гуьгъуьниз, А. Гьасана округдин суддин секретарьвиле ва 1866-йисалай Кьиблепатан Табасарандин наибвиле кIвалахзава.
Феодализмдин алакъайриз акси хьайи А. Гьасана вичи наибвиле кIвалахзавай йисара дуьньядикай бейхабар дагъвийрин савадлувал хкажуникай, абур прогрессивный рекьел гъуникай датIана фикир ийизвай.
1877-йисан бунтарилай гуьгъуьниз, А. Гьасан виликан Тамбовдин губерниядин Спасск шегьердиз суьргуьндиз ракъурнай. Алимди и кардин себеб вичи бунтара иштиракун яз гьисабзава. А. Гьасанан хва Али Гьасанова кхьизвайвал, Табасарандин жемят урус пачагьдиз акси къарагъайла, лежберри наиб А. Гьасанавай чпин патал элячIун истемишна, алимдини вичин къуьнерал алай чинер алудна гадарна.
И кардикди А. Гьасан дустагънай. 1879-йисуз адан патав суьргуьндиз хизанарни ракъурнай. «Спасск шегьердиз хизанар атай чIавуз, - кхьизва А. Гьасана, - куьмексуз яз, бегьем мажибни авачир зи азиятарни дарвилер мадни артух хьана. («Диванул Мамнун», 160-чин).
Кьуд йисуз Россияда яшамиш хьайи А. Гьасаназ урус халкьдин илимдихъ, медениятдихъ, ацукьун-къарагъунихъ галаз мукьувай таниш жедай мумкинвал хьана. Алим мусурман диндихъ инанмиш руьгьдаллаз тербияламишнавайтIа, адаз Россиядихъ ва адан медениятдихъ кIвенкIвечивилин метлеб авайди чир хьанай ва ам гзаф затIариз, вакъиайриз цIийи къайдада килигна.
Суьргуьндай хтайдалай гуьгъуьниз алимди динэгьлийрин фитнейриз килиг тавуна, хайи хуьре сифтени-сифте школа ахъайзава ва ана халкьдин савадлувал хкажунин мураддалди азербайжан чIалалди жуьреба-жуьре илимрин, эдабиятдин ва урус чIалан тарсар гузва.
А. Гьасанан школада чан алачир тIебиатдай, географиядай, тарихдай, математикадай ва эдабиятдай тарсар гузвай. «Аниз Дагъустандин яргъал ва мукьвал хуьрерай, Закаталдай, Къубадай ва Азербайжандин маса шегьеррайни жегьилар кIелиз къведай», - къейдзава алим В. Мамедова. (В. Мамедов. Газета «Экинчи» - Баку, 1977. С. 73).
И школада кIелай ахцегьви Гьасан Эфендиева вичин рикIел хкунра лугьузва: «А. Гьасаназ РагъэкъечIдай патан халкьарин поэзия хъсандиз чидай ва алимди вичин гъилик кIелзавайбур Фирдоусидин, Низамидин, Хафизан, Физулидин ва Вагифан эсеррихъ галаз танишардай».
Вичин уьмуьрдин эхиримжи къад йисуз А. Гьасан школада тарсар гунихъ галаз сад хьиз илимдин кIвалахдални машгьул хьана. Иллаки еке фикир ада Дагъустандин тарихдиз ганай. И жигьетдай 1891-1892-йисара кхьей, 1908-йисуз азербайжан ва 1929-йисуз урус чIалалди акъатай «Асари Дагестан» («Дагъустандин тарих»), «Диванул Мамнун»+ (-Темир-Хан-Шура, 1972), «Джарабул++ Мамнун» (Темир-Хан-Шура, 1913) ва маса ктабар къалуриз жеда.
Илимдин кIвалахрал машгъул йисара А. Гьасана, адавай тарсар къачур Эфендиев Магьмуда рикIел хкизвайвал, Египетдай «Муаят» («Зурба»), Бакудай «Иршад» («Дуьз рехъ»), Бахчисарайдай «Тарджуман» газетар къачузвай. И печатдин органри алим гьа аямда дуьньяда кьиле физвай жуьреба-жуьре вакъиайрикай хабардар ийизвай. Адалай гъейри, а газетри чаз А. Гьасанан интересрин гегьеншвал къалурдай мумкинвални гузва.
А. Гьасана Кавказдин ва Дагъустандин алимрихъ ва арифдаррихъ галаз дуствилин алакъаяр хуьзвай. А жергедай яз лаквияр Гь. Гузунован ва Зейд-эфендидин, азербайжайнвияр тир Гь. Зардабидин, Ширванидин, Везирован, Ф. Куьчерлидин ва мсб. тIварар кьаз жеда.
А. Гьасан, малум тирвал, урус медениятдихъ галазни таниш тир. Чи виликан культура ахтармишзавай бязи алимри адаз А.С. Пушкинан, М.Ю. Лермонтован яратмишунар лап хъсандиз чидайди, Л.Н.Толстояхъ галаз кагъазралди гуьруьшмиш хьана лугьуз тестикьарзава, амма гьайиф хьи, и фикир субутдай делилар гъизвач (Килиг: Абдуллаев М. Къалурай кIвалах, 222-223-чинар).
ЧIехи алим 1910-йисуз кечмиш хьана. И кардиз талукь яз Бакуда акъатзавай «Суьз» («Гаф») газетда чапнавай макъалада А. Гьасанакай ихьтин гафар кхьенва: «Мусурманрин арада рагьметлуди халис арифдар ва халкь Европадин медениядихъ галаз мукьувай таниш хьунин терефдар хьиз машгьур тир Ада мусурманрин вири прогрессивный печатдин органра сайивилелди иштиракнай. Алим чи арадай акъатун мусурманриз чIехи бедбахтвал хьана» (РФ-дин РАН-дин Дагъустандин ИЯЛИ-дин Гъилин кхьинрин фонд. Дело №2766).
Машгьур арифдар кечмиш хьунухь адан хайи халкьдизни хажалатдин кар хьанай. Лезгийрин патай А. Гьасаназ авай гьуьрмет Етим Эмина, Малла Нуриди ва маса шаирри алимдиз бахшай эсеррай хъсандиз аквазва. ЧIехи шаир СтIал Сулейманни «Куьредин цIерид хуьр» эсерда А. Гьасанан хайи хуьруькай еке гьуьрметдивди рахазва, адаз «илимдин макан» лугьузва:

Гьелбет я жед мулкиниз дар,
Ам заз чидач авай кьадар;
Гена пис туш а Алкьвадар –
Илим гьам тарсар чка я!

Алимдин чаз малум чIехи эсеррикай сад лагьайди «Асари Дагестан» ктаб я. Ам кхьидайла, А. Гьасана РагъэкъечIдай патан уьлквейрин алимрин Дагъустандин халкьарин ацукьун-къарагъуниз талукь жуьреба-жуьре ахтармишунрикай ва иллаки азербайжанрин тIвар-ван алим Абас-Кули Бакиханован «Гуьлистан Ирам» ктабдикай, дагъвийрин риваятрикайни кьисайрикай, абурун уьмуьрдиз талукь материальный культурадин алатрикай гегьеншдиз менфят къачуна.
А. Гьасан хайи халкьдин медениятдин къадир авай алим тир. Ада чIехи къайгъударвилелди кхьизва: «Гзаф кьадар куьгьне ктабрикай лап тIимилбур арадал алама. Мусурман дин кьабулайдалай агъзур йисан гуьгъуьнизни, инра са ктабхана кьванни кIватIнач Мектебра ва мискIинра авай ктабар лагьайтIа, анжах ХVIII асирда кIватIнай» («Асари Дагестан». – Махачкала, 1929. С. 156).
А. Гьасана вичин ктабда VI лагьай асирдилай ХIХ лагьай асирдин эхирдал кьван Дагъустандин тарих галай-галайвал къалурнава. Ада дагъвийри иранлуйрихъни арабрихъ, муьгъуьлрихъни туькверихъ галаз тухвай женгерикай тамам суьгьбетзава. Гьа са вахтунда алимди Дагъустандин халкьарин чеб-чпихъ ва Кавказдин маса халкьарихъ –гуржийрихъ , азербайжанрихъ галаз авай рафтарвилерни къалурнава. Еке фикир ада Дагъустандинни Урусатдин алакъайриз гузва.
Шиирарни проза какахьна кхьенвай и ктабдиз академик В.В. Бартольда ихьтин къимет ганай: «Ктаб кхьей касдихъ бажарагъ, алакьунар авайди я. Ана иллаки Дагъустандин эхиримжи девирдин тарихдай къиметлу малуматар ганва» (Энциклопедия ислама. – Париж, 1913, т.1. С.914).
Дуьньядикай А. Гьасанан фикирар, хиялар чирунин карда адан «Диванул Мамнун» ва «Джарабул Мамнун» ктабрин куьмекда. «Диванул Мамнун» алимди вичин кьилел атай ва вилериз акур вакъиайрикай туькIуьрнавай шииррин кIватIал я. Ана 1877-йисан бунтарикай, урус пачагьди суьруьндиз ракъурай дагъвийрин кьадар-кьисметдикай ва вич Дагъустандиз хтуникай шиирра жуьреба-жуьре малуматар ганва. Ана иллаки еке чка Дагъустанда кьиле фейи пачагьдиз акси бунтарикай туькIуьрнавай чIалара кьунва.
И ктабдикай академик И.Ю. Крачковскийди икI кхьенай: «Вичин яргъи уьмуьрда алимдиз акур вакъиаяр ахтармишунин карда и ктабдихъ зурба метлеб ава. Ада вич Тамбовдин губерниядин Спасск шегьерда хьуникай тамамдиз кхьенва. А. Гьасана вич векил тир къатарин идеологиядин гъавурда гьатуниз куьмекдай важиблу материални гузва. И ктаб себеб яз, чаз Кавказдин вичи араб чIалал яратмишзавай мад са шаирдин эсерриз къимет гудай мумкинвал жезва» (Избр. соч., т.6, - М. – Л., 1960. С. 618).
А. Гьасанан «Джарабул Мамнун» ктаб суалрикайни жавабрикай ибарат эсер я. Ана мусурман диндин, гражданвилин, шариатдин къанунрин, философиядин, географиядин, медениятдин ва маса месэлайриз талукь суалриз алимди ганвай жавабар гьатнава.
А. Гьасан, чIехи алим хьиз, машгьур публицистни хьана. Ада 1875-1877-йисара Бакуда акъатай «Экинчи» («Лежбер») газетдиз хейлин шиирар ва макъалаяр ракъурнай. В.Мамедова кхьизвайвал, «Экинчи» газетдиз дагъвийрин ацукьун-къарагъуникай, Дагъустанда школаяр ахъаюникай, халкьарин дуствиликай ва шаиррин жавабдарвиликай А. Гьасанан муьжуьд макъала акъатнай. (Къалурай кIвалах. 73-чин).
«Экинчи» газетди арифдарвилин умуми месэлайрихъ галаз санал эдабиятдиз ва общество патал адан везифадизни еке фикир гузвай. ИкI, газетдин чинра кьиле фейи гуьжетрай аквазвайвал, адан иштиракчийри, гьа жергедай яз А. Гьасанани, поэзия халкьдин уьмуьрдиз мукьва авуниз, художественный эсерар реализмдин тIалабунрив кьадайвал кхьиниз ва эсеррин метлебдиз еке фикир гуниз эверзава.
ЧIехи алим дагъвийринни урус халкьдин алакъаяр мягькемаруникайни раханва. «Урус медениятдин гъавурда авачиз, дагъвияр мичIивилин кулухра гьатнава» - лугьуз, наразивилелди къейдзава А. Гьасана «Экинчидиз» (1875, №8) акъатай са макъалада.
Алим дагъвийри урус чIал чурунин терефдарни тир: «Дагъвийриз урус чIал чидач. Иниз килигна абурувай урусрихъ галаз рахаз, алвериз, чпин гьакимрилай шикаятдиз жезвач. Чи аялри урус чIал ва кхьинар чирунин мураддалди, гьарда вичелай алакьдай куьмекна, Кьасумхуьрел школа ахъаюн чарасуз тирди чи икьрар хьана» («Экинчи», 1977, №5), - кхьизва ада.
А. Гьасана хуьруьн майишатдикайни кхьенай. ИкI, Кьиблепатан Дагъустандин агьалийрин арада багъманчивили еке чка кьунвайди, амма пачагьдин гьукуматди абуруз чпин яр-емиш Урусатдиз тухудай са мумкинвални гузвачирди наразивилелди къейдзава ада.
Илимдин атармишунра хьиз, «Экинчи» газетдиз акъатай макъалайрани А. Гьасана дагъвийрин савадлувал хкажуниз, илимар чируниз ва Урусатдихъ галаз алакъаяр мягькемаруниз эверзава.
«ЧIехи шаир ва алим Алкьадар Гьасан араб чIалал теснифай эдабиятдин бажарагълу векил я. Дугъриданни араб чIалал А. Гьасана хейлин художественный эсерар яратмишнай, амма, гьайиф хьи, абур вири чав агакьнавач. Гьа малумбурукайни лезги чIалаз таржума авунвайди анжах ирид шиир я.
Илимдин кIвалахра ва публицистикадин макъалайра хьиз, ам шииррани гзафни-гзаф кIел-кхьин ва илимар чирунин, халкьдин дерди-гьалдин, тарихдин вакъиайрин, дагъвийринни урус халкьдин дуствилин алакъаяр мягькемарунин месэлайрикай раханва.
Дагъустандин халкьар, гьар жергедай яз лезгиярни, диндин мавгьуматдик ва зулум-зиллетдик квайди А. Гьасаназ хъсандиз чизвай. Амма аямдал наразивал ийизватIани, адавай и кардин себеб ачухарна, халкьди бахтлу гележег патал вуч авун лазим ятIа, са дуьз рехъ-хвал къалуриз жезвач. Алимдиз, амай къунши халкьарин арифдарриз хьиз, илимдин ва медениядин, инсанрин акьулдин ва чирвилерин куьмекдалди вири месэлаяр, гьа жергедай яз социальный месэлаярни, гьялиз, уьмуьрда дегишвилер тваз жедай хьиз тир. ИкI, А. Гьасана «Урусиятдин куьлгедик» шиирда къейдзава:

Гьайиф хьи, лезгияр гьеле уях тежез ахварик ква,
Тагъафул яз квадарзава къайгъусуз яз абуру вахтар.
Лугьузвач хьи, чунни гила инсанар я дуьньяда,
КIелиз тан чи аядрив, къуй дуьньядикай хьуй хабардар.
Куьлгедик и пачагьлугъдин кIелна, вири савадлу хьуй,
Тамукьрай чарасуз хьана, чиррай инсанвилин гьалар.
Ш-Э. Мурадован таржума

А. Гьасаназ дагъвияр дарвиле авайди, авамвал себеб яз гьар са рекьяй къулухъ галамайди хъсандиз аквазва:

Дарвилени кесибвиле агаж я лезги стхаяр,
На лугьуди, гуьзетзава цаварай ризкьидин марфар.
Ава абурун арада марифат-эгьли ксар, гьелбет,
Девирдин игьтияжрикай чпиз авай бегьем хабар.
Алахънава абур чпин веледриз гун патал таъсил,
Амма ийиз жедач чуьллер са шумуд гуьлдивай гуьлезар.
(122).

Урусрилай ва Европадин халкьарилай чешне къачуз, илимдикай даях кьуна, дагъвияр вилик тухун лазим я лагьай фикир А. Гьасанан маса эсеррани гьалтзава. ИкI, «Дуьньядин гьалар» шиирда илим себеб яз Европадин гьукуматар вилик фенвайди ва мусурман халкьар «ахварик кваз» кьулухъ галамайди къейдзава. Ада чIехи къайгъударвилелди хабар кьазва: «Чун гьикьван чIавалди амукьда дуьньядикай авачиз гьич са хабар?»
Гьелбетда, А. Гьасанавай и суалдиз тамам жаваб гуз хьанач. Илимдивайни медениятдивай инсандин яшайишдин шартIар, социальный алакъаяр дериндай дегишариз жеда лугьун – им, шаксуз, гьакъикъатдикай са кьадар яргъа фикир я.
Шаирди тестикьарзавайвал, халкь мичIивиле хуьзвайбур беглерин, ханарни факьияр я. Гьафият ада феодализм ва феодализмдин алакъаяр хуьзвайбур хцидаказ критика ийизва:
Куьгьне ханар, беглер квадрин, элягьин.
Халкьарикай чаз векилар хкягъин.
Вучиз чи халкь гьар патахъди чкIизва?!
Нубатсуз тир четинвиле акIизва?! (118)
Гъ. Садыкьидин таржума.

Беглерин, ханарин зулумкарвилер себеб яз, шаирди кхьизвайвал, «Бязибуру гагь кьибледихъ ялзава, бязибуру гьар жуьредин къалзава».
А. Гьасана къейдзавайвал, ханар ва беглер менфятлу гьич са кеспидални машгьул туширвили, абур общество вилик финиз манийвал гудай къуватдиз элкъвезва:
Ацукьнава беглер къайгъу авачиз,
Кар-кеспидихъ са фикирни галачиз.
Кард гъилеллаз гъуьрче жеда кIамара,
Югъди къугъваз жеда абур тIамайрал. (118)

Шаирди, ханарни беглер хьиз, чпи дагъвийрин арада гъулгъула твазвай, Дагъустандинни Урусатдин алакъаяр чIуриз алахъзавай фекьиярни лянетламишзава:
Фекьийрини твазва фитен-фасадвал,
Дин багьна кьаз халкьдиз ийиз инадвал.
Душманвилер артух жезва гьар юкъуз,
Урус халкьдин мидя хьунин футфа гуз. (118)

Шаирдин «Абдумуслимаз кагъаз», «Хан-хан къугъун» ва маса эсерра 1877-йисан бунтарикай раханва. Санлай къачурла, А. Гьасан бунтариз акси тир. Шиирдин къайдада вичин хциз и вакъиайрикай кхьенвай кагъазда ада икI лугьузва:

Амма эллериз хьанва мусибат:
Акси элкъвенва чи кьисметдин чарх,
Дуьзвилин рекьяй экъечIна патахъ.
Къатма-къаршидин, женгинин шикил
ЧIугун инал заз туш, гьелбет, кьезил.
Вакъиайрин гъал кьатI хьана бирдан,
Ламра вичикай ийизва аслан,
Фелекдин чинлай алатна перде
Иви авадриз, хаталу дяве,
Мусибат гъана, эл туна кIеве.

Шаирди вакъиайрикай галай-галайвал, дикъетдивди суьгьбетзава. Ада, са гьахъ-дуван амачиз, инсанар бунтчийрикай чуьллериз, тамариз, убайриз катдай чкадал атанвайди къейдзава:
Пагь, гъам-хажалат, пагь, дерт-мусибат!
Гьикьван пис гьалар хьанва гьарна мад.
Ибурун арада камаллу вад кас
Тахьун хажалат жедачни бес чаз?!

Садни ацукьнач секиндиз кIвале,
Угърийри элдин тухвана зегьле.
Саки яхцIурни цIуд юкъуз Куьре
Амукьна гьаким авачиз кьиле.
Акунрай, пачагьдин гьукуматдин цензура себеб яз, А. Гьасанавай гьа вакъиайрикай ва иллаки колонизаторрилин политикадикай вичин фикирар ачухдиз малумариз жезвач. Шиирда агъадихъ гузвай цIарар гьалтун дуьшуьшдин кар туш:

Агь гзаф хьана ина агьвалат
Амма кхьиз хуьзва за игьтият.

Идахъ галаз санал къейдун лазим я хьи, А. Гьасана бунтарикай ганвай малуматра къаришугъ фикирарни гьалтзава. Алим бунтариз акси хьунихъ кьве себеб авай. Сад лагьайди, дагъвийривай «кьуру гъилералди» пачагьдин яракьлу кьушунрихъ галаз дяве тухуз тежедайди адаз хъсандиз чизвай. Кьвед лагьайди, пачагьдин колонизаторвилин политика себеб яз, Урусиятдиз акси яз къарагъай халкьдин куьмекдалди фекьийриз ва виликан беглеризни ханариз чпин гъиляй акъатай ихтиярар гила къахчудай ният авайдини алимдиз малум тир. Гьавиляй ада бунтуна иштикразавайбуруз «алчахар», «къачагьар», «иблисар» лугьузва:
Цуьк авай багь хьиз туькIвена хейлин вахтар фейила
кьулухъ,
Гила алчахри рам авур азиз Дагъустан аку квез.
Зурба Урусият галаз гьикьван гуьзел хьанвай уьмуьр?
ГьакI нубатсуз къудур хьанвай чеб тахъвай пиян аку квез.
И зиян тир рехъ кьуна гьакI иблисди хьиз икрам ийиз,
Чи эллерихъ галукьарай эх тежер зиян аку квез
На лугьуд им кьушун я чеб кIватIнавай угърийрикай,
Халкь ажузна, са-са кIвал авур кьван талан аку квез. (120).

Гьар гьикI ятIани, пачагьди кIеви жазаяр гуни къурху кутунвай ва адан зулумдикай азад ийидай рекьер жагъуриз тахьай А. Гьасанавай бунтар къарагъунин себеб ачухариз ва абуруз дуьз къимет гуз хьанач. Эгер Етим Эмина бунтар ивид вире туьхуьрай, халкьдиз еке зулумар авур пачагьдин гьукумат русвагьнайтIа, зулуматдин эхир жедайдахъ ва бахтлу гележегдихъ инанмишвалнайтIа, А. Гьасанавай и месэладикай вичин фикир ачухдиз лугьуз хьанач. Ада анжах айгьамдалди са чкадал ихьтин ишара ийизва: «Жанавурди цIегь нез кIан хьайила, ада цIегьре яд рагъул авуна лугьуз багьна кьазва» («Диванул Мамнун». 120-чин).
Вичи наибвилин везифа тамамарай ва гзаф мукъаят Алкьвадар Гьасана чпикай рахазвай и вакъиайриз маса къимет гун мумкинни тушир. Ам вичин аямдин инсан ва юкьван агьвал авай классдин векил хьана.
Винидихъ чпикай рахай А. Гьасанан вичин кьилел атай, вилериз акур гьакъикъи рангаралди кхьенвай эсерар просветительский реализмдиз мукьва я. Шаирди абура кьилдин инсандинни ва ам яшамиш жезвай обществодин рафтарвилер къалурнава.
А. Гьасана къейдзавайвал, инсандиз адал алай пек-парталдиз килигна ваъ, къилихдиз килигна къимет гун лазим я. «Циферивай рагъ кIевиз тежервал, кесибвиливай инсандал леке гъиз жедач», - лугьузва ада («Диванул Мамнун», 174-чин).
Алим халкьарин арада дуствал хьунин терефдарни тир. И фикир тестикьарун патал ада «Асари Дагестан» ктабда (122-чин) таджикрин чIехи шаир Жафизан са шиирдай агъадихъ галай цIарар гъизва:

Кьве дуьньядин ваз няметар гун патал,
Анжах кьве шартI на хъсандиз хуьх рикIел:
Дустаривди рахух вун ширин мецел,
Душманрихъ галаз чуьруькриз гумир рехъ.
цIарба-цIар таржума

М. Гьасан вич мусурман тиртIани, ам маса диндин векилриз акси тушир.

Пехил инсандикай яргъаз акъваза,
Гьакимрикай кьаз кIан жемир юлдашар.
Жув къуншидихъ галаз алад дуьз рекье,
Тафават хуш хашперес ян, чувудар.
Диванул Мамнун», 208-чин

Алимди вичин уьмуьрдин эхиримжи йисара теснифай «Азадвал» эсерда вич «гаф вахтара зулумдин есирвиле аваз, азадвилин дад чир хьанач», - лугьуз, гьайиф чIугвазва ва хциз ихьтин суал гузва:

Хъсан тушни, хва, асландиз азад ях хьун са нефесда,
Ви агъзур йис акъуддалди къизилдикай тир кьефесда?!
(117)

А. Гьасанан фикирдалди, халис инсанди «халкьдиз къуллугъун» лазим я, вучиз лагьайтIа «зулумкардиз и дуьньяда къуллугъун мусибат я, зулумдин пар хиве кьун жуван халкьдиз хиянат я». Ада зулумдик квай дагъвияр, гьа жергедай яз вичин хайи халкьни, азад жедайдак умуд кутазва:

Зун туш шаклу, зи мазлум шаркь акъатда лукIвиляй
гьелбет,
Зулумдин занжурар кьатI-кьатIна, зулумриз ая нифрет!..
Жедан тух бубад рикI гьич тек вичин хва хьунал бахтлу,
Эгер халкьдихъ тахьайтIа бахт, мад са азад уьмуьр гьахълу,
«Инанмиш я зи мазлум халкь, са къуз азад жеда, гьелбет», -
И гафар кхьихь на Мамнунан къванцел, жедайвал зи суруз
гьуьрмет. (117-118)
Ихьтин нетижадал, фикирдал А. Гьасан уьмуьрдин эхиримжи йисара атанай. И эсердай аквазвайвал, алим гьакъикъатдиз цIийи къайдада килигзава, ам инсан зулум-зиллетдикай, инсандин гьиссер, акьул гьа девирдин галтIамдикай азадунин терефдар я. Алкьвадар Гьасана вичин эсерралди Дагъустандин просветителвилский идеологиядин литература вини дережадихъ хкажна ва лезги эдебиятда Етим Эминахъ галаз санал реализм тестикьаруник вичин пай кутуна.
Гьа икI, ХIХ асирдин кьвед лагьай паюнин лезги адабиятда реализмдин къайдайралди тафатлу я. И къайдада эсерар яратмишзавай шаирарни халкь вилик финин, феодализмдин алакъаяр тергунин, куьгьне ктIай адетар русвагьунин, зегьметчийрин уьмуьрдин шартIар хъсанарунин терефдарар хьанай. Гьелбетда, абур и рекьел атуниз цIийи гьакъикъатди, яни Дагъустан Россиядик экечIайдалай гуьгъуьниз арадал къвез башламишай буржуазный алакъайри, урус халкьдин кIвенкIвечи медениятди таъсир авуна.
















ЭМИРАСЛАН ГЪАНИДИН
(1851-1896)

Эмираслан Гъанидин Вини ТIагьиржал хуьре (Республика Азербайжан, Къусар р-он) 1851-йисуз дидедиз хьана. Кесиб лежбердин хизандай тир Эмиралан яшамиш хьайи девир зегьметчи халкь зулум-зиллетдин зунжурдавай, дагъвийрин арадиз капитализмдин алакъаяр къвез башламишзавай вахт хьанай.
Хуьруьнбуруз Эмираслан аял вахтарилай дерин кьатIунар, хци зигьин, авай гаф чина лугьудай, шикиллу чIалал рахадай кас яз чидай. Ада кIел-кхьин, жуьреба-жуьре илимар хайи хуьруьн медресада чирнай. Гьайиф хьи, жегьил гададиз кIелун давамардай мумкинвал хьанач. Себебни Эмирасланан къилих хьана. Нубатдин тарсуна хуьруьн фекьиди вичин суьгьбет куьтягьайдалай кьулухъ эхирдай лагьанай: «Вири крар Аллагьдин гъиле ава, инсанарни адан вилик вири сад я».
Уьмуьрдин хъсан-пис чизвай, вич лап дардиз яшамиш жезвай Эмираслана фекьидиз ихьтин суал ганай:

Ам виридаз бес сад ятIа,
Садбур даим куз жедани?
Садбурузни кIани кьадар
Мални девлет гуз жедани?

Гьелбетда, муаллимди ихьтин суал гудай жуьрэт авур Эмираслан фекьи-фахрайриз, хуьруьн девлетлуйриз душман кьван такIан жезва, абуру жегьил гададал «Семе» (КIамай) лакIаб эцигна, хуьре адаз фир-тефир чка салзава. Эмираслан гадаруниз мажбур жезва.
КIвалени Эмирасланан рикI секин тушир:сифте къазадик буба, са кьадар вахтарилай имини рагьметдиз фенай, дидени вичин бубад кIвализ хъфена, гъвечIи вахни стха жегьилдин хиве гьатна.
Шаирдин кьилел мад са бедбахтвал къвезва: хуьре цегьерин азар гьатай чIавуз Эмирасланан вахни стха кечмиш жезва, вичин чин чупур са вилни буьркьуь жезва. Гьа вахтунда ада куз-куз рикIяй акъатай ихьтин гафар лагьанай: Кьакьан цавар, кIеви чилер зал хадай,
ЦIалцIам чина гьар жуьредин хвал твадай,
Кьве падна рикI ширин чанда звал твадай,
Дава-дарман авачир тIал-хвал жедан?!
Я залум цIай, захъ ялавар элкъуьрна,
Вахтунин чарх, на къилавар элкъуьрна,
Са Зуьгьре гъед кьве мержандиз туьхуьрна,
МичIи йифиз зайиф гъетер зал жедан?!

Хайи хуьруькай рикI хайи Эмираслан кьил хуьз патарив гвай къунши хуьрериз рекье гьатзава. Сифте Манкъули ва гуьгъуьнай хейлин йисара Велемир хуьрера лежбервал ва чубанвал ийизва. Шаирди гьа вахтарикай «Велемир» эсерда икI лугьузва:
Са кас хьанач зулун юкъуз зал гьалтай,
МичIи руква рехъ чир тежез алатай,
Къекъвер такьат амачиз икI галатай,
ТIагьирвидин гьахъ гафаркай хъел къвемир,
ХъуьтIуьз жегьнем, гатуз женнет-Велемир!

«Фана дуьньяд дерин дердер кьатIанвай» Эмираслан инсанрин яшайишдин сирерай кьил акъудиз, адан ери-бине чириз алахъзава:

Я дуьнья, вун икьван дар хьун,
Кьуд пад кIеви, мичIи сар хьун,
Зал гьамиша юргъни хар хъун,
ЛагьтIун гьихьтин сир ятIа?
Шаирдиз гьа заманади са экв ганачтIани, дуьньядикай, михьи инсанрикай Эмирасланан рикI ханач. Акси яз, ам вичин эхир нефесдал уьмуьрдал ашукь яз амукьна:
Ширин я заз дуьнья, вуж фена вакай вил атIана?
Дуьньяд девлет – къизил, гимиш, жавагьиррив гъил ацIана?
Вири уьмуьр дарвилерани азиятра кьиле фейи Эмираслан Гъанидин 1896-йисуз яратмишунрин чагъинда аваз кечмиш хьана.
Эмираслан са шаирдизни ухшар тушир, вичихъ кьетIен хатI авай чIалан халисан устад тир. Адаз шиирар теснифун вичи вич хуьдай (вичиз таъсир авур вакъиадикай чIал туькIуьрайла, рикIиз регьат жедай) ва дердери, гьакъсузвилери канвай инсанриз куьмекдай яракьдиз элкъвезва.
Шаирдихъ яшайишдин месэлайриз бахшнавай, дуьньядикай веревирдарзавай, муьгьуьббатдикай ва маса темайрай чIалар ава.
Вич гьамиша уьмуьрдин яцIа хьайи, викIегь, гьахъ гвай Эмираслана «Хахаяр» шиирда гьа аямдин вилериз аквадай гьакъикъи шикил гузва, гьукум гъилевай пачагьдин гъилибанриз хцидаказ туьнбуьгьзава:
Тум ктIунна гьалда шивер,
Свас гъидайла, чамари чи.
Мух гайила, кьил цавузиз,
ХупI гьарайда ламари чи.

Гагь юргъада, хъурцада физ
Вичин гъенер чир хъжедач.
Вилик мух-кIах бул хьайила ,
Чинебан кар сир хъижедач.

Шаирдиз вичизни сатирадин чIалари вич такIанзавайбурун кьадар артухарзавайди чизвайтIани, ам кисзавачир:
Заз кичIерар мад гузвани,
Къуьруь жеда, шиш къалуриз.
Хипен хамар алукIнавай,
Жанавурдин тIиш къалуриз.

«Акьуллубур семеяр яз гьисабзавай» девирдиз Эмираслана «Суза» шиирда ихьтин къимет гузва:
Кьурадач мез, зи рикIин гаф,
Цавар-чилер хуналди зал.
Кьуру жедни гьуьлуьн яд-каф,
Гъиз эцигиз, кьуналди цал?

«Эгер зунни» шиирда Эмираслана кьве чин алай дасмалчияр, уьмуьрда чIуру рехъ кьунвай иблисар халкьдин вилик негьзава:
Эгер зунни дуст тиртIа
Чи наибрин хизанда,
Къизилдикай мих жедай
Зи шаламдин дабанда.

Идалайни алава шаир хуьре кесибриз югъ авачирвили, абур яд уьлквейриз финиф мажбур жезвайдакайни раханва:

Эмираслан семедай
Гьисаб кьадай фекьийри.
Бес вучрай кьван хуьре чи
Фу авачир факъирри?!
Эмираслана яшайишдикай теснифай чIаларихъ галаз дуьньядикай туькIуьрай «Пуд суал», «ЛагьтIун», «Жедан», «АцIана», «Бахт» шиирарни алакъалу я. Вучиз ятIани дуьнья гьамиша кесибриз акси я. И месэладикай шаирди «Пуд суал» эсерда веревирдар ийизва. Килигин шаирди вуч лугьузват1а ада цIукай, цикай ва нурдикай. Малум тирвал, цIу инсанриз чимивал гузва, яд-берекат, михьивал я нурди-экв гузва. Эмирасланан шиирда «ЦIу кесиб кармашарна къукъварна, ам суруз ракъурзава»; «Ци, гьуьлер вири ацIанвай, Хурх твазва рекьера, чилер михьиз кьацIуриз». Эхиримжи бендина «Кимиж вуч я?» - суалриз шаирди ихьтин жаваб гузва:
- Нур я, дуьньядал
Беркьуьбуруз тагудай,
ДакIар тушни вилерни
Экуьбуруз акъудай.
Эмираслана ашкъидин темадикни вичин кьетIен пай кутуна. Адан «РикIиз хуш я», «Лагь», «Ашкъидин цIай», «Керем хьиз», «Вун зи яр я», «Галтадиз», «Ваз кIаниди са зун ятIа?», «Элкъвез-элкъвез» чIалар муьгьуьббатдикай я.
Са-са шиирра (акунрай, гьа вахтара им адет хьанвай къайда тир) Эмираслан бахтсуз, пай тавунвай муьгьуьббатдикай рахазва, ярди гайи гаф чIурунин себеб лугьун патал, адаз аман - минет ийизва. ИкI, «Лагь» шиирда лирический геройдин мецелай «вичикай катна къалин валара чуьнуьх хьанвай»ярдивай тIалабзава:
Ахъая сир, аятIун чир,
РикIин гафар сивел лагь.
Эгер хъел хьун ятIа фикир,
Зазни чир хьуй эвел лагь!

Ихьтин фикир «Галтадиз» эсердани гьалтзава.
Эмираслан Гъанидин лезги эдабиятда муьгьуьббатдин лирикада теменрикай раханвай шаииррикай сад я. Адан «РикIиз хуш я» эсер ярдин гьакъикъи шикил гунлай башламишзава. Бязи цIарар гъин: «Ви вилерай акъатай рагъ зи бахтунин нур ятIа КьелечI пIузар, чIулав вилер Гардандавай яргъи кифер» Шиир ч1алан устадди икI куьтягьарзава:

Зун саил яз кутIуннавай, сабур кьиле тур ятIа,
Лацу гардан, вилер хци, анавайди нур ятIа,
Кьуна гъилив кIевиз гардан садра темен цатIун на,
РикIиз хуш я, темен гурла, кьелечI пIузар кIватIун на!

Эмирасланан чIаларай аквазвайвал, ада Етим Эминан муьгьуьббатдин лирикадин тежриба мадни вилик тухузва. И фикир гьахълуди тирди шаирдин «Элкъвез-элкъвез» эсердай иллаки хъсандиз аквазва. Шаир ярдин буй-бухах, акунар, къекъвезвай тегьер, адал алай пек-партал къалурунал акъвазнавач. Ам а гуьзелдал кьару я, ам назперидиз гьар патарихъай килигунал, рушахъай вил ат1узвач, адан акунри, къаматди шаир гьейранарзава:

Атана яр мад булахдал,
Квар къуьневаз, сив заз хъуьрез.
РикI ацIудач буй-булахдал
Тамаш тавур, элкъвез-элкъвез.

Эсерда гьерекат давам жезва. Яр рахадал лирический геройдай гаф акъатзавач, амма чашмиш хьун яргъал физвач. Шиирдин эхирда ихьтин ц1арар ава:
Аватнава яр, ви къуьнерал
Харадин шал гару къекъвез.
Ашкъи жедан буш кьинерал
Темен тагур элкъвез-элкъвез.

Рефрен хьиз са шумуд сеферда тикрар жезвай «элкъвез-элкъвез» гафарихъ кьетIен метлеб авайди ашкара я. Гьа девирдин эдабиятда, са патахъай, икьван «ачухдиз» ярдикай рахун, муькуь патахъай, марифатдин истемишунар чIур тавуна, яратмишнавай маса шаирдин ихьтин эсер бажагьат жагъида.
Эмираслан Гъанидин бажарагълу шаир тирди чун рахай эсеррилай гъейри адан кьуд цIарцIикай ибарат, рубаийриз ухшар чIаларайни аквазва:

Шараб авай жем я дуьнья,
Къвез вирида хъваз фидай.
Дуьнья-ширин ахвар я са,
Гайи затIар гваз фидай!

Дугъриданни кьвед-пуд цIарцIе дерин манадин, инсанар хиялдик кутадай, абурув фикириз тадай философиядин веревирдар авайди аквазва.
Эмираслан вичин яратмишунра устадвилелди поэтикадин алатрикайни менфят къачур шаир хьанай. Инал мад са бенд гъин:

ЧIулав чилиз гьахьиз кIанда
Гагь, кIвачерив кьве падна чил.
Цавун аршда квахьиз кIанда
Гагь, лув гуз, хкажна кьве гъил.

Эмираслан Гъанидина дерин манадин эсерралди, кьетIен художественный алатралди, инсанперес фикирар тестикьаруналди лезгийрин шиират вилик тухуник вичин пайни кутуна. Ада хайи халкьдин руьгьдин хазина мадни жанлу авуна.




КЪУРАБА ШАИРАР

Дагъустан Россиядик экеч1айдалай гуьгъуьниз, дагълух уьлкведиз феодализмдин чкадал яваш-явашдиз капитализмдин алакъаяр къвезва, дагъвийрин яшайишда алиш-веришди, яни товардинни пулдин алакъайри зурба чка кьаз башламишна. Девлетлуйри зегьметчи халкь мадни инсафсузвилелди истисмарзава. Идакди классрин арадавай зидвал къвердавай артух жезва. Варлуяр югъ-къандавай девлетлу жезва, зегьметчияр – кесиб (Рамазанов Х., Шихсаидов А., къалурай к1валах, 241-242-чинар).
Яшайидин шарт1ар къвердавай четин жезвай агъзурралди лезгияр, к1вал-югъ туна, «бахт жагъуриз» гъурбатдиз рекье гьатзава. Е. Козубскийди кхьизвайвал, 1892-йисуз са Самур округдай гъурбатдиз к1валахиз фейибурун кьадар 30 агъзурдалай артух тир (Къалурай к1валах, 120-чин). Абур Дербентдин ва Астрахандин балугърин ветегайрал, къарафялевал ийиз Шекидиз, Къубадиз, Бакудиз ва маса чкайриз акъатнай. Абурукай гзафбуру Бакудин нафт1адин мяденра к1валахиз хьана.
Патал фена кIвалах авун, къунши халкьарин яшайишдихъ, медениядихъ галаз таниш хьун, гьелбетда, дагъвияр патал гзаф хийирлу кар хьана. Инкъилабдин гьерекатрин меркез тир Баку хьтин шегьерда жуьреба-жуьре миллетрин юкьва яшамиш хьуни лезгийрин классовый къанажагъ хкаж хьуниз еке таъсирна.
Виликан лежберри, гилан рабочийри, хизанрал кьил чIугваз хуьрериз хтайла, чкадин агьалийриз дуьньядин гьаларикай, инкъилабдин вакъиайрикай хабарар гудай. Идалди абуру хуьруьн агьалийри пачагьдинни чкадин истимарчийрин аксина тухузвай женг мадни гужлу ийизвай.
Къейдун лазим я хьи, патал кIвалахиз фейи лезгийрин арадай чпи гъурбатда фялевал ийизвай къурбайрин уьмуьрдин залан шартIар ва дерди-гьал ачухарай хейлин шаирарни акъатнай. Мисал яз, Мазали Алидин, Малла Нуридин, Ахцегь Гьажидин, Малла Эглеран, Нуредан Шерифован, СтIал Сулейманан, Хуьруьг Тагьиран ва мсб. тIварар кьаз жеда.+ Абурукай гьар сада эдабиятдик вичин лайихлу пай кутуна.
Мазали Али (1850-1890) Ахцегь райондин (виликан Самур округдин) Мацарин лежбердин хизанда дидедиз хьана. Алиди хуьруьн медресада кIелиз-кхьиз чирнай. Хуьре са гьакь-дуван авачирвиляй ва яшайишдин шартIар четин тирвиляй, ам Азербайжан патахъ куьч хьана.
Шад къилихдин, вичиз хъсандиз саз, тар, кфил ягъиз чидай жегьил гада Хьилерин хуьре акъвазна. Алиди, лежбервал ва чубанвал ийиз, кьил хуьзвай. КIвалахдикай азад чIавуз ада вичи туькIуьрай ва вичиз хуш маса шаиррин, устад ашукьрин чIалар, гъиле сазни аваз, жемятдин вилик еке гьевесдалди лугьудай.
Мазали Али Дагъустандин ва Азербайжандин гзаф хуьрера къекъвена. Азарлу хьайи чIавуз шаирди мукьва-кьилийриз вичи Ватандихъ ялварзавайдакай хабар гузва ва жезмай кьван фад хуьруьз хутахун тавакъу ийизва. Мазали Алидин «Жегьилриз тавакъу» шиирда ихьтин цIарар ава:

Гъурбатда заз амач мумкин,
Гьарайдиз ша, жегьилар, куьн,
Акун патал къамат хуьруьн,
Зи багърияр мугьман атуй.

Алидин гьал чIуру я лагь,
Саз кьур гъилер кьуру я лагь,
Зун, ватан, вал кьару я лагь,
ЯхцIур жегьил – жаван атуй.

Шаирди яратмишай вири эсерар гьелелиг кIватI хъувунвач. Адан чаз малум эсеррай аквазвайвал, чи эдабиятдин демократический хилен амай векилри хьиз, Алидини вичин яратмишунра халкьдин кесиб къатарин тереф хуьзва, вич яшамиш хьайи девирдин гьахъсузвилерикай кхьизва. ИкI, шаирди «Жемятдиз» эсерда кесибвал себеб яз кIанибур сад-садаз кьисмет тежезвай аям негьзава:

Хейлин вахтар тир ашукь яз чун рикIивай,
Амма кIеви цаз хьана чи рекьеллай,
КIани рушахъ галаз уьмьур тухудай,
Кесибвили рехъ ганач заз, жемятар.

Низ хабар тир кьве жегьилдин рикIикай,
Низ къайгъу тир хуьре и сес хьуникай.
Вилер акъат тийиз кIанид гуьгъуьнай,
Амазма зун кьурайди хьиз, жемятар.

Мазали Алиди инсанриз акьулдиз килигна ваъ, абурал алай либасриз килигна къимет гузвай девлетлуяр хци сатирадин чIаларалди русвагьзава. ИкI, вичин кьилел атай са агьвалатдикай шаирди умумиламишнавай, дерин манадин «Хандиз» тIвар алай эсер яратмишна. Са сеферда дуьшуьшдай хьиз Мазали Али хандин хциз мехъерзавай межлисдал ацалтна. Куьлягьдиз алукIнавай шаир хандин гъилибанри гьич саймишни авунач. Алидини,хванхвадин кIвализ фена, парталар дегишарна. ЦIийи пек-партал алукIна атай шаирдикай багьа мугьман хьана, адаз варлуяр ацукьнавай тавханадиз теклифна:
Зал чухва – затI ала лугьуз,
Юкьва чIулни ава лугьуз,
Девлетлуд ни гала лугьуз,
Зун гьуьрметлу инсан хьана.

Вич уьмуьрлух гъурбатда хьайи Мазали Алиди са жерге шиирра Ватандин къамат гузва. Адаз, шаир Малла Нуридиз хьиз, Ватандин накьвар, бубайрин юрдар, къванер гзаф ширин я. Шаирди лугьузвайвал, гьар са касди вичин Ватандиз икрамун лазим я, вучиз лагьайтIа Ватандилай къерехда я бахт, я шадвал гьич са чIавузни жагъидайди туш:

Зи кьил ястухдалла, вилерни рекье,
Вун паталди зи чан кузва, эй Ватан,
Гъурбатда гьижранд хер хьанва рикIе,
Зи вилерай иви физва, эй Ватан.

Ватан авачирди амансуз жеда,
Хажалат чIугуна, имансуз жеда.
Жерягь жигьин тийиз дармансуз жеда,
Зи дердинин дарман вун я, эй Ватан.

Мазали Алидиз са жерге сатирадин чIаларни ава. Ада Кьучхуьр Саидан Етим Эминан ва маса шаиррин тежрибадилай чешне къачуна, чпи «гатуз яйлах, хъуьтIуьз къишлах макан кьадай, анжах са вичин чан хуьз алахъдай» муьфтехурар, «кьейилани мецелай таб алат тийидай» лагълагъчияр жемятдин вилик беябурзава: Шаирди «Намердиз» тIвар алай эсерда ихьтин меслят къалурзава:

Намерддиз гьич куьмек ийиз кIан жемир,
Гьикьван ада гьараяйтIан ван жемир,
Ахьтиндакай дуст инсан жемир,
Кьезил тахьуй рикIин азар намердин.

Намерд ксариз хьиз, шаир гьахъсуз юзбашриз, гьиллебаз фекьийриз, халкь алдатмишзавай жерягьриз акси тир. Вич экуь гележегдихъ тамарзу тир Мазали Алиди «фекьиди, фалчи жерягьди, гъиле юзбашдин зунжур авайда яшамиш жез вугузвачир» вичин хайи халкь са юкъуз азад уьмуьрдин сагьиб жедайдак кIевелай умуд кутазва:

Зилиди хьиз фигъараяр фитIиндай,
Муьфтехурар мус акъатда арадай,
Куьгьне-эксик адетарни тергардай,
Алидиз гьа югъ аквач жал, жемятар?!

Гьелбетда, шаирди гузвай суалда тестикьарунни ава.
Винидихъ тIвар кьур шаирар хьиз, Малла Нурини (1835-1913) Самур округда машгьур шаир хьана. М. Нуридикай сифте малуматар гайиди чи халкьдин арифдар Ражаб Амирханов я. (Смерть поэта, газета «Заря Дагестана». – Петербург, 1913, №5.). Адалай гуьгъуьниз и цIарарин авторди Малла Нуридикай макъала ва шаирдин пуд эсер печатдиз акъудна (Ахцегь Малла Нури. Альманах «Дуствал», 1963-йис, №3).
Малла Нури тахминан 1835-йисуз Ахцегьа дидедиз хьана. Ада вичин чирвилер хуьруьн медресайра къачунай. Са кьадар вахтунда Нуриди чIехи алимрин гъилик кIелна ва маллавилин тIвар къачуна. Араб, туьрк чIалар хъсандиз чидайтIани, шаирди вичин эсерар халкь гъавурда гьатдай дидед чIалалди яратмишнай.
Са тахсирни квачиз суд-дувандик акатна, авай-авачирдавай магьрум хьайи М. Нури кIвалахиз гъурбатдиз фенай. Ада Ростовдай Бакудиз тухузвай ракьун рекьин Белиждинни Худатдин арада авай участкадал кьуд йисуз фялевалнай. Инсандин чан хкудзавай а залан кIвалахдикай шаирди «Гъурбат» шиирда икI кхьизва:

Факъир Нури, жемир ваз кIан,
Гъурбатдикай хьайи Ватан,
Кьуд йисуз зи пуч хьана чан,
Къан тахьай Сибирь хьана хьи.

Шаирдивай ракьун рекьел четин шартIара кIвалахун яргъалди давамариз хьанач. Ам Бакудиз нафтIадин мяденриз фин мажбур хьанай. Ана М. Нуриди вичин хва Фетгьуьлагьахъ галаз санал хейлин йисара нафтIадин мяденра фялевал авунай. Шаир Бакуда дуламиш жезвайтIани, ада вичин хайи хуьруьхъ галаз алакъаяр хуьзвай.
1913-йисан 19-апрелдиз «Заря Дагестана» газетдиз акъатай Р. Амирханован макъалада ихьтин малумат гьалтзава: «Яргъал чIугун тавур азардикди лап чIехи яшда аваз Ахцегьрин хуьре халкьдин шаир (курсив чиди я – Гь.Г.) Малла Нури кечмиш хьана. Хуьруьн жемятдиз гъилел кхьенвай шииррин кIватIалрай Малла Нуридин дидед чIалал яратмишнавай эсерар хъсандиз чидай».
Р. Амирханова вичин макъалада М. Нуридин шиирихъ чи эдабият патал еке метлеб авайдакай ва адан хва Фетгьуьллагь шаирдин кьилдин ктаб акъудиз гзаф чалишмиш хьайиди кхьизва. Амма М. Нуридин я гъилелди кхьей, я чапдиз акъатай кIватIал чав гьелелиг агакьнавач. Шаирдин яратмишунрикай гьеле чаз жагъанвайди анжах «Дуьньядиз», «Гъурбат», «Судуяр» ва «Гьажи Абдурагьман-эфенди» тIварар алай кьуд шиир я.
М. Нуридин чаз малум эсеррай аквазвайвал, ам кесибрин патал алай, лежберринни фялейрин тереф хвейи шаир хьана. Ада, Кьуьчхуьр Саида, Етим Эмина, Мазали Алиди ва маса лезги шаирри хьиз, кесиб халкь азиятдик яшамиш жезвай гьа аямдал наразивал ийизва. ИкI, М. Нуриди «Дуьньядиз» шиирда кесибриз «душман тир», «цIийи свасар хендедеяр ийир», кесибар «кузвай», «вичин рикIиз къайи» гьакъикъатдиз ихьтин къимет гузва:


Фана дуьнья туш вун са затI,
Валай еке душман жеч мад,
Винел патай гуз на чаз дад,
Вабадин агъу я, дуьнья.

Куьз лагьайтIа, лагь тIун вуна
Бязибуруз девлет гана,
Зал атайла ажеб кана,
Вавди зун хъел хьана, дуьнья.

Шаир гьа девирдин къайдайриз акси экъечIунин себеб – дуьньяда гьахъ-дуван тахьун, девлетлуйрин гаф гьамиша ише фин, кесибар эхиз тежедай залан шартIара яшамиш я. Гьавиляй ада «Судуяр» шиирда кхьизва:

Тахьайла ришвет кесибдиз,
Гьакь ятIани батIул ийиз,
Килигда девлетдин гъилиз,
Къиямат мукьвал хьана хьи

Физмач дуьздаказ дуван,
Арза гваз атайла бейниван,
Тереф такьаз, куда иман,
Къиямат мукьвал хьана хьи.

М. Нуриди намус, гъейрат авачир, «кесибрин язух текъведай», «кьве итикан чайдихъ жегьнемдин цIай хиве кьадай» пачагьдин гьукуматдин азгъун дуванбегрин намердвал хъсандиз къалурнава:
Бес я квез авуз минетар,
КIан жемир завай ришветар,
Захъ авайди – квез туьгьметар,
Къиямат мукьвал хьана хьи.
Лугьун тийиз дугъри, игри
Ришвет квачиз дуван тири,
Жанавурар я куьн вири,
Къиямат мукьвал хьана хьи.

Шаирдин гьар са бендинин эхирда кIелдайбурун фикир вичел желбзавай «Къиямат мукьвал хьана хьи» рефрендин гафар тикраруналди, М. Нуриди «жанавурриз» элкъвенвай пачагьдин гьакимриз чпин эхир мукьвал жезвайди малумарзава.
М. Нуриди гъурбатда кIвалахзавай фялейрин четин гьалдикайни кхьизва. ИкI, месэла СтIал Сулейманан «Хажалат», Ахцегь Гьажидин «Рабочидин чар», «Баку» шиирра хьиз, Малла Нуридин «Гъурбат» эсердани къариблухда югъди-йифди кIвалахзавай фялейрин бахтсуз кьадар-кьисметдикай раханва:

Гъариб кас хьайитIани аслан,
Яргъа хьайила вичин ватан,
Кьилел къведа йиф-югъ яман,
Арха гьарай из жеда хьи.

А вахтунда гьакьач куьмек,
Ширин чан жерла ви гьелек,
Агьиди зурзурна фелек,
Шехьун, агьузар жеда хьи.

Шаир Малла Нурини гьа чIавуз чи эдабиятда тестикь хьанвай демократический хилен векилрик акатзава. И рехъяй, са патахъни ян тагана, ХХ лагьай асирдин сифте кьилерин шаирарни физва.


ДИШЕГЬЛИ ШАИРАР

ХIХ лагьай асирдин кьвед лагьай паюна лезгийрин арадай чпихъ шаирвилин алакьунар авай са жерге дишегьлияр акъатзава. Инал КьепIир Айисатан, Кьурагь Афизатан, Ахцегь ФатIиматан, СтIал Саядан тIварар кьаз жеда. Абурун яратмишунрикай сад-кьве чIал алатай асирдин кьвед лагьай паюна лезги газетриз ва журналриз акъатнай. Гилалди я абурун яратмишунрин ирс, я абурун уьмуьрдин рекьикай тамам малуматар кIватI хъувунвач. Кьериз-цIаруз чапдиз акъатнавай чIаларай аквазвайвал, абурун эсеррин, кьилин фикир – дагъви дишегьлидин кьадар-кьисмет, кIанибур сад-садаз кьимет тахьун, девирдал наразивал.
Художественный жигьетдайни абурун чIалар лезгийрин фольклордин бендериз мукьва я. Кьуд цIар хьиз туькIуьр хьанвай, ишлемишзавай шииратдин алатарни (психологический параллелизм, тикрар хьунин прием, гекъигунар, эпитетар ва мсб.) халкьдин мецин яратмишунра гьалтзавайбуруз ухшарбур я.
Агъадихъ, амайбурув гикъигайла, вичикай хейлин малуматар ва вичин кьилдин ктаб акъатнавай СтIал Саядан уьмуьрдикай ва яратмишунрикай рахада.










СТIАЛ САЯД
(1880-1900)
СтIал Саяд виликан Куьре округдин Агъа СтIалрин хуьре лежбер Гьасан-Гьуьсейнан хизанда вад лагьай руш яз дидедиз хьана. Диде фад къакъатуникди, адан тавазавилер акун тавур руша, са шиирда икI лугьузва:

Диде, вуна зун куьз ханай,
Катна закай къакъажна гъил.
Зун верг кьейи цицIиб хьана,
ЛипIилипIри зи алажна кьил.

Зирек, зигьин хци руш халкьдин манийрал, суьгьуьрдин махарал ва мисалрал рикI алаз чIехи хьана. ТIебиатди яратмишунарин рекьяй пай ганвай Саяда вичиз таъсир авур вакъиайрикай ва иллаки вичин кьилел атай дуьшуьшдин крарикай бендер туькIуьрдай, абур вичин таяр-туьшериз хулай лугьудай.
Яшар тамам хьанвай Саядни къуншидал яшамиш жезвай, аял вахтар санал фейи, лежбер Мирземегьамедан хва Шихрагьим чеб-чпел ашукь хьанай. Рушахъ рехъ къачудай алчах адет себеб хьана, Саяд кесиб гада Шихрагьимаз гузвач. ВикIегь руш вич пулдихъ гуз кIанзавай стхадилай арза ийиз хуьруьн кавхадин, фекьидин патав фенай, амма садакайни куьмек хьанач. Гьа чIавуз, к1вачер чиликай хкатай, Саяда жемятдихъ элкъвена лагьанай:
Азиз эллер, заз айибмир
Зун дердери канвайд я.
КIани гада хуьре амаз,
ТакIан вакIаз ганвайд я.

Жемятдикайни куьмек тахьай Саяд, тIебиатдин къуватрихъ элкъвезва:

За цаварвай кьазва хабар,
Ашукь хьунухь тахсир я жал зи?
Чара хьуни авур къабар
Зи рикIелла, эхир я жал зи?

Дуьнья тирвал гьарайна за,
Зун кIанидаз кьисмет хьанач мад,
Сир виридаз ахъайна за,
Зи гафарихъ къимет хьанач мад.
Рушан разивал авачиз стхади гужуналди Саяд са варлудаз гъуьлуьз ганай.
Стха туш ам зулумкар я,
Кьве гъил кьацIай къанлу душман.
Вах пулунихъ маса гана,
Рекьидайла жеда пашман.

Саядан рикIяй вичин яр акъатзавач. Югъ-йиф ада ам аквар вахт гуьзетзава:
Къе пуд югъ я зун хтана,
Я Шихрегьим, ви дидардиз!
На хабар це, чан азиз лиф,
Зи дердери хайи ярдиз.

Намуслу руш, ихьтин мусибатдин кар эхиз тахьана, хажалатдик къад йис яшда аваз кечмиш хьана. Ада вичин кьилел атай бахтсуз дуьшуьш ватанэгьли дишегьлийри тикрар тавун патал «Азиз вахар» шиирда абуруз веси ийизва:
Веси хьуй квез, азиз вахар,
Муьгьуьббатдал серин гъимир.
Яр я лугьуз, кьуьзу гавур
Кьуна, девлет ширин жемир.

СтIал Саядан саки вири чIалар бахтсуз муьгьуьббатдикай, гьахъсуз девирдикай яратмишнавайбур я. Абуруз ашкъидин цIун ялавди кузвай рикIяй акъатай поэма лугьуз жеда.
Гьикьван Саядан кьилел бедбахтвилер атанатIани, ада вичин кьил садан виликни агъузнач. Адан шиирра шикаятар, шел-хвал, арза-ферзе аватIани, сефилвал, умудсузвал авач. Ам инсанрин бахт патал чандилайни гъил къачуз гьазур я:

Гужар авай дуьньядилай
Бахтикъара яз фида зун.
Квез кьванни са экв акурай,
Куь дердерни гваз фида зун.

СтIал Саяд вичин хатI авай чIалан устад тир. Адан эсерра гьалтзавай мягькем ибарайри, шикиллу гафари, художественный алатри и фикир тестикьардай мумкинвал гузва. Са кьве чешне гъин:

«Нафт амачир лампад багъ хьиз
Саядан рикI кана вахар»;
«Зун пIинидин таз хьиз кана,
Цуьк авуна бегьер тагай» ва икI мад.

Вичи дагъви дишегьлийрин кьадар-кьисметрикай поэмаяр, шиирар кхьей Ханбиче Хаметовади СтIал Саядаз ихьтин къимет гана: «Михьи муьгьуьббатдиз кIур гузвай акси къуватрин хура акъвазай Саяд вири дишегьлийрин залан кьисметдин, гьахълувилин, инсанвилин векил хьиз рахазва Саядан уьмуьр лугьуз тежедай кьван куьруьди хьана. Ам рикIелай алахьна физвай гьиссер гваз чилерихъ хъфена, амма ада чи руьгьдин хазинадик кутур пай екеди ва эхир авачирди я».

























ХIХ ЛАГЬАЙ АСИРДИН ЭХИРИМЖИ ЙИСАРИН ШИИРАТ

ХIХ лагьай асирдин эхиримжи 20-25 йисни лезги эдабиятда бегьерлубур хьанай. Къураба шаиррихъ галаз санал араб, туьрк ва дидед чIаларал шиирар яратмишзавай, чеб алимар тир шаиррини чи милли эдебият девлетлу ийизва. Абур дегиш хьанвай тарихдин цIийи шартIара халкьдиз мадни мукьва жезва, чпелай вилик хьайи чIалан устадрин тежриба давамаруналди, лезги эдебият вилик тухуз алахъзава. Агъадихъ абурун тIварар кьан: Калажугъ Багъир, Мирзе Керим Шуаи (1820-1894), Мирзе Жабраил Сипегьри (1824-1902), Ахцегь Абдурахман (1821-1913), ЧIилихъ Абдулгьамид (1873-1916), Мехкергъви Шихмегьамед, Мегьамед Саид (1850-1933), Кьасумхуьруьнви Султан (1840-1914), Ялахъ Рамазан (1860-1905), Етим Мелик, Мамрач Къазанфарбег (1843-1877), Мискискар Жабраил, Лгави Рамазан, Хачмаз Саид, Ахцегь Мегьамед Шариф, ЗахитI Гьашим, Миграгъ Мардали (1820-1907), Лга хва ва масабур.
И сиягъда ганвай шаирриз яратмишунрин рекьяй, гьелбетда, Аллагьди виридаз сад хьтин бажарагъ ганвач. Дуьз лугьун хьайитIа, абурун эсерарни тамамдиз чав агакьнавач. ЯтIани гьа малум сад-кьвед чIаларай аквазвайвал, абур чпихъ хсуси хатI авай чIалан устадар я. Гъилел кхьенвай абурун эсерар авай дафтарар халкьдин арада гегьеншдиз чкIанвай. Къени ахьтин дафтарар шииратдал рикI алай кьилдин ксарин архиврай, куьгьне мискIинрин къаварикай ва илимрин идарайдин гъилин кхьинрин фондарай кьериз-цIаруз жагъизва.
Винидихъ чпин тIварар кьур бязи чIалан устадрикай кьве гаф лугьун. Чеб виликан Куьре округдин (гилан Кьурагь район) Штулрин хуьре Исрафилан хизанда сад-садан гуьгъуьналлаз кьве хва: Мирзе Керим ва Мирзе Жабраил дидедиз хьана. Гьа вахтарин къайда тирвал, абуру Лезгистандин са шумуд медресада чIехи алимривай чирвилер къачуна, Шаркь патан халкьарин чIалар, меденият, эдебият чирна. КIел-кхьин куьтягь хьайидалай гуьгъуьниз стхайри чпини сифтедай Куьре дередин медресайра, гуьгъуьнай Дербентдин мектебра муалимвал авуна.
Муалимвилин ва илимдин кIвалахрихъ галаз санал арифдар стхайри араб ва дидед чIаларал шиирар, поэмаяр, тамашаяр яратмишзава. Абурун чIаларни гъилин кьинрин дафтарра аваз шииратдал рикI алай ксарин арада гъилерай-гъилериз физ, яшамиш жезвай. ИкI Мирзе Керима вичин гъилин кхьинрин ктабдиз «Кешкул» тIвар ганвай (С. Эфендиев «Шаирар яз машгьур хьайи Шуаи* ва Сипейри**. – «Лезги газет», 2011-йисан 18-август).
Мирзе Керим Шуаидин (1820-1894) кьилел гзаф бедбахтвилер атанай: ам судар-дуванрик акатна, са тахсирни квачиз Сибирдиз суьргуьндиз ракъурнай. Шаирдин уьмуьрдин рехъ ва яратмишунар ахтармишунал машгъул С. Эфендиева кхьизва: «Са гьихьтин ятIани малум тушир себеб аваз, 1860-йисуз полковник Султан-Агьмед-бегди (ам Мирзе Кериман дуст тир – Гь. Г.) вичин гададиз къаст авуна. Властри Мирзе Керим, адак архавалзавайди кьиникьин тахсир кутуналди, Сибирдиз акъудна. Мирзе Керима, са шумудра кхьей шикаятриз талукь яз виниз тир дережадин судри, адан делояр цIийи кьилелай килиг хъувуналди, тахсир квачирдан къарар акъудна. Ам Дербентдиз хтана» (къалурай макъала).
Суьргуьндай урус чIал ва меденият хъсандиз чирна хтай Мирзе Керим, хайи халкь дуьньядикай хабардар авун патал гзаф алахъна. Ада жуьреба-жуьре жанрайрин (къасыда – ода, марсия элегия, дастан – поэма, тамаша-пьеса эсерар яратмишзава. Мирзе Керимахъ 1880-йисуз Тебризда чандиз акъатай шииррин «Диванни» авай. Шаирдин я а ктаб ва маса эсерар гилалди жагъанвач. Чав М. Ярахмедован ва А. Мирзабегован алахъунар себеб хьана, са шумуд чIал агакьна. Абрукай садал «Зун вуж я?!» тIвар ала. И эсердай чаз ам дамах гвачир, «са куьнани вил авачир», Аллагьдихъ инанмиш, урус халкьдиз гьуьрметзавай мукьмин инсан яз аквазва:

Я райат туш, я шагь туш зун, я кесиб туш,
я девлетлу,
Виридалай вине авай, руьгьдиз чIехи сердер я зун.
Я хан туш, я бег туш варлу, кесиб хьана ахьтин къуллухъ,
И дуьньядал са куьнани вил авачир лежбер я зун.
Шаир хва я жуван халкьдин, машгьур я тIвар
элдин мецел,
Жавагьир я, гевгьер я зун, атирлу мишк, анбер я зун
Шуаи, вун мад рахамир, кверелди лагь жуван суьгьбет,
Дамахзава за и кардал: пачагьдин са аскер я зун!
А. Мирзабегован таржума.

Къейдун лазим я хьи, ихьтин жуьредин жува жувакай кхьенвай шиир чи шииратда сифтеди яз гьалтзава.
Мирзе Керим Шуайидихъ муьгьуьббатдин чIаларни авай. Са чешне гъин:
Ви пеле варз, вилерани рагъ ава,
Битмиш хьанвай къизилгуьл я, Суна вун.
Вахъ тарифлу назни дамах – чагъ ава,
Гьи бахчади гьикI бегьердиз гъана вун.

Мирзе Керима илимрикни вичин пай кутуна. Машгьур этнограф – краевед Е.И. Козубскийди «Дербентдин шегьердин тарих» (1906-йис) ктабда кхьенвайвал, ам чкадин алимрин жергедай язни, гьакI Казандин университетни мухбир язни чидай. ТIвар-ван авай востоковед М.Казембега «Дербент-намэ» (1851-йис) ктабда къейдзавайвал, ахтармишун кхьидайла вичиз эвелимижи малуматар жагъуриз чIехи куьмек адан «къадим дустуни, Дербентдай тир Мирзе Керима гана» (къалурай С. Эфендиеван макъала).
Мирзе Керима тарихдин илимдани вичин гел туна. Ада М. Казембегаз куьмекчи яз кватIай, адан ктабдик акат тавур фактарал, документрал бинеламиш хьана, «Дербент намэ» патал «алаваяр» тIвар алаз къиметлу кIвалах кхьена. Ктаб Бакуда Низамидин тIварунихъ галай институтдин гъилин кхьинрин фондуна хуьзва.
Мирзе Кериман стха Мирзе Жабраил Сипегьрини (1824-1902) алимни тир шаирни. Ам арифдар, дуьньядикай хабардар, хайи халкь мичIивиляй акъудиз алахъай ксарикай сад хьана. Гьайиф хьи, адан теснифатрин ирс гьелелиг жагъанвач. Малум «Зарафат» тIвар алай шиирда Мирзе Жабраила ягьанатдин жуьреда «садрани залум фелекдикай факъир-фукъарайриз куьмек тахьайдакай» кхьизва. Эсер юмор, яни хъуьруьн кваз туькIуьр хьанватIани, кIелзавайди шиирдин манадин гъавурда гьатзава:

Кесиб гишила таз, ада лугьузва:
Женнетда гьазур я рузи ваз герек
ХьайитIани агъзур айиб варлудахъ
Аквада айибар са кесибдан тек

Гъуьр жагъайла кIарас жагъидач цIайдай.
Яргъи жедайди туш кесиб касдин кек.
Марф къвадайла тIили къведа къаварай,
КтIана, терг жеда кIвалин гъвар, дирек
Гьар садахъ са жуьре зарафат ава.
ИкI я Синегьридин зарафат-герчег.
А. Мирзабегован таржума

Шиирдай Мирзе Жабраил халкьдин кесиб къатарин векил хьайиди ва вич абурукай хкуд тийизвайди хъсандиз аквазва.
Штулви Мирзе Жабраилан ва Мирзе Кериман девирда шаир ва алим Ахцегь Абдурахманни (1821-1813) яратмишунрал машгъул тир. Мухаммасдин кIалубда кхьенвай, чаз малум «Маргьаба» шиирдай аквазвазйвал, ам вичин муаллим Ахцегь Мирза Али хьиз, шаирвилин бажарагъ авай кас хьанай. Ада Ахтыпара магьалдин къазивилин везифа тамамарзавайтIани, вич мукьмин инсан тиртIани, чав агакьай шиирда таъсирлу художественный такьатар ишлемишуналди, гуьзел рушан тарифзава, адаз вичин рикIе авай ашкъидин гьиссерикай хабар гузва:

Вун галачиз икьван гагьди, эй дилбер,
Гьасрет чIугваз, вилив хуьзвай за рекьер.
Агь, зи патав вун атунал и сефер,
Ажеб хуррам-шад хьана зи рикI жигер

Шаирди ярдин шикилни гузва:

Ви лацу чин ацIай вацраз я ухшар,
Иер вилер – саки чIулав гьакьикъар
Эй невжаван, гуьзелрин хан, маргьаба!
Дуьньядин нур, сейли султан, маргьаба!

Ада ярдиз мукьва хьуниз эверунихъ галаз санал бязи вахтара адаз аман-минетни ийизва:
Яргъаз жемир завай, ша вун, кIани яр
Вун зи вилин шигъ я, эй шем-чирагъ
Гьижрандин дерт чIугваз тамир зав нагьакь.
Гьар-гьамиша жуван ярдиз хьухь панагь
Ийфиз-юкъуз ийизва за дад-бедад,
ЦIигел тамир ви дидардихъ на зун мад.
Эй невжаван, гуьзелрин хан, маргьаба!
Дуьньядин нур, сейли султан, маргьаба!
А. Мирзабегован таржума
Шиирдин цIарарай аквазвайвал, Ахцегь Абдурахман, урус руш Нина Роттан тариф авур, вичин муаллим Мирзе Алидилайни вилик фенва.
Ахцегь Абдурахманан уьмуьрдикай ва яратмишунрикай сифте малуматар М. Ярахмедовани Гъ. Садыкьиди ганай.
Чпикай рахазвай йисара лезгийрин шииратда бегьерлудаказ ЧIилихъ Абдулгьамидани (1873-1916) кIвалахзава. Ада еке гьевесдалди Кьеанрин, Алкьвадрин медресайра кIелна, вичин аямдин илимар, Шаркь патан халкьарин чIалар, шиират ва меденият хъсандиз чирнай. ЧIехи алимривай къачур тарсар гьавайдиз феначир. Са куьруь вахтунда адан къелемдикай халкьдин уьмуьрдиз, дуьньядин гьалариз, муьгьуьббатдиз ва маса месэлайриз талукь чранвай шиирар хкатзава.
Абдулгьамида яратмишай «Куьмек це», «Залум дуьнья», «Авайди са гъам я, дуст» ва маса чIалара ам уьмуьрда гьалтзавай гьахъсузвилерикай, зидвилерикай раханва, ада кесиб ва зегьметчи инсанрин тереф хуьзва, пачагьдин чиновникар, тапан фекьияр лянетламишзава.
«Амани?» тIвар алай шиирда Абдулгьамида инсанрин арада гьуьрмет амачирди, девлетдиз икрамзавайди, гьалалзда ксарин рикIер дуьньядикай ханвайди къалурзава:
Дертэгьли кас, дердер пайиз луькIуьнал
Ви дерт кьадай мукьмин – инсан аман?
ТIазвай рикI гваз вун гуьллера къекъуьнал
Ви тIалдихъ са жерягъ, дарман амани?

Инсанриз секинвал амач, пака вуч жедатIа садазни чизвач, гьавиляй шаирди жемятдин вилик ихьтин суал эцигзава:
Мердимазар хьайила буьтуьн чил вири,
Тахьайла чир агьвалатар мад жери,
Куьмек гудай эгьли-жаван амани?...
Сарсер хьайила, кесиб, арха авачир,
Вичин чандик зерре къуват кумачир,
Къази-фахра кIватIна аслан амани?
Асмишдайла, хуьдай аслан амани?
Инал Абдулгьамида гьахъсуз суд-дуван ийидай къазийрихъ, инсаф авачир фекьийрихъ хъел кваз гелягьзава. Шиир икI куьтягь жезва:
Абдулгьамид, накъвар селлер хьуналди,
Геже-гуьнда халкь эзберуналди,
ЧIалар атIуз, икьван бейтер хьуналди,
Вахъ кIвал-югъ, я таза жейран амани?

Акунрай, и шиир снифрин алакъаяр къизгъин хьайи ХХ лагьай асирдин сифте кьилера туькIуьрайди я.
Абдулгьамида «Фимир вун», «ГьикIда, яр», «Къизилгуьл», «Яд Сунадихъ шехьзава вун» ва маса шиирра муьгьуьббатдикайни вичин гаф лагьанва. Ашкъидин чIалара ада кьетIен рангар, анжах са вичиз хас поэтикадин алатар ишлемишзава. ИкI «ГьикIда, яр» эсерда ада вичин кайи рикIикай ярдиз хабар гунихъ галаз санал, гуьзелдин акунар, адал алай пек-партални къалурзава:
На зи рикIе туна, Суна, яман тIал,
Кьилихъ галай лацу къирдин масан шал,
Гуьрчег пелен кьула авай яран хал
Агакьдач хьи валди зи гъил, гьикIда, яр?

Гьа са вахтунда шаирди вичиз яр акунихъ вил галаз «рикI дар хьана», «йикъан кьарай, йифен ахвар авач» лугьузва. И фикир ада мадни деринарзава:
Зун рекьизва, гуьзел, вун акунихъди,
Садра ви ан лацу гардан хьунихъди,
Ич хьтин ви хъуькъвез са п1агь гунихъди,
Агакьдач хьи валди зи гъил, гьикIда, яр?
«Къизилгуьл» тIвар алай шиирни тарифуниз лайихлуди хьанва. Шаирди назперидин гуьзелвал къалурун патал кьетIен образар, тешпигьар, метафорар ва маса художественный такьатар ишлемишзава:
Дамах-чагъ гваз физ, виликай алатиз,
Чанда гьикьван цIай твада на, Къизилгуьл?
Шем-чирагъ хьиз, хквез, рикIив агатиз,
Цуьк акъатай шумал беден чIагуриз,
Тер къекъведай къвед хьана, жув къалуриз,

Рагъ кIевириз, дуьнья на заз дар ийиз,
Зар-зибаяр вавди кьаз, инкар ийиз,
Заз чигедин марфадикай хар ийиз,
Чанда гьикьван цIай твада на, Къизилгуьл?

Ихьтин тагьсирлу, шикиллу чIалар туькIуьрдай кас, ни лугьуда ам чIалан устад, Етим Эминан рехъ давамарзавай шаир туш?!
Шаирди вичин эсер мадни къуватлу шикиллу гафаралди куьтягьарзава:
Магьидин тан, нехиш атIай чIурар гваз,
Некьид пIузар, нуьгвед ичер хурар гваз,
ЧIилихъвидин ивидин шагь дамар гваз,
Чанда гьикьван цIай твада на, Къизилгуьл?

ХIХ лагьай асирдин эхир йисара лезги шииратда сайивилелди кIвалахай, чпикай куьруь-куьруь суьгьбетар авур Мирзе Керимани Мирзе Жабраила, Ахцегь Абдурахманани ЧIилихъ Абдулгьамида ва масабуру чпин къиметлу эсерралди чи халкьдин руьгьдин хазина мадни девлетлу авуна. Абур чпин эсерра девирди халкьдин вилик эцигзавай месэлайрикай рахазва ва кьилдин инсандин ацукьун-къарагъуникай, дерди-гьалдикай хабар гузва.
Чеб арифдарар тирвили, абуру лезги эдебиятдиз цIийи фикирар, цIийи кIалубар, цIийи художественный такьатар гъизва. Абурун таъсирдин кваз ХХ лагьай асирдин сифте кьилера чи эдебиятдиз са жерге бажагълу шаирар, журналистар ва публицистар къвезва.

Пуд лагьай кьил
XX ЛАГЬАЙ АСИРДИН СИФТЕ КЬИЛЕРИН ЭДЕБИЯТ

XX лагьай асирдин сифте кьилера Россияда революционный гьерекатар гегьенш жез башламишна. Зулумкар пачагьдин аксина азадвал патал къарагъай урус халкьдихъ галаз санал классовый женгера Кавказдин халкьарини иштиракнай.
I905-I907-йисарин революция, I9I4-I9I8-йисарин империалист дяведин вакъиаяр, февралдин ва Октябрдин революцияр - ибур вири куьгьне дуьнья къарсурай, дагьвийрин классовый къанажагь хкажай ва абур уяхарай вакъиаяр хьана.
Дагъустандай промышленностдин чIехи центр тир Бакудиз кIвалахиз фейи гзафбурукай (Къазимегьамед Агъасиев, Мукьтадир Айдинбеков, Алимирзе Османов мсб.) пешекар революционерар хкатнай. Абуру тухузвай кIвалах себеб хьана, дагъви рабочийри Бакуда кьиле фейи стачкайра, забастовкайра активвилелди иштиракзава, Дагъустандин халкьарин арадани миллет азад ийидай гьерекат югъ- къандавай гегьенш жезва.
Бакуда кIвалахзавай дагъви рабочийрин арада революционный идеяяр мадни гегьеншдиз чукIурун патал Бакудин большевикрин комитетди «Фарукь» («Гьахълувилин женгчи») тIвар алай группа тешкилнай. Адан кьиле акъвазнавай, чпин чанар халкьдин рекье эцигай Къ. Агъасиевани (I882-I9I8) М. Айдинбекова(I884-I9I8) дагъвияр В. И. Ленинан идеяйрин гъавурда тун патал зурба кIвалах тухванай.
И кар Къ. Агъасиеван революционный публицистикадай иллаки хъсандиз аквазва. Ада вичин макъалайра ва митинграл, собранийрал авур рахунра большевикрин идеяяр датIана пропаганда ийизва. Ялавлу революционердин макъалайриз манадин деринвал, чIалан таъсирлувал хас я. «Чаз, большевикриз,- кхьизва Къ. Агъасиева,- хуьрера цIийи къайдаяр тваз кIанзава. Вич анжах хуьрерин кулакриз муьтIуьгь тир виликан старшинадин чкадал гила хуьруьн Совет жеда. И Советди анжах батракрин ва кесиб лежберрин къаст кьилиз акъудда.
Чна, большевикри, округдин девлетлуйрин ва кулакрин патахъай къайгъу чIугваз хьайи виликан начальникдин чкадал батракрин ва кесиб лежберрин патахъай къайгъу чIугвадай округдин Совет яратмишда». (Агъаев А. Къ. Агъасиеван революционный публицистикадин гьакъиндай, «Коммунист» газет, I967-йис, 2-ноябрь).
Ялавлу большевик-ленинчи Къ. Агъасиева хци гафуналди халкь Советрин властдин макьсаддин гъавурда твазвай: «Инсандивай иви квачиз яшамиш тежедайвал, чавай, юлдашар фялеяр, лежберар ва аскерар, Советрин власть галачиз яшамиш жедач»,- малумарна ада Жимикентда хьайи лежберрин съезддал. Къ. Агъасиева Бакуда ва Дербентда партийный газетриз акъатай макъалайра, халис публицистди хьиз, меньшевикрихъ, дашнакрихъ, эрчIи патан эсеррихъ галаз идеядин жигьетдай четин ва халисан женг тухвана, большевикрин принципар хвена.
Революциядин вакъиайрин ва большевикрин таъсирдикдн кIвенкIвечи рабочияр тир Идрис Шамхалова, Шамсудин Мусаханова, Гьасан КIисриева ва масабуру зегьметчи халкьдин классовый къанажагъ хкажунин мураддалди I906-йисуз Бакудин рабочий район тир Сураханада лезги чIалал тамашаяр къалурдай гьевескар театр тешкилнай.
Театрди лезги рабочийриз ва гатуз хуьрериз хъфей чIавуз гьанин агьалийриз урус ва азербайжан чIаларай таржума авур Л. Н. Толстоян «Сад лагьай чехирчи», У. Гьажибекован «Ашукь Къариб», чпи туькIуьрай пачагьдиз акси фикирар квай «Дагъустандин цуьквер», «Буржали», «Куьгьне Турция» ва маса тамашаяр къалурнай.
Революциядин вакъиайрин таъсирдикди Дагъустандин демократический печатдин кIвалахдикни гьерекат акатзава. ИкI, I9I2-I9I4-йисара Петербургда акъатзавай «Заря Дагестана» («Дагъустандин экуьн ярар») ва «Мусульманская газета» («Мусурманрин газет») хьтин печатдин органри Дагъустандин халкьарин яшайишдин залан шартIариз, абурун культурадиз, дагъвияр уяхарунин месэлайриз еке фикир гузва.
И газетрин редактор Саид Габиеван (I882-I963) лап мукьва куьмекчи лезгийрин арифдар ва инсанперес Ражаб Амирханов (I887-I9I4) хьана. ( Р. Амирхановакай тамам малуматар Д. Агьмедова «Хсуси корреспондент» макъалада ганва; альманах «Дуствал», I972, №. 3, 73-80-чинар).
Винидихъ тIварар кьур газетриз Р. Амирханован «Илим», «Чи ажузвал», «Шаирдин кьиникь», «Дагъустанвидин къейдер», «Дагьустандихъай экъечIай экв», «Мусурманри газетрай вуч кIелзава?» ва маса макъалаяр, «ШакIуртдин чар» гьикая акъатнай. Арифдардин бязи макъалаяр «Рей Алиф» лакIаб алазни чапнай.
Уьмуьрлух зегьметчи халкьдин къайгъу чIугур, адан кьадар-кьисметдикай фикир авур Р. Амирханован публицистикадин макъалайрин кьилин идея, метлеб Дагъустандин халкьар азад авун ва илимдинни чирвилерин куьмекдалди абурун къанажагълувал хкажун я. Д. Агьмедова кхьизвайвал, «Дагъустандин экуьн ярар» газетдиз акъудай макъалайриз, гьакIни Саид Габиеваз кхьей чарариз килигайла, лугьуз жеда хьи, Ражаб Амирханов вичин вахтунин кIвенкIвечи инсанрикай сад хьана, ада большевикриз мукьва тир фикиррин ва инанмишвилин тереф хвена» (Къалурай макъала).
Азадвилихъни илимдихъ тамарзу яз яшамиш хьайи Р. Амирханова «Чи ажузвал» («Заря Дагестана», I9I2, № 4) макъалада кхьенай: «Белки, икьван чIавалди чун са фикирдалди сад хьанвачиртIа, чаз кьуд патахъай шехьунринни сузадин ванер къвезвачиртIа, ватандин азиятар чна гьисс ийизвачиртIа, амма гила, чаз багьа тир «Дагъустандин экуьн ярар» газетдин гуьзгуьдай хайи уьлкведин азиятар чIугунвай чин аквадай мумкинвал хьанвайла, адан куьмекдиз эвер гунин ван ачухдиз къвезвайла, эхирни, чна сад хьун герек тирди рикIивай гьисс ийизвайла, жуван рехи Дагъустандин такабурлу рухваяр яз гьисабзавай чна, вирида, «Экуьнин ярарин» пайдахдик сад хьана, сада-садан тереф хвена, икьван чIавалди бедбахт хьанвай ватандал чан хкуниз, адаз инсанвал, культура, бахтавар уьмуьр элкъуьр хъувуниз куьмек гун лазим я».
И фикир Р. Амирханова С. Габиеваз ракъурай кагъазда мадни деринарнава: «...Заз виридалай багьади азадвал ва кIелун я. Зун экуьнихъ ва чирвилерихъ къаних я, абур авачиз за мичIивилени дарвиле зиллет чIугвазва, гьуьлуьвай хъсан гьава гуьзлемишиз ацукьун заз такIан я. Жуван бажарагьсузвал аннамишиз хьайитIани, зун инанмиш я хьи, гьар са касди вичин аваданвал патал чалишмишвал авун, диндиз, миллетдиз ва маса крариз килиг тавуна, вичин мураддихъ агакьунин такьатар жагъурун лазим я».
Р. Амирхановаз, Алкьвадар Гьасаназ хьиз, илимдинни чирвилерин куьмекдалди халкьдин уьмуьрда авай вири татугайвилер акъудиз жедай хьиз тир. ИкI, Р. Амирханова савадлу арифдар инсанрихь элкъвена лугьузва: «Куьне куь чирвилер чими идарайра чуьнуьхмир, абур халкьдин дерин къатариз, хъсан накьвариз тум хьиз, чукIура» («Заря Дагестана» февраль I9I3-йис).
Лезги литературада сифте яз художественный проза башламишайди Р. Амирханов я. Адан «ШакIуртдин чар» («Заря Дагестана» I9I2, № I0) тIвар алай гьикаяда вичиз чирвилер къачуз алахъзавай къелечи гададин образдалди арифдарди школаяр ахъаюниз, илим чируниз эверзава.
Ражаб Амирханова, публицистикадин макъалайра хьиз, практический краралдини хайи халкьдиз вичин вафалувал къалурзава. С. Габиева къейдзавайвал, урус, азербайжан ва дидед чIаларалди тамамдиз савадлу тир Р. Амирханова Бакудин рабочий район Балаханада фялейрин арада датIана савадлувал хкажунин кIвалах тухуз хьанай. Ада кIвенкIвечи фикиррал алай рабочийрин куьмекдалди тамашаяр къалурдай, кIелунар, суьгьбетар тешкилдай.
Вичин уьмуьр хайи халкьдин рекье эцигай Ражаб Амирханов I9I4-йисуз кечмиш хьана. И перишан хабарди рикI чIулаварай Сайд Габиева вичин женгинин дустуникай икI кхьенай: «Ражаб Амирханов кечмиш хьуникди дагьвийривай лап хъсан ва къайгьудар юлдаш, гьамиша стхайрин рекье чан эцигай халисан хва къакъатна. Чи газет лап вафалу дустуникай, чи мурадар патал галатун тийижиз кIвалахдай женгчидикай, Дагъустандин лап хъсан ва къанажагълу рухвайрикай сад тир инсандикай магьрум хьана.
Дагъустан,- давамарзава ада,- гзаф лайихлу, мерд, гуьрчег, уьтквем ва намуслу инсандикай магьрум хьана. Вичин ватандин дагъларин перишан рагар хьиз гьамиша кисай, рахаз кIан тийидай, амма еке ашкъидалди кIвалахдай играми Ражаб, гила агалнавай «Дагъустандин экуьн ярар» ва ахпа «Мусурманрин газет» акъудиз башламишай лап четин йикъара зи эрчIи гъил хьанай. И. газетар чакай низ гзаф кIан тиртIа, лугьуз четин я»! (Габиев С. Мусульманская газета. СПб,I914. № I4- I5.)
Вичелай вилик хьайи арифдаррин баркаллу кIвалах тарихдин цIийи шартIара намуслувилелди давамарай Ражаб Амирханова дагъви халкьариз азадвилин югь мукьва авуник вичин пайни кутунай.
XX лагьай асирдин сифте кьилерин лезги литература, XIX лагьай асирднн кьвед лагьай паюнин литературадив гекъигайла, хейлин вилик фена. ЦIийи девирдин литература халкьдин яшайишдин шартIар, гьа аямдин важиблу вакъиаяр ачухаруналди ва виче цIийи идеяяр, темаяр ва образар тестикь хьуналди тафаватлу я.
Просветительский реализмдин ва реализмдин векилар тир Етим Эминан ва Алкьвадар Гьасанан тежриба XX лагьай асирдин сифте кьилера Ахцегь Гьажиди, СтIал Сулеймана, Хуьруьг Тагьира, Нуредин Шерифова ва масабуру давамарзава. Абуру критический реализмдин тIалабунрив кьадайвал динэгьлияр, куьгьне адетар, чкадин гьакимар русвагьуниз, савадлувал хкажуниз талукь эсеррихъ галаз санал пачагьдиз акси, девлетлуйри агъавалзавай гьукумат инкарзавай чIаларни туькIуьрнай. Месела, фяле шаир Ахцегь Гьажидин яратмишунар къалуриз жеда.




АХЦЕГЬ ГЬАЖИ
(I868-I9I8)
Ибрагьиман хва Гьажи - лезгийрин машгьур шаир Ахцегь Гьажи чи эдебиятдиз хейлин цIийивилер гьайи, сифте яз кьариблухда кIвалахзавай дагьви фялейрин яшайишдин четин шартIар, ацукьун-къарагьун къалурай, капиталист шегьердин таъсирлу къамат гайи, вичихъ кьетIен шаирвилин хатI авай чIалан устад я.
Ахцегь Гьажи виликдай Самур округдик акатзавай Ахцегьрин хуьре лежбердин хзанда I868-йисуз дидедиз хьана. Адан буба Ибрагьим уьмуьрлух къабарламиш хьанвай кьве гъилелди хзан хвейи зегьметчи тир. Чпихъ агьвал авачирвилиз килигна, жегьил гададиз хуьруьн кьве классдин училищедиз (мектебдиз) гьахьдай мумкинвал хьанач. Бубади ам къуншидал алай Малла Мирзедин медресадиз кIелиз ракъурнай. Ана Гьажидиз араб чIалал кIелиз ва кхьиз чир хьанай. Медресада диндин месэлайрихъ галаз санал чирвилерихъ тамарзу гадади вичин фикир жуьреба-жуьре илимрал ва эдебиятдал желбнай.
Къейдун лазим я хьи, шаирди аял вахтар кечирмишай лезгийрин культурадин къадим меркезрикай сад хьайи Ахцегьар бажарагълу шаиррални алимрал машгьур тир. Ана XVI - XIX лагьай асирра лезги халкьдин руьгьдин хазинадик чпин пай кутур Рагьманкъули, Магьарам эфенди (Ахцегь Назим), Мирза Али, Гьажи Абдурагьман-эфенди, Малла Нури, Буба Мегьамед Керим, Малла Эглер ва масабур яшамиш хьанай. Виликан девирдин азербайжанрин ашукь ва шаир Шекили Леледи, рутулрин шаир Ашукь Суьйгуьна Ахцегьрин хуьруьз «алимрин макан», «кьегьалрин майдан», «гуьзелрин ватан» лугьун дуьшуьшдин кар тушир. Ахцегьиз атай гьар са шаирди ва ашукьди хуьруьн тарифдай. Анаг, дугъриданни, кьегьалрин ватан тир.
Гьелбетда, чеб халкьдин арада машгьур винидихъ тIварар кьур шаиррин яратмишунри ва абуру чи миллет патал авур баркаллу крари Ахцегь Гьажидиз таъсир тавуна туначир.
Медресада кIелзавай йисара Гьажидин буба кечмиш хьанай. Шаирдин диде бубадилайни вилик рагьметдиз фенай. ГъвечIи вахарни галаз етим хьайи Гьажи, кIелун гадарна, кIвалахуниз мажбур хьанай. Ада лежбервал ийиз хзан хуьзва. ЦIекIуьд-къад йис яшда аваз Гьажи эвленмиш жезва. Алим Мегьамед Гьажиева къейдзавайвал, Ахцегь Гьажи мехъеррин буржар вахкун патал (ада мехъер кIвале амай гьвечIи аялриз килигдай кас хьун патал чарасуз бурж кьуна авурди тир) тахминан XIX лагьай асирдин эхирда хьиз, кьазанмишиз Азербайжан патахъ рекье гьатда. Вахтуналди гьурбатдиз фейи жегьил къад йисалай артух гьана амукьна. Ада сифтедай Нухадани Къубада гъиле гьатай кIвалахиз ва хейлин йисара Бакудин нафтIадин мяденра тартарчивал ийиз кьил хуьзва.
Гьелбетда, шаирди хайи Вадандихъ галаз алакъаяр хуьзвай. Гатун варцара ам хзанрал кьил чIугваз хуьруьз хкведай, хъуьтIуьн тадарак гьазуриз куьмекдай. Ада гьакI датIана хуьряй кагьазар къачузвай, вичини шииррин къайдада кхьенвай чарар Ахцегьиз рахкурдай. Ахцегь Гьажи, адан чIаларай аквазвайвал, хуьруьн уьмуьрдикай тамамдиз хабардар тир.
Шаирди вичи а вахтарикай икI лагьанай:
Баку, Дербент, Нуха, Генже,
Залан кIвалах гьатна хиве,
Буржар вахгуз фейи Гьажи,
Хквез тежез хьана гижи.
XIX лагьай асирдин кьвед лагьай паюна Дагъустандиз буржуазный алакьаяр атун себеб яз кесибар кьвердавай кесиб, девлетлуяр мадни девлетлу жезва. Иниз килигна агъзурралди дагъвияр кьил хуьз, къазанмишиз Б акудиз ва маса шегьерриз физва. Дагьустандин этнограф Е. Козубскийди шагьидвалзавайвал, «I892-йисуз вири Дагъустандай къурабавал ийиз фенвайбурун кьадар 70366 кас тиртIа, абурукай 30045 кас тек са Самур округдай тир». Лезгияр Бакудиз, Генжедиз, Шекидиз Дербентдиз финифи ва фялевал авуни, абурун кьанажагь хкажзава, дуьньядин уькIуь-цурудан гъавурда дериндай гьатдай мумкинвал гузва.
Мисал яз, яргъал вахтаралди гъурбатда фялевал авур лезги шаирар - рабочияр тир Малла Нури, Нурадин Шерифов, СтIал Сулейман, Хуьруьг Тагьир, вичикай рахазвай Ахцегь Гьажи ва масабур къалуриз жеда. Къурабаяр яз дуьньяда къекъуьни, вилик фенвай халкьарин векилрихъ галаз гуьруьшмиш хьуни абур, дугъриданни, гьар са куьникай хабардар ва уях авунай.
Фялейрин макан тир Баку шегьерди Дагъустандин хуьреризни таъсир ийизвай. Пачагьдин девирдин са документда, Бакуда кьиле физвай инкъилабдин вакъиайри Самур округдин, кьилди къачуртIа, Ахцегьрин хуьруьн агьалийриз «зарарлу» таъсирзава лугьуз, къейдзава.
Бакуда жуьреба-жуьре миллетрин фялейрин арада яшамиш жез, инкъилабдин женгерин шагьид хьайи, Ахцегь Гьажи ина, шаксуз, шаир хьиз лигим жезва. Ада вичин эсерра гьакъикъат цIийи жуьреда, яни кIвенкIвечи фяледин вилералди къалурзава. Шаирдин «Дустуниз чар» эсерда ихьтин цIарар ава:
Я цававач зун, я никIе,
Касни тахъуй икьван кIеве,
Залан кIвалах гьатна хиве,
Къелен парар кIуьзва хьи, дуст.
Ахцегь Гьажиди кагъазар хьиз кхьенвай вичин шиирра хуьруьнбуруз дагъви фялейрин четин уьмуьрдикай, абурун рикIера авай хиялрикай хабар гузва. Шаирди абур вичин дуст, медресада санал кIелай Мирземегьамед Зухрабован тIварцIел рахкурдай.Адани Ахцегь Гьажидин чIалар нянихь кIвалахдилай хтай халкь кIватI хьанвай кимел кIелдай. Шаирдиз вичизни и кардикай хабар авай. «Рабочийдин чар» Шиирда ада икI лугьузва: «Чар кIел ая са туьквендик, Ярар- дустар кIватIана гьаник. Гъил кутуна ченед кIаник, Лугьудай гафар я хьи, дуст».
Ахцегь Гьажидин чIалар хайи хуьруьн агьалийриз Бакуда инсафсуз истисмаруник квай лезги фялейрин гьалагьвалдикай хабар гузвай кьетIен «дневникдиз» элкъвенай. ИкI винидихъ тIвар кьур шиирда ада вичин «яш тIимил яз чIарар рехи хьанвайдакай», «Баку чпиз зиндандиз» элкъвенвайдакай, «ватандихь ялвар» тирдакай хабар гузва:
Хабар къуртIа зи гьапдикай,
Зи рикI пара дар я хьи, дуст.
Айиб мийир и чIаларкай,
Зулуматдин къар я хьи, дуст...

И Бакудин чIехи мяден
Кьуд пад буругъ, юкь я майдан.
И Баку чаз хьана зиндан,
Ватандихъ ялвар я хьи, дуст.

Баку шегьердин фяле район тир Биби-Эйбатда, Зубалован, Мухтарован ва маса хозяинрин нафтIадин мяденра къад йисалай артух кIвалахайдалай гуьгъуьниз шаир I9I6-йисуз хайи хуьруьз хтанай. СтIал Сулеймана лагьайвал, зегьметчидиз гьина хьайитIани четин тир, кесиб инсанар гьинихъ фейитIани, сад хьиз бедбахт тир. Хайи хуьруьз хтайлани фу кьазанмишдайбур анжах зегьметчи къабарламишавай шаирдин гьилер хьана. Ахцегь Гьажиди вичин уьмуьрдин эхиримжи йисарани лежбервал авуна.
I9I8 -I9I9-йисара Самур дереда вабадин азар гьатнай. Ахцегь Гьажи и азардик I9I8-йисуз вахтсуз кечмиш хьана. Шаир хайи хуьре кучукнава.
XIX лагьай асирдин эхирда ва XX лагьай асирдин сифте кьилера гъариблухвилихь (отходниквилихъ) галаз арадал атай халкьдин сивин яратмишунри, акунрай, Ахцегь Гьажидин шииратдизни таъсирнай. Фялейрин уьмуьр гьакьикъи рангаралди кьалурнавай фольклордин бендер реализмдин тIалабунрив кьадайвал туькIуьр хьанвай. Халкьдин сивин яратмишунрай са чешне гъин:
Баку лугьур чIулав дере,
Йифен ахвар ширин бере.
Сириставдин ван хъайила,
Гуьлле кьурд хьиз жеда пеле.
Фялейри чпи чпин уьмуьрдикай яратмишай манийрилай гъейри, отходниквал себеб яз, фольклордин мад са цIийи жуьре - «гъурбатдиз къаргьишар» - арадиз къвезва. Абур, адет яз, чпин гъуьлери ва стхайри гьурбатда кIвалахзавай дагъви дишегьлийри туькIуьрдай. КIвале недай фу, алукIдай партал тахьуни, кIани ярдивай йисаралди къакъатуни, дишегьлияр кьариблухдиз къаргьишар авуниз мажбурзавай:
Ви буругъдиз къван аватуй,
Гьулдан палта элкьведайвал!
Ярдин рикIел зун акьалтуй,
Буругъ туна хкведайвал!
Фялейрин фольклор гьакъикъат къалурунин карда адет хьанвай къайдайрилай ва виликан вахтарин сивин яратмишунрилай акьван тафаватлу жезва хьи, ана неинки са гьерекат кьиле физвай чкайрин, гьакI нафтIадин мяденрин иесийрин тIварарни кваз кьазва.
Гьажидин яратмишунар тахминан кьве девирдиз пайиз жеда: Бакудиз фидалди теснифай чIалар ва Бакуда яшамиш хьайи йисара туькIуьрайбур* . Кьве девирдин шииррихъни мана-метлебдин жигьетдай чаравални ава, алакъалувални. Эгер гъурбатдиз фидалди шаир вичин эсерра хуьруьн яшайишдин жуьреба-жуьре терефрикай рахазватIа, Бакуда теснифай чIалара ада шегьердин шикил, фялейрин уьмуьр ва залан кIвалах кьалурзава.
Сифте чIаларикай сад тир «Тайгъун» тIвар алай шиирда Ахцегь Гьажиди лезги рушан экуь къамат гузва. Дишегьли мавгьуматдик квай, итимдихъ галаз сад хьтин ихтияяр авачир девирда ада, Етим Эминан ашкьидин чIалара хьиз, Тайгьун гагь «гьар са емиш бегьерда авай гуьлуьшан багьдив», гагь «экуьн сегьер вахтунда экъечIдай ракъинив» гекъигзава. Гьа са вахтунда «лацу чина женнетдин нур авай», «чирагьди хьиз» кьуд пад нурламишзавай гуьзел рушакай рахадайпа, гьар жуьре рангарин шииратдин алатар ишлемишзава:
Кьилелай кIвачелди либас
Зарни, диба, махпур, атIлас.
Ви къаматдиз xyпl ава хас,
Ажеб вун дамах я, Тайгьун...

Ахцегьарин шегьердавай,
Тават я вун бегьердавай...
Бедназар ними жеч ина.
Тензиф тур на лацу чина.

Шаирдиз рушахъ рехъ гудай адалатсуз адетни хуш туширди агъадихъ галай зарафатдин цIарарай малум жезва:
Икьван фурсунив къекъведай,
Йикъа виш муьштери къведай,
Пулдивай юзур тежедай,
Вун xyпl агъур дагъ я, Тайгъун.

Акунрай, вирида вичин гуьрчегвилел гьейранвалзавай Тайгъун «пулдивай юзуриз тахьунин» себеб руша ярвиле анжах вичиз кIани гада хкягьун я.
Муьгьуьббатдин чIалар Ахцегь Гьажидихъ мадни ава. ИкI, «Ярдиз» шиирда ада гуьзелдин акунар гузватIа («Вакай гьикIда икьван иер, лацу хьуькъвел къекъвей цIвелер? Вун къекъведай булахд кьилел, Гьамишв вун акваз кIан я»), «Гуьзел» тIвар алай эсерда шаир назперидин къилихдикай, алакьунрикай рахазва:
Ви къатIуниз хьуй аферин,
Гьар келима акьван дерин,
Чин ачухдиз, мецел ширин,
Билбил хьтин, рахаз, гуьзел .
Ахцегь Гьажиди уьмуьрда кьиле физвай дегишвилерни вичин яратмишунра ачухарнава. ИкI шаирди тарихдин цIийи шартIара Дагъустанда капиталист алакъаяр тестикь жез башламишай чIавуз пулдиз икрамун себеб яз, бязибуру намус, гъейрат, инсанвал, мердвал квадарзавайди къалурнава. И фикир ада «Пис хциз», «Пендирчи Иса» сатирадин чIалара хъсандиз ачухарнава. Абурукай сифтеда шаир «лутни къумар къугъвадай», датIана «эрекьни чехир хъвадай», югъ-йиф бубадинни дидедин рикI тIарзавай мердимазардикай хъел кваз раханва:
Гьич адак кваз аквадач гьая, намус,
Напак чандик са зерре гъейратдин кIус,
Ихътин ахмакъдикай итим хъхьуй мус?
Ваз рикI недай квак хьана ви хцикай.

Шаирди эсердиз сатирадин ранг гудай жуьреба-жуьре художественный алатар лезги гьакъикъатдай къачузва. Абурун арада гьар са бендина рефрен хьиз гьалтзавай гекьигунар иллаки таъсирлубур хьанва. Жемятдин вилик русвагь хьанвай алчах кас Ахцегь Гьажиди «къаргъадин шарагдив», «гамищдин барцIакдив», «чепедин буш кьапунив (чапакдив)», «дидедин ва бубадин рикI недай куквадив», «фитедин бармакдив», «гардан яцIу вакIав» гекьигзава. Эсердикай шаирди вичи ихьтин нетижа хкудзава:
Гьажидиз дидени буба масан я.
Ярар-дустар жувахъ хьунухь хьсан я.
Гьар са касдиз писвал вичиз нукьсан я.
Халкь вири гьелек хьана ви хцикай.

Эгер «Пис хциз» эсерда чIуру рекье авай жегьилдикай раханватIа, «Пендирчи Иса» шиирда Ахцегь Гьажиди гьиллебаз, гьалал-гьарам тийижир, инсанар алдатмишиз вичиз девлет кIватIзавай алверчидикай суьгьбетзава. Эсердин бинеда гьакъикъи вакъиа эцигнава. Ахцегьрин патав гвай са хуьряй тир алверчи Исади са сеферда шаирдиз чIур хьанвай ниси маса гана ва вичини тадиз кьил баштанна. Ахцегь Гьажиди «лал балабанар ядай», «камалсуз, таб-гьилле» вичиз деб хьанвай ватанэгьлидихъ элкъвена лугьузва: «Я кьей хва пендирчи Иса, Заз вун са итим хьиз хьана... Вуна гайи са цел ниси Зегьер я адан ериси...»
Исадин къелет виридаз малум хьун патал ва мад адавай жемятдин вилик эхкьечIиз тахьун патал шаирди алверчидин хуьруьнбуруз Исадикай туькIуьрай чIал гзаф инсанар алай чкадал кIелун теклифзава:
ЧIал кIел ая са сериник,
Юлдашарни гъана гьаник.
Угъривилин кар авуник
ЭкечIна, уьткем тахьана.

Гьажидиз ви ава пис хъел,
РикIел хквез нисидин цел.
Ви гъиляй кIарабни кицIел
Фидач, ам ви ем тахьана.

Шаирдивай хъуьтуьл айгьамдикай, яни юмордикай менфят кьачуз жезвайди «Гуьлемет» шиирдайни аквазва. А.Гьажиди и эсерда вичиз вич бегенмиш, вич вичел ашукь буш касдин къамат гузва. Шиир вич гьакьикьатда хьайи, мягьсер цун патал Тифлисдиз, мавут чухва къачуз Бакудиз фейи Гуьлемет лугьудай ахцегьвидикай туькIуьрайди аквазва.
Адан къамат шаирди хъуьруьн къведай тегьерда ганва. Ахцегь Гьажиди вичин «игитдин» кьадарсуз тарифуналди, гьакъикъатда ам негьзава, ягьанатдал вегьезва: «Исятда Ахцегьрин къене, Вун я тестикь «шагь», Гуьлемет... Вун мягьледин «абур» я чаз, Князь фурум хьиз алукIаз, Гзаф рушар килигда ваз. Чинив чIугваз агь, Гуьлемет».
Шаирди Гуьлеметан акунарни зиянсуз хъуьруьн ва зарафат кваз ганва:


Ава вахъ «эфсердин» дунар,
Къудратди гана ваз къуьнар,
Гила ваз багъишда чинар,
Неченикдиз лагь, Гуьлемет...

Хъуьруьн къведай юмордин такьатралди ганвай Гуьлеметан къаматди, шаирдиз итимвал инсандин акунрай, рахунрай ва адал алай пек-парталдай ваъ, крарай, къилихдай, ацукьун-къарагъунай чир жеда лугьуз кIанзава.
Ахцегь Гьажидин «Сарагъуч» («Шуткьу») чIални зарафатдин шииррик акатзава. Ада дишегьлийри «чпи чпин буй-бухах чIурзавай», яргъи кифер шуткьуда чуьнуьхдай «куьрсна чилел сарагъуч» адетдикай суьгьбетзава: «Нугъайрин кIурт кIула туна Квар къачуна гуьзел суна, ВацIал фида фурс авуна, Къугъваз далудал сарагъуч».
Шаирди са «тIимил кьван къай акатайла», сарагъуч «уф тур цел хьиз» далудал ажайибдиз къугъвадайвиляй ихьтин меслят кьалурзава:
Ша терг ийин ихьтин адет,
Я абур туш, я шариат.
Чанда гьатун герек туш дерт,
Гадара къецел сарагъуч.
Ахцегь Гьажиди, вичелай вилик хьайи шаирри хьиз, кесибриз са югь авачир, «факъир-фугьараяр кузвай», абуруз «ийир-тийир чин тийизмай пис заманадал» кIевелай наразивал ийизва. «Кесибди гайитIа акьул» шиирда ихьтин цIарар гьалтзава:
Гьажидиз гьал икI акуна,
Заманаяр пис гакьуна.
Чаз амайди чуькь тавуна
Хажалат чIугун тушни бес?

Шаирди гьа девирда инсанриз абурун акьуллувилиз, намуслувилиз, михьи къилихдиз ваъ, агьваллувилиз, девлетлувилиз килигна къимет гузвайди къейдзава. И кар Ахцегь Гьажидиз агъур ва дакIан я: «Кесибди гайитIа акьул, Гьич садани ийич кьабул. Пул хьайила кицIин гурцIул Межлисдин итим тушни бес?»
Малум тирвал, дуьньядин гьахъсузвилерикай Кьуьчхуьр Саида ва иллаки Етим Эмина гзаф чIалар яратмишнай. Ахцегь Гьажини и адет хьанвай месэладикай къерех хьаначир. Ада «Дуьнья» тIвар алай ва маса эсерра вичин патай кесибриз «инсаф авачир», «гъафилриз са югь гун тийидай» абур «нар жегьеннемдин» цIа туна кудай вафасуз дуьньядикай наразивилелди рахазва: «Дуствилелди эгечIда вун, Вал ихтибар ийич дуьнья, ГалчIур уна къекъечIда вун, Вал ихтибар ийич, дуьнья».
Е.Эмина философиядин месэлаяйриз бахшнавай чIалара хьиз, А.Гьажидини дуьньядихъ элкьвена икI лугьузва:
Исятда вун пара я кур,
Гъафилбуруз са югь тагур,
Зун са хеб я, вун - жанавур,
Вал ихтибар ийич, дуьнья.

Шаирди туьгьмет дуьньядиз ваъ, ам идара ийизвай, чпив гьакь гвачир, кесиб инсанриз хаинвалзавай гьакимриз ийизвайди я. Ахцегь Гьажини, вичелай вилик хьайи чIалан устадар хьиз, инсан ва дуьнья, дуьньяда инсандин чка, кьадар- кьисмет ва маса месэлайриз жаваб гуз алахъзава:

Шумудни сад заз чиз кана,
Шумудан кьил на aтIaнa,
Вакай гила зи рикI хана,
Вал ихтибар ийич, дуьнья.

Ахцегь Гьажи зегьметчийрин уьмуьрда къулай шартIар хьунихъ тамарзу я, дуьньяда са гьахъ хьунихь адан вил гала:

И Гьажи ваз туш са аял,
Вахъ мус жеда къулай дуьз кIвал?
Япухъ галаз ава ажал,
Вал ихтибар ийич, дуьнья.

Мана-метлебдин жигьетдай Ахцегь Гьажидин дуьньядиз бахшнавай эсер шаирдин динэгьливилиз талукь «Нефсиниз», «Кьиникьиз», «Минажат» чIаларихь галаз алакъалу я. Вич Аллагьдихъ инанмиш, уьмуьрлух капI-тIеат ийиз хьайи халисан мусурман шаирди и дуьнья са фана багъ тирди ва инсанарни аниз мугьманар хьиз къвез хъфизвайди къейдзава. ИкI «Инсан» тIвар алай эсерда ихьтин цIарар гьалтзава:
КIевиз кьамир фана дуьнья,
Хъфидай югъ къведа, инсан.
Аллагьд ферзер вад югъ бурж я,
Анаг ваз дар жеда, инсан.

Иниз килигда гьар са мусурмандиз шаирди диндин тIалабунар кьилиз акъудуниз эверзава:
Вуна ая йикьан вад капI,
Гьич мийир инсандикай таб,
ТIалакьдикай физ тахьуй паб,
Ам ви чинал къведа, инсан.

Ахцегь Гьажи анжах са и тIалабунрал акъвазнавач, ада мумкинвал авай ксариз ихьтин рехъни къалурзава:
Пул авай кас, гьаждални вач,
Уьзуьрлудаз теклиф авач,
Тефейдан имандихь экв жеч,
Гьана ваз чир жеда, инсан.
Ахцегь Гьажидин фикирдалди, халисан мусурман кас азгъун жедач, ада нефсиниз шегьре рехъ гудач, ам гьалал, гьарам чиз, намус, гъейрат квадар тавуна, яшамиш жеда.
Шаирди «Инсан» эсерда эцигнавай месэла «Кьиникьиз» тIвар алай шиирда мадни деринарзава: «Ажалдиз чич са югъ, муьгьлет, Кьуьзуь жегьил, кесиб, девлет, Алим, авам, я риаят, Бег хан, я падишагь, дустар!»
Шиирдай аквазвайвал, инсанвал виридалай артух я. И фикир шаирди философиядин къайдада ачухарзава:
Яргъал вегьейбуру хиялар,
Таз фена девлетар, малар,
Хьана кстах хвей аялар,
Етим есир, сиягь, дустар.

Ахцегь Гьажиди гъурбатда яшамиш жезвай фялейрикай яратмишай эсерар мана-метлебдин жигьетдай мадни дерин я. Эффенди Капиева дуьз лагьанай: «Ахцегь Гьажидин шиирар виликдай вич мичIивиле авай дагъвидин къанажагъда фяле синифдин идеология гьикI арадал къвезватIа къалурунин карда къиметлу шагъидар я. И кIвалах ада I905-йисалай гуьгьуьниз теснифай яратмишунрай иллаки хъсандиз аквазва. Темаяр, образар ва шииррин кIалубар садлагьана дегиш жезва. Шаирди бахтсуз кьадар- кьисметдикай шикаят авунилай элячIна, вахтунин къанунриз критика гузва ва ам истисмарчийрал тепилмиш жезва».
Дугъриданни гъурбатдиз фидалди А. Гьажиди адет хьанвай къайдайра яратмишай эсерра хуьруьн гьал-агьвалдикай суьгьбетзаватIа, «Фяледин чар», «Факъир Гьажи», «Хабар це», «Дустуниз чар», «Баку», "Фекьидиз», «Ибрагьимаз», «Союздиз» ва маса чIалара нафтIадин мяденра кIвалахзавай, чеб гъурбатдин къаяри ва мекьери атIанвай, ватандивай, кIваливай-къавай къакъатнавай къурабайрикай раханва ва гьижранди канвай фялейрин гьиссер ачухарзава:

«ХупI пис яни и къариблух!
Къваздач гъиле къачур дуллух.
Ярар-дустар хьайла къулухъ,
Ажеб четин кар я хьи, дуст».

Бакуда кIвалахзавай фялейрин «рикI дарух жезва», хифет чIугвар кьван абур, «кьур хьиз, кьуразва». Шаирди шегьердиз ихьтин къимет гузва:
Крар я анин жегьеннемдин сифет,
Нез-хъвардакайни жедач хьи кифет,
Рехи хьана къилни чIугвар кьван хифет,
РикIни савух хьана факъир Гьажидин.

Шаир вич къураба яз Бакуда яшамиш жезвайтIани, адан рикI хуьре амай. Ахцегьиз рахкъурай вири шиирра-кагъазра хуьре авай хабаррикай (кьейи-текьей, хийир-шийир, ужуз- багьа, шадди-пашманди, суд-дуван ва икI мад) вичиз малумарун тIалабзава. «Хабар це» шиирда Ахцегь Гьажади вичин дуст Мирземегьамедахъ элкъвена икI лугьузва:
За ваз ийида яргъай пара минет,
Хабар це заз ана авай гьал ватандикай...
Хабар це заз кесибрин гьижрандикай...
Анин къене гунуг-къачун вуч я чил?
Хабар це заз гьар са затIунин мизандикай.

Шаирдин рикIелай гьатта куьлуь-шуьлуьярни кваз физвач. Вичикай рахазвай шиирда ихьтин цIарарни ава:
Гьич мукьвара аван кьейи-хайиди,
Хциз свас гъайи, руш гъуьлуьз гайиди,
Шумуд ава цIи Меккедиз фейиди,
Хабар це заз чи гьажийрин сандикай.

Ахцегь Гьажиди хуьруьн вичиз талукь ксариз тазиядин кагъазар («Фекьидиз»), мехъерар мубаракзавай чIалар рахкъурдай. Гьа икI ада хуьруьн хийир-шийирда, мукьва-кьилийрин уьмуьрда иштиракзавай.
Кьвед лагьай периодда шаирдин чIаларин тематикани гегьенш жезва. Ахцегь Гьажиди вичин эсерра цIийи гафар ишлемишзава, нафтIадин мяденрин шикил (индустриальный пейзаж) гузва, фялейрин дуланажагъдиз ва кIвалахиз талукь зегьметдин алатрин тIварар кьазва. Месела, «мазут», «зулунка», «сиристав», «буругъ», «нафтIадин гум», «рабочияр», «хозяинар», «зиндан», «Сибирь», «записка», «кепек»,« союз», «купец», «суд», «пьян», «рашутI», «кантур», «вахта» ва шаирдин чIалар рангламишзавай маса гафар къалуриз жеда.
И фикир ашкара хьун патал «Баку» эсердикай рахан. Шиирдин лирический герой гъурбатдин дарвили измишнавай дагъви фяле я. Шаирди Баку шегьердин нафт хкудзавай мяденрин шикиларни гузва: «И накъвадал са затIни къвеч бегьердиз, Бес цIай кьунвай утагъ» тушни и Баку?!... Гьинихъ на вил вегьейтIан, чил я къум, Цававайди я нафтIадин тIарун, гум, Сейирдиз такъудун* гьихьтин я зулум, Бес нафтIадин булах тушни и Баку?!»
Шегьер, нафтIадин мяденар къалурунихъ галаз сад хьиз, ам инсафсузвилин истисмаруник квай дагъви фяледикайни раханва: «Фагьум ая, стха, ятIа вун ариф, Чи жегьилрин чанар жезва хьи зайиф: Ина физвай уьмуьр, яшайиш гьайиф»...
Шаирдиз Бакуда куьчуьрмишзавай уьмуьрдин гьайиф атунин себеб ам я хьи, фялейрикай «Садбурун дем са вацра давам жеда, Са бязибур кьуд кIарабни хам жеда»... Гьавиляй шаирди ватанэгьлийрихь элкъвена, икI лугьузва: «Гьич жув темягь жемир инин (яни Бакудин- Гь. Г.) девлетдал, ратIал мазут ала гьар са фяледал». И шегьер ада фялейриз зиндандилайни пис тирди къейдзава:


Им Гьажиди авур хиял, фикир я.
Я стхаяр, гъарибвал xynl есир я.
Фу тахьайла чаз ватанни Сибирь я.
Бес кесибриз дустагъ туиши и Баку?!

Кагъаздин къайдада кхьенвай «Дустуниз чар» шиирдани Ахцегь Гьажиди вичин ва вич хьтин агъзурралди бедбахт фялейрин уьмуьрдин залан шартIарикай хабар гузва: «Зи рикIева пара дердер, И кIвалах ваз чизва хьи, дуст. Бакуд крар ийиз эзбер, Вири уьмуьр физва хьи, дуст».
Вичикай рахай «Баку» шиирда ганвай шегьердин рикI чIулавардай шикил и эсерда шаирди маса терефдихъай къалурнава. Ина марифат, инсанвал авай чка туш: «Кас къвеч иниз аваз мумкин, xapaпla жеч икьван чиркин... Хозяинрихь авач иман, Сириставдин кьати я ван... Абурухъ авай туш хьи эдеб, Ацукьун, къарагъун я себ». Чара атIай шаирди: «Кьисмет, на чун ина тамир», - лугьуз минетзава.
Ахцегь Гьажи уьмуьрдин яцIа авай шаиррикай сад тир. Бакуда яшамиш хьайи йисара къурабайрин ацукьун-къарагъун къалурунихъ галаз санал ада ана кьиле физвай сияси важиблу вакъиайрикай вичин гаф лагьанай. ИкI шаирди «Къиргъиндиз» тIвар алай эсерда мусурманринни эрменийрин гьулгъуладикай галай-галайвал суьгьбетзава:
Бакуда къупламиш хьана са гъавгъа,
Бакудикай тамам Порт-Артур хьана.
Мусурман, эрмени хьана хьи дяве,
Акурдан зигьин лап михьиз кур хьана.
Халис поэзиядиз хас къайдада шаирди куьлуь-шуьлуьйризни кваз фикир гузва:
Бакутлияр хьана кIватI къифле-къифле,
Берданкани патрум кьуна хьиз гъиле,
Къучиярни туна дестедин кьиле,
Майдандиз ягъайди са хъвач-кIур хьана.
Шаир са вакъиаяр къалурунал акъваззавач, ада, чIалан чIехи устадар тир Ованес Туманяна, Акоп Акопяна, Мирза Алекпер Сабира ва масабуру хьиз, вич мусурман тиртIани, савашда иштиракзавайбурукай садан падни кьун тавуна, чуьруькар лянетламишзава, халкьар сад садал элкьуьрайбуруз еке туьнбуьгьзава. Шаирди гьич са тахсирни квачир ксариз мусибатдин азиятар, рикIин тIарвилер, фир-тефир чка сал хьайидакай вири алемдиз хабар гузва:
ЦIай алудна кана шумудан кIвалер,
Там-тараш авуна хазина, малар...
И фитнедикди хупI хьана хьи къанар,
Гзаф телеф хьана савашда чанар,
Гьисаб кьуналди куьтягь жеч санар,
Гумандал шумудни са агъзур хьана.

Ахцегь Гьажиди гьакI гьавайда ивияр экьичуникди гьайиф чIугвазва: «Шумуд авай чпи чеб гатаз ишез, Бакуд чилер вири цIийи сур хьана».
Aм кичIе тушир, гьахъвилиз къуллугъзавай шаир тирди вичикай рахазвай зсердин агъадихъ гузвай цIарарайни малум жезва:
А къарагъайбуру авуна шулугъ,
Кесибриз ийиз тун тийиз са къуллугъ,
Тагана абуруз кьиникъин буйругъ,
Падишагъдихь ажеб суй-сабур хьана.

Шаирди и савашдии тахсиркарар тир ксариз жаза тагай, гъулгъула акъвазар тавур Урус пачагьлугъдин кьилевайбуруз ва падишагьдиз вичизни кваз айгьам кваз туьгьметзава.
Гьайиф хьи, алим М. Гьажиева А. Гьажидин «Къиргьиндиз» тIвар алай шиирдиз, 30-йисара агьавал ийизвай «вульгарный социологизмдин» теориядал амал ийизвайвилай дуьз къимет ганачир. Ада эрменийринии мусурманрин акьунар хьайи чIавуз шаирди мусурманрин тереф хвена лагьана, Ахцегь Гьажидин хиве адак квачир тахсирар тунай (Килиг: СтIал Сулейман, шиирар ва поэмаяр. Махачкала. Даггиз,- I947,20-чин.)
Гъулгъуладиз бахшнавай эсерда, гьакъикъи вакьиайрал бинеламиш хьана, Ахцегь Гьажиди инсанвал, инсанпересвал тестикьарзава, инсафсузвал, чапхунвал инкарзава.
Ахцегь Гьакидин яратмишунрикай рахадайла са кIвалах мадни кьейд тавуна жедач. Шаирдихъ, Етим Эминахъ, СтIал Сулейманахь ва Хуьруьг Тагьирахъ хьиз, «ХупI ярашугъ я» тIвар алай чIални ава. Ам къанни ругуд бендиникай ибарат я. Адаз гъвечIи поэма лагьайтIани жеда. Эсердин гьар са бенд уьмуьрдин важиблу са месэладиз бахшнава ва гьар са бендиник акьалтIай фикир ква.
Мугьмандиз утагъ,
КIвалин патав багъ,
Дуьнъядизни рагъ
Xyпl ярашугъ я...

Шаирди и эсерда уьмуьрдин ачух тавунвай са терефни авач лагьайтIа, чун ягъалмиш жедач. Яшайиш, майишат, инсанрин алакъаяр, марифат, инсанвал, чан алай ва алачир тIебиат, намус, ягь ибур вири Ахцегь Гьажиди нехишар хьиз са идеядалди галкIурнава. Амни, шаирдин фикирдалди, гьар са инсан уьмуьрдал шадвализ, вичихъ вири патарихъай къулай шартIар аваз, азаддиз дуьньяда яшамиш хьун я. Ахцегь Гьажиди и жанрада вичелай вилик Етим Эмина, СтIал Сулеймана туькIуьрай чIалар тикрарзавач, акси яз абурун шииррик квай фикирар деринарзава ва са гьихьтин ятIани цIийивал кутаз алахъзава.
Ахцегь Гьажидихъ муьгьуьббатдиз, яшайишдиз, эхиратдиз, къурабайрин ацукьун-къарагъуниз талукь эсерар хьиз, ватанэгьлийриз кIел-кхьин чируниз, савадлувал хкажуниз, илимдал амал авуниз эверзавай чIаларни ава. ИкI «Дагъустан» тIвар алай эсерда шаирди дуьньядин, иллаки Европадин халкьар вилик фенвайди, абуру илимдин, техникадин рекьяй зурба агалкьунар къазанмишнавайди къейдзава. Гьа са вахтунда Дагъустандин халкьар авам яз кьулухъ галамайдал, мичIивилин куллухра гьатнавайдал дериндай гьайиф чIугвазва: «Уях я гьар са вилаят, Вакай мус хьуй затI, Дагъустан. Вун гъафил я лугьуз даим, ЧкIана ви ад, Дагъустан».
Ада, дагъвийриз еке къайгъударвилелди ахварай аватуниз, амай медени халкьари хьиз мектебар ахъаюн, илимдиз гьуьрметун меслят къалурзава:
Жезвайла къе халкьар уях,
Илимдикай вун я къирах,
АцIурунлай гъейри къурсах
Кар амач ваз мад, Дагъустан.

Гьар са хуьре эциг мектеб,
Чир хьурай квез илим, эдеб,
К1ел тавур кас я гьакIан хеб,
КIела гила, дад, Дагъустан.

Ахцегь Гьажиди чи виликан девиррин шииратдин тежрибадал бинеламиш хьана, лезги эдебиятдиз цIийи темаяр, цIийи фикирар, ранглу шииратдин алатар гъана. Вич яшамиш хьайи девир, халкьдин дерин къатарин уьмуьр, фялейрин ацукьун- къарагъун къалуруналди, социальный месэлаяр хцидаказ эцигуналди, ада лезги поэзия реализмдин тIалабунриз мадни мукьва авуна ва ам вилик финиз еке таъсирна.








ШИИРАТДИН ВАЦI ЯЦIУ АВУРБУР

XX лагьай асирдин сифте кьилера яшамиш хьайи шаирри, революционный вакъиайрин таъсирдикди гьа аямдин гьахъсузвилерилай шикаятар авунилай элячIна, классовый душмандихъ галаз яракьлу женг тухуниз эверзава.
Абурукай сад зегьметчи халкьдин векил, викIегь шаир Саруханов Абдуллагь (I875-I934) тир. Туькьуьл уьмуьрдин татугайвилер себеб хьана, ада вичел «Кесиб» лугьудай лакIаб эцигнай.
Кесиб Абдуллагь виликан Къуба уезддин (гилан Къусар район) Манкъули хуьре лежбердин хзанда дидедиз хьана. Ада вичин хуьруьнви Гьасанпашадивай кIелиз-кхьиз чирнай. ГъвечIи чIавалай етим яз амукьай гада са кап фу жагьурун патал хуьрерани убайра гзаф къекъвенай, варлуйриз батраквал авунай.
Революциядилай вилик К. Абдуллагьа вичин хци чIаларалди, гьахълу меслятралди кесиб халкьдиз къуллугънай.
ЧIехи Октябрдин революция шаирди шаддиз кьабулна. К. Абдуллагьа вичин эсерра Совет гьукуматдал, адан агалкьунрал дамахзава ва цIийи властдиз акси экъечIзавай кулакрихъ, фекьийрихъ галаз дяве тухузва. Халкьдин терефдал алай шаирдал ажугьламиш хьанвай кулакри ам I934-йисуз хаинвилелди яна кьена.
Кесиб Абдуллагьни чи литературадин демократический хилен векил хьана. Адани, кесиб халкьдин залан уьмуьр къалуруналди, вичин яратмишунра Етим Эминан, Ахцегь Гьажидин ва масабурун рехъ давамарна.
Шаирди «Са киле гъуьр», «Туьрез», «Кесибвал», «Жив», «Абдуллагьан ник» эсерра гьа девирдин гьакъикъат, социальный алакъаяр реализмдин къайдада къалурнава. ИкI, «Туьрез» шиирда лежбердин гъиле авай зегьметдин алатдихъ элкъвена, ада хабар кьазва:
Кьве яц кутIунна какур кIарасдихъ,
КIуф чиле туна физ аван, туьрез?
Кесибдин рикIе авай дертни гъам
Гьикъван чIехид я - чиз аван, туьрез? *
«Зулун марф», «Жив» шииррани К. Абдуллагьа кесиб касдин дуланажагь къалурзава. Ам «кесибдин кIвалин чIереяр хаз, къав чIуриз, кIвал рагъул церив ацIурзавай», вичихъ «хажалатдин пар галай» зулун марфадикай ва къайи живедикай, социальный ранг гана, раханва:
Гарухъ галаз кIвалин къенез атана,
Гьахьна къулаз? къажгъан, бади ацIана,
Гъилер, кIвачер къайивили aтIана,
Абдуллагьаз вун са бала хьана, жив!
К. Абдуллагьан философиядин лирикани гьа аямдиз авунвай нифретдив ацIанва. Ада «Экуь дуьнья», «Дуьнья», «Дуьньяда», «Вучда вуна дуьньядикай» эсерра «рикIин мурад кьилиз тефидай, уьмуьрдикай дад авачир, гьахъ-адалат авачир» дуьньядин къамат ганва:
Гаф лагьайтла, атIузва чи виликай,
Амач, эллер, гьахъни дуван дуьньяда.
Умуьр-бада, азад са югъ такуна,
Рекьидани бес чун жуван дуьньяда?
Шаир дуьньядин са гьахъсузвилер ачухарунал акъваззавач, ада гьакIни гьахъ-дуван, дуьзвал тахьунин тахсиркарарни къалурнава:
Са сеферда арха хьанач заз Аллагъ,
КIани дустар, куьне зи дерт виридаз лагь.
ИкI гьавайда рекьидачир Абдуллагь,
ХьаначиртIа пачагьни хан дуьньяда!
Амма дуьнья икI амукь тийидайди К. Абдуллагьаз чизва. ЧIулав йифехъ экуь югъни галайди адаз ашкара я:
Сабур ая, мукьвара чаз гад жеда,
Авайбурни авачирбур сад жеда.
Умуд ава: кесибарни шад жеда,
Гьахъ-адалат къекъвезвалда, хуьруьнбур.
К. Абдуллагьан фикирдалди гьахъ-адалат мукьвал авун патал пачагьдин гъилибанар тир чиновникрихъ, халкь диндин мавгьуматдик кутунвай фекьийрихъ ва девлетлуйрихъ галаз дяве тухвана кIанда.
Ам «Фекьидиз», «Хьанва зун» ва маса шиирра тух тежедай нефес авай, гьамиша чпин вил чарадан затIунал алай фекьийрикай рахун дуьшуьшдин кар туш. Къаних динэгьлийрикай шаирди икI лугьузва:

Нагагь яна чуьлдай гзаф гьайванар –
Гьуьрчерикай пай твах куьне фекьидиз,
Заз чидан мад вуч кIандатIани ая,
Верчерикай пай твах куьне фекьидиз...

...Абдуллагьан эхиримжи гаф я, жемятар
КицIерикай пай твах куьне фекьидиз!

Кесиб Абдуллагьа вичин шиирар классовый душмандихъ галаз дяве тухудай яракьдиз элкъуьрнава:

И заманада тек кьил хуьз тежез,
Уьмуьрни физва хуьрера къекъвез.
Зегьер хьиз туькьуьл я лугьуз зи мез,
Бязи ксариз залан хьанва зун.

«Приставдин бармак» эсер зетьметчийрин иви зилиди хьиз фт1инзавай приставдикай ва халкьдин хва Ибрагьимакай теснифнава. Кесиб Абдуллагьа «вилер экъисиз, жемятдиз гьарайиз», «кесибрал къирмаж илигиз», абур кармашзавай ва экуь югь мичIи ийизвай пачагьдин гъилибанар жазаламишуниз ва халкьдин арадай абур акъудуниз эвер гузва:
Хъел акатна Ибрагьиман къеляндик,
Кьисас къахчун макъсад аваз хиялдихъ,
Вичин акьул авай а кьил кьуна тик,
Яваш-яваш фена адан лап къвалав.
Яна гъутув, приставдин хана кьил.
Яргъи хьана къурунчIдиз и зурба фил,
Гьараюнри хкажна лап вили цав.

***

Хпеж Къурбан (Саркъиев) I872-йисуз Куьре округдин Хпежрин хуьре лежбер Саркъидин хизанда дидедиз хьана. Ада сифте хайи хуьруьн мискIиндин къвалав гвай медреседа кIелнай. Хци зигьин авай, чилвилерал рикI алай жегьил гадади Кьуьчхуьррин, Штулрин ва Гелхенрин медресайра гьа вахтарин машгьур алимрин гъилик кIелун давамарзава. Ада араб ва туьрк чIалар чирнай, философиядай, поэтикадай, риторикадай, мусурман диндин рекьяй тамам чирвилер къачунай. X. Къурбана са кьадар йисара хайи хуьруьн мискIиндин имамвални авунай.
X. Къурбан рикI михьи, авай гаф чинал лугьудай, гьахъвал кIани мукмин инсан тир. Уьмуьрлух ам инсанриз хъсанвал ийиз, дуьз рехъ къалуриз алахънай.
ГъвечIи чIавалай ада вичиз таъсир авур вакъиайрикай чIалар туькIуьрдай, ширин сесиналди манияр лугьудай, устадвилелди чуьнгуьр ядай.
X. Къурбан вичин бубадихъ галаз къураба яз дуьньядани къекъвей кас я. Ада Дагъустандин атлуйрин 2-полкуник кваз I904-йисуз японрихъ галаз хьайи дяведа иштиракнай. Женгера кьегьалвал къалурун себеб яз ам пачагьдин орденризни медалриз лайихлу хьанай. Дяве куьтягь хьайила X. Къурбан Тифлисдиз хквезва ва са кьадар йисара вичин полкуна къуллугъун давамарзава.
Армиядилай гуьгьуьниз X. Къурбана Бакуда нафтIадин мяденра фялевалзава. Хейлин йисара дуьньяда бахтунихъ къекъвей X. Къурбан бахт жагъун тавуна, хайи хуьруьз хквезва, ина лежбервал ийиз хзан хуьзва.
Советрин гьукум шаирди кьабулна, колхоздизни гьахьна, амма вич халисан мусурман тирвили дин гадарнач...
Са нин ятIан фитне себеб яз X. Къурбан буьгьтендик акатна, I944-йисуз ам дустагъда туна. Яшлу итим гьа I944-йисуз рагьметдиз фена. X. Къурбанан сур авай чка къени малум туш.
Хпеж Къурбанан ирс кIватI хъувунал бажарагълу журналист ва писатель Нариман Ибрагьимов (баркалла вичиз) хейлин йисара алахъна. Адан зегьметдин нетижа яз шаирдин «Вил атIудач дуьньядихъай» шииррин сифте кIватIал (Магьачкъала. I994), Р. Къафаровадихъ галаз санал кхьей «Вернувшийся из забвения» (Махачкала. 2006) ктаб чапдиз акъатна. И ктабрай чи вилик бажарагълу шаирдин, вичихъ суй авай кьегьал дагъвидин, чIехи инсанпересдин къамат карагзава.
Къейдун лазим я хьи, советрин девирда X. Къурбанан чIалар чап авун къадагьа тиртIани, шииратдал рикI алай ксари адан эсерар чпин дафтарра кхьена хуьзвай. Гила чIехи устаддин шиирар кьилдин ктаб яз акъатайла, гьар са касдиз шаирдин жавагьирар хьтин чIалар кIелдай мумкинвал хьанва.
X. Къурбанан вири яратмишунар кIелдайбурув гьелелиг агакьнавач. Чаз малумбур мана-метлебдин жигьетдай са шумуд жуьредиз пайиз жеда: иллагьияр, философиядин лирика, кьилдин ксариз (шейхериз, алимриз, лежберриз) бахшнавайбур ва уьмуьрдин жуьреба-жуьре вакъиайриз талукьбур.
ЧIалан устаддин яратмишунрай аквазвайвал, ам анжах са иллагьияр туькIуьрай шаир яз гьисабун дуьз туш. Ам уьмуьрдин яцIа хьайи, хайи халкьдин дерди-баладикай хабар авай инсанперес шаир хьана. Адан иллагьийрани Аллагьдиз къуллугъ авуниз эверунлай гъейри инсанриз гьалал рехъ кьун, руьгь михьиз хуьн гьар са мукмин инсандиз чарасуз тирди тестикьарзава.
Шаирди «Нефсиниз» эсерда «инсанрин кIвалер чIурдай», вичиз «табни гьилле ширин», «ацIун тийидай гьуьл хьтин» нефсиниз кIанивал авун еке хаинвал, гунагь кар яз гьисабзава. Гьавиляй «Вун барбатI хьуй, гьаясуз нефс!» гафар шиирдин рефрендиз элкъвенва:
Пагь, вуч я ви гьаясузвал,
Агъади гуй ваз са завал.
Шириндиз нез гъарамдин мал,
Вун барбатI хьуй, гьаясуз нефс!

Философиядин лирикада X. Къурбана, вичелай вилик хьайи шаирри хьиз, инсан ва дуьнья, дуьньяда инсандин чка месэлайрикай веревирдерзава. И жуьре чIаларик «Дуьньядиз», «Инсан ва дуьнья», «Душман дуьнья», «Чида заз», «Гуьгьуьлдиз» ва масабур акатзава.
X. Къурбанани РагъэкъечIдай патан халкьарин суфийрин шииратда хьиз и дуьнья са «фана багь», инсанарни аниз «къвез хъфизвай мугьманар» тирди къейдзава:
Инсанрин икьван пара рикI алай
Дуьнья карвансара тир чIал чида заз.
РикIерава зурба-зурба къелеяр,
Эхир вара-зара жер чIал чида заз.

Шаирдиз дуьньяда гьахъвал авачирдини, кесибриз ам «душман» тирдини чизва. Гьавиляй X. Къурбана лагьанай: «Кесиб касдиз и дуьньяда Чил кIеви я, цав кьакьан»...
X. Къурбанан шииратдикай сифте гаф лагьай Н. Ибрагьимова кхьизвайвал, шаирди дуьнья инсандиз акси тирди кьетIендиз къейдзава... Гьа са вахтунда Къурбана инсанриз сада садаз гьуьрмет, хъсанвал авуниз эверзава. Мерд инсандиз женнетдин варар гьамиша ахъа жеда. И фикир шаирдин саки вири яратмишунра гьалтзава... Инсан михьидаказ, намуслудаказ яшамиш хьун лазим я. Инал и фикиррихъ галаз алакъалу «Аси инсандиз» шиирдай са чешне гъайитIани кутугнава:
Уях хьухь вун, эй гъафил кас,
И дуьнья туш садазни хас,..
...Пис ксарив жемир ара,
Дуьньядин мал кIватIмир пара...

... ЭлячIайла дуьз рекьелай,
Аллагь фейила рикIелай,
Физ жедай туш а муькъвелай,
Ви залан пар ваз амукьда.

X. Къурбана кьилдин ксариз бахшнавай шиирра (абурун кьадар тIимил туш) инсанвал, савадлувал, арифдарвал, дуствал, хатур, гьуьрмет, мердвал тестикьарзавай фикирар гегьеншдиз гьалтзава. Чешне яз, Алкьвадар Гьасан эфендидиз бахшнавай шиир къалуриз жеда. Шаирди тестикьарзавайвал, чIехи арифдарди неинки са хайи халкь савадлу авуник вичин пай кутуна, ада гьакI чи «дагъви уьлкве», лезги миллет ватандай къецени машгьурна.
Аферин вун хай дидедиз,
Раижна миллет дуьньядиз,
Tlвap туна чаз, эл-тарихдиз,
Алкьвадар Гьасан-эфенди.

Истамбулда авай ви тIвар,
Къазандани ваз муьруьдар,
Аян жедай ваз гьар са кар,
Алкьвадар Гьасан-эфенди.

X. Къурбаназ уьмуьрда кьиле физвай вакъиайриз, халкьдин дуланажагъдиз талукь чIаларни ава. И жуьредик адан «Къарабагъда кьейи Агьмад», «Ваба», «Уста Тагьир», «Хважадин хуьр», «Мусибат хьана», «Гуж хьайибур» ва маса чIалар акатзава. И эсерар гьакъикъат гьакъикъи рангаралди къалуруналди, гьахъвилиз къуллугъ авуналди тафаватлу я. Шаирдиз капитализмдин алакъаяр (девлетдиз, пулуниз икрамун) кIевелай дакIан я. «Чи гьал» шиирдай са чешне гъин:
Шумуд йис хьуй икI дарвиле,
Къапу квачир мичIи кIвале,
ЗатI амачиз къабар гъиле...
...Гьар са кас нефсинихъ ишез,
Буба хциз куьмек тежез,
Тамир на чун вилер ишез,
Медед иллагьи, я Ребби!

Хайи халкьдихъ галаз уьмуьрлух кам-камунаваз яшамиш хьайи, чIехи инсанперес, чIалан халисан устад Хпеж Къурбан лезги эдебиятдиз гьамишалугъ яз хтана. Ада чи халкьдин руьгьдин хазинада вичин лайихлу чка кьадайдал са шакни алач.

* * *
Шаир Муьгьверган Алидин (I87I-I937) уьмуьрдин рехъни Хпеж Къурбанан кьадар-кьисмет ухшарбур я. Абур, саки са яшарин итимар хьана, са диндиз къуллугъна, кьведни бинесуз 30-йисарин репрессийрин цIаярик акатун себеб яз вахтсуз и дуьньядилай фенай.
Али виликан Самур округдин (гилан Мегьарамдхуьруьн район) Муьгьверган хуьре Малла Абасан хзанда тахминан I87I-йисуз дидедиз хьана. Ам аял вахтарилай чIехи хзанда зегьметдал рикI алаз тербияламишна.
Шаирдин ирс кIватI хъувур, адан сифте ктаб туькIуьрна чапдиз акъудай алим А. Гуьлмегьамедова къейдзавайвал, «Алиди стха къази ТIейибан гъилик ирид йисуз чирвилер къачуна. ТIейиба вичин амай стхайрилай Алидин тарифардалдай ва, адан гафарай, «Эгер Али чеб кьван тарсарал алахънавайтIа, ам цаварай фидай». Дугъриданни, адан ктабда авай эсерри, абурун манади Али гзаф сабурлу, дерин фикирар авай дуьньядин гьал-агьвалдикай, шиирар туькIуьр хьуникай хабардар, марифатлу инсан, араб, туьрк, фарс чIалар чидай кас тирдан шагьидвалзава (А. Гуьлмегьамедов. М. Алидикай, адан шииррикай // М. Али. И дуьнья. - Махачкала: ДКИ. I994, 4-чин).
Вичиз жемятдин арада хатур-гьуьрмет авай Алиди хайи хуьре са куьруь вахтунда фекьивал авуна, I924-йисуз Самур вацIун селдин хура гьатна хуьруьн багълар, кIвалер барбатI хьуникди дамбаяр эцигдайла, Алиди учетчиквилени кIвалахнай.
М. Алиди Советрин гьукум кьабулнай. Ада цIийи уьмуьр тебрикзавай, адан агалкьунар къалурзавай хейлин чIаларни туькIуьрнай. ЯтIани савадлу шаирдиз советрин идарайра чка хьаначир. Акунрай, и кар М. Али динэгьли, мукмин инсан тирвилихъ галаз алакъалу тир. Шаирди уьмуьрлух лежбервал ийиз вичин хзан хвенай.
Хуьруьнбуру шаирдиз, адет хьанвайвал, еке гьуьрметдивди Малла Али лугьудай. Шаирди вичи саки вири чIалар «Муьгъверганви Али» тахалусдалди куьтягьардай.
М. Алидин «Вуч чарайин?», «Мегер гужар хьанани тIимил», «Жедани?» эсеррай аквазвайвал, шаир буьгьтен себеб яз яргъалди силисдик акатна, ирид вацра кьван дустагъда хьана. Адан бахтунай хьиз и сеферда гьахъ винел акьалтна. Са тахсирни квачир шаир дустагъдай азадна. Хуьруьз хтайдалай кьулухъ, буьгьтендик акатна рикI тIар хьайи, яшар хьанвай М. Али, са куьруь вахтунда кузвай шем хьиз цIрана. М. Али I937-йисуз рагьметдиз фена. Ам хайи хуьре кучукнава.
М. Алидин тамам ирс гьелелиг кIелдайбурув агакьнавач. Адан малум чIаларин кьадар анжах къанни пуд я.
Къейдун лазим я хьи, шаирди чIехи пай чIалар яратмишай вахт гьа эсерра чпе къалурнава. ИкI, месела I9I7-йисал къведалди теснифайбурук «Самовар», «Хьайила», «Дуьнья», «Фагьум ая», «Ваз мубарак тавхана» акатзава. Амайбур 20- 30-йисарал гьалтзава.
М. Алидин сифте чIаларикай сад, акунрай, «Самовар» тIвар алай шиир я. Шаирди лезгийрин уьмуьрда еке цIийивал хьайи самовардин тарифзава, ам билбилдив, ракъинив гекъигзава, лирический геройдиз лагьайтIа, самовар вич ва адан ширин сес хуш я. Самовардикай, малум тирвал, СтIал Сулейманани Хпеж Къурбана чIалар туькIуьрнай. М. Алиди абурун фикирар, образар тикрарзавач. И эсердай аквазвайвал, шаир дагъвийрин арадиз къвезвай майишатдин бязи дегишвилери шадарзава.
Гьеле урус пачагьдин девирда туькIуьрай «Фагьум ая» эсерда М. Алиди кIвал-югъ гадарна, тIебиат ва адан девлетар вара-зара ийизвай тапан гьуьрчехъанрин дуван атIузва:
Амач вичиз мад дерт-гъам,
ДатIана пешекар я гьам,
Гуз къачур кьван гъуьрчерин хам,
Никалайд пулар акутIун.
М. Алиди Советрин девирдани яратмишунрин кIвалах давамарзава. Шаирди «Колхоз», «Артель», «Эллер», «Самбур» ва маса чIалара хуьруьн майишат вилик тухузвай Советрин гьукуматдин тарифзава:
Шура гьукуматдин и чил
Гьар са къадам я хьи къизил.
Яргъи хьана гила чи гъил.
Дуьнья чаз девран хьана хьи.
Инсанар дагъларай арандиз эвичIзава, багь-бустан кутазва, техникадикай (трактор, машин) менфят къачузва, уьмуьр хъсан патахъ дегиш жезва.
Хуьрер алаз дагъдин кукIвал,
Ажеб сефил тирни чи гъал.
Гила гьар гъаятдин юкьвал
Уьзуьм, багъ, бустан хьана хьи.
«Самбур» шиирни вичел фикир желбдай эсеррикай сад я. Ана М. Алиди I924-йисуз Самур вацIу вири дередиз гайи зиянрикай хабар гузва.
Ви цIа на чи рикIер кана.
ЧIурна шумуд магьал, Самбур...
... Агьузар тваз гьар са хуьре
Гъажизна гьар кьегьал, Самбур.
Гьа са вахтунда шаирди Дагъустандин регьберрикай сад тир Нажмудин Самурский кьилевай комиссияди еке къайгьударвилелди вацIун къерехдив гвай хуьрериз авур куьмекрикай (дамбаяр ягъун, стройматериалар гун) суьгьбетзава, еке гьуьрметдивди наркомрин, машгьур инженеррин тIварар кьазва, абуру авур кIвалахдиз чIехи къиметни гузва.

Шумудни сад инженер-техник,
План чIугваз хьана кIаник,
Гьич ракъайд туш са кас вилик,
Авач тавур амал, Самбур.

И шиирдайни М. Али жемятдихъ рикI кузвай кас хьайиди аквазва.
М. Алидин биограф А. Гуьлмегьамедова кхьизвайвал, «Амма...гьевеслу гьалар яргъалди фенач. Къанни цIуд лагьай йисара кьиле фейи къанунсузвилерин ялав Муьгъвергандални агакьна: ина са тухум Къазахстандин чуьллериз акъатна, са гужа-гуж вичин хзан хуьзвай масад кулак я лугьуз Сибирдиз акъатна... Ихьтин адалатсузвилер аквазвай шаирдивай мез хвена акъвазиз женни? Халис шаирдивай ваъ (къалурай ктаб, 6-чин)».
Шаирди «АкутIу!», «Афаш баркаван», «МискIин» ва маса чIалар теснифнай. Абура М. Алиди «фитнедин материалрал» бинеламиш хьана тахсирсуз инсанар суьргуьндиз ракъуруникай, мискIияр тергуникай наразивалзава.

Гьар са хуьре, гьар са бубат
Туьрмедавай ван акутIун,
Кьиф текьена Сибирдиз фей
Афаш баркаван акутIун.
(«Афаш баркаван»)

Вун гила рикIериз къана,
Ви гьал мушкил хьана, мискIин.
Ви халкьар вал хаин хьана,
Азиз йикъар фена, мискIин.
(«МискIин»)
Гьелбетда, халкьдин сивера гьатай ихьтин чIалар М. Алидиз гьукум гъилевайбуру бахшначир. Шаирдин «Жедани? (I934), «Вуч чара ийин?» (I936), «Мегер гужар хьанан тIимил» (I937) эсеррай аквазвайвал, ам НКВД-дин къуллугъчийри секиндиз туначир. М. Али I934 ва I936-йисара силис тухун патал Махачкъаладин дустагъда тунай. Шаирди таъсирлу рангаралди вичиз авур зулумрикай галай-галайвал суьгьбетзава:
Мегер гужар хьанан тIимил,
Амукьна гьакI кьве гъил, са кьил...
... Чир женни ваз югъ яни, йиф,
Дуьньяда авайди рагъ яни, циф.

Шумуд урус, шумуд татар,
Шумуд чечен, шумуд авар,
Шумуд жуьре нугъат рахар
Туьрмедавай ван акутIун.

Ада вичиз садакайни куьмек тахьайдакай, силисчийри вичин аман атIайдакай хабар гузва:

Гьикьван кхьин за и чIалар...
... Динж жезвач я кьил, я къвал,
Алайд я са чар чухва жувал,
Я мес гвани, я кIурт-кавал,
AтIай кьван аман акутIун.

М. Алиди вич хьайи дустагьдин тIварни кьунва:
Я вили цав, вуч багьада,
Вун вилериз мус аквада?
Анжи къаладин туьрмеда
Kmlaй кьван инсан акутIун.

Етим Эмина арадал гъайи эдебиятдин школадин векил хьайи Муьгъверган Алиди тарихдин цIийи шартIара чIехи шаирдин тежриба, баркаллу рехъ давамарна, лезги шииратдик вичин пайни кутуна.

***
Хпеж Къурбан, Муьгъверган Али хьиз репрессийрин ялавдик шаирар Абдулфетегьан Режеб (I892-I937), Гъанийрин Малик (I896-I957) ва масабур акатнай. А. Режебакай (тахалус Раи Режеб я) гьич са жуьредин малуматни авач. Гъниайрин Малик (тахалус Шагьдагълы я) лагьайтIа, - къад йис суьргуьнда акъудна хуьруьз хтай са йисалай (I957) рагьметдиз фена.
Гъ. Малик I896-йисуз Ахцегьа жерягь Гьемзебеган хзанда дидедиз хьана. Ада хайи хуьруьн мектебда урус ва туьрк чIалар, жуьреба-жуьре илимар чирнай. КIел-кхьин давамардай мумкинвал хьанач. Жегьил итим Бакудиз рекье гьатна. Ана Малика зегьметчийрин патал алай «Азербайжандин кесибар» газетдин наборщиквилин везифа тамамарзава. Вичи кIвалахзавай газетдикай ва инкъилабдин вакъиаяр кьиле физвай Баку шегьердикай жегьил дагъвидиз чирвилер къачудай, милли къанажагъ хкаждай университетар хьанай. Ада вичини инкъилабдин вакъиайра фялейрин патал алаз иштиракзава.
Уьлкведа Советрин гьукум тестикь хьайидалай гуьгъуьниз ам Дагъустандиз хквезва, ина ада жуьреба-жуьре идарайра кIвалахзава, I925-I928-йисара Петербургдин университетдин РагъэкъечIдай патан халкьарин чIаларин факультетда кIелзава. Анай хтайдалай кьулухъ Лезги театрдин художниквиле, Ахцегьрин юкьван школада шикилар чIугваз чирдай муаллимвиле зегьмет чIугвазва.
I937-йисуз Гъ. Малик бинесуз кьуна, гьич са суд-дуванни тавуна суьргуьндиз ракъурзава. I943-йисалди ам Карелияда авай лагерра хьана, амай цIуругуд йис Сибирда (Алтайдин край) акъудна.
Гъ. Малик аял вахтарилай шиирар яратмишунал, шикилар чIугунал машгъул тир. Ада лезги, урус ва туьрк чIаларал хейлин эсерар теснифнай. Шииррикай бязибур 20-йисара туьрк чIалал акъатзавай «Шура Дагъустан» газетда (са кьадар вахтара Гъ. Малик а газетдин редакторни хьанай) ганай.
Лезги театрда кIвалахай 30-йисара Гъ. Малика са шумуд тамашани кхьенай. Абурукай «Инкъилабчи Агьмед», «Дагъдин лекьер», «Маргъал», «Тарлан» пьесаяр къалуриз жеда. И тамашаяр чи театрди сегьнеламишнай. Тамашачийри абур еке гьевесдалди кьабулнай.
Гъ. Маликан я пьесаяр, я шииратдин тамам ирс чал агакьнавач. Малумбурукай анжах ругуд шиир и цIарарин авторди чапдиз акъудна (Малик Гъаниев (Шагьдагълы) //«Лезги газет». I994-йис, I0-июнь).
Шаирдин чIехи библиотека, вичин гъилел кхьенвай эсерар авай дафтарар НКВД-дин къуллугъчийри гьинизнатIа садазни чизвач.
«Лезги газетдиз» акъатай «Билбил», «Къайнар булах», «Ватан», «Къизил чуьнгуьр», «Вили дурна», «Дидедин сурал» шииррай аквазвайвал, Гъ. Малик гьукуматдал, инсанрал ажугълу хьанач. Ада вичиз акур гужарикай, вичиз авур къастарикай шикаятарни ийизвач. «Билбил» шиирда ада гьикI вич бахтавар къушарин пачагьди, ширин-ширин нагъма ягъиз, вири алем гьейранарзаватIа, дуьньядикай кеф хкудзаватIа суьгьбетзава. Адалай гуьгъуьниз лирический геройдин мецелай анжах айгьамдалди вичиз «Экуь дуьнья чIулав хьанвайдакай, ширин чанди ялав кьунвайдакай, гарданни жилавда гьатнавайдакай» хабар гузва.
Къад йисалай артух тахсирсуз суьргуьнда хьайи шаир Ватандихъ ялвар я. Ватан, багъри ксар, хайи хуьр ахквада лагьайла, адан чандик кьетIен шадвал, къуват акатзава. «Вили дурна» шиирда ада дурнайрихъ элкъвена икI лугьузва:
Дуьшуьш хьайитIа рекьел Къафкъаз,
Салам це зи элдин тIваp кьаз.
ХъайтIа ярди зун хабар кьаз,
Муштулух це, вили дурна.

«Дидедин сурал» шиирдини кьетIен гьиссер арадал гъизва, рикIик са гьихьтин ятIани гъалаба кутазва. Шаирдиз суьргуьндин азабрин, къаярин, мекьерин дерт ваъ, вичин гъилерал диде сура тваз тахьунин дерт я авайди.
Къарагъ, диде, сурай къарагъ,
Мурад я зи ахкун ви рагъ.
Дертлу рикI зи жеда чирагъ
Акван вун заз, ширин диде.

Гъ. Маликаз хайи хуьр, гуьзел тIебиат чандилайни багьа я. Хуьруьн гумадихъни адан вил гала:
Хьанвай вахтар чандин ажиз,
БарбатI хьайи рикIер михьиз,
Дуьньядилай тушни азиз
Ахкун гумар хуьруьн, диде.




Кьуд лагьай кьил
XX ЛАГЬАЙ АСИРДИН 20-30-ЙИСАРИН ЭДЕБИЯТ

Пуд йисуз Дагъустанда кьиле фейи граждан дяведа чпин хци чIаларалди, ялавлу гафуналди гагь къаб алаз, гагь ачухдиз зегьметчи халкьдин патал алаз СтIал Сулеймана, Нуредин Шерифова, Хуьруьг Тагьира, Кесиб Абдуллагьа иштиракзава.
I920-йисан мартдин вацра Дагьустан инкъилабдиз акси къецепатан чапхунчийрикай ва къенепатан контреволюциядикай яру кьушунди ва цIийи властдин патал алай яру партизанри азадна. «Дагъви уьлкведа» Советрин гьукум тестикь хьана.
Шура (Советрин) гьукуматди уьлкведин вири, иллаки гъвечIи халкьариз экономикадин, майишатдин, медениятдин рекьяй вилик фидай къулай шартIар яратмишун кьетIна. Дугьриданни, са куьруь вахтунда савадсузвал тергун патал мектебар акъайна, чкIай майишат къайдада хтуна, дагъви халкьариз цIийи элифар ва милли печать арадал гъана. ИкI, лезгийриз «Шура Дагъустан» («Советрин Дагъустан». I92I-йис) газет тешкилнай. Газет туьрк чIалал акъатзавайтIани, ана чи халкьдин ацукьун-къарагъуникай, майишатдикай ва медениятдикай кхьизвай, яни лезгийриз къуллугъзавай. Лезгийрин литераторрикай бязибуру чпин художественный эсерарни туьрк чIалал яратмишиз, гьа газетдиз акъудзавай...
Са шумуд йисуз Дагъустандин печатда лезги кхьинрин патахъай гьуьжетар (чи халкьди гележегда кIел-кхьин дидед чIалал ийидани, туштIа туьрк чIалал?!) хьайидалай гуьгъуьниз Гьажибег Гьажибегов кьиле авай Москвада кIелзавай студентрин кIеретди цIийи кIел-кхьин арадал гъун патал дидед чIал хкяна. I928-йисан июльдин вацра лезги чIалал латин гьарфарал (латиница) «ЦIийи дуьнья» тIвар алаз чи тарихда сифте яз лезги чIалал газет акъатиз башламишна. Ам тешкилайди газетдин сифте редактор хьайи Гьажибег Гьажибегов тир. Газет I938-йисалай урус гьарфарал (кирилица) акъатзава.
Чи милли газетдин гуьгъуьналлаз дидед чIалал «Яру гъед» ва «Коммунист маариф» («Коммунистическое просвещение») журналарни чапзава. Абурун редакторни Гь. Гьажибегов хьанай. Гьайиф хьи, журналрин са шумуд нумра акъатайдалай гуьгъуьниз абурун кIвалах акъвазар хьанай.
Лезги чIалал Кьасумхуьруьн райондани «Колхоздин пайдах» газет акъатзава. Дидед чIалал Ахцегьа ва Кьасумхуьре акъатзавай газетрин къвалав яратмишзавайбурун гапIалар арадал къвезва. ГапIалри литературадиз жегьил къуватар атунин карда зурба кIвалах тухванай. ИкI, чи эдебиятдиз бажарагълу жегьил писателар ва шаирар А.Фатахов, М.Эфендиев, З.Эфендиев, А.Муталибов, Къ.Меджидов, Б.Султанов, И.Вагьабов, Р.Юсуфов, Гь.Шуаев, М.Рзаханов, Н.Агьмедов ва масабур къвезва. Абуру чIехи несилдин чIалан устадар СтIал Сулейманахъ, Н.Шерифовахъ, Хуьруьг Тагьирахъ галаз санал еке гьевесдалди лезги шиират ва гьикаят вилик тухузва.
ЦIийи кхьинар арадал атайдалай гуьгъуьниз дидед чIалал чи шаиррин эсерар авай ктабар акъатзава. ИкI, Москвада чапай «Лезги шаиррин кIватIал» (I927), Махачкъалада басма авур Е.Эминан «Хкягъай чIалар» (I928), жегьил литераторрин уртах кIватIал «Сифте къадамар» (I929) ва масабур къалуриз жеда. Кхьинарзавай ксарин кьадарни къвердавай артух жезва. Абурукай бязибурукай гележегда машгьур чIалан устадар хкатзава.
ЦIийи девирда лезгийринни урусрин литературайрин алакъаярни вини дережадиз хкаж жезва. Лезги чIалаз А.Пушкинан, М.Лермонтован, М.Горькийдин, В.Маяковскийдин эсерар таржума ийизва. И кардик кьетIен пай А.Фатахова, М.Эфендиева ва Гь.Гьажибегова кутазва.
Гьа са вахтунда СССР-дин стха халкьарин литературайрин арада цIийи жуьредин алакъаярни тестикь жезва, яни са халкьдин писателди маса халкьдин уьмуьрдикай еке гьуьрметдивди художественный эсерар кхьизва. Чешне яз, са шумуд вацра Ахцегьа лезгийрин арада яшамиш хьайи ва чи халкьдин уьмуьрдикай «Голубой цветок» («Вили цуьк». I924- йис) роман кхьей урусрин писатель Лев Пасынкован тIвар кьаз жеда. Романдин кьилин игитар зегьметдал рикI алай, чпелай кар алакьдай лезги стхаярни вахар я.
Гьа икI, лезгийрин цIийи эдебият арадал къвезва. Адак тежрибалу чIалан устадрихъ галаз санал жегьил шаирри, писателри чпин пайни кутазва. Эдебиятдин кьилин темаярни азад Ватан, цIийи девирдин инсан, зегьметчи халкьдин агалкьунар къалурун тир.
Гьукуматди чIалан устадриз къулай шартIар тешкилун себеб яз (чапханаяр, газетар, журналар кардик кутун) лезги эдебият ва меденият вилик физ башламишзава.
30-йисарни чи эдебиятда бегьерлубур хьана. Са куьруь вахтунда (I93I -йисал къведалди) Дагъустанда ва гьакI вири лезги районра савадсузвал михьиз тергнай.
Шура гьукуматди идеалогиядин са важиблу хел тир, гзаф миллетрин литературайрин къайгьударвални ийизвай. ИкI, писателрин Союз тешкилун патал серенжемер кьабулзава. Москвада РАПП (Российская ассоциация пролетарских писателей) ва яратмишунарзавайбурун Союз тешкилунин оргкомитет кардик кутунай. Оргкомитетди чи уьлкведин хейлин регионриз литературайрин жегьил къуватар тупламишунин мураддалди чпин векилар ракъурзава. Дагъустандиз Н.Тихонов, В.Луговской, П.Павленко кьилеваз писателрин десте мугьман хьанай. Абуру писателрин Союз тешкилуниз гьазурвилер авунилай гъейри Эф.Капиевни А.Фатахов галаз дагъви хуьрейрай яратмишунрал машгъул яшлу ва жегьил шаирар малумарнай. И жергедик, гьелбетда, СтIал Сулейман, ЦIадаса Гьамзат, АбутIалиб Гъафуров, Абдула Мегьамедов ва масабур акатзава. Гьа са вахтунда абуру чи республикадани ДАПП (Дагестанская ассоциация пролетарских писателей) тешкилнай.
I934-йисан январдин вацра чи республикадиз Москвадай мад са десте писателарни алимар атанай. Абурун арада писателар А.Смирновни Л.Пасынков, профессорар А.Аршаруни ва Ю.Соколов авай. Абуруни, писателрин сифте бригадади хьиз, чи республикадиз эдебиятдин къуватар тупламишуниз ва писателрин съезддиз гьазурвал акваз куьмекнай.
I934-йисан июндин вацра Махачкъалада Дагъустандин писателрин Сад лагьай съезд кIватI хьана. Съезддин трибунадихъай Эф.Капиев, А.Фатахов, Б.Астемиров ва масабур рахана. Эф.Капиева кьилин докладда дагъвийрин эдебиятрин агалкьунрал ва абурун вилик акъвазнавай нубатдин месэлайрал делегатрин фикир желбна. Докладчикди ва анал рахай маса юлдашри дагъви писателриз ва шаирриз, риторикадикай, яни буш гафарикай, схематизмдин къайдайрикай къерех хьана, уьмуьрдиз мукьва хьуниз, устадвал хкажуниз эвернай. Съезддин кIвалах «Яшамишрай эдебиятдин тамамвал ва жанлувал!» лозунгдалди куьтягьнай.
Съезддин кIвалахдин нетижа яз Дагъустандин писателрин Союз тешкилнай, Союздин къвалав лезгийрин ва чи республикадин маса халкьарин литературайрин секцияр кардик кутунай.
Съезддин вилик Дагъустандин гьукуматдин къарардалди СтIал Сулейманаз, ЦIадаса Гьамзатаз, Абдула Мегьамедоваз Дагъустандин халкьдин шаирарвилин тIварар ганай.
Съезддилай гуьгъуьниз лезги эдебиятдин кьуд хелни (шиират, гьикаят, тамашият ва критикани литературоведение) мадни вилик физва. Поэзия, гьамиша хьиз, литературадин кIвенкIве ава. Яшлу шаирар тир СтIал Сулеймана, Хуьруьг Тагьира поэмаяр яратмишзава. ЦIийиз шииратдиз атай бажарагьлу жегьилри: А.Фатахова, М.Эфендиева, СтIал Мусаиба, Б.Султанова ва масабуру цIийи темайралди, жанрайралди, чIалан шикиллувилелди, цIийи художественный алатрикай менфят къачуналди, чи шиират жанлу ийизва ва вилик тухузва.
А.Фатахова дагъви халкьарин литературайра сифте яз шиирралди «КьатI-кьатI авур занжурар» (I934) тIвар алай роман яратмишна, чапдиз акъудна. И бажарагълу жегьил литератордин гуьгъуьнал алаз Гьажи Аликберова, Рамазан Юсуфова ва масабуру чпин шаирвилин сес хкажзава.
ЦIийиз арадал атай гьикаятдани бегьерлудаказ А.Фатахова, З.Эфендиева, М.Рзаханова, И.Вагьабова, А.Гьажиева ва мсб. кIвалахзава. Абурун эсерар газетриз, уртах ктабриз ва мектебрин хрестоматийриз акъатзава.
30-йисара С.Сулейманан, Х.Тагьиран, А.Фатахован кьилдин ктабар, Гь.Гьажибегован тамашаяр ва, эхирни, гьикаятдин, шииратдин ва тамашиятдин са шумуд автордин эсерар авай «Лезги эдебиятдин кIватIал» (I934) чIехи ктабни акъатнай.
Чи тамашиятдини мягькем камар къачузва. Гьажибег Гьажибегова («Адетдин къармахра», «Колхоз»), Азиз Гьамидова («Мегьридин шеле»), Хасбулат Аскар-Сарыджади («I823-йис», «ПIир Мукьминат»), СтIал Сулейманани СтIал Мусаиба («СтIал Саяд»), Рамазан Юсуфова («Вахтсуз кьиникь»), Ж.Эфендиева («Азадвилин рекье») чпин тамашайралди Лезги театрдин бинеяр эцигай Идрис Шамхалован баркаллу рехъ давамарзава.
Критикадани литература ахтармишдай илимда Гь.Гьажибегова сайивилелди кIвалах давамарзава, М.Гьажиева сифте камар къачузва.
I906-йисалай кардик хьайи чи гьевескар театрдиз I935-йисуз республикадин правительстводин къарардалди Гьукуматдин лезги драматический театрвилин тIвар ганай. Театрдин дережа хкаж хьунихъ галаз алакъалу яз, адан репертуарни гегьенш жезва, чкадин драматургри гьевеслудаказ цIийи-цIийи тамашаяр яратмишзава.
Санлай къачурла, 20-30-йисарин лезги эдебият ахьтин камаралди вилик фена хьи, бязи халкьариз ихьтин дережадиз хкаж хьун патал, гьелбетда, виш йисни бес жедачир.






CTIAЛ СУЛЕЙМАН
(I869-I937)

ЧIехи шаир ва ватанперес СтIал Сулейман Дагъустандин эдебиятдин классикрикай сад хьана. Ада вич яшамиш хьайи тарихдин метлеб авай вакъиайралди тафаватлу девир художественный яратмишунра дериндай ва керчекдиз ачухарна.
Халкьдин дерин къатарай акъатай СтIал Сулейманан (Гьасанбегован) уьмуьрдин рехъ, адан кьадар-кьисмет вичикай ибрет жедай чешнелу рехъ я. Шаир виликан Куьре округдин (гилан Сулейман-Стальский район) Агъа СтIалрин хуьре I869-йисуз дидедиз хьана.
Сулеймана вичин «Жувакай ихтилат» автобиографический эсерда икI лугьузва: «Зун руфуна аваз диде кIвачел залан тирла, бубади са себебни авачиз ам рахкурна, маса паб къачунай. Бубади авур и кар дидедин муькьвабуруз гзаф залан хьана, хъел атана, адан ажугъар абуру залай къахчуна; гьич дидедин некIедин дадни акваз тутуна, абуру зун иски пекерик кутуна, бубадин ракIарихъ гадарнай. Зи уьмуьр гьа саягъда рикI тIаруналди башламиш хьанай».
Вичиз аялвал акун тавур, уьмуьрдин гзаф уькIуь-цуру дадмишай Сулейманан I3 йисни тахьанмаз, адан буба кечмиш хьана. Гьа йисалай башламишна ам идаз-адаз кIвалахиз яшамиш жезва. Амма хуьрени гьамиша кIвалах гьатдачир. Иниз килигна Сулейман, гьар са куьникай пай атIанвай гьа вич хьтин жегьилрихъ галаз санал хуьряй экъечIна, бахтунин гуьгъуьниз физва.
Пуд йисуз ада Дербентда батраквиле кIвалахнай. Ина жегьил гада шегьердин уьмуьрдихъ галаз таниш хьана. Дерин кьатIунар, хци зигьин авай Сулейманаз Дербентда са куьруь вахтунда азербайжан чIал чир жезва, ам дуьньядин пис хъсандан гьавурда гьатзава.
СтIал Сулеймана кьве йисуз машгьур шаир Низамидин ватан тир Генжеда ругъунрин плантацийра зегьмет чIугвазва. Ина лап четин шартIара кIвалахзавай Сулейманаз къиздирмадин азарди гзаф тадияр гана. Са бубат дири хъхьайла, ам кьил хуьн патал Юкьван Азиядиз рекье гьатна. Ада са шумуд иисуз Самарканд шегьердин ракьун рекьин депода, Сыр-Дарья вацIалай тухузвай муькъвел рабочийвал авуна. «И йисара,- рикIел хкизва шаирди,- заз гзаф крар акуна ва гзаф крар чир хьана. Амма заз чир хьайи асул кар ам тир хьи, кIвалахдай кесибдиз, рабочидиз вирина сад хьиз четин тир: жувакай катиз жедач, кесиб инсанар Сыр-Дарьядални, Агьа СтIалдални - вирина сад хьиз бедбахт тир».
Хейлин йисара дуьньяда къекъвена бахт жагъун тавур Сулейман эхирни хайи хуьруьз хкведайвал хьана. Амма жибинда «кьиф къекъвезвай» жегьил са шумуд йисуз Бакуда амукьна ва нафтIадин буругъра кIвалахдал акъвазна. ЯтIани, гьикI кесиб яз хуьряй фенайтIа, гьахьтин кесиб яз ам ватандиз хтана.
Къанни цIуд йис кьван яшарив агакьнавай шаирдал бахтунай хьиз вич хьтин кесиб, Марият тIвар алай руш гьалтзава. Сулейман эвленмиш хьана, хуьре кIвал кутуна, лежбервал ийиз, яшамиш жезва. Ада вичи а йисарикай икI лугьузва: «Чна - зани папа, жуван гъилералди са гьвечIи кIвал эцигна. Тухдалди тIуьн, бегьемвилелди ксун тавуна ина са сал цана. Паб салаз килигиз, за а чIавуз чарабуруз гвенар гуьз хьана. Жувни инсанриз ухшар ийиз алахъна, гьакI вад йисуз хуьруьн къерехда яшамиш хьана чун; амма инсанар чеб а заманада чпиз ухшар тушир»...
ЦIерид йисуз дуьньяда къекъуьникай Ст1ал Сулейманаз еке менфят хьанай. Са патахъай, ам хъсандиз уьмуьрдин уькIуь-цурудан, классовый алакъайрин гъавурда гьатна, адаз вичин вилералди къизгъин классовый женгер кьиле физ башламишай гьа аямдин гьахъсузвилер, девлетлуйри истисмарзавай рабочий инсанрин дуланажагъдин акьалтIай залан шартIар акуна.
Муькуь патахъай, ч1ехи шегьерра яшамиш хьун, жуьреба-жуьре чIаларин ван хьун, Азербайжандин ва Юкьван Азиядин халкьарин культурайрихъ галаз таниш хьун - ибур С. Сулейманан мектебар ва университетар хьана.
Халкьдин манийрал, махарал, ашукьрин чIаларал рикI алай С. Сулейман дуьньяда къекъвей йисара, шаксуз, Фирдоусидин, Низамидин, Вагъифан, Махтумкъулидин, Сабиран ва масабурун яратмишунрихъ галазни таниш хьанай. Са шумуд йисуз чIехи шаирдин секретарь хьайи адан хва Мусаибани и кардин шагьидвал ийизва: «Заз бубадивай сифте яз «Лейли ва Мажнун» поэмадикай, азербайжан шаиррикай, жавагьирар хьтин чIалар яратмишай ва вичиз гзаф кIани Етим Эминакай ван хьанай» (М. Стальский. Рассказ об отце, «Литературная газета», I0 декабря I938 г.).
Дуьньяда къекъуьни, маса халкьарин уьмуьрдихъ галаз таниш хьуни СтIал Сулейманаз, шаирдиз хьиз, гьелбетда, гележегда вичин яратмишунра гьакъикъат дериндай ва реалистический къайдада ачухариз куьмекна...
Чи критикада СтIал Сулеймана XX асирдин сифте кьилера шиирар туькIуьриз башламишна лугьур фикир тестикь хьанва.. Амма цIийи делилри ва икьван гагьди малум тушир адан шиирри и бине кьунвай фикирдал шаклувал ийидай мумкинвал гузва. И барадай Альдер Билалован, Эмираслан Асланован ва Къияс Межидован рикIел хкунар къиметлубур я.
С. Сулейманан чаз малум тир сифте эсеррикай сад «Дербент шегьердиз» тIвар алай шиир я. И эсерда I5 йиса авай жегьилди вичиз сифте яз аквазвай шегьердин гуьрчегвилел гъейранвалзава. Уьмуьрдин тежриба авачир жегьилдиз гьелелиг гьакъикъат «винелай» аквазва:
Ухшар я Багъдатдиз ишкил,
Ачух жеда гьар са гуьгьуьл,
Са пад дагъ я, са падни гьуьл...
Дербентдин къапуяр виридаз ачух я:
Мугьманар къвез гьар чкадай,
Гьам Ахцегьай, гьам Куьредай,
Аштерхандай, гьакI Шуьредай –
Гьарнай ина къунагъ ава.
Шаирдиз шегьердин гегьенш куьчеяр, кьакьан ва чIагай кIвалер гзаф хуш я: «Пенжерайра буьллуьл шуьше, гьаят, балхун утагь ава... Акуна заз гурлу базар, гьар жуьре къаб, къажах ава»... Амма и шегьердин акунрал мягьтел хьайи Сулейманавай гьар са куьникай пай атIанвай етимар рикIел хкун тавуна акъвазиз хьанач. Ада шиир ихьтин гафаралди куьтягьарзава:
Гъич са касдал туш хьи пехил
CтIал Сулейман и саил...
И чIал туькIуьрай жегьил гададикай гележегда Етим Эминан шаирвилин баркаллу рехъ давамарай ва советрин лезги литературадин бине эцигай чIехи устад хьана.
Гъурбатда кIвалахдай чIавуз яратмишай чIаларик Сулейманан «Хажалат» тIвар алай эсерни акатзава. Ада, Ахцегь Гьажиди ва маса фяле шаирри хьиз, къариблухда кIвалахзавай, истисмарчийри «хам хутIунзавай» вич хьтин фялейрин залан яшайишдин шартIарикай, бахтсуз кьадар- кьисметдикай суьгьбетзава:
Гъурбатда рикI бед дар я зи.
Незва вуна ам, хажалат.
Фу туьтуьнлай гьич физвач хьи,
Мани - шел я, чан - хажалат.
СтIал Сулеймана зулумкар, инсафсуз хозяинрилай «Низ арза ийин, низ рикI къалурин?» - лугьуз, суал гузва ва вичи жаваб яз «инсандин чан кьурурзавай» и гъурбатдай катун меслят къалурзава:
Вун, ялав, за гьиниз ийин?
ГьикI чуьнуьх жен, гьикI за зун хуьн?
Хам тунани кIанда катин,
Кьурурна зи чан, хажалат.

Чи критикада СтIал Сулейманахъ муьгьуьббатдиз бахшнавай эсерар авач лугьудай фикирни гьалтзава. Эхиримжи вахтара жагъай чIалари и кардал шаклувал ийидай мумкинвал гузва. Мисал яз, шаирди вичин уьмуьрдин юлдаш хьайи рушаз бахшай «Марият» тIвар алай ашкъидин чIал къалуриз жеда. Ада «халис инсан» тир ярдин «масан къамат» вичиз «женнетдин багьдилайни» багьа я лугьузва:
Бахт юзанва, атанва зун
И жигъирдиз, акваз тек вун.
Къуьлер дигмиш гьа и дугун
Заз я женнет багъ, Марият.
СтIал Сулеймана кIани ярдиз чпин рикIер сад авуниз эверзава:
Сулеймана ахъайна ваз
Рик1ин гьарай гьа икI гъараз,
Дад-бидад, вун лувар хьухь заз,
Тамир вилел нагъв, Марият.
СтIал Сулеймана жегьил вахтара яратмишай чIалар чав кьериз-цIаруз агакьнавайвилиз килигна, шаирдин «Билбил» эсердикай рахан.
С. Сулейман и эсерда, поэзия вуч патал лазим ятIа, халкьдин вилик шаирдин буржи квекай ибарат ятIа, раханва. Гьа и месэлаяр фикирда кьуна, шаирди лезги поэзияда адет хьанвай билбилдин тема цIийи жуьреда ачухарзава.
Билбилдиз бахшнавай, вич халкьдин арада гегьеншдиз машгьур эсеррикай сад Етим Эминанди я. «Эминан билбил шад ва хуррам, дуьньядикай кеф хкудзавайди я. Адаз я мажал авайди туш, я галатун, ам цуькверал ашкъи-гьавалу я. И къайдада туькIуьр хьанвай шиирдин эхирда перишанвилин фикирар пайда жезва»,- кхьизва алим Мегьамед Гьажиева (Народный поэт, сб. «С. Стальский. К I0-летию со дня смерти», Махачкала, I949, с. 56.).
Бажарагьлу шаир Е. Эминалай гуьгъуьниз къушарин гуьзелвиликай нивай ва вуч лугьуз хьун мумкин тир? Амма С. Сулеймана билбилдин образ вичиз хас тир жуьреда, вичин девирдин истемишунрив кьадайвал ачухарнава. Сулейманан билбил дуьньядикай бейхабар, шадвилери хуррамнавай къуш туш, ам вичин аямдин татугайвилер аквазвай къуш я. Шаирди, билбилдихъ элкъвена, дерин социальный метлеб авай суал эцигзава:
Заз чир жед, вун ятI къуччагъ,
Зун акурла, жемир къачагъ.
ЦIи гьикI тир ви дуланажагъ,
Тух яни ваз, гишин, билбил?
Уьмуьр, манияр лугьуз, кеф-кефиятда тухузвай къушарин гуьзел Сулеймана вичин эсерда зегьметчи халкьдин яшайишдин шартIариз мукьва ийизва, яни ам «кьакьан тарцяй чилел авудзава». Маса гафаралди ада къаб алаз билбилдин (инал шаирдин) образ эстетикадин жигьетдай вичин ис-темишунрив кьадайвал яратмишзава, яни халисан шаирди халкьдиз къуллугъда лугьузва. Иниз килигна Сулеймана билбилдиз туьгьметзава:
Мягькем къуна вуна и тар,
Тамам ян бес амай шартIар?
Саймиш тийиз чи жемятар,
XyпI къенида ви чан, билбил.
СтIал Сулейманан и шиирдин бязи цIарар Етим Эмина билбилдикай кхьенвай эсердиз мукьва ятIани, санлай къачурла, ада къушарин гуьзелдин образ цIийи къайдада ачухарнава.
Кь. Саидан, Е. Эминан демократический рехъ давамарай С. Сулейман «Билбил» эсерда вичи шаирдин вилик эцигай истемишунриз эхир нефесдалди вафалу хьана. «Билбил» шиирда, поэзиядин вилик эцигай тIалабунрал амал авуна, гьамиша зегьметчи халкьдин къайгъударвал авур шаирди са жерге эсерра мусурман динэгьлийри ва пачагьдин гьакимри агъавалзавай, инсанар сад-садаз къарши кьве классдиз пай хьанвай гьа аямдин жанлу шикил гузва.
Мусурман динэгьлийрикай С. Сулеймана сад-садахъ галаз алакъалу «Фекьи», «Фекьияр», «Фекьийриз» ва «Кьве кIвачел къекъведай лам» шиирар туькIуьрна, Фекьи - фахрайрикай С. Сулейманал къведалди хейлин эсерар яратмишнай. Мисал яз, чи фольклорда малум «Савдагардин папанни фекьидин кьиса», «Фекьини чубан», «Диндал кIеви фекьи» махар, гзаф кьадар бендер, мисалар къалуриз жеда.
Гьелбетда, фольклордин амай эсерар хьиз, динэгьлийриз талукьбурни Сулейманаз хъсандиз таниш тир ва абурукай шаирди менфятни къачузвай. ИкI, «Фекьияр» шиирда С Сулеймана, махара хьиз, халкь вичин шиирдиз яб гуз гьазурзава:
За лугьун квез квек квай хесет,
Гъавурда куьн гьат, фекьияр.
KIантIа куьне ая гуьзет,
Лап нер дикъет, фекьияр.
Идалай гуьгъуьнизни шаирди, халкьдин сивин яратмишунра хьиз, фекьийрин къанихвал - «Зирек халкьар я куьн гатуз, техил хтайлахъди гъутуз, кIватIиз ам ичIириз кIатIуз, тIалабиз закат, фекьияр»; амалдарвал ва пехилвал - «Гьамни инсаф жедан мегер, Акьван пехил хьунухь рикIер?»; азгъунвал - «Ашдив жеда пара мукьва, ийиз гьерекат, фекьияр» - къалурзава. Амма Сулеймана, фольклордин сергьятрилай элячIна, кьилди-кьилдин художественный такьатрин куьмекдалди - «Руфун - зурба жендек тир фил», «куьк як алай кьам галай» - фекьидин умумиламишнавай гьакъикъи суьрет арадал гъизва:
Даима сам-поповдин чай,
Магьут чухва, ластик валчагъ,
Гар галукьзамаз жез начагъ,
Жедач квехъ такьат, фекьияр.
Эгер винидихъ вичикай рахай шиирда фекьийрин суьретар сатирадин такьатрин куьмекдалди реализмдин къайдада ганватIа, «Кьве кIвачел къекъведай лам» эсерда СтIал Сулеймана айгьамдин къайдадикай менфят къачузва: «Кьве кIвачел къекъведай са лам акуна заз, тIвар авайд туш» - гафаралди вичикай рахазвай касдин тIвар кьасухдай чуьнуьхзава. Амма хуьруьнбуруз шаир никай рахазватIа хъсандиз малум тир.
С. Сулейман вичин эсерда, айгьамдилай элячIна, ирониядал къвезва:
Я яц, я балкIан, я гамиш –
Гъич са затI жеч икьван къизмиш...
Дегьне къенер вичин сиве
Тун maвypmla, кьада дяве...
Къвердавай Сулейманан сатира мадни гужлу жезва:
Рангни буз я, вични эркек,
Агъзурдакай садни жеч тек,
TIиш цавуз къаз, яда гьакI кек,
Юкъуз-физ ахвар авайд туш.
Шиирда гегьеншдиз гьалтзавай ирониядин, гиперболадин, айгьамдин приемрилай гъейри, гьар са бендинин эхирда тикpap жезвай «жедайд туш» рефрендин гафарини ява, пата вил авай фекьи жемятдин вилик негьзава. Баснядин жанрдиз мукьва тир и шиирдалди С. Сулеймана вичин чIаларихъ
халкьдин душманар «кукIвардай» къуват авайди къалурзава:
Эй, Сулейман, на и ванер
Низ хьуй лугьуз, гьалчда къванер?
Эхир кукIварда ви къуьнер,
Им чIалаз ухшар авайд туш.
СтIал Сулеймана социальный сатирадани цIийи гаф лагьана. ИкI, шаирди «Кавхадиз», «Судуяр», «Девлетлуяр, чиновникар» эсерра «жемятар маса гудай» инсафсуз кавхаяр, пачагьдин ришветбаз судуяр, халкь истисмар ийизвай зулумкар чиновникар, нефес азгъун девлетлуяр, алверчияр хци чIаларалди русвагьзава, халкьдиз абуруз акси экъечIуниз эверзава.
Вич яшамиш хьайи гьахъсуз аям нифретзавай «Кавха» шиирда С. Сулеймана «кьве кепек пул туртIа гъута, жемятарни маса гудай» кавхади агъавалзавай, са гьахъ-дуван авачир хуьр чукIура лугьузва:
Жеч ана ресед-салагъа,
Я эллер, чун инлай чкIин.
Вядед кьванни хуьр элягъа,
Белки чаз масанал туькIуьн.
Куьгьне девирдин лишан тир хуьр чукIуруниз эверуналди, ада гьа аям инкарзава.
Шаирди кавха хьиз «Судуяр» шиирда дуванбегерни жемиятдин вилик лянетламишзава:
Авач кьван куь чанда инсаф,
Са зерре мирвет, судуяр.
Гьич кьабулич кесибдин гаф,
ТагайтIа ришвет, судуяр.
Шаирди «гьахъ гвай кесиб кудай», «кепекдихъ стха, халу маса гудай» дуванбегер беябурна.
С. Сулеймана са къуншидин рикI тIарна, дерт-гьавалу авур кардикай ваъ, вичин аямдин важиблу гьар са вакъиадикай шиирар яратмишиз хьанай. Месела, пачагьдин колонизаторвилин политикадиз акси яз ада «Девлетлуяр, чиновникар» эсер туькIуьрнай. Халкьдин дерди-гьалдикай хабар авай шаир пачагьдин чиновникрал ва чкадин «гьакимрал» викIегьдиз хъуьрезва. Шиир икI башламиш жезва:
Я стхаяр, пул авайдаз
Начальник уртах хьана хьи.
Вичиз девлет бул авайдаз
Кесибар алчах хьана хьи.
Шаир алчах ялтахрал, дасмалчийрал рахшандалди хъуьрезва. Ада чпиз бегьем чIал тийижиз, урус гафар ейбежердиз, чIурукIа лугьузвай чкадин гьакимрин рахунрин тегьерни кваз къалурзава:
Гъуьрел тIвар эцигна «мука»,
НекIедиз лугьуз «молока»,
ЧукIулни шиш, каструлка,
Ихьтин къаб-къажах хьана хьи.
И эсерда СтIал Сулейман урус чIалал ваъ, чпи-чеб къалуриз алахъзавай уюнбаз, урус чIалал рахаз кIанзавай «медени» чиновникрал хъуьрезвайди я.
Халкьдин шаирдиз чалкечир инсанар майдандиз акъатун ва вилик-кьилик хьун, амма намуслу ксар мичIивилик кваз, девирдин мавгьуматдин есирда аваз, уьмуьрдикай къерех хьун гзаф агъур тир. Иниз килигна Сулеймана еке секинсузвилелди лугьузва:
Кар фагьумна Сулеймана:
Бязибур хьана дивана.
Кесибар амаз ксана,
Бязибур уях хьана хьи.
СтIал Сулейманан марифатдин темадиз бахшнавай «Куьре эгьлийриз», «Къара пулуниз», «Куьредин цIерид хуьр» ва масабур чпикай винидихъ рахай шииррихъ галаз мана-метлебдин жигьетдай алакъалу я. Шаирди «я хийир, я зарар, я дуст, я мидя тийижир», «крар - ажуз, гафар - зурба» авам инсанар русвагьуналди, хайи халкьдиз дуьньядикай хабардар хьуниз эверзава.
Вичелай вилик хьайи кIвенкIвечи шаиррин тежрибадал бинелу хьана, СтIал Сулеймана лезги литературадиз цIийи идеяярни жанраяр, художественный такьатарни поэтический образар, тарихдин метлеб авай вакъиаяр ачухардай реализмдин къайдаяр гъана.
Вичин яратмишунрин кьвед лагьай девир (I9I7-I920), хайи Куьре тарихдин вакъиайрин тIурфандик акатнавайлани, СтIал Сулейман вичин шаирвилин кредодиз вафалу яз амукьна: «Эгер шаирдал чан аламайди ятIа, адавай кисна акъваз жедач». СтIал Сулеймана инкъилаб михьи рикIелди кьабулна. Халкьди нифретламишнавай пачагь тахтунилай алудуникай хабар шаирди «Пачагь тахтунилай алудуниз» шиирдалди къаршиламишна. Иллаки гьа и шиирда СтIал Сулейманан яратмишунра сифте яз халкьдин кардихъ кIевелай агъунихъ ацIанвай эверди гужлудаказ ван авуна:
Амач лугьуз и падишагъ,
Заз са хабар ван хьана хьи...
...Инкъилаб, ваз хьуй мергьаба!
Дердериз дарман хьана хьи.
Экуь гележегдихъ дериндай инанмиш хьунин гьиссдив ацIанвай и эсер гьа вахтунин Дагъустандин шииратда сифте яз лагьанвай цIийи гаф тир ва и чIала СтIал Сулейман, шаир хьиз, вичин вахтунихъ галаз кIвач кIваче аваз физвайдакай лугьузва.
Дагъустандин халкьдин шаирдикай гзаф маналу макъала кхьей критик Г. Корабельников гьахъ тир, ада икI лагьанай: «СтIал Сулейман - шаирдин пай ганвай кас я... ам, шаксуз, бажарагьлу, вичин яшайишдин тежриба художественный гафуналди ачухарунихъ къанихвал гьиссзавай кас я».
Граждан дяведин къатма-къариш ва муракаб гьалара, Дагъустандин чилиз нубатдалди гагь Деникинан гагьни Бичерахован кьушунри кIур гузвайла, гагьни туьркверин ва ингилисрин интервентри вагьшивилер ийиз, ягъунни кьиникь, тарашунни талан авун «уьмуьрдин къайдадиз» элкъвенвайла, (Ст1ал Сулейманавай рикIе кIватI хьанвай кьван тIалдикай лугьун тавуна акъвазиз хьанач. Амма и крарикай ачухдиз лугьун хатасуз кIвалах тушир. Гьавиляй шаирди вичин чIалара къаб алаз рахуникай ва ишарайралди лугьуникай менфят къачузва. Къаб алаз лугьунин къайда (Эзопан чIал) СтIал Сулеймана вич неинки такIанбурун къанлувиликай хуьн паталди, гьакIни инкъилабдилай виликан йисара ам а жуьредин чIалар туькIуьрунин устад яз машгьурвиляй ва халкь абурун гъавурда регьятдиз акьазвайвиляй туькIуьрзавай. Идакай Сулейманан са шиирда лагьанва: «Эй Сулейман, вун я уста. Герек туш ваз чирун масда. Ихтибарна гьар межлисда И чIалар лугьуз жедай туш».
Иллаки инкъилабдин ва граждан дяведин йисара, кьиле физвай вакъиайрай кьил акъудунин лазимвал арадал атанвайла, шаирди акьван чIавалди вири йисара туькIуьрайдалай гзаф чIалар яратмишзава. И девирдин шиирра СтIал Сулейманан шаирвилин кьетIенвал ва кьилдинвал винел акъатзава. А чIаларай шаирди шииратдихъ жемият патал гьихьтин метлеб аватIа ва халкьдин кар патал женгчи хьанвай шаирдин роль гьихьтинди ятIа дериндай кьатIанва.
И жигьетдай адан «Февралдин инкъилабдиз» шиир къалуриз жеда. Сифтедай шаирди вичиз ван хьайи крарикай лугьузва: «Амач лугьуз и падишагь, Заз са хабар ван хьана хьи», ахпа кьилдин куьлуь-шуьлуьйрикай ихтилат кудзава: «Абаздална кьуна машин, Къулни чIугваз туна вичин...» И цIарара ypyc «машин», «опоздал» гафар хатадай гьатнавайбур туш, абуралди шаирди вичин эсердиз талбадин рангар язава ва зарафатдин лишанар кутазва. Шиирдин сифте кьил цIийи кьилелай аннамиш хъувунвай ва цIийиз туьхкIуьр хъувунвай мисалдикай ибарат хьанва: «Гафар гуьрчег, амал чIуруз, Фур атIайд аватна фуруз». Ина къаб алаз лагьанвай маса мана ава: пачагьдини адан гьилибанри гуьрчег гафар лугьуз чпин алчах ва чIуру крар ийизва, гьавиляй гьукумдар ва адан «наибар» патал кIвал гила дустагъдикай хьанва: «Ифтарай Николаян сердер Дустагъдиз мугьман хьана хьи». Мад сеферда шаирди талба гелязава, хъуьрезва. Гуьгъуьнлай шаирдин интонация, ихтилат кьиле физвай жуьре дегиш жезва, шаирди вакъиайрин нетижа кьазва, риторикадин суал гузва:
Шумуд полковник, генерал
Зат1 аламачиз къуьнерал,
Мягьтел яз, гьейран хьана хьи?
Шумуд са начаник округ
Тахъвана пиян хьана хьи?
Гзаф ц1арара ва бендера «шумуд?» лугьудай суалдин анафорадин жуьредалди шиирдиз фасагьатвал ва ч1агайвал гузва, кесибар патал фадлай вил алай азадвал атана агакьнавайвилин гьакъиндай фикир хци ва кьет1и жезва.
Даш-баш къачузвай чиновникрин сиве авай «пшел-пшел», «врешь», «вон», «ришвет къачуз, тагуз мажал» ва маса гафари пачагьдин гъилибанар гьихьтинбур тирт1а ва абур чпин хсуси девлетлувилихъ гьик1 гелкъвезвайт1а генани ачухдаказ раижзава. Ст1ал Сулеманан и шиир ада инкъилаб жедалди вилик кхьей ч1аларилай вичин инкъилабдиз хас ялавлувилелди, идеядин дуьзгуьнвилелди вине я.
Ст1ал Сулейманан «Гьуьруьят хъсан зат1 я» шиирда яратмишай Гьуьруьятдин, яни Азадвилин къаматни лезги шииратда ц1ийи вакъиа яз хьанай. Кьуру хиялралди ваъ, шаир вичин уьмуьрдин камаллувилелди ва устаддин гьисслувилелди гъавурда акьуна хьи, адан ватандизни халкьдиз икьван гагьда мураднавай азадвал гьелелиг жагъанвач, гьелелиг хьанвайди са т1варар муькуьбуралди эвез авун я. А йисар рик1ел хкиз, Сулеймана вичи лагьанай: «Яъ, - лагьана за рик1яй, - им гьихьтин азадвал я кьван, судра ва дуванханайра гьа виликдай хьиз чаз агъавал ийизва. Эгер им дуьз хабар ят1а, им къариб азадвал я». И фикир генани хкисна аквадайвал «Гьуьруьят хъсан зат1 я» шиирдин и гафарайни аквазва:
Керекуьл хуьз – «къвед я» лугьуз,
Ч1улав гъуьлягъ – «гъед я» лугьуз
Мич1ериз «эквер я» лугьуз,
Верчериз «к1екер я» лугьуз
Гьик1да катдай къуьр хьайит1а?

Гуьгъуьналлаз Сулеймана са жерге риторикадин суалар сад садахъ гилигиз, Вахтуналди тир гьукуматдин сиясат ачухарун патал фасагьатвилин жигьетдай ц1ийи хвал арадал гъизва. Сад садакай чара кьилдин, амма чеб гьа вахтарин гьакъикъат къачунвай ибараяр сад садав агудуналди шаир вичин мураддив агакьзава: ада «вахтуналди тирбуру» ганвай гьуьруьятдал ягьанатдин хъвер ийизва.
Кьет1ен ч1агайвални хцивал шаирди ц1арарин эхирда рефрен яз «лугьуз» гаф ишлемишуни гузва, а гафуни азадвиликай авайбур гьелелиг гьак1ан кьуру гафар я лугьудай фикир тестикьарзава.
Йис-сандавай Ст1ал Сулейманан шаирвилин бажарагъ къуватлу ва мягькем жезвай. Урус пролетариатди вичин ихтиярар патал инкъилабдин женг тухвай са шумуд йисан къене Сулейманан классовый къанажагъ, адан теснифчивилин фагьум-фикир ахьтин дережадив агакьна хьи, ам вичин девирда вич авай яшайишдиз хас кьат1унрилай ва вичелай виликдай хьайи шииратдилай виниз хкаж хьана. Идан гьакъиндай «Куьреда авай аламатар» эсерди шагьидвалзава. И шиирда гуьгъуьна амай авам дагъви лежберрин ч1ехи пай лезгийриз къунши Мамрач ва Ханжал-Къала хуьрера яшамиш жезвай татрал гьалдарун патал, чувудар ягъиз-рекьинин ва тараш-талан авунин гъулгъуладин тешкилатчияр хьайи Куьредин девлетлуяр шаирди вичин вири туьнтвилелди пислемишзава.
И кьац1ай ягъунра-гатунра иштирак авур ксар Ст1ал Сулеймана беябурзава, абуруз «угърашар», «алчахар» лугьузва. Шаирди вичин ватанэгьлийрихъ элкъвена лугьузва: «Эй Куьредин авам эллер! Фагьума-т1ун дуьньяд гьалер!» Гзаф инсанар чпин авамвили инкъилабдиз душманвалзавай къуватрин ч1алал къвезва лугьуз Сулеймана хъел кваз наразивал ийизва:
Сулейманаз вири чида,
Кесиб яз жибин ич1ида.
Алачир чкадал жида
Душмандиз сухун чида квез.

Вичин шаирвилин къуватдихъ к1евелай инанмиш хьанвай ва шииратдин ч1ал дериндай кьат1анвай Сулеймана вичин сес миллетчивилин лишанар пайда хьуниз акси яз хкажзава ва халкьарин меслятчивилихъни дуствилихъ эвер гузва.
Инкъилабдин ва граждан дяведин вахтунда яратмишай шиирар неинки ц1ийи классдин ниятар къалуруналди, гьак1ни шаирди Куьреда ва
вири Урусатда кьиле физвай вакъиайрин таъсирдик кваз мадни гзаф месэлаяр къарагъаруналди тафаватлу жезва. Сулейманакай икI кхьей М. Гьажиев гьахъ я: «I9I7-I920 лагьай йисарилай эгечIна Сулейманан яратмишунар адан хуьруьн, гьатта адан Куьре округдин сергьятрилайни къерехда авай месэлайрал элячIзава...» Идан гьакъиндай шииррин тIварари чпи шагьидвалзава: «Куьредин цIерид хуьр», «Дагъустан», «Къафкъаз», «Урусатдиз» ва мсб.
Эгер «Куьредин цIерид хуьр» шиирда СтIал Сулеймана хуьрерин яшайишдин ва гьар сана авай къайдадин шикилар, кьилдин вакъиаяр къалурзаватIа, «Дуьнья алаш-булаш хьана» шиирда шаирди алукьнавай четин вахтарин гьакъиндай инсанар хабардар ийизва, ада «гьар са пехърез вичин кака, чизмач ам хадай чка» - лугьузва. Яб гузвайбур шаир никай рахазватIа гъавурда ава.
Эвер тавуна атанвай «мугьманри» саилвилел гъанвай ва вич цавун кIаник ксуз-къарагьзавай кесиб хайи халкьдин кьисметди шаирдик датIана гъалаба кутазва. С. Сулеймана «дуьнья мус маса жуьрединди жеда?» лугьуз суал гузва ва ам дуьнья нин гъиле жедатIа лугьуз къайгъусуз яз акъвазнавач. Чи бубайрин чилиз кIур гузвай патай атайбурукай шаирди наразивилелди ван хкажзава. Дагъустандихъ элкъвена шаирди и фикир къаб алай жуьреда лугьузва:
Гьар атайда вигьиз лапIаш,
Гагь жеда ви тегьер яваш;
Гагь ийиз на дяве, саваш,
Жеда ваз ашкъи, Дагъустан.
Къвез-къвез Сулейман патал Куьредин сергьятар алай чкадилай юзазва. ИкI ада «Дагъустан» шиирда уьмуьрда кьиле физвай вакъиайрикайни яшайишдин гьаларикай вичин фикирар олицетворениедин жуьреда устадвилелди ачухарзава.
Къвезвай интервентрин вилик ракIарар ахъайнава лугьуз, гьа чIаван Дагъустандин кьилевайбуруз шаирди хъуьтуьлдаказ туьгьмет ийизва.
И шиир антитезадин жуьреда туькIуьрнава, шииратдин ихьтин такьат чи ашукьрини ишлемишзава. СтIал Сулеймана и жуьре Дагьустанда инкъилабдин ва граждан дяведин вакъиайрихъ галаз алакъада аваз ишлемишзава. Шаирди саки гьар цIарцIе «гагь» гаф тикрар авуналди цIийи рангаралди жуьреба-жуьре манаяр ачухарзава, анафорадин куьмекдалди шиирдин кьилин мурад-метлеб - Ватандинни халкьдин кьисметди арадал гьанвай тIални къалабулух къалурзава.
Винидихъ чпикай рахай эсерриз идеядин ва художественный кьетIенвилерин жигьетдай «Къафкъаз» шиирни мукьва я. Ана ашукьрин манийриз адет тир жуьреда са фикирдал шииратдин жуьреба-жуьре образар, гекъигунар, метафораяр ва мсб. «алчударна», ахпа эхирда авторди вичи кьилин фикир ачухарзава. Идахъ галаз сад яз, шаирди гагь фольклордизни ашукьриз хас лишанар цIийи кьилелай аннамишзава, гагьни ада анжах са вичиз хас цIийи лишанар-такьатар арадал гъизва.
Гьар атайдаз «ацукьдай чардах», «атIуз недай багъ», «Серфе гьатайла, яхун ламар къвез недай яйлах», «гьар атайда вичиз тини ишиндай чанах» хьанвай ватандин (гила неинки са Куьредин, гьакI санлай вири Къафкъаздин) гьаларикай рахазвай шаирдин рикI тIалдивни бейкефвилив ацIанва.
Шиир неинки са мана-метлебдин жигьетдай цIийивилер квайди я, ам вичин кIалубдин барадайни гьахьтинди я. Эвелни-эвел инал гьам халкьдин мецин, гьамни ашукьрин яратмишунра гьалтзавай багъдин образ (адалди кIани ярдин къамат ачухарзвай) СтIал Сулеймана вичин жуьреда тупIалай ийизва ва адаз мана вичин тегьерда, яни багъдикай ватан, хайи чил авуна, гузва. Халкьдин мецин яратмишунра мягькемдиз гьатнавай «яхун лам» ибарани шаирди интервентрин ва халкьдин душманрин чIулав ниятар къалурун патал гьабурухъ галкIурна ишлемишзава.
Халкьдин яратмишунриз хас адетдин образар гьял хъувунихъ галаз сад яз, Сулеймана кьилди са вичиз хас, вичи арадал гъанвай образарни кардик кутазва. Гьа икI Къафкъаз гьар са атайди «ацукьдай чардах» ягъдай чкадив гекъигуналди ва эвер тавуна атанвай «мугьманар» ламарив гекъигуналди, шаирди абур гьа атайвал хъфидайдак умудни кутазва.
«Гьуьруьят», «Гьарда вичикай хан ийида» эсеррани шаирди адетдин образрик цIийи мана кутазва. Эгер лезги шаир ва ашукь Кьуьчхуьр Саида хандин инсафсузвилерикай кхьидайла, «Ругун чIугвар рат рушарин хур хьана» лагьанайтIа, Сулеймана «ратIран» образ маса геле твазва, ада вичин хайи чиликай икI лугьузва: «Гьар атайда гатадай юг Им иессуз рат хьана хьи». Вахтуналди тир гьукуматдин сиясат ва ада багъишнавай «гьуьруьят» къалурун патал Сулеймана халкьдин мисални вичин жуьреда туьхкIуьр хьийизва: «Гьар ахмакьда са чIарчIикай Лап яцIу чукьван ийида». Мисалар мадни гъиз жеда, амма Сулейман вичин къанажагъ, ада къалурай яшайишдин гьакъикъат хьиз, виликди физвай шаир тирди субут хьун патал винидихъ гъанвай мисалар бес я.
Фагьум-фикирдин ва сиясатдин рекьяй хци хьун Сулейманаз хас хьайидакай Г. Корабельникова кхьенай. Адан гафар инал гъун кутугай кар жеда: «Эхь, СтIал Сулейман неинки са ашукь тир, ам цан цазвай лежберни, багьманчини тир... Вич лезгийрин лежберрикай хьуни ам интеллигент хьайиди инкарзавач. Ахьтин интеллигент хьи, гьикI и гаф Урусатдин халкьарин руьгьдин яшайишда гьатнаватIа, гьахьтин».
СтIал Сулейманан яратмишунрин инкъилабдин ва граждан дяведиз талукь девир «Урусатдиз» шиирди акьалтIарзава. Ана шаир патал ватан вири Урусатдин сергьятра авайди жезва. Ам Урусатдихъ галаз хцин муьгьуьббатдалди рахазва: «Гьикьван эхда на, зи уьлкве, Гьикьван кьабулда на гуьлле?»
Лугьун лазим я хьи, а йисарин Дагъустандани Урусатда авай тарихдин гьаларикай шаирдин кьил садлагьана акъатнач. Савадсуз, амма камаллу шаирдин кьатIунар гегьенш хьуниз шаир дуьнья акунвай инсанрихъ галаз алакъада хьуни ва адан вичин гуьзчивилери, вилик кватай суалриз жавабар жагьуриз алахъунини куьмекна.
СтIал Сулейманан яратмишунрин кьвед лагьай девирдикай лагьанвай ихтилатрикай куьрелди ихьтин нетижа хкудиз жеда: гьар манидилай манидал, яратмишунрин гьар макъамдилай макъамдал элячIдай рекье шаирдин устадвилин дережа акваз-акваз хкаж жезва. Уьмуьрдиз ва сиясатдиз талукь хци месэлаяр куд авуналди Сулеймана вичин вахтунин вакъиаяр кьилдин шииралди къейд ийизва, а шиирар халкь ва хайи ватан кIан хьунин гьиссералди ва фикирралди девлетлу я. Ватандашвили ва хайи чил кIан хьунухьи - и гьиссери гуьгъуьнин йисарани шаирдин илгьамдиз къуват гуз хьана. I920-I937-йисар шаирдин яратмишунрин пуд лагьай девирдал гьалтзава.
I920-йисан мартдиз Дагъустанда граждан дяведин пуд йис алатайдалай гуьгъуьниз Советрин власть гъалиб хьана. И вахтунда СтIал Сулейман вири округда шаир хьиз машгьур хьанвай. Гила цIийи властди къизгъин уьмуьрдин кIарариз хкажнавай шаирди, къуватар кьве сеферда артухарна, совет девирдин гьакъикъатдикай чIалар яратмишзава, ада вичин сес гъалиб хьанвай халкьдиз багъишзава. Фяле классдиз ада дерин гьиссералди ацIанвай чIал бахшзава:
Эй юлдашар, и азадвал
Ажаиб им гьат хьана чаз.
Кесибарин рикIиз шадвал
Хьана, лап регьят хьана чаз.

И азадвилин къамат гунин гуьгъуьналлаз Сулеймана «Вун квахь, кьей куьгьне замана» шиир туькIуьрзава, и чIал пачагьдин гьукуматдиз гьахълу дуванди атIанвай кар хьиз дуьзгуьнди ва хциди я. И шиирда халкь «яцар хьиз кутIуниз викIиник» хьайи ва «цIаяр-мурцар» ягъай, «кIутан мукал» саймиш тавур вахтарин шикил гузва.
Пачагьдин гьукумат шаирди «Куьгьне властдиз» шиирдани инсафсуздаказ критика ийизва. Гьакъикъи уьмуьрдай къачунвай кьетIен метафорайралди шаирди инсанрихъ са ихтиярни авачир куьгьне вахтунин шикилар гузва. Урусатда агъавалай Романоврин тухум Сулейманаз гагь пуд виш йисуз яд дегишар тавуна ктIанвай лекъвез ухшар яз, гагьни пуд виш йис хьанвай яхун кализ ухшар яз, гагьни квак янавай хьицикьдиз ухшар яз аквазва. Ихьтин ухшарвилер акун хатадай хьанвай кар туш. Алатай вахтарин мичIи шикилар гун Сулейман патал кьилин мурад туш, ада и жуьреда цIийи девирдин къуватни къудрат тестикь жезвайвал къалурзава.
Социализмдин цIийи гьакъикъатдикай чIалар туькIуьруниз вичин вири амай уьмуьр бахш авур шаир патал а гьакъикъат яратмишунрив дериндай еримишиз тур накьвадиз элкъвена. Амма къейд авун лазим я хьи, вилик вахтара хьиз, Совет девирдин сифтегьан йисарани Сулеймана сатирадин чIалар туькIуьрзавай. Эгер инкъилабдилай виликан сатирада шаирди пачагьдин гьукуматдин векилрин крар ва ниятар винел акъудзавайтIа ва халкьди нифретламишнавай къурулушдин къайдаяр инкарзавайтIа, гила, советрин девирда, ада цIийи общество арадал гъуниз манийвалзавай гьар са кар пислемишзава.
СтIал Сулеймана советрин девирдин шаир гьамиша вилик физвай женгчи яз кьабулзавай. Сулейманан кьат1унрай, шаирди цIийи уьмуьрдин еришдикай чIалар лугьунихъ галаз сад яз, инсанрин къанажагьда ва дуланажагъда амай куьгьне амукьайрихъ галазни женг чIугун важиблу тир. И везифа Сулеймана тамамдиз кьилиз акъудна. РикIивайни, куькай Сулеймана лагьайтIани, адан шииррай гьавалу ва рикI куз лагьанвай гафарин иесидин, халкьдин арада авай ва инкъилаблу девирдин везифаяр чизвай фасагьат устаддин ван къвезва. И жигьетдай Н. Капиевадин гафар гьахълубур я. Ада Сулейманакай икI лагьанай: «Адан шииррин бинеда яшайишдин гьихьтин хьайитIани факт гьатзавай ва ада гегьеншдиз, сувариз хас жуьреда, метлеблудаказ ванзавай. СтIал Сулейманахъ В. Маяковскийдизни Д. Бедныйдиз хас шаирвилин карчивал авай». Идан гьакъиндай шаирдин ватандарвилин лирикади, эвер гунин шиирри, шиирри-бахшбендери, хци сатиради шагьидвалзава.
Советрин властди Сулейманан яратмишунар неинки цIийи рекье туна, ада гьакI шаирдин сатирадин шииратдин сергьятарни гегьеншарна. Гьа икI Сулейманан ягьанатдин хьелер чеб чпихъ инанмиш ва чпиз чпикай чIехи фикирар авай авамрихъ, тапархъанрихъ, фитнечийрихъ, чпи чеб хъсанз къалурзавай кьве чин алайбурухъ, куьгьне адетар гумайбурухъ, дишегьлияр истисмарзавайбурухъ галукьиз хьана, вучиз лагьайтIа ихьтин ксариз советрин обществодиз душманвал авунин гьерекатар хас тир.
Сулейманан чIаларин тематика гегьенш хьунихъ галаз алакъалу яз, адан сатирада ягьанат нихъ галукьарзаватIа гьабурун къаматар гудай вахтунда шаирди ишлемишзавай эдебиятдин приемарни дегиш жезва. «Вич яцIуз кьадай авамдикай» ва «акун къене вич инжинар, вичиз я син, легьв» тийижирдакай ингье шаирди вуч лугьузватIа:
Крар - яваш, гафар - еке,
Я вирт чидайд туш, я сирке.
Вичин рикIиз кIанда шуьшке
Гатаз, масмар, мих тийижиз.

«Элифбей, тарих тийижиз», «Ибну Гьажар» кIелиз кIандай авамдин суьрет чIугвадайла, СтIал Сулеймана гротескни пародия кардик кутазва. И жигьетдай кьве цIар кьванни гьайитIа бес жеда:
Гафар вичин-профессир,
«Нету» - бегьем «юх» тийижиз.

«Вич вичиз бегенмишдаз» шиирни фикир гуниз лайихлу я; ана кьама ял авай, михеннат, кьве чин алай инсанрикай рахазва. И шиирдани шаирди тайин ва виле акьадай образар яратмишзава, гротескдин ва гиперболадин такьатар ишлемишзава. Лезгийрин яшайишдай къачунвай гекъигунарни и шиирда кьетIенбур хьанва. ИкI шаирди вичин шиирдин игитдиз са бендина «Гагь кьулухъ физ, гагь-гагь вилик, Вун ламран къалтах хьиз жемир» лугьузва, маса бендина адаз икI хълахьзава: «Ша акъвазра ви сив секин, АтIумир халкьарин мумкин, Макъамсуз чкадал эркин, Гьамни куь ятах хьиз жемир». Вичиз хъел гьанвай касда хъсандиз эцягьун патал Сулеймана дагъви патал багьа ва пак затI, итимвилинни, ягьдинни намусдин лишан тир бармакдикни хкуьрзава: «Хъицикьдинни жеда лечек, Ваз видни бапIах хьиз жемир».
Обществода дишегьлидин гьал гьихьтинди ятIа къалурдайлани, Сулеймана халкьдин шииратдин адетар давамарзава. Эгер халкьдин сивин яратмишунра кьисметдикай рикI ханвай, чпихъ са ихтиярни авачир дагъви рушари яшайишдин къайдайрин гьахъсузвиликай лугьузватIа, СтIал Сулеймана, цIийи девирдин шартIара, инкъилабди гъанвай хъсан дегишвилерал ва цIийивилерал бинеламиш хьана, куьгьне адетар инсафсуздаказ русвагьзавай шиирар туькIуьрзава. И жигьетдай «Бубадиз арза» шиир тафаватлу я. Шиир туькIуьр хьунин жуьре вични цIийиди я. Шаир рушан мецелай хайи велед чIехи калымдихъ такIан касдиз «маса» гайи инсафсуз бубадихъ элкъвена рахазва:
Кьамир на девлетлу къавум,
На зун адаз гумир, буба!
...Къиметдихъди веледдин як
Гана, а пул немир, буба.

Шиирдай регъуь, дугъри ва бубадиз кIандайвал ийидай рушан къамат ваъ, лукIвилин зунжуррай акъатнавай ва вичивай вич хуьз жедай викIегь ва кьетIи рушан къамат аквазва.
Якъин чир хьухъ, ахьтин гьуьлуьк
Ракъурдач за уьмуьр, буба.

Регьятдиз кьатIуз жеда хьи, СтIал Сулейманан сатирадин шиирра цIийи образралди ва приемралди чIугунвай лезгийрин яшайишдин тайин шикилар ганва. И шиирри шаирдин яратмишунра реализмдин лишанар гужлу ва артух хьуникай лугьузва.
ЧIехи шаирди сатирадин хци гаф са куьгьне адетрихъ, чи халкь, уьлкве вилик финин карда кьецI гузвайбурухъ элкъуьрунилай гъейри гьакI чпин хиве авай везифаяр тамамвилелди кьилиз акъуд тийизвай, халкьдикай яргъаз хьанвай цIийи девирдин чиновникрихъ, «материал кхьиз» тахсирсуз инсан рин кIвалер чIурзавай фитнечийрихъ элкъуьрзава. Инал сатирадин ва юмордин чIаларик акатзавай «Коммунист», «Тапан коммунист», «Миханнат», «Герек туш», «Тербия» ва маса шиирар къалуриз жеда. И фикир ашкара хьун патал са кьве чешне гъин.
«Тапан коммунист» (I934) шиирда «инсанвилин къайда чин тийидай, ажузбуруз кичIерар гуцай, ришвет къачуз руфун дулу ийидай» бегьемсуз къуллугъчидиз тамам критика ганва:
Фагъумна за са бязибур:
Кепекдихъ маса гуз абур,
Вичи вич кьаз лап такабур,
КIанзава уьзденвал ийиз.
Эсердин рефрендин цIарари адан мана мадни гужлу ийизва, шаирдин викIегьвални къалурзава: «Патишагь, султанвал ийиз; Чинеба асланвал ийиз; Куьгьне Мурсал-ханвал ийиз».
Советрин девирда СтIал Сулейманан чIалариз яб гузвай ва абур кIелзавайбурун кIватIални дегиш жезва. Шаирдин чIалар неинки са Куьредин, гьакI вири уьлкведин агьалийрив агакьзава. Идахъ галаз шаирдин яратмишунин методни дегиш жезва. Гила Сулеймана гьакI хурай атайвал са куьн ятIани гьакъиндай чIалар лугьузвач, ада эвелни-эвел тема веревирдзава, ахпа шиир кхьиз тазва, вичиз бегенмиш тахьай цIарар цIийи кьилелай туькIуьр хьийизва, цIийи вариантар арадал гъизва, гагь-гагь кIвалинбурухъ галазни, критикрихъ галазни (абурун жергеда А. Мамедов, Гь. Гьажибегов, Э. Капиев, С. Мусаиб авай) бязи цIарарин гьакъиндай меслятар ийизва, ахпа хъсан вариант хкягьзава.
Гила Сулейман инкъилабдилай виликдай гьихьтинди тиртIа яз амач. ЦIийи гьакъикъат, Гь. Гьажибеговахъни Э. Капиевахъ галаз дуствал себеб яз, шаирдин кьатIунар, чирвилер, фикиррин майданар гегьенш жезва.
Сулейман урус чIалай таржума авунвай А.С. Пушкинан, A.M. Горькийдин ва чIалан маса зурба устадрин гуьзел эсеррихъ галаз таниш жезва.
Инкъилабди гъанвай цIийивилерин таъсирдик кваз Сулейманан эсеррин тематикани гегьенш жезва. Ада цIийи общество эцигзавай совет инсанрин азад зегьметдикай чIалар туькIуьрзава, стхавилелди са хзанда яшамиш жезвай халкьарин дуствиликай лугьузва, Совет властдикай гражданвилин гьиссерив ацIанвай гзаф шиирар яратмишзава. ЦIийи мана-метлебди формайрин цIийивални истемишзавай. Гьа икI шаирдин яратмишунра шиирар-чарар, шиирар-речар, поэмаяр, дерин фикирар пайда жезва, и вири эсерри Дагъустандин эдебият девлетлу авуна.
СтIал Сулеймана эдебиятдиз гъайи цIийивилер къейд авуналди, лугьун лазим я хьи, шаирди социализмдин гьакъикъатдикай, советрин инсанрикай шиирар туькIуьрдайла, вичиз хас кьетIен художественный такьатар ишлемишзава, адетдинди тир поэтика цIийикIа рангламиш ийизва.
Шаирди багъдин, тарцин, цуькведин образар ишлемишзава ва абурук цIийи мана кутазва. Шииратда къадим хьанвай лишанар цIийи жуьреда веревирд авунин кар шаирдин яратмишунра гьикI кьиле фена? Сулейманан яратмишунра цIийивал хьиз тайин хьанвай багъдин образдиз килигин.
Багъдин образ РагьэкъечIдай патан халкьарин шииратда гзаф гьалтзавай лишан я. Саадиди (ХШ лагьай асир) вичин ктабриз «Бустан» («Емишрин багъ») ва «Гуьлистан» («Къизилгуьлрин багъ») тIварар гана. Ирандин маса шаир тир А. Джамидин вичин диванрикай (шииррин кIватIалрикай) садал «Багъаристан» («Гатфарин багъ») тIвар эцигна. Лезгийрин инкъилабдилай виликан шииратда, гьакIни халкьдин мецин яратмишунрани багъ-жегьил рушан лишан я. Сулейманан чIалара багъ маса жуьредин лишанар яз гьатнава, ада и гафуниз-образдиз маса мана гузва. Шаирди и гаф Ватандин лишан яз ишлемишзава. ИкI, инкъилабдин ва граждан дяведин йисара шаир патал Ватан Куьре, Дагьустан ва Къафкьаз тиртIа, советрин девирда ам патал Ватандин сергьятар гегьенш жезва.
СтIал Сулеймана лезги шииратда чпикай гзаф кхьенвай ва лагьанвай Шагьдагъдинни Шалбуздагъдинни, Самур вацIунни образар ишлемишзава. Халкьдин сивин яратмишунрани алатай девиррин лезги шииратда и образар халкьдиз мидявал ийизвай къуватрилай кьисас къахчудай, герек чIавуз халкьдин пад кьадай лишанар яз гьатнава. ИкI, Кьуьчхуьр Саида «Мурсал хандиз лянет» шиирда лагьанай: «Я Эренлер, я Шалбуздагъ, Эхиз тежер гуж хьана заз!» СтIал Сулеймана, лагьайтIа, адетдин везинар-лишанар цIийи жуьреда фикир-фагьум хъувуналди, вичин совет девирдин шиирра уьлкве зурба Шагьдагъдив гекъигзава: «Чи и Советски власт, Гьелбетда, са туькIвей багъ я, Дугъриданни, жеда къияс, Вич мягькем тир са Шагьдагъ я».
Адетдин тропар, яни вичин асул манадай маса манада ишлемишзавай гафар ва ибараяр цIийи кьилелай фагьум-фикир хъувуналди, СтIал Сулеймана вичин кьилдин поэтика яратмишзава. Девирдин зурба идеяяр, ватан кIан хьунин гьиссер ачухарун патал ада инкъилабди гьанвай гьакъикъат къалурзавай цIийи образар яратмишзава. Абур сифтени-сифте халкьдин дуланажагьдай къачунвай образар я. Инкъилабдин ва граждан дяведин девирдиз талукь «Къафкъаз» шиирда шаирди жуьреба-жуьре интервентар чпин дакIанвилин агъу Къафкъаздин халкьарик кутаз кIанзавай хузарив (чIуру чIижерив) гекъигзава. «Октябрдин инкъилабдиз» шиирда СтIал Сулеймана советрин фялеяр яру чIижерив гекъигзава:
Чи завудрин яру чIижер,
Чпин рикIиз кичIе тежер.

И образар шаирди жуьреба-жуьре ижласра авур вичин рахунрани ишлемишзава. Северокавказский крайдин Советрин сад лагьай съезддал ада лагьанай: «Зи уьлкве-куьнуьяр хуьзвай чка я. Гьар колхоз – ван алай бахтавар куьнуь я. Чна вирт хьиз ширин вири инсанар паталди тир шадвал туькIуьрзава. Амма гагь-гагь куьнуьдиз хуз ва я вирт кIватI тийидай чIиж гьахьзава ва чи виртIедин рекъер чIурзава».
Аквазвайвал, инални образар ассоциативный бинедал алаз ганва: «чIижер» - чуьлда кIвалахзавай зегьметчияр я, «куьнуьяр хуьзвай чка» -советрин уьлкве я, «хузар» - зиянчияр, ислягь зегьметдиз кьецI гузвай ксар я, «куьнуьяр» - чи колхозарни совхозар я.
Чна винидихъ лагьайвал, багьдин образ - Совет уьлкведин, тарарни советрин къурулушдин лишанар я. Багъдинни тарарин образрихъ галаз «яру цуькверин» образни алакъада ава. ИкI, «Пятигорск» шиирда лугьузва: «ЦIерид сан къелемдин тарал Гьар патахъ чкIай хилерал Лап яру цуьквер акуна». «Яру цуьквер» Сулеймана Совет уьлкведин ватандашриз лугьузва: "Гьукуматдин вилин эквер, ЦIийи багъдин яру цуьквер...», «Гатфар бере багъда битмиш Лап яру цуьквер я рушар».
ЦIийи образар яратмишдайла, шаирди вичин илгьам уьмуьрдин яцIай къачузвай. Яру ранг СтIал Сулейман патал инкъилабди цIийи авунвай яшайишдин лишан я, гьавиляй шаирди и гьакъикъатдин шикилар экуь ва шад рангаралди чIугвазва.
СтIал Сулеймана хайи халкьдин мисалар, синагъар гзаф ишлемишзава ва гьа са вахтунда сивин яратмишунриз мукьва жуьреда ада вичини камаллу келимаяр арадал гъизва. И месэла гегьеншди я ва ам кьилдидаказ гьялна кIан жеда. Гьавиляй чун Сулеймана мисалар ишлемишунин ва абуру цIийи рангар гунин са шумуд чешнедал акъвазда. «Февралдин инкъилаб» шиирда пачагьдин гьукуматдиз инкъилаб ивида батмишиз кIан хьунин фенд шаирди ихьтин мисалдалди къалурна: «Фур атIайд аватна фуруз».
«Гьарда вичикай - хан ийида» эсерда шаирди вичин наразивал къалурун яз икI лугьузва: «Гьар ахмакьда са чIарчIикай лап яцIу чукьван ийида». Мисалар еридин жигьетдай цIийикIа фагьум-фикир авуна ишлемишун шаирдин «Дуьнья алаша - булаш хьана», «Бендедин рикI тахьуй тешвиш», «Темпел» ва маса шиирризни хас я. «Бендедин рикI тахьуй тешвиш» халкьдин «Кимел акъудай хамуникай шаламар жедач» мисалдик шаирди вичин жуьреда цIийи мана кутазва. «Жуван бахт фейи а макъам, КIватI жез вичел хажалат, гъам, Аштерхандиз тухвайтIан хам, Абасдихъ къачуз амукьич», яни зегьметкеш кесибдиз гьина хьайитIани четин я.
Лагълагъчийрал, фитнечийрал, дашбашчийрал ва масабурал сатирадин хъвер авун патални Сулеймана мисалар ишлемишзава. «Темпел» эсерда шаирди «Кьве ламраз са рипе мух пай тежерди» - мисал вичин кьетIен ранг гана ишлемишзава: «А ахмакьдин чинал рахух, Кьве ламраз пайиз течир мух».
Гьа икI СтIал Сулеймана гъайи цIийивилерикай рахадайла, ада вичин халкьдин шииратда мягькем бине кьунвай образрикай, мисалрикай, синагьрикай цIийи жуьреда менфят хкудунихъ галаз сад яз кьилди са вичиз хас тропарни, камаллу ибараярни арадал гъайиди рикIел гъана кIанда.
Эгер сифтегьанбуру чпин чешмейрихъ галаз алакъа квадар тавуна шаирдин чIалара цIийикIа ванзаватIа, кьвед лагьайбуру шаирдин кьилдинвал, адан бажарагъдин кьулантар къалурзава.
30-йисара СтIал Сулейман эпикадин чIехи эсерар - лезгийрин арада гегьеншдиз машгьур хьайи поэмаяр туькIуьрунал элячIна. Шаирди вичин поэмаяр Гь. Гьажибеговахъни Э. Капиевахъ галаз алакъайра аваз, абурун меслятрал бинеламиш хьана туькIуьрна. Ихьтин куьмек шаирдиз герек тир, вучиз лагьайтIа ам эдебиятдин теориядихъ галаз таниш тушир, адаз шииратдин жуьреба-жуьре кIалубарни жанраяр тамамдиз чидачир, идалайни гъейри Сулейманал къведалди хьайи лезги эдебиятда эпикадин гегьенш эсерар кхьидай адетарни авачир.
Дагъустандин тарихдин хроникайрин ва таржума авунвай эсеррин таъсирдик кваз СтIал Сулейманани «Серго Орджоникидзе», «Ватандикай фикирар» ва «Дагъустан» поэмаяр туькIуьрзава. Эхиримжиди шаирдин виридалайни чIехи, вич са идеядалди мягькемарнавай къанни муьжуьд къошмадикай ибарат эсер я. И эсердин жанр тайинарай Агьед Агъаева гьахълудаказ лагьанай: «Дагьустан» - поэма-хроника я, шииралди туькIуьрнавай вичин жуьредин «Дагъустан-намэ» я, «Дагъларин уьлкведин биография я». «Дагъустан» поэмадин бинеда авайди ватандинни халкьдин кьисмет я. Шаирди хажалатар акур, амма гьамиша азадвал вине кьур, гагь «мугъулрин ханди», гагьни «ирандин шагьди» , «урус падишагьри» азабрик кутур ватандикай ихтилатзава.
Поэма антитезадин жуьреда туькIуьрнава. «Эвер тавуна атанвай мугьманри» - къецепатан чапхунчийри ва гьакIни гьукум гужуналди чпин гъиле кьунвай чкадин гьакимри алатай са шадвални авачир мичIи девирда авур кьван зулумрин къаншарда шад ва бахтавар алай девир эцигзава, лукIвилин бухаврикай, зунжуррикай азад хьанвай халкьдиз гьуьруьят гьатуникайни ам, халкь, вичин чилин иеси хьуникай лугьузва.
Вич шагьид хьайи алатай девирдин зидвилер къалуруналди СтIал Сулеймана Дагъустандикай «Гьар са бег, хан кутаз вилик, Гьабурув вични жез шерик» лугьузва. Интервенциядин вахтунда хайи чилин кьисметди арадал гъанвай тIални къалабулух ачухарун патал шаирди хкягъзавай рангар дуьзбур жезва. Шаирди гъизвай делилар тайинбур я:
Зегьметкешрин рикIиз зегьер
Хьана ада авур тегьер.

Йиф гьикьван мичIиди ятIани, ам экуь йикъа эвез ийидайдахъ шаир инанмиш я. Гьахьтин югъ алукьни ийизва.
СтIал Сулейманан «Дагъустан», адан «Ватандикай фикирар» поэма хьиз, дериндай патриотвилив ацIанвай эсер я. «Ватандашвал - им Ватан гьисс авун лагьай чIал я, ам къизгъиндиз кIан хьун я, ам яратмишзавай касдинни халкьдин альакъа я, адаз къуллугъ авун я», - кхьенай советрин чIехи шаир Михаил Светлова. Гьа ихьтин еридалди Дагъустандин халкьдин шаир СтIал Сулейманан вири яратмишунар тафаватлу я, иллаки «Ватандикай фикирар» ва «Дагъустан» поэмаяр.
«Дагъустан» поэмада вакъиайрикай суьгьбет авунин жуьре тарихда кьилдин чкаяр кьунвай ксарин характеристикаяр гунихъ галаз къаришугь яз ганва. Сулейманан яратмишунра поэмадин жанр шаир пешекар эдебиятдиз мукьва авур цIийи вакъиа яз хьана.
СтIал Сулейман вичин хва шаир Мусаибахъ галаз санал яратмишай, вич дишегьли-шаирдин бахтсуз кьадар-кьисметдиз бахшнавай «СтIал Саяд» (I932) тамашадин, чIехи устазвилелди теснифнавай илагьийрин циклдин авторни я. Абур чпикай кьилди рахуниз лайихлу эсерар я.
Къазахрин тIвар-ван авай писатель ва алим М. Ауэзова Джамбул Джабаевакай кхьенай: «Ада эдебиятда поэзия хурун, кхьинрин ва кьилди сада яратмишнавай хилериз пай авунин къайда чукIурзава... Абур (акынар. -Гь.Г.) чпиз илгьам гузвай чешмейриз пешекар шаиррилай гзаф мукьва я, абур чилинни уьмуьрдин гьакъикъатни а гьакъикъатдин шиират къагьриманвилелди цIийи хъжезвай сергьятдал ала». М. Ауэзова Джамбулан шииратдикай лагьай гафар Ст1ал Сулейманакайни лагьайтIа жеда, вучиз лагьайтIа ам сифтегьан чешмейриз - вичяй шаирди илгьам къачур халкьдин уьмуьрдиз амайбурулай гзаф мукьва я. Ада шииратда са вичиз хас ванцелди, кьилди вичин жуьредалди авай гьакъикъатдин шикил чIугуна, гьавиляй адан гуьзел, асирдин писни хъсан гьахълудаказ къалурай шиират адан яратмишунрихъ галаз таниш хьайи вирибуруз хуш я.























АЛИБЕГ ФАТАХОВ
(I9I0-I935)

Гафунин бажарагълу устад, лезгийрин совет девирдин эдебиятдин бине эцигайбурукай сад тир Алибег Фатахов анжах къанни вад йисуз яшамиш хьана. И куьруь вахтунда адалай гзаф кIвалахар ийиз алакьна: шииррикай ибарат са шумуд кIватIал акъудна, са жерге поэмаяр ва шииралди кхьенвай роман яратмишна, милли прозадин бине кутуна ва лезги шиирдин реформатор хьана.
Владимир Маяковскийди шииратда тур къайдайрал амал авуна, А. Фатахов вичин яратмишунрин эвелимжи къадамрилай эгечIна девирдин вилик кьиле хьана, чи уьлкведин ва адалай къецепата кьиле фейи вири важиблу вакъиайрикай ада вичин кхьинар авуна. ЦIийивилер галай адан яратмишунар тематикадин жуьреба-жуьревилелди, дерин идейныйвилелди, интернационализмдалди тафаватлу я ва адан ирс Дагъустандин эдебиятдин хазинадик акатзава.
Алибег Фатахов виликан Куьре округдин (гилан СтIал Сулейманан райондин) Цмуррин хуьряй я. Адан буба Абдулфатах пата-къерехдиз физ хквезвай фяле итим тир. Гададин ирид йис хьайила (I9I7-й.) ам мектебдиз ракъурзава. Сифтедай Алибега хайи хуьре, ахпани райондин центр тир Кьасумхуьре кIелзава. Гуьгьуьнлай ам, пеше хкягъун патал, Бакудиз физва ва ФЗУ куьтягьзава.
ФЗУ-дин ученик яз А. Фатахова гьа са вахтунда политграмотадин ругуд вацран курсарни куьтягьзава ва комсомолдин жергейриз гьахьзава. Бакуда гзаф миллетрикай ибарат фяле классдин яцIа яшамиш жез, чирвилерихъ къаних Алибег хъсандиз «чрана» ва лигим хьана. К1валахдикай азад вахтунда Алибега ктабар кIелдай ва чирвилер кужумдай.
I928-йисуз республикадин «ЦIийи дуьнья» газетда кIвалахиз эгечIдайла, Алибегахъ Бакудин учебно-заводской мастерскойра ва Курхуьруьнни АгъастIалрин комсомолдин ячейкайра таблигьатчивиле ва агитаторвиле кIвалахай тежриба авай.
Газетда кIвалахиз эгечIай сифтегьан йикъарилай Алибег Фатахов жегьил республикадин эдебиятдин уьмуьрдиз гьахьзава, Эффенди Капиевахъ, Гьажибег Гьажибеговахъ, Раджаб Динмегьамедовахъ, Багьаудин Астемировахъ, Сайгид Абдуллаевахъ галаз ва Дагъустандин цIийиз акьалтзавай медениятдин маса векилрихъ галаз таниш жезва.
А. Фатахован яратмишунрин рехъ, адан несилдин амай гзаф писателрин рехъ хьиз, газетдиз акъатай къейдерилай, макъалайрилай, очеркрилай, фельетонрилай башламиш жезва. И эсеррин кIаник ада вичин жуьреба-жуьре тахаллусар - Юпитер, Верг, Таниш ва мсб. - эцигзавай. Амма са тIимил вахтундилай ам Гь. Гьажибегован меслятдалди шииратдал элячIзава. А. Фатахова «Пуд йис» очеркда кхьенай: «гьар сад чакай - аскер, кIвалахзавай чка - фронт я». Ам и гафариз вафалу яз амукьна ва ада художественный эдебият кьетIен фронт яз гьисабзавай, вичини ихьтин эдебиятдиз уьмуьрдин эхирдалди къуллугъ авуна.
I928-йис А. Фатахов эдебиятдин рекьел элячIай йис я. Адан сифтегьан шиирар : «КIуьд январь», «Фекьиярни шехьда», «Вач, югъур хьуй, куьгьне уьмуьр», поэма «Надинж аялар» ва маса эсерар адетдин «къошмадалди» кхьенва, амма, гьакI ятIани, и адет хьанвай жуьредани ада са вуч ятIани дегишарзава, цIийивилер твазва. ИкI, бязи цIаpapa цезура авач, шиирдин кIалубди истемишзавай жуьреда рифма авачир дуьшуьшарни гьалтзава, авторди шиирдин эхиримжи бендина вичин тIварни кьазвач. Идалайни гъейри, бязи бендера везиндин ва туькIуьр хьунин структура дегиш жезва. Ингье шаирди «Вач, югъур хьуй, куьгьне уьмуьр» шиир гьикI куьтягьзаватIа:
Бес я, бес я, бес я, бес я!
Им ни миллионрин сес я!
Им ви лап эхир не фес я!
Вач, югъур хьуй, куьгьне уьмуьр!
Куьгьне девирдиз кар атIузвай шииррилай ва надинж аялрикай кхьенвай поэмадилай гуьгъуьниз А. Фатахова чилин къамат дегишарзавай совет инсанрин уьмуьрни крар къалурзавай шиирар яратмишзава. «Ракь хкудзавайбур», «Шахтада», «Колхозникдин мани» ва масабур гьа ихьтин чIаларикай я. Абура азад ва мярекатлу зегьметдин тариф ийизва.
ЦIийи мана-метлеб патал цIийи кIалубарин герек жезвай. А. Фатаховакай хайи эдебиятда цIийивилерин «чатухъан» жезва. Ада шиирар туькIуьрунин силлабоко-тонический ва тонический къайдаяр ишлемишзава, гьакIни адан шиирриз гегьенш метафора, гипербола ва гротеск хас я, шаирдиз художественный деталрин къиметни гьихьтинди ятIа чизва.
Идан гьакъиндай шаирдин «Рекьерин зарбачияр», «Дяве» поэмайри, «Ша, ша, ша», «Вад йис кьуд йисуз» ва маса шииррини шагьидвалзава. Эхиримжи эсерда шаирди советрин инсанриз дуьнья цIийи хъувун патал зарбачи зегьмет артух авунихъ эвер гузва:
Ягъ! Ягъ! Ягъ!
Яда чна уьтквем!
Гьар са ягъуни къизмиш авурай, курай,
Куз-куз гьавайриз чукIурай хкатдай гьар са цIелхем...
Алибег Фатахова гьакъикъат вичин гьерекатда аваз кьабулзавай, вичи чIугвазвай шикилрихъ галаз ам къизгъин алакъада авай, ам цIийи уьмуьрдин чавуш тир. Ада вичин гзаф эсерра яратмишай ксарин, социализмдин девирдин инсанрин къаматри (Гьасан, Риза, Аслан, Гуьлназ, Мегьамед, Гуьлпери ва мсб.) кIелзавайбурун рикIерик исятдани гъалаба кутазва, вучиз лагьайтIа а эсерра цIийи общество эцигун патал чIугур рикIелай тефидай йисарин женгерикай уьмуьрдин гьакъикъат ганва. Мисал яз, лирикадинни-эпикадин «Зарбачи Гьасан» (I93I-й.) поэмада авай Гьасанан къамат гьахь- тинбурукай я. Гьасан, адан чIехи уьлкве хьиз, жегьил ва къуватлу я. Ам къизгъинвилив ацIанва ва хайи колхоздин, гьакIни шуьшедин чIунар чIугвадай «Дагогни» заводдин крар хкажун патал вири къуватар эцигиз гьазур я.
Поэмадин кьилин лайихлувал – цIийи инсандин, сифтегьан пятилеткайрин игитдин къамат социализмдин гьакъикъатдин гайин шартIара аваз, кьилин игит кардик кваз ва ам тежрибадин рекьяй чIехи жезвайвал къалурун я. И эсер, Э. Капиева гьахълудаказ къейд авурвал, Дагьустандин пролетарский эдебиятдин агалкьун я ва ам кIелзавайбурун гегьенш къатара машгьур авуниз лайихлу я. РикIивайни, поэмади чIехи машгьурвал къазанмишна, адаз критикади чIехи къимет ганай ва ам урус чIалаз ва Дагьустандин халкьарин чIалариз таржума авунай.
А. Фатахован яратмишунар сифте яз ахтармишай критик А. Агъаева къейд авунай: «Тарих яратмишзавайбур - адетдин инсанар я, яшайишдин няметар арадал гъизвайбур - фялеярни лежберар я. Гьавиляй эдебиятдин кьилин игитар зегьметчи инсанар хьун лазим я. Социализмдин реализмдин кьетIенвилерикай сад - адетдин инсандин къамат къалурун я: фу гьасилзавайдан, кIвалер эцигзавайдан, производстводин алатар арадал гъизвайдан. Зегьметчи инсан эдебиятдин кьилин игит хьун лазим я. «Зарбачи Гьасан» поэма и истемишунихъ галаз кьунва» (Агьаев А. А. Фатахован уьмуьрдикай ва яратмишунрикай ихтилат. - Магьачкъала: ДКИ.I956; 53-чин.)
И поэма кхьин патал шаирдиз куь рум ганатIа ва и эсер идейно-художественный жигьетдай гьикI туькIуьр хьанватIа ачухарун патал чун и месэлайрал галай-галайвал акъвазда.
Эсердин бинеда авайбур гьакъикъи вакъиаяр я. I925-йисуз тешкилай «Дагогни» заводда 20-йисарин эхирда кIвалахдай гъилер бес жезвачир. Гьавиляй жегьил республика патал акьван багьа хаммал - шуьше хкудунин кар гуьгъуьна амукьунал атанвай. Заводдин кьилевайбуру патарив гвай районриз хуьрерай жегьил гадаярни рушар рекье тур лагьай тIалабун авай чарар ракъурна. Гзаф хуьрери, колхозри и эвердиз хушвилелди жаваб гана.
И эвердал атайбурукай садни А. Фатахован поэмадин игит Гьасан хьана. Эсер пакаман ярар алукьзавай бередикай кхьинилай башламиш жезва:
Гатун йикъан пакамахъди,
Ахъа жезмаз экуьн ярар,
ЧIулав гьуьмерин кIаникай
А чух жезвай къакьан дагълар...
...Вили цавун бушлухра
Акъвазнавай гъетери,
Югъ жердавай атIуз ара,
Зайифриз нур эквери...
Рагъ алай пакамадин шикил - им цIийи уьмуьрдин лишанлу образ я. Дагъларин уьлкведиз атанвай и цIийи уьмуьрди виликан гзаф асиррин мичIивал чукIурна. Хуьруьн шикилар гудайлани шаирди къаршивилин методдикай менфят къачузва:
АскIан кIвалер, чкIай муьхцер,
ГуьтIуь дар тир куьчеяр...
Хуьруьн къерехдай аквадай
Хкатнавай кIвал ажеб,
Им тир хъсан араснавай
Советрин цIийи мектеб.
Ахпа А. Фатахова вичи шикил чIугур тIебиатдиз мукьва игитдин вичин акунар гузва:
Юкьван буйдин, кIвач-къил мягькем,
Гужлу, гьяркьуь тир къуьнер,
Ацукьун - къарагъун уьтквем.
Хъуьрезвай ири вилер.

Гьяркьуь къалин уьтквем тир чин,
Кьери чуру, спелар,
Чембердив гьекь михьна вичин
Бушна шаламд кьветIелар.
Шуьшедин чIунар чIугвадай заводда, хайи хуьруьнни хайи колхоздин векил вич хьунал Гьасан гзаф шад я.

Яваш-яваш мани ядай,
Гагь рахадай вич вичив,
Гагъ къултухдай акъудиз
Къугъвадай лацу чарцив.
Авторди кьилин игитдикай суьгьбет давамарзава:
Тукьунавай дагъдин гуьтIуь
Къекъвей-къекъвей рекьерай,
Жезмай кьван ийиз тади,
Жегьил са кас къвезавай,
Къуьне гьебе, залан кlypmap,
Къведачир гагь кIвач кIвачихъ...
Гьасанан ва поэмадин лирикадин игитдин арада физвай ихтилатдай чаз Гьасан колхоздин собраниедин къарардалди, производстводин кIвенкIвечи я лагьана заводдиз ракъурнавайди аквазва. Виликдай адаз гьуьрметдин грамотани ганвай, ада савадсузвал терг авунин рекьяй курсарни кIелнавай.
Гьасан - вичин уьлкведин халисан ватандаш я. Кьуд пата кьиле физвай вири крарихъ адан рикI кузва. ИкI, заводдиз фидай рекье адал гьалтай ичIи баябанлухри ам фикирлу ийизва: «Тракторар кIандай иниз!.. Мани ягъиз хъуьрез къваздай и берекатлу накьвар...»
Им бицIи са цIарх я, амма игитдин шикил гун паталай ам гзаф важиблу я. Гьам куьлуь-шуьлуьйрани, гьам чIехи крарани аваз къалурнавай Гьасанан инсанвилин къамат гьа ихьтинди я.
Шуьшедин чIунар чIугвадай «Дагогни» заводдин фяле хьайи Гьасан яваш-яваш цIийи уьмуьрдин еришда гьахьзава, адакай шуьшедин чIунар чIугвадай устIар жезва. Алибег Фатаховалай вичин игит зегьметдин гьерекатда аваз, фяле стхайрихъ галаз алакъада аваз къалуриз алакьна. КIвалахдин рекьяй чIехи тежриба авай юлдашрин куьмекдалди Гьасаназ са куьруь вахтунда цIийи пешедин сирер чир жезва. Кьилинди - адакай личность жезва.
Поэмада тIебиатдин гуьзел суьретар (гатфарин, гатун, зулун, хъуьтIуьн шикилар), маракьлу ихтилатар, эсердин кьилин хулавай къакъатна ийизвай веревирдер тIимил гьалтзавач, абуру вири автордин кьилин фикирдиз муьтIуьгъ я ва кьилин игитдин къамат ачухаруниз куьмек гузва.
Ф. Вагьабовади «Алибег Фатахован шииратда социализмдин реализмдин чешмеяр» макъалада делиллудаказ кхьенай: «Поэмади виликан шииратдиз муьтIуьгъ тахьай медениятдин кьакьанвал къачур хьтин кар лишанламишзава. Ачух ва галай-галайвал виликди физвай сюжет авай, къиз- гъин образар (ТIебиат, Гьасан, Зегьмет) авай халисан поэма я, и вири компонентар куьгьневилер кьетIидаказ инкар авунин ва цIийи дуьнья, жемият, инсан тестикьар авунин са фикирдивди ацIанва. Эстетикадин, эдебдин идеал - зегьметчи инсан я, акваз-акваз цIийи жезвай, арадал гъизвай къенин девир патал гьихьтин хьайитIани кьегьалвал кьалуриз гьазур личность я».
«Зарбачи Гьасан» поэмадихъ галаз сад хьиз А. Фатахова кхьенвай ва чеб цIийи дуьнья патал чIугвазвай женгинин романтикадив ацIанвай маса эсеррини («Дагъларин разведчикар», «Эм-тэ-эс», «Культсанштурм» ва мсб.) ванзава. Абурани цIийи уьмуьр эцигзавайбурукай суьгьбетзава. Шаирдиз ачухдиз чизва: цIийи уьмуьр эцигун патал, чирвилерин кукIушар муьтIуьгъарна кIанда ва гьавиляй ада винидихъ тIвар кьур пуд эсердикай эхиримжида илимдин кIукIушар табий авуниз эверзава.
Алибег Фатахов, гафунин устад яз, милли гуьтIуь сергьятра агал хьана акъваззавачир ва ада дуьньяда кьиле физвай важиблу ва кар алай вири вакъиайрикай кхьизвай. Адан «Европадин жаллатIриз», «Сакко ва Ванцетти» шиирри, «Чинани ана», «Дяве» поэмайри чпин вахтунда гьа девирдив кьадайвал ван авунай. Кьиле тефидай крар гъиле кьазвайбуруз шаирди ахьтин крариз кьисас авайди тестикьарзава ва пролетарвилин интернационализмдин къуватдихъ инанмишвал къалурзава.
«Кустарка», «Дагъларин руш» шиирра ва иллаки шииралди кхьенвай «КьатI-кьатI авур зунжурар» романда шаирди чIехи муьгьуьббатдивди ва гьуьрметдивди дишегьлийрин къаматар гузва. И кар себеб авачиз хьанвайди туш. Дагъви дишегьли азад авун жегьил республикадин вилик квай лап важиблу месэлайрикай сад тир.
Хайи лезги эдебиятдин тарихда Алибег Фаттахов сифте яз шииралди кхьенвай «КьатI-кьатI авур зунжурар» романдин авторни я (I934-й.). Адан винел шаирди кьуд йисалайни гзаф кIвалахна.
Дагъустандин 30-йисарин эдебиятда метлеблу вакъиа хьайи ва вич тарихдинни инкъилабчивилин эсер тир романда инкъилабдилай виликан лезги хуьруьн шикилар жемиятдин жуьреба-жуьре классрин сад садаз къарши фикирар ачухуналди ганва, гьакIни романда Бакудин фялейрин уьмуьр, инкъилабдинни граждан дяведин вакъиаяр, хуьруьн майишат коллективламишунин шикиларни къалурнава.
Гьакъикъат вичин вилик гьерекатда аваз къалуруналди, Алибег Фаттахов Дагьустандин халкьар инкъилабдихъ гъайи рехъ фагьум-фикир ийиз, дагъвийрин къанажагь ахварикай кватунин карда урус халкьди гьихьтин роль къугъванатIа аннамишиз алахъзава.
Урус халкьдихъ галаз кьуьн къуьневаз Дагьустандин зегьметчийри асиррилай асирралди хьайи лукIвилин ва пачагьдин девирдин зулуматдин зунжурар кьатI-кьатIзава ва цIийи уьмуьр туькIуьрунив эгечIзава. Им Алибег Фатахован «КьатI-кьатI авур зунжурар» романдин кьилин тема я.
Романда къарагъарнавай месэлаяр А. Фатахова кьилдин ксарин тайин къаматралди, чеб чпиз акси кьве классдин векилралди къалурзава: романда истисмарчиярни истисмардик квайбур, зулумкарарни зулумдик квайбур гьерекатда аваз ганва. Авторди вичин романда, са патахъай, нефс къати, хуьруьн руьгьсуз бакьаяр (Атлухан, Рустам, Али, Саимат), тух тежедай, инсафсуз хузаинар ва Бакудин нафтIадин мяденрин чIехибур къалурзава. Муькуь патахъай - зегьметчи халкьдин векилар тир Мегьамедан, Гуьлназан, Иванан, Дмитриян, Бархударан, Салманан, Юсуфан ва масабурун къаматар ачухзава.
Романда Мегьамедахъни Гуьлназахъ галаз алакъалу сюжетдин хвални ава. Гьелбетда, вири персонажриз авторди сад хьтин фикир ганвач. Ф. Вагьабовади дуьздаказ къейд авурвал, «КьатI-кьатI авур зунжурар» романда конфликт хзандинни дуланажагьдин алакъайри арадал гъизвач, ам арадал гъизвайди классар чеб чпиз къарши - акси хьунин къуват я. Иллаки гьа и ракурсди, жуьреба-жуьре дестеяр социальный принципралди чара авуни романдин вири образрин мана-метлеб дуьздаказ ва тамамдиз ачухардай куь- мек гузва. Са ва я муькуь дестедай кьилди чара авунвай персонажри жемиятда чеб авай къатунин лишанлувилин мана къалурзава.
Романдин бинеда Мегьамедан къамат ава. А. Фатахова адан кьисметдал, адан аял чIавалай эгечIна акьул-балугъвилив агакьдалди, адакай цIийи уьмуьр патал женгчи жедай чIавалди гуьзчивал ийизва. Мегьамед инкъилабдин гьерекатдик эгечIун хатадай хьайи кар туш. Инкъилабдилай виликан хуьруьн туькьуьл гьакъикъатдал расалмиш хьуни, адаз кIани руш Гуьлназ диде-бубади гужуналди такIандаз гъуьлуьз гуни, хуьряй экъечIуни, кьуна дустагьда туни, пачагьдин жаллат1ар датIана геле къекъуьни ва жандармдин къамчи галукьуни ва гьа ихьтин маса вакъиайри Мегьамед женгчийрин жергейриз гъана. И кар, тайин мисалар гьуналди, А. Фатахова гегьеншдиз ачухарнава.
Романда Гуьлназ тIвар алай рушан къаматдизни тIимил фикир ганвач.
Уьмуьрди вичи, яшайишдинни тарихдин гьалари рушан рикIе суфат квадарнавай гьакъикъатдиз, инсандин таъсибдиз кIур гузвай ва жанавурриз хас къанунар авай девирдиз акси экъечIдай къуват гана.
Гуьлназ викIегь ва кьетIи инсан я. Уьмуьрдин четинвилери ва къулайсузвилери рушан къилих лигимарзава. А. Фатахова дагъви рушан классовый къанажагъ гьикI ачух ва артух жезватIа, зегьметчи халкь яргъал асирра зулумдик кутур къуватрихъ галаз руша гьикI женг чIугвазватIа, дагълара цIийи уьмуьр эцигуник гьикI ада вичин пайни кутазватIа къалурзава. Гуьлназан къамат гьерекатда аваз, ада ийизвай крар къалуруналди, ачухарнава.
Романдин игит тир руш цIийи уьмуьрдин душмандин гъили яна рекьизватIани, рушан уьмуьрдин мана-метлеб хьайи кар гъалиб жезва.
Гуьлназа хкягъай рехъ адан дустари ва адахъ галаз са фикиррал алайбуру давамарзава.
Малум тирвал, реализмдин методди гафунин устадривай абуру къалурзавай гьакъикъатдиз вири патарихъай къимет гун, жемиятда авай хци гьуьжетар гьихьтинбур ятIа къалурун ва цIийи инсандин - уьмуьр цIийидаказ туькIуьр хьийизвай касдин къамат къалурун истемишзава. А. Фатахован «КьатI-кьатI авур зунжурар» гьа ихьтин эсер я. Ам чIалан девлетлувилелди, игитар рахазвай жуьрейралди, тIебиатдин шикилар жумартдаказ гуналди, гзаф халкь авай мярекатар (суварар, халкьдин шадвилер-къугъунар, акъажунар ва мсб.) къалуруналди, художественный приемрин жуьреба-жуьревилелди тафаватлу я.
Шегьердани хуьре классовый женгинин гьакъикъи шикилар ганвай «КьатI-кьатI авур зунжурар» романда I900-йисарилай эгечIна дагълара хуьруьн майишат коллективламиш ииидай девирдал къведалди хьайи вакъиаяр ачухарнава. И эсерди, А. Фатахован вири яратмишунри хьиз, ам эдебият цIийи жанрийралди, шииратдин рангаралди ва образралди девлетлу авур шаир тирдан шагьидвалзава.
Жегьил шаирди неинки къелемдин амай стхайризни устадвал хкаж ая лугьуз эвер гузвай, ада гьакI вичелни галатун тийижиз кIвалахдай, кхьенвайди хъсанар хьийиз алахъдай, цIийи жанраяр гъиле кьадай, уьмуьрдай къачунвай цIийи делилар тупIалай ийидай. Гьа икI са вахтунда шаирдиз вичиз шииратдин сергьятра дар тирди акуна, уьмуьрдин гьакъикъат тамамдиз ва адан вири муракабвилерни адан гзаф терефар дериндай ачухарун патал шаирди и сергьятрай экъечIунин лазимвал авайди гьиссна. Гьа икI ада прозадин жуьреда кхьенвай эсерар пайда хьана. «Бегьер аллагьди ваъ, зегьметди гуда», «Чнани хьвана», «Риза», «Газет», «Бубадин веси», «Лянет» эсерра жегьил авторди, хайи халкьдин агалкьунрал шад яз, жегьил несилдиз алатай четин вахтарикай суьгьбетзава, гьикI лагьайтIа автордиз а вахтар хьсандиз чизвай.
Гьам кьадардиз чIехи, гьамни мана-метлебдин жигьетдай амай эсеррилай тафаватлу «Бубадин веси» гьикаядиз килигин. Ам куьгьне девирдин, чпихъ къуват амачир адетрикай кхьенвайди я. Гьикаяда кьиле физвай вакъиаяр са йисан муьгьлетда жезва. Хзандин кьил тир бубади, кьуьзуь Дадаша, бан-бубайрин адет тирвал, фекьини алай чкадал вичин игьсан гьикI гун лазим ятIа веси авуна. Адан рухваяр тир Жаферни Сефер, чпихъ авай са зул чилни са кал маса гана, бубадин эхиримжи къаст кьилиз акъудуниз мажбур хьанай, вучиз лагьайтIа, акI тавунайтIа, абуруз хуьруьнвийри, тIуб туькIуьриз, пак адетар чIурай ксар я лугьун мумкин тир.
Хзан кьил хуьдай мумкинвилерикай магьрум хьана. Къазанжи къведай са чка жагъурдай кьван Жаферанни Сеферан аман атIана. Эхирни абур Дербентдин патав гвай ветегайриз балугьар кьаз фена.
А. Фатахован гьикаяда садбур кесиб, садбурни девлетлу гьикI жезватIа дуьз ва гьакъикъи рангаралди къалурнава. ИкI хьунин гьерекатдиз куьгьне адетрини къуват гузвай.
А. Фатахован «Лянет» гьикаяни фикир желбдайбурукай сад я. Ана ихтилат сад лагьай касдин мецелай физва ва ам композициядин жигьетдай новелла новелладин къене авайди яз туькIуьр хьанва. Эсердин бинеда куьгьне дуьньядин авамвилинни мичIивилин къурбанд хьайи дагьви дишегьли телеф хьунин тарих ава. И вакъиа адан шагьид хьайи, уьмуьрдин тежриба авай, дуьнья акунвай кьуьзуь чубан Алимегьамедан мецелай ачухзава, фитнедин къурбанд хьайи дишегьли инсанрин пехъи кIеретIди гьикI къванциз акъудна кьенайтIа лугьузва.
Гьикаядин тIварцIе виче эсердин мана-метлебдиз талукь ишара ава: истисмарвилинни зулуматдин къурулуш тир пачагьдин куьгьне девирдиз кар атIун, ам негь авун лазим я.
А. Фатахован маса эсерра хьиз, «Лянет» гьикаядани тIебиатдин гуьзел шикилар ганва. Абурукай са бязибуру кIелзавайбур рушан кьилел гъидай мусибат аннамишун патал виликамаз гьазурзава: «Югъ яваш-яваш няни жезвай, кьакьан тепейрин кьилериз тIимил хьиз циф яна мичIивал акьалтзавай, рекьин хатавал авачир чкайрал агакьайла, балкIандик за тади кутадай, амни, гьайван, чун рекье геж жедай чIал чидайди хьиз, каш ягъиз -каш ягъиз гьерекатдал фидай... Вилик квай дередай чIулав циф хкаж хьана, са тIимил вахтундилай ада чун элкъуьрна кьуна ва мичIи авуна... Чун рехъ какахьай чкадал агакь хьийидалди акьван мичIи хьана хьи, виле эцягьай тIуб акван хьийизмачир...
Хейлин вахт алатайдалай кьулухъ дере ацIанвай циф дагъдин ценерикай хкаж хьана, са пай гьа дагъдин чухуррик кужумна куьтягь хьана, михьи къизил хьтин вили цав ачух хьана, гъетери рапрапариз нур гуз башламишна...
Гимишдин рангалай элкъвей варз чIулав циферин кIаникай хкатна цавун кIанелай аквазвай. Ада чун ацукьнавай суван къаскьанар хьипи дере хьиз ишигълаван авуна».
ТIебиатдин зурба шикилар, гьакъикъатдиз хас рахунар, гуьзел, рикIик лувар кутадай сегьнеяр А. Фатахован гьикаяйра гзаф ава. Адалайни гъейри, ам инсанрин суьретар гафаралди гуз алакьдай устадни я. Месела, «Газет» гьикаяда авай гьарамзада Нурметан шикил гьахьтинбурукай я. Игитдин неинки винел патан акунар къалурун патал, гьакIни адаз къвезвай къимет гун патал автордиз анжах са шумуд цIарх герек атана: «Нурмет... кьакьан буйдин дели амалрин, дамахар, фурсар гвай сад тир. Адан чин яру хьанвай, гъвечIи чIулав вилер, къванцихъай килигдай гъуьлягъдин вилер хьиз пехьи тир. Кьилел алай бармак са патал эцигна кIунтI хьиз экъвазнавай... Папари яд гъидай кIамун кьилел бугь ядай жунгав хьиз акъвазнавай»...
«Бубадин веси» гьикаяда авай рекьизвай кьуьзуь Дадашан акунар гунни гзаф таъсирлуди хьанва: «АскIан кIвалерин кьибле патахъ элкъвенвай лацу айвандал гъили расай яцIу хъархъу кьуларин чарпайдал кьуьзуь Дадаш азарлу яз къатканвай. Винел алай цIару читдин куьгьне яргъандикай аквазвай рехи чуруди чуьнуьхнавай кьурай чин, кьекьемар ацукь хьана, агаж хьанвай зайиф, экуь-хьипи вилер...»
А. Фатахован проза ахтармишай Буба Гьажикъулиев гьахъ тир, ада кхьенай: «Фатахован гьикаяйриз Чеховаз авай хьтин лиризм хас я. Автордин ремаркаяр, диалогар, мензерайрин шикилар - ибуру вирида ажайиб шиирлу гьуруш тешкилзава. Писателдин игитрин жанлу рахунар, мензерайрин шикилар таъсирлу гьиссеривни къенепатан гьерекатдив ацIанва».
А. Фатахован гьикаяяр, адан шииратдин эсерар хьиз, девирдин метлеблу, вахтунин истемишунриз жаваб гузвай темайрал бинеламиш хьана кхьенва. А темаяр, лагьайтIа, - цIийи уьмуьр туькIуьрун, алатай куьгьне девирдин амукьаяр критика авун ва советрин цIийи инсан арадал атунин месэлаяр я. СтIал Сулейманахъни Хуьруьг Тагьирахъ галаз санал цийи жанраяр гьялуналди, Алибег Фатахова лезгийр ин совет девирдин эдебият вилик финик зурба пай кутуна.
Ам эдебиятдин классикрин эсерар лезги чIалаз таржума авурбурукайни сад я. А.С. Пушкинанни М.Ю. Лермонтован эсерар таржума авуни, A.M. Горькийдинни В.В. Маяковскийдин яратмишунрикай вичиз тарсар хкудуни, милли писателрив къайгьударвилелди эгечIай Н.С. Тихоновахъни В.А. Лyговскойдихъ галаз мукьувай таниш хьуни ва абурухъ галаз са шумудра гуьруьшмиш хьуни Алибег Фатахован уьмуьрдин рехъ къатидаказ экуь авуна.
Илгьамлу зегьметдикай, хайи Ватандикай галат тавуна мани лагьай ялавлу шаир - трибундин, цIийивилер гьайи шаирдин эсерри хайи эдебиятдин тарихдин экуь ва метлеблу чинар тешкилзава.






ГЬАЖИБЕГ ГЬАЖИБЕГОВ
(I902-I94I)
Бажарагълу алим, критик, литературовед ва драматург Гьажибег Гьажибегов чи арадай яратмишунри цуьк ахъайнавай чIавуз акъатнатIани, ада лезгийрда милли культурада дерин гел туна.
Лезгийрин литературный чIал хкягъун, вичин хайи халкьдиз ва табасаранриз цIийи кхьинар яратмишун, печатдин органар кардик кутун, халкьдин сивин яратмишунар ва къадим вахтарин эдебиятдин ирс кIватI хьувун, Етим Эминанни СтIал Сулейманан уьмуьр ва яратмишунар ахтармишун, абурун жавагьирар хьтии эсерар къайдада туна печатдиз акъудун, лезгийрин журналистика арадал гьун - ибур вири Гьажибег Гьажибегован гьуьрметлу тIварунихь галаз алакъалу я.
ЧIехи алимди лезги чIалай ва литературадай школа патал хейлин учебникар, хрестоматияр кхьенай. Ам гьакI чеб лезги театрди эцигай ва кьилди ктабар яз чапдай акьатай кьве тамашадин авторни хьанай.
Гьажибег Гьажибегов I902-йисуз Ахцегьа фяле Агьмедханан хзанда дидедиз хьана. Адан бубади Бакуда фялевал ийиз кьил хуьзвай. Бубадин эрзиман мурад хцив кIелиз тун тир. Мукьва-кьилийрин куьмекдалди Агьмедхана Гьажибег урус чIалал тарсар гузвай хуьруьн мектебдиз ракъурнай. I9I2-I9I7-йисара дерибаш жегьилди мектебда кIелнай, амма вабадин азардик дидени буба кечмиш хьун себеб хьана Гьажибег тарсар туна, гъвечIи стхани галаз батраквал авуниз мажбур хьанай. Ада сифтедай хайи хуьре, гуьгъуьнлай Мегьарамдхуьре гъиле гьатай гьи кIвалах хьайитIани ийиз, кьил хуьзва.
Дагъустанда Сюветрин гьукум тестикь хьайидалай гуьгъуьниз Гьажибег Гьажибегован уьмуьрда еке дегишвилер хьана. Ада сифтедай Темир-Хан-Шурада агитаторвилин курсара, гуьгъуьнлай Москвада коммунистический университетда кIелна.
Меркез шегьерда студент тир йисара Гьажибега гьана кIелзавай лезги студентрин краеведческий кружок тешкилнай. Кружокдин членрин кьилин везифа - лезги эдебиятдин ва сивин яратмишунрин ирс кIватI хъувун, чи халкьдиз цIийи элифар (кIел-кхьин) арадал гъун, чпихъ яратмишдай алакьунар авай ксар малумар хъувун тир. Гьажибег Гьажибегов кьиле авай кружокдин членри (3. Эфендиева, Ш. Мейланова, А.Вагьабова ва мсб.) са куьруь вахтунда хейлин кIвалахар авунай. ИкI,I927-йисуз абуру «Лезги шаиррин чIалар» тIвар алай ктаб Москвада араб гьарфаралди лезги чIалалди акьуднай. Ана Етим Эминан, СтIал Сулейманан ва Кьасумхуьряй тир Гьажид хва Султанан чIалар чапнавай. Лезги писатель Зияудин Эфендиева рикIел хкизвайвал, «I927-йисан гатуз Гьажибег и ктабни гваз лезги хуьрера (Кьасумхуьр, Агьа СтIалар, Гъетегьар, Цмур ва масабур) къекъвена. Ктаб ахъайна Етим Эминан шиирар кIелайла, кIел-кхьин тийижир инсанар ягъадачир. Лезги чIалалди кхьиз жедани? - суал гудай абуру... «Девриш атанва», - лугьудай лезгийри Гьажибег акунамазди. Кьилел алачир, куьруь хилер квай перем алай, кIвачин къапарин патар хкатнавай ам дугъриданни девриш хьиз аквадай...» («Коммунист» газет, I966-йис, 3-июль).
Лезги цIийи элифар тешкилунихь галаз санал Гьажибег Гьажибегован кружокдин иштиракчийри Кьасумхуьрени Ахцегьа лезги шаиррин конференцияр кьиле тухвана ва шиирар кхьизвай хейлин шаирар малумарна. И кардихъ галаз алакъалу яз Гьажибег Гьажибегова «Лезги адебиятдин нубатдин месэлаяр» макъалада ихьтин важиблу месэлаяр эцигзава: виликдай хьайи шаиррин яратмишунар кIватI хьийин ва абур ахтармишин, чи аямдин шаирар учётдиз къачуна гапалар туькIуьрин ва абуруз цIийи кIалубрин ва чи девирдихъ галаз кьадай мана-метлебдин эсерар теснифиз куьмекин.
Студент ва аспирант тир йисара Гьажибега «чIалан месэладани» активнидаказ иштиракна. Малум тирвал, 20-йисара Дагъустанда чIалан жигьетдай (школада дидед чIалал кIелун лазим яни, туштIа туьрк чIалалди) яргъалди гьуьжетар кьиле фенай. Гьажибега туьрк чIалан терефдарриз акси яз (ахьтинбурун кьадарни тIимил тушир) дидед чIалаз шегьре рехъ гуниз эверна ва гьакъикъи фактарал, илимдин тIалабунрал бинеламиш хьана, чи милли литература, культура дидед чIалалди теснифун чарасуз тирди субутна. «Дидед чIалан куьмекдалди чун дуьньядин халкьарин культурайрихъ галаз таниш жеда», - къейднай жегьил алимди.
Гьажибег Гьажибегова и важиблу месэла «Красный Дагестан» газетдиз акъатай са жерге макъалайра мад ва мад сеферда къарагъарнай. ИкI, «Лезги чIалалди элифар теснифун» макъалада ада кхьизва: «Дидед чIалалди кIел-кхьин арадал гъун 200 агьзур касдилай гзаф авай лезги агьалийриз чпин фикирар ачухарунин карда гьава хьиз чарасуз я» («Красный Дагестан» газет, I928-йисан 26-январь).
I927-йисан гатуз Гьажибег Гьажибегован кружокдин иштиракчийри Кьасумхуьре лезги шаиррин конференция тухванай. Анал рахай Гь.Гьажибегова лезгийрихъ девлетлу фольклор, Е.Эмин, Салих, Шайда, Малла Нури, Султан, Ахцегь Гьажи, СтIал Сулейман ва маса бажаргълу шаирар хьайиди ва авайди къейднай. Алимдин фикирдалди и девлетлу эдебият квахь тавун патал лезгийриз цIийи элифар арадал гъун чарасуз тирди къейднай (Лезги шаиррин сад лагьай конференция. «Красный Дагестан» газет, 2-сентябрь, I927-йис).
Вичи I926-йисуз агалкьунралди университет куьтягьарай Гьажибег филологиядин илимдай РагьэкъечIдай патан халкьарин илимринни-ахтармшунрин институтдиз аспирантвиле ракъурнай. Ина чирвилерал рикI алай жегьил филологиядин илимдал дериндай машгъул жезва, лезги чIал ахтармишзава, филологиядин илимдай кандидатвилин тIвар къачуна, ватандиз хквезва. Им I928-йис тир...
Гьажибег Гьажибегова Дагъустандин гьукуматди тешкилай сад лагьай лезги газетдин («ЦIийи дунья», I928-йисан 2I-июль) редакторвал ийизва. Бажарагълу алим газет вичин чкадиз гъунин, авторский коллектив кIватIунин кардал гзаф алахъна. Адан жафаяр гьавайда феначир. Газет себеб яз мухбиррин арадай чпихъ алакьунар авай хейлин жегьил шаирарни писателар, журналистарни алимар акъатнай.
Журналиствилин кIвалахдихъ галаз санал Гьажибег Гьажибегова чи шаиррин ктабар, уртах кIватIалар чапдай акъудунин карни давамарзава. ИкI, алимди I928-йисуз Етим Эминан сифте кIватIал «Хкягъай чIалар», I929-йисуз лезги шаиррин ктаб «Сифте къадамар», I934-йисуз «Лезги адабиятдин кIватIал» ва маса ктабар сифте гафни баянар галаз акъуднай. Ада гьакI цIийиз тешкилай «Яру гъед», «Коммунист маариф» тIварар алай литературно-художественный журналрин редакторвални авунай.
Алимди дидед чIалазни фикир тагана туначир. Ада лезги чIалан нугъватрикайни грамматикадин категорийрикай, литературный чIалан гьакъиндайни терминологиядин месэлайрикай ктабарни макъалаяр кхьенай.
I93I-йисалай башламишна Гьажибег Гьажибегова Дагъустандин илимдинни ахтармишунрин институтда дагъви чIаларин сектордин зеведишвиле, гуьгъуьнлай институтдин директордин заместителвиле ва I935-I937-йисара гьа институтдин директорвиле кIвалахнай. Институтда кIвалахай йисара алимди лезги чIалай ва литературадай чпихъ зурба метлеб авай къанни цIудалай артух макъалаяр кхьена, цIуд кьван кIватIаларни учебникар туькIуьрна. Са касдилай са куьруь вахтунда икьван кIвалахар алакьун тажуб жедай кар я. Себеб ам я хьи, алим гзаф алахъдай, зегьметдал рикI алай кас тир. Гьажибег Гьажибегован уьмуьрдин юлдаш Зулейха Султановади рикIел хкизвайвал, «ада йифера ксун тавуна кIвалахдай. Зун мус ахварай аватайтIани ам вичин столдихъ галаз аквадай» («Коммунист» газет, I99I-йис, 8-март).
ЧIехи алимдивай вичин вилик эцигай гзаф месэлаяр: СтIал Сулейманакай ва Етим Эминакай кьилдин ктабар кхьин, лезгийрин виликан девирдин ва алай аямдин эдебиятдикай тамам ахтармишунар яратмишун кьилиз акъудиз хьанач. Себеб I937-йисан вакъиаяр тир. Дагъустдандиз «цIаяр аватай» гьа йисуз Гьажибег Гьажибегов гьич са тахсирни квачиз «халкьдин душман» я лагьана дустагьна, суд-дуванни тавуна суьргуьндиз ракъурнай. I94I-йисуз Гьажибег Гьажибегов лагердин эх тежедай зулумдин шартIар себеб яз Коми АССР-да кечмиш хьана, I956-йисуз Гьажибег Гьажибегов реабилитациядик акатна, адан багъалу тIвар, адан яратмишунрин ирс халкьдин арадиз хтана.
I928-йисан 2I-июль лезгийрин сифте газет «ЦIийи дуьнья» акъатай тарихдин метлеб авай суварин югъ хьанай. Газетда сад лагьай нумрадца кьилин макьалада икI лагьанвай: «Чи газет зегьметчияр санал тупламишдай тешкилатчи ва куьмекчи я... Чи газетди цIийи лезги элифар халкьдин арада машгьур ва жемият савадлу ийида». Дугъриданни гьа сифте нумрадилай башламишна газетдин чинра чи литературадин классикар тир Етим Эминан, СтIал Сулейманан, Ахцегь Гьажидин, Хуьруьг Тагьиран ва гьакIни жегьил шаирар тир Алибег Фатахован, Мемей Эфендиеван, Нуредин Шерифован, Гьажибуба Шуаеван, Рамазан Юсуфован ва масабурун шиирар акьатиз хьана. Гь.Гьажибегован алахъунар себеб яз СтIал Сулейманан, Хуьруьг Тагьиран, Шиназ Гьезерчидин тIварар халкьдин гегьенш кьатариз малум хьанай.
Газетдин баркаллу кIвалах себеб яз лезгийрин литература вилик физ башламишна. И карда, гьелбетда, Гьажибеган гьунарар екебур я. «ЦIийи дуьньядиз» художественный эсерар хьиз, литературадиз талукь рецензияр, литературоведческий макъалаяр, очеркар акъатзава. Абур чи критика ва литературоведение арадал атунин сифте камар хьанай. И карда сифте кьил кутурди Гьажибег Гьажибегов тир. Алим алатай девирдин лезги литература ахтармишунал ва вичин аямдин поэзия вилик тухунал гзаф алахънай. Ада вичи туькIуьрай лезги шаиррин эсеррин кIватIалра ганвай сифте гафарни баянар, «ЦIийи дуьнья» ва «Красный Дагестан» газетриз акъатай макъалаярни литературный конферецийрал авур докладар - лезги литературадин агалкьунризни нукьсанриз ва адан вилик акъвазнавай нубатдин месэлайриз бахшнавай.
Гьажибег Гьажибегован рикI алай шаиррикай сад Етим Эмин тир. ЧIехи шаирдин сифте ктаб акъудайди, адан уьмуьрдикай ва яратмишунрикай сифте гаф лагьайдини Гьажибег Гьажибегов я. «Красный Дагестан» газетда урус чIалал «Шаир Мегьамед Эмин» тIвар алаз лезги халкьдин кьве вилин нур шаирдикай алимдин маналу макъала акъатнай. Ана шаирдин эсеррин тематикадикай рахунихъ галаз санал ада зегьметчи халкьдин тереф хвейидакай, Эминан эсеррин таъсирлувиликай, гуьзелвиликай раханва. «Санани печатдай акьат тавур Етим Эминан эсерар, - давамарзава алимди, - вич кьейидалай гуьгьуьниз 50 йис алатнаватIани, халкьдин арада яшамиш хьун ва шаирдин тIварни еке гьуьрметдив хуьн, адан яратмишунар, шаксуз, социальный рекьяй маналу тарвили я». ЧIехи шаирди чи эдебиятдик кутур зурба пай фикирда кьуна, ада Етим Эминаз «Лезги литературадин буба» лагьана гьахълу къимет ганай («Красный Дагестан» газет, 24-январь, I928-йис).
Гь.Гьажибегова Етим Эмин лезги эдебиятда виридалай зурба чIалан устад яз гьисабзава. Гьакъикъатдани чIехи шаирдин яратмишунар ахтармишунин карда сифте камар къачурди, адан сифте кIватIалар туькIуьрайди Гьажибег Гьажибегов я.
Етим Эминан яратмишунар хьиз, СтIал Сулейманан поэзияни Гьажибег Гьажибеговаз гзаф кIандай. Ам «XX лагьай асирдин Гомер» мукьувай чидай ва адахь галаз хейлин йисара санал кIвалахай бахтлу ксарикай садни хьанай. Гьеле университетдин студент тирла, Гьажибег Гьажибегов СтIал Сулейманахъ галаз таниш хьанай. Ада чIехи шаиррин эсерар адавай вичивай кхьенай ва гележегда «ЦIийи дуьнья» газетдиз, жуьреба-жуьре кIватIалриз ва, эхирни, кьилдин ктабдиз акъуднай. СтIал Сулейман урус чIалал малум авур Николай Ушакован, Семён Липкинан, Эффенди Капиеван ва масабурун таржумаяр патал цIарба-цIар урус чIалаз элкъуьрайдини Гьажибег Гьажибегов я.
Алимди чIехи шаирдин уьмуьрдикай ва яратмишунрикай кьилдин ктаб кхьидай ният аваз, Сулейманан ацукьун-къарагъуникай, теснифатрикай, адан бязи эсерар яратмишунин тарихдикай гзаф къиметлу малуматар кIватIнай, адан эсеррикай «Красный Дагестан» ва «ЦIийи дуьнья» газетриз са жерге маналу макъалаяр акъуднай. Сифтеди I927-йисуз «Красный Дагестан» (2I-август) газетдиз «Шаир СтIал Су-лейман» тIвар алаз акъатнай. Гьакъикъатдани и макъала чIехи шаирдикай, адан уьмуьрдикай ва яратмишунрикай лагьанвай сифте гаф я. СтIал Сулейман чIехи ва халисан шаир тирди къалурзавай и макъала ихьтин гафаралди куьтягь жезва: «Вичихъ зурба бажарагъ авай Сулеймана Дагьустандин халкьарин арада цIудралди «чуьнуьх» хьанвай вич хьтин шаиррин кьадар-кьисметдикай фикириз тазва. Абур малумарун дугъриданни чи пак тир буржи я».
СтIал Сулейманакай акъатай сифте макъаладин къиметлувал адакай ибарат я хьи, алимди санлай къачурла, шаирдин яратмишунрин метлеблувал дуьздиз ачухарзава, чIехи шаирди Дагьустандин литературади кьунвай чка къалурзава ва гьакIни Сулейманан шаирвилин устадвилин месэлайрикайни рахазва.
СтIал Сулейманакай очеркар, макъалаяр чи критикри, писателри гзаф кхьенва. I934-йисуз Москвада кьиле фейи Советрин писателрин I-лагьай съездилай гуьгъуьниз макъалайрин кьадар иллаки артух жез хьанай. Амма шаирдин яратмишунрин месэлаяр илимдин шегьре рекьел гъайиди Гьажибегов Гьажибег я. Алимдин «СтIал Сулейман», «Шаир ва халкь», «Халкьдин шаир СтIал Сулейман», «Чи Сулейман» ва маса макъалайра чIехи шаирдин яратмишунар периодриз пайна ва гьар са периоддиз мана-метлебдин жигьетдай тамам анализ ганва, Сулейманан эсеррин чIалакай ва художественный кьетIенвиелрикай раханва.
Гьажибег Гьажибегов СтIал Сулейман шаир хьиз инкар ийизвай ва ам масабурун чIалар лугьудай ашукь яз гьисабзавай ва чеб илимдикай къерех тир са бязи критикрихъ галаз гьуьжетриз экъечIзава. Ада къейдзава: «Са гзаф кьадар кIелдайбуруз СтIал Сулейманакай, ашукьдикай хьиз, чIуру фикир арадал атанва. Сулейман вичиз ашукь лугьунал кIевелай нарази тир. И кардал ам, шаксуз, гьахъ я. Сулейман чи халкьдин чIехи шаир я, ашукьвал ада гьич са чIавузни авурди тушир...
Вири союздин писателрин сад лагьай съезддилай гуьгъуьниз СтIал Сулейманакай гзаф кхьизва. Бязибуру чпиз чIехи шаир ва адан яратмишунар бегьемдиз чин тийизвайвиляй Сулейман са ажайиб, аламатдин касдиз элкъуьрзава. Лугьун лазим я хьи, ахьтин фикирриз эсиллагь рехъ гана виже къведач» («Красный Дагестан» газет, I936-йис, 2I-апрель).
Алимди и дуьз ва гьахълу фикир кьилди-кьилдин делилралди субутни ийизва. Дугьриданни Гьажибег гьахъ тирди чаз Агьед Агъаева Ст1ал Сулейманакай кхьей ва I963-й. акъатай къиметлу ктабдайни аквазва. Адалай гъейри чIехи шаирди гьич са шиирдани вичи вичиз ашукь лагьанвач. Ада вичин тIвар кьазвай шииррин эхиримжи цIарара анжах шаир лугьудай гаф ишлемишнава.
Са бязи критикри 30-йисарин фольклористикадин ва литературоведениедин гъалатIар себеб яз, сивин яратмишунарни кьилдин касдин эсерар какадарзавай. И гъалатIриз килигна, са-са критикри СтIал Сулейман фольклордик кутунвай. И илимдикай къерех фикирдиз Гьажибег Гьажибегова «Художественный рекьяй регьат ва халкьлувал» макьалада тамам жаваб ганай. Ада кхьизва: «СтIал Сулейманаз фольклордин векилдиз хьиз килигзавайбуруз лезги халкьдин сивин яратмишунрикай гьич са хабарни авач. Сулейманан яратмишунар я мана-метлебдин, я кIалубрин жигьетдай фольклордихъ галаз гьич сад хьтинди яз гьисабиз жедач. Сулеймана фольклордин тежриба, адет хьанвай кIалубар са бязи бегьемсуз критикри фикирзавайвал тикрарзавач. Шаирди фольклордикай, адан гуьзел художественный рангарикай, лап гуьрчег чIалакай еке устадвилелди менфят къачуз вичин хсуси образар ва жуьреяр арадал гъизва. Фольклордилай алава яз,- давамарзава алимди, - Сулеймана вилик фенвай маса халкьарин литературадин тежрибадикайни хийир къачузва («Дагъустандин правда» газет, I936-йис, II- октябрь).
Чпикай рахай макъалайрай аквазвайвал, СтIал Сулейманан яратмишунриз талукь важиблу месэлаяр илимдин шегьре рекьел гъайиди Гьажибег Гьажибегов я.
(Ст1ал Сулейманни Гьажибег Гьажибегов чпин яшариз еке тафаватлувал авайтIани, халисан дустар тир. Абурун арада авай гьуьрметдикай чаз Назир Агьмедова ва Зулейха Султановади къиметлу малуматар тунва. ИкI, Гьажибеган уьмуьрдин юлдаш хьайи Зулейха Султановади рикIел хкизвайвал, СтIал Сулейман Махачкъаладиз атайла гьар сеферда абурун кIвализ мугьманвиле къведай. Адаз Гьажибег вичин хва хьиз кIандай ва абурун арада эдебиятдикай ширин суьгьгьбетар йифен кьуларалди давам жедай. Гьажибег «халкьдин душман» я лагьана кьур чТавузни гьич са куьнихъайни кичIе тахьана, СтIал Сулейман Махачкъаладиз атана, Зулейха Султановадин хатур къачунай, субай хьайи жегьил дишегьлидиз рикI-дуркIун ганай, ам секинарнай.
Назир Агьмедова «Шаламар алай ашукь» макъалада бажарагьлу жегьил алим Гьажибег Гьажибегованни яшлу ва дерин шаир СтIал Сулейманан алакъайрикай икI кхьизва: «И кьве кьегьал лезгидин гьуруьшмиш хьун уьмуьрдин эхирдалди зи рикIелай алатдач. Суьгьбет Сулейманан ктабдикай тир. Ам чапдай акъудун патал гьазурнавай. Вичин гьебейрай са шумуд дафтар акъудна, абур Сулеймана Гьажибегав вугана. Алимди абур еке гьевесдив кIелна, ахпа тарифна: «Гзаф хъсан чIалар я, гьар са гаф са жавагьир я» («Советский Дагестан» журнал, № I, I969-й.).
Гьажибег Гьажибегов литературадин теориядизни фикир гайи алим я. ИкI «ЦIийи дуьнья» газетдиз акъатай «Милли эдебият туькIуьрунин рекье», «Эдебиятдин месэлайрикай суьгьбетар», «Красный Дагестанда» гайи «Лезги шаиррин сифтегьан конференция», «Дагъустанда кхьиз башламишзавайбурун кIвалахдикай» ва маса макъалайрин тIварар кьаз жеда. Абура алимди фольклординни литературадин алакъайрикай, художественный эсеррин чIалан кьетIенвилерикай, темаяр хкягъуникай, литературадин жанрайрикай ва маса важиблу месэлайрикай кхьизва. Са чешне гъин: «Кхьинар авун, шаирвал авун имни са пеше я. И кар тамамди хьун патал сифтени-сифте жуван чIал хъсандиз чирна кIанда. ЧIал гьавурда акьадайди жен, са кьвед-пуд гафуналди дерин фикир, гуьзел шикил герек ачухарин, къалурин. Рахазвай гафар, гьелбетда, шикиллу жен...
Сифтени-сифте тема хкяна кIанда. Ахпа и кар дериндай ачухарна кIанда. Тема чи уьмуьрдай хкягьун лазим я. Жуваз акун тавур, жуваз чин тийидай затIуникай кхьей шей зайиф жеда. Ам жува гьиссун чарасуз я» («ЦIийи дуьнья» газет, I93I-йис, 22-март).
30-йисара Гьажибег Гьажибегова кхьей лезги чIалан грамматикадин ктабрай, эдебиятдин хрестоматийрай шумудни са несилди тарсар чирнай. Абурун арадай дидед чIалакай тамам чирвилер авай писателар, шаирар, журналистар, алимар акъатнай. Гьажибег Гьажибегова цайи тумуни къалин бегьерни ганай. И жергедай яз Алибег Фатахов,Мемей Эфендиев, Шиназ Гьезерчи, МутIагьир Рзаханов, Исмаил Вагьабов, Назир Агьмедов, Рамазан Юсуфов, Абдуллагь Вагьабов, Зияудин Эфендиев, Балакьардаш Султанов ва масабур къалуриз жеда.
Гь. Гьажибегова драматургиядикни вичин пай кутунай. Адан «Адетдин къармахра» (I928-йис), «Колхоз» (I93I-йис) пьесаяр тамашачийри еке гьевесдалди кьабулнай.
20-йисара лезгийрин арада савадлубурун кьадар тIимил тирвилиз килигна, театрдихъ, ачух сегънедихъ цIийи фикирар жемятдин арада чукIурунин карда еке метлеб авай. Иниз килигна чи сифте драматургри: Идрис Шамхалова («Периханум»), Гьажибег Гьажибегова, Аскар Сарыджади («П1ир Мукьминат»), Азиз Гьамидова («Мегьридин шеле»), Жамирзе Эфендиева («БуркIихъанар»), Малик Гъаниев- Шагьдагълыди («Большевик Эгьмед»), СтIал Сулейманани СтIал Мусаиба («СтIал Саяд») театр патал уьмуьрдин важиблу месэлайриз талукь тамашаяр яратмишзава. И эсеррин арада вич лезгийрин ва къумукьрин театрри эцигай Гьажибег Гьажибегован «Адетдин къармахра» пьесади кьетIен чка кьунва.
Тамашадин бинеда эцигнавай кьилин месэла-дагьви Дишегьлидин кьадар-кьисмет къалурун, ам куьгьне адетрин кьармахрай акьудун я. Пьесадин гьерекат XX лагьай асирдин къад лагьай йисарин сифте кьилера дагьлара авай са лезги хуьре кьиле физва. Ина Къурбан тIвар алай са кесиб лежбердиз вичин I6 йис яшдавай руш ФатIимат, адавай хабарни кьун тавуна, хуьруьн девлетлу Келбиханан хва Гьажимурадаз гуз кIанзава. И кардикай хабар хьайи ФатIимат югъ-йиф шехьзава, адавай гьа девирдин адет тирвиляй, бубадин гафунал гаф эцигаз жезвач. Рушаз ийир-тийир чизмач. Адан дердиникай хабар кьадай касни авач.
ФатIиматан бахтунай хьиз гьа мехъерин месэлаяр гьялзавай йикьара шегьерда кIелзавай адан стха Эльдар хуьруьз тIатIилриз хквезва. К1вале авай гьал агьвалат чир хьайи жегьилди вах вичихъ галаз шегьердиз тухузва, ФатIимат зулуматдикай хкудзава.
Тамашадин кьилин образрикай сад ФатIиматанди я. Ам гуьрчег, рикIиз чими, хуш къилихрин, гьахъ гвай, маса ксарин рикIикай хабар кьадай инсан я. Ана Къурбанан, Мерданан ва Кукулдаидин къаматарни ганва. Абурун арада Къурбанан образ иллаки жанлуди хьанва. Къурбан инсафсуз, къаних, фагьумсуз кас я. Ам гьатта вичин рушни кваз «маса гуз» гьазур я. Гь. Гьажибегова вичин геройдин къамат са адан краралди ваъ, гьакI адан рахунрин куьмекдални ачухарнава. Вичин уьмуьрдин юлдашдихъ элкъвена Къурбана (паб гьисаба авачирвиляй адан тIварни къазвач) икI лугьузва: «Фурукь! Гзаф къелетна на руш литпунктуниз дугурна зи ихтияр авачиз. Рушан литпунктуна вуч азар авайди я. КIелун эркекдан пеше я. Дишегьлидин пеше фу, яд авун, партал цун, кIвалин крар авун я. Дишегьли кIвалин крар авун патал халкь авунвайди я. Руш, на мад ихьтин крар авуртIа, завай аквамир гьа!» И гафарай Къурбанан къамат, къилих хъсандиз аквазва.
Драматургди Къурбанан мад са монологдии куьмекдалди адан къамат лап тамамарзава: ФатIимат Эльдарахъ галаз шегьердиз катна лагьай ван хьайи Къурбана икI лугьузва: «Вагь, вагь! КIвал чIур хьана гила, гьайиф кьве виш манат, кьве виш манат».
Кьуд пердедикай ибарат и тамашадихъ дишегьлияр адетрин къармахрикай, диндин мавгьуматдикай азад авунин карда еке метлеб авай, пьеса тамашачийри еке гьевесдалди кьабулайдакай гьатта «Литературный энциклопедияни» (М., I932, т.6, I50-чин) кхьенай.
Лезгийрин ва Дагъустандин, литературно-художественный критикадин, драматургиядин, дагъви халкьарин чIалар ахтармишдай илимдин бине эцигайбурукай сад хьайи Гьажибег Гьажибегова чи халкьдин руьгьдин хазинада дерин гел туна ва дагъвийрин меденият зарбдиз вилик тухудай къулай шартIар тешкилна.
Вад лагьай кьил

ВАТАНДИН ЧIЕХИ ДЯВЕДИН ЭДЕБИЯТ( I94I-I945)

Са шумуд йис идалай вилик литературовед Абачара Гьуьсейнаеван «Ватандин чIехи дяведин йисарин Дагьустандин эдебият» макъала кIелайла, зун тажуб хьанай. Себебни ада дяведин йисарин лезги эдебиятдикай лагьанвай гьакъикъатдикай яргъа, татугай гафар тир. Ада кхьенвай:«... I94I- I945-йисара лезги эдебият аваррин, къумукьрин ва лакрин эдебиятдилай кьадарсуз зайиф тир... Хуьруьг Тагьиравай а йисара къиметлу са эсерни яратмишз хьанач. (Килиг: «Советрин гзаф миллетрин эдебиятдин тарих». М. I970, 3- том.385-чин). Лезги эдебиятдал ва дяведин йисара вичин поэзияди цуьк ахъаяй Хуьруьг Тагьиран яратмишунрал ихьтин буьгьтан вегьин, гьелбетда, вичиз чи эдебият чин тийидай ва илимдин вилик вичин жавабдарвал гьисс тийизвай касдилай алакьдай кар я.
Бес гьакъикъатда дяведин йисарин лезги эдебият гьихьтин гьалда авай? Чи чIалан устадар а йисара квел машгъул тир? Гьелбетда, и суалриз регьятдиз жаваб гуз жедач, вучиз лагьайтIа а йисара чи шаиррини прозаикри яратмишай эсерар жуьреба-жуьре делилар себеб яз вири чав гьелелиг агакьнавач. ИкI фронтдиз фейи жегьил шаиррин ирс тамамвилелди къени чаз чизвач. ЯтIани, чаз малум эсеррал бинеламиш хьана, агъадихъ дяведин йисарин лезги эдебиятдикай чи фикирар лугьуз жеда.
Сифтедай къейдун лазим я хьи, дяве башламишайла, Дагьустандин маса халкьарин писателар ва шаирар хьиз, чи жегьил литераторарни гуьгьуьллудаказ фронтдиз рекье гьатнай. И жергедик Мемей Эфендиев (I903 -I944), Балакъардаш Султанов (I9I2-I943), Агъалар Гьажиев (I907 -I943),
СтIал Мусаиб (I9I4-I943), МутIагьир Рзаханов (I906-I942) ва масабур акатзава. Абуру гьам шаирвилин хци гафуналди, гьам яракьдалди чапхунчи душмандихъ галаз, кьегьалри хьиз, дяве тухвана, Ватандин рекье чпин жегьил чанар эцигна.
Фронтдин далу пата амай шаиррини писателри: Хуьруьг Тагьира, Нуредин Шерифова, Шиназ Гьезерчиди, Абдул Муталибова, Сейфедин Шихалиева, Зияудин Эфендиева, Къияс Межидова, Альдер Билалова, Шагь-Эмир Мурадова ва масабуру галатун тийижиз эдебиятда кIвалахзава. Абурун ватанпересвилин гьиссералди ва дерин метлебдалди тафаватлу эсерар «Социализмдин пайдах», «ЦIийи дуьнья», «Колхоздин пайдах» газетриз, школадин хрестоматийриз ва кьилдин кIватIалриз акъатнай. ИкI, I943-йисуз чапдай акъатай «Ватан патал» ктаб кьетIендиз къейд авуниз лайихлу я. Ана Ватандин чIехи дяведин вакъиайриз бахшнавай халкьдин сивин яратмишунар, СтIал Сулейманан «Яру аскердиз», Хуьруьг Тагьиран «Ватан», «Бубадин тапшуругъ», «Аслан хва, игит хьухь!», «Лянет», СтIал Мусаибан «Гьамиша гъалиб яру аскер», «Ватан хуьз гьазур я чун», Зияудин Эфендиеван «Гьахъ эхир винел акьалтда», «Фронтдин бригада», Сейфедин Шихалиеван «Ватандин кард», Къияс Межидован «Седредин Гашумов», Альдер Билалован «Фронтовик стхадиз чар», «Гатфариз», Шагь-Эмир Мурадован «Красная армиядиз салам», «Сталинград», «Партизандин паб», Шихнесир Къафланован «Ватандин игитриз аферин», Агълар Гьажиеван «Гитлеран хам за хтIунда», Д. Алифован «Къанчанах Гитлераз», «Бригадир» эсерар ганва. Ктабда гьатнавай саки вири эсерра чIалан устадри чун чапхунчи душмандин винел гьалиб жедайвилин фикир тестикьарзава.
Са к1валах мадни къейд тавуна жедач. Дяведин йисара амай дагъви халкъарин эдебиятра хьиз, чи литературадани поэзиядин жанрайри кьилин чка кьазва. Иллаки шиирри. Имни Дуьшуьшдин кар тушир. Поэзиядин жанр чи халкьариз виридалай истеклу жанр я.
Лугьун лазим я хьи, ислягьвилин ва ватанпересвилин месэлаяр чи шаирри гьеле 30-йисарани чпин эсерра къарагъзрзавай. Месела, СтIал Сулейманан «Испаниядин кьегьар», Алибег Фатахован «Дяве», СтIал Мусаибан «Испанидин патриотриз» ва маса чIалар къалуриз жеда. Абуру фашизм, дявекарвал негьзавай, дуьньяда ислягьвал хуьниз эверзавай.
Ватандин ЧIехи дяве башламишайла, ватанпересвал, къагьриманвал халкьдин сивин яратмишунрин ва эдебиятдин кьилин месэлаяр жезва. Чеб гзафни-гзаф дагъви дишегьлийри яратмишнавай фольклордин бейтера Ватан хуьз женгиниз физвай кьегьал рухвайриз абурун дидейри, сусари, вахари ихьтин тапшуругьар гузва:

Баркалла ваз, чан кIани яр,
Ватандин аслан тIвap къачур.
Зур къалурна, пехьи фашист
ЧIулав къванцин кIаник кутур.

Душман Гитлер терг авуна
Вун юлдашар галаз хъша.
Игитвилин тIвар къачуна
Хурал орден алаз хъша.

Лезги дидеяр, вахар, сусар чпин рухваяр, кIанибур гъалибвал къачуна хтунихъ тамарзу я:
Ярдин гъиле авай тфенг
Душман пучдай цIайлапан я.
Гъалиб хьана хъша, къелем,
Зи ширин чан ваз къурбанд я.

Я вад пипIен экуьнин гъед,
Вун шапкадин пеле кIандай.
Чан рикI алай ширин стха,
Вун хтана кIвале кIандай.

Сивин яратмишунра чи халкьди пехьи кицIин уьмуьр яхцIур югъ тирди фашистрин рикIел хкизва:
Пехъи кцIин уьмуьр вуч я,
Пехъи ампа, къачагъ Гитлер?!
Ви ажал вав агакьдалди,
Герек амач яргъи рекьер.

Ватандин кьадар-кьисмет терездал эцигай чIавуз чи чIалан устадарни кисначир. Дяведин йисара абуру гьарда вичелай алакьдайвал гъалибвилин югъ мукьва ийиз, женгиниз къарагънавай халкь руьгьламишиз алахъзава. Абурун эсеррикай са кьадарбур «Ватан патал» кIватIалда гьатнава. Ктабдин сифте гафуна ам туькIуьрай Зияудин Эфендиева икI кхьенва: «Гьеле дегьзаманайрилай инихъ, инсан жуван яшайиш патал женгиниз яракьламиш жедайла, ада жуван азадвал патал чIуру къастунин къуватрин аксина женг чIугвадайла,ам тураривди, хьелеривди, тупаривди хьиз, манийривдини яракьламиш жедай. Художественный гафунин къуват халкьдин къагьриманрин, игитрин, сердеррин гъиле лап гужлу яракь яз хьайиди я». КIватIалда тежрибалу устадрин эсерар хьиз, эдебиятда сифте камар кьачузвайбурун чIаларни ганва. Гьавиляй вири эсеррин ери сад туш. Амма са кIвалах ашкара я, вири эсерриз ватанпересвал хас я. ИкI СтIал Мусаиба «Ватан хуьз гьазур я чун» шиирда Советрин вири халкьар гаф- чIал, ният сад яз пехьи душман тергиз гьазур тирди малумарзава:
Диде-Ватан патал дяве
Авун къазва чна хиве,
Гъич са касдин кам чи чипе
Тутаз чун къуз-физ гьазур я.

Гьа ихьтин къагъриманвилин фикир З.Эфендиеван «Гьахъ эхир винел акьалтда» гьикаядани ава. Вич дяве башламишай сифте вацра яратмишай и эсерда гьерекат дагьдин хуьре кьиле физва. Ана гьвечIи-чIехи сад хьана, Къадир халу кьилеваз магьсулар кIватI хьийизва. Гьа и къайдада абуру фронтдин далу пад мягькемарзава. Чуьлдиз гьатта пионерарни кваз атанва. Къадир халуди абуруз икI лугьузва: «Де кар аку, кьуччагъар,бубадин кьегьал картар. Куьне кIватI хъувур гьар са тварцикай фашистрин рикIе акьадай гуьлле жеда. Буьркьуь хьуй душмандин вилер».
Къадир халуди ял ядай чIавуз кIватI хьанавайбуруз вичиз аял вахтара ван хьайи са риваят ахъайзава. Риваятдин мана- метлеб ихьтинди я. Куьгьне вахтара Первани лугьур са кас хьанай кьван. Адан гъиле гьамиша чумахъ жедай. Адаз дуьньяда игитар, девлер, аждагьаяр ава лугьуз ван хьанай. Перванидиз вичин гьунарар къалурна тарихда тIвар таз кIан жеда кьван. Яргъалди фагьум-фикир авур Перванидиз вичин тIвар магьшурдай рехъ жагъаначир. Къаркай са юкъуз ам чумахъни гьилеваз чуьлдиз фенай. Ина Перванидал цекверин кIунтI гьалтда. Ада тадиз чумахъдив кIунтI яда, ада гьисабайла, кьейи цекверин кьадар яхцIурдалай гзаф хьана. Перванидин кьиле гьатда ажайиб фикир. Хуьруьз хтанмазди ада кимел алай жемятдихъ элкъвена икI лугьуда: бес къачагъар кьвезва чи хуьр тарашун патал, за абур и чумахъдив ягъайла, яхцIур кьван кьена.
Кимел алайбурукай са шумуд кас адахъ инанмиш хьана. Чанда шадвал гьатай Первани вич хьтин са шумуд ахмакьни галаз къуншидал алай гуьзел ва мублагь вилаятдиз рекье гьатда. Макьсад - анин девдин диде ширна вичикай пачагь хьун тир. Девдин къеледив агакьайла, анай са тIурфан, гьарай-афгъан акъатнай хьи, дагълар, тамар абурун кьилел аватнай. Перванидиз ва адахъ галайбуруз чпи фикир авур кеферин ериндал сурар жагъанай. «Бес гила къарагънавай, дуьньядин Аллагь зун я лугьуз майдандиз экъечIнавай Гитлер вуж я кьван?- давамарзава Къадир халуди, - ам гьа Перванидин нерай аватнавайди тушни мегер?»
Гьикаядин метлеб ам я хьи, акьулсуз Перванидиз чара уьлкведин девдин къеледин кIане сур кьисмет хьайивал, Гитлераз ва адан гъилибанриз чи генг уьлкведин чилерал сурар кьисмет жеда. Писатель ягъалмиш хьаначир, са шумуд йисалай немсерин фашизм чи кьегьалри тергнай.
Эгер 3. Эфендиева чи халкьар Германиядал гъалиб жедайдахъ инанмишвалнатIа, шаир Сейфедин Шихалиева гьа гъалибвал къачун патал пай кутур кьегьал рухвайрикай сад тир Валентин Эмировакай «Дагьдин кард» поэмада суьгьбетзавай. Ана шаирди чи уьлкведа сифте яз ягъай душмандин самолетрин къадар ачухарай, лезгийрин кьегьал хва, Советрин Союздин Игит Валентин Эмирован къамат ганва, С.Шихалиева сифте нубатда бан-бубайри чаз тунвай весияр рикIелхкизва:
Хци яз хуьх куьне гапур вафалу,
Герек жеда ам квез са къуз балалу.
Дяведиз куьн зирек игит хва яз вач.
Вара-вара тахьуй кьулухъ вегьез кIвач.
Пис душманди гъил aтlaйтla куь нагагъ,
Дяведа кумукьай гъилин зур къалагь.

Ихьтин къагьриманвилин фикирралди тафаватлу гафарилай гуьгъуьниз шаирди Валентин Эмирован шикил гузва:
Валентин вич кьакьан буйлу, лап уьтквем
Жаван тир са жуьрэтлу ва лап мягькем.
Беден жанлу, къуьнер гьяркьуь, чин къумрал,
РикIиз хуш тир, ашукь жедай акунрал.
Вич зирек яз лап сабурлу гада тир,
Даим азад дагъларин ам бала тир.
Лап кесерлу зигьин авай гада яз,
Тарс куьтягьна ахпа фидай ам къугъваз.
В.Эмиров эдебиятдал, хайи халкьдин тарихдал рикI алаз чIехи хьанай. Иллаки ам хайи дагъларин тIебиатдал сергьят авачир кьван кьару тир:
Яру, вили, лацу, хьипи цуьквери
Кьунвай дагълар, гузвай атир ниэри,
Шад-хурам яз нуькIвер, къушар рахазвай,
Гьарнихъ вилиз яру пайдах аквазвай.
Лап алмас хьиз михьи хьанвай цавун тагъ,
Парламишиз зарлу нурар авай рагъ.
Шаирди игитдин мецелай дагъларин къагьриман тарихни рикIел хкизва. Дагъви уьлкведиз, ам табиарун патал, гзаф чапхунчияр атанай. Инал С. Шихалиева Ануширвананни Масламадин, Салмананни Темурленган, Мервананни Надир-шагьан тIварар кьазва. Амма намуслу дагъвияр садавайни лукIвиле тваз хьаначир:
Дагъустандин ажугъ агъзур къат хьана,
Самур, Хунзах, Табасаран сад хьана.
Мягькем кьуна тфенг, къалхан, тур гъиле,
Сур сал унай душманариз гуз гуьлле.

В.Эмиров вичин цIемуьжуьд йис тамам хьанамазди Таганрог шегьерда летчиквилин училищедиз гьахьзава. Жегьил гададин эрзиман мурад кьилиз акъатзава:
ИкI фенай ам Таганрогдиз кIел ийиз,
Отличник яз алахъзава кар чириз.
Летчиквилиз вич лайих хьун къалурна,
Анайни ам Сталинграддиз ракъурна.

Лезги гададикай цаварин халисан пагьливан хьанай. ИкI ада белофинрихь галаз хьайи дяведа летчик яз иштиракзава. Гъиляй кар къведай цавун кард В.Эмиров шаирди гьерекатда аваз къапурзава:
KIелнa приказ, хкаж хьана ам цавуз,
Валентиназ акуна хьи са чIавуз
Щун гуьллеяр хар хьиз къвезва лап вичел,
Хьиткьинзава гагь са кьвалав, гагь кьилел...
Гзаф кьадар икI дявеяр авуна,
Ада вичиз лайих орден къачуна.

Шаирди вичин игитдин къамат тамамди хьун патал Эмиров вири патарихъай къалурзава. ИкI Валентина Кеферпатан Къафкъаздин жегьилрин митингдал лагьай гафарни гьизва. С.Шихалиева, гьелбетда, игитдин гафар чIагурнава. Аллитерация ва эвер гунин къайдаяр ишлемишуни геройдин рахунрин таъсирлувал артухарзава:

Самур, Терек кьил винелди фидай туш,
Дагъви халкьар Гитлераз лукI жедайд туш,
Къарагъ, къарагъ, Къафкъаз халкьар, къарагъ куьн!
Къанлуйрилай къанар къахчуз къарагъ куьн!
Къара къанлу, къара къаргъа, къарагуьн,
Къаралмишар къирмиш ийиз къарагъ куьн!» -
ИкI лагъана ам митингдай хъфенай,
Мад душманар къирмиш ийиз ам фенай.

Гьайиф хьи и сеферда Валентина иштиракай дяведа вичинни душмандин къуватар сад тушир женгина ам телеф хьана.
И рикI чIулавардай туькьуьл хабардиз талукь яз жегьил писатель Къияс Межидова «Седредин Гашумов» очерк кхьенай. Валентинан Ватан тир Ахцегьа, агъсакъал Седредин Гашумов кьилеваз, хуьруьн агьалийри Эмирован тIвар алай самолет туькIуьрун патал пул кIватIуникай Къ.Межидова суьгьбетзава. Эсердин кьилин игит тир Седредин халудин мецелай писателди икI лугьузва: «Азад хзан, азад Ватан патал чан гунилай элкьуьн тавур чи хуьруьнви, халкьарин игит Валентин Эмирован тIвар къуй душман кармашдай цIайлапан яз цавун аршдани амукьрай. За игитдин тIвар алай дяведин самолет туькIуьрун патал вишни, эхь, вишни вад агьзур манат пул гунуг кьетI авунава».
Дяведин йисара гьикаяйрихъ, очеркрихъ галаз санал чIалан устадри шиирар-кагьазарни яратмишзавай. Абурун кьилин фикирни чи халкьдин кьегьалвал къалурун, Ватандиз вафалу хьун тир. Чешне яз Альдер Билалован «Фронтовик стхадиз чар» къалуриз жеда. ЧIехи стхадин мецелай дяведа авай гьвечIи стхадиз икI лугьузва:
Чир хьухь, стха! На Ватан я хуьзвайди,
Душман тергна чаз шадвал я гъизвайди!
Намуслу хьухь, на ви кIвал я хуьзвайди,
Мурад - ватанд намуслу хва хьунухь я...

Вичикай рахазвай кIватIалда немсерин фашистар лянетламишзавай чIаларни ава. Д. Алифова «Къанчанах Гитлераз» шиирда «чи ватандал хабарсуз гьужум авур, дидейривай балаяр къакъудзавай, ивидихъ къаних», мурдар ниятар авай чапхунчияр лянетламишзава:
ЦIаяр ягъиз чи шегьерриз, хуьрериз,
Пехъи хъана гьахъвал такваз вилериз,
Тарихда ван тахьай зулумариз эллериз,
Ваз лянет хьуй, уьзуькъара къанчанах!
Жегьил шаир Шагь-Эмир Мурадовани дяведин йисара шиирар яратмишзавай. Абурун арада «Партизандин паб» иллаки таъсирлуди ва рикIел аламукьдайди хьанва. Немсерин офицерди партизандин папаз гьикьван гужар авунатIани (адан куьрпе аялни кваз кьенай), ада партизанар авай чка лагьанач хьи лагьанач. Шаирди дагъви дишегьлидин викIегьвал, вафалувал къалуруналди, советрин инсанрин руьгьдин к1евивал тестикьарзава. И фикир А. Гьажиеван «Гитлеран хам за хтIунда» гьикаядани ачухарнава.
Лезгийрин машгьур фольклорист, таржумачи, шаир Агъалар Гьажиев прозаикни тир. Инал тIвар кьур гьикаяда граждан дяведин иштиракчи, тежрибалу гъуьрчехъан, халисан ватанперес яшлу дагъви Балакъардашан къамат ганва.
Ватандин ЧIехи дяведин йисара лезги литературадик Хуьруьг Тагьира кутур пай иллаки кьетIенди я.
Дугъриданни, дяве башламишай сифте йикъарилай эгечIна Хуьруьг Тагьира ватанпересвилин фикирдалди тафаватлу чIалар яратмишзава. ИкI, В.Лидина урус чIалаз таржума авур «Язух татана» тIвар алай Х.Тагьиран шиир I94I-йисан 8- июлдиз «Дагъустандин правда» газетдиз акъатнай. Ана шаирди чи халкьди и дяведа гьикI хьайитIани гъалибвал кьазанмишдайди тестикьарзава.
Халкьдин шаирди дяведин йисара яратмишай чIалар са шумуд циклдиз пай жеда: шиирар-тапшуругъар, душмандин ниятар ва планар ачухарзавай эсерар, фашистри чи халкьариз авур гужар кьалурзавай шиирар, дяведин игитриз, кьегьалриз бахшнавайбур ва, эхирни, гъалибвал тебрикзавай чIалар.
Бубадин, чIехи стхадин, дидедин мецелай лагьанвай, чеб тапшуругъар хьиз туькIуьрнавай шиирани Хуьруьг Тагьира, Абдул Муталибова, Нуредин Шерифова душмандиз далу къалур тийидай. Ватан кIеве гьатайла гьвечIи-чIехи яракьламиш жедай, чандик стIал иви кумай кьван душмандиз инсаф тийидай, бан-бубайрин адетар рикIел хкизва ва вири кьуватар эцигна Гитлеран къанлуйрикай чи Ватан хуьниз эверзава.
Ватандин кьадар-кьисмет гьялзавай I943-йисуз Дагъустандин писателрин са десте: ЦIадаса Гьамзат, АбутIалиб Гъафуров, Александр Назаревич ва Хуьруьг Тагьир Кеферпатан Къафкъаздин шегьерриз фенай. Абуруз чи кьушунри немсер чукурай Пятигорск, Нальчик, Георгиевск шегьерар, анин агьалийрал фашистри гьанвай бедбахтвилер чпин вилералди акунай. Хуьруьг Тагьира, «чпихъ гьая авачир, ягьсуз ва мурдар» гитлерчийрин чапхунвилер, абуру вагьшивилелди советрин инсанриз авур зулумар ва «цаваривай, чилеривай эхиз тежер» мусибатдин гужар «Гурхана», «Мусибат», «Гьайиф Нальчик» ва маса эсерра таъсирлудаказ къалурнай.
Хуьруьг Тагьира вири «дуьньяда агъавал ийиз кIан хьайи, азадвилиз цIай ягъай», ислягьвилиз кIур гайи гитлерчияр элжемятдин вилик «Лянет» шиирда русвагьзава:
Фашистдиз, пехьи кицIериз адан,
Чинеба къадай алчах кицIериз бирдан,
Лянет, лянет вири гъвечIи, чIехидан!
Гьар патахьай гузвай къимет я ваз:
Ах-тфу, душман, еке лянет я ваз!
Абдул Муталибов, бажарагълу шаир Хуьруьг Тагьир хьиз, цIийи ва таъсирлу образрихъ къекъвезва. ИкI «Красноармеецдин кьин» шиирда ада лезгийрин кьин кьадай адет цIийи ранг гана, дяведин йисарин тIалабунрив кьадайвал ишлемишзава.
Фашизмдихъ галаз кьиле фейи женгера лезгийрикай са шумуд кьегьалди Советрин Союздин игитвилин тIвар кьачунай. Инал Валентин Эмирован, Гьасрет Алиеван, Эсед Салигьован, Араз Алиеван, Мирзе Велиеван ва масабурун тIварар кьаз жеда. Валентин Эмированни Гьасрет Алиеван баркаллу кьегьалвиликай, Ватан патал гьунарлувиликай Хуьруьг Тагьира «Дагьдин кард», «Гьавадин пагьливан», «Геройдиз тIвар мубарак» эсерар яратмишнай.
Валентин Эмирован тIвар лезги халкьдин къагьриман рухваяр тир Шарвилидин, Гьажи Давудан, Къазимегьамедан, Мукьтадиран тIварар хьиз гьамишалугь чи халкьдин рикIера амукьдайдал шаирди шаклувал ийизвач:

Къугъваз хьана вун са кард хьиз цавара,
Вун акурла душман гьатна кIевера.
Виш саралди амукьна чи арада,
Гуда чна ваз шад хабар, Эмиров.

Валентин Эмирован кьегьалвал хьиз, Гьасрет Алиеван гьунарлувални Хуьруьг Тагьира поэзиядин чIалал тебрикна. ИкI «Геройдиз тIвар мубарак» эсерда шаир лезги халкьдин къагьриман хци дяведин женгера къалурай игитвилерин анжах са дуьшуьшдикай раханва. Днепр вацIал кьиле фейи дявейра Гьасрет Алиева, дугъриданни, халисан игитди хьиз, Душмандал пулеметдай цIай къурна ва женгинин юлдашрихъ галаз санал чпелай са шумуд сеферда артух тир фашистрин аскеррихъ галаз женг тухвана. Гьа чIавуз Гьасрет Алиеваз Советрин Союздин Игитвилин тIвар гайиди тир. Хуьруьг Тагьира, гьа и женг фикирда кьуна, Гьасрет Алиевакай икI лагьанай:

Намусдин дестек, къудратдин сагьиб,
Хвена кьегьалди Ватандин тагъсиб.
Вафалу зи дуст, хайи хва уьтквем,
Низамдиз табий, ракь хьтии мягькем.

Хуьруьг Тагьира чешнелу пулеметчикдиз Игитвилин тIвар мубаракзава:
Дяведиз фена асландин бала,
Алаз хтана вичел баркалла.
Къазанмишур хва и еке тарих
Геройвилин mIвap я ваз къе лайих.
Вун паталди я и туй-тадарак,
Героивилин mIвap хьуй ваз мубарак.

Хуьруьг Тагьира дяведин йисарин яратмишунрин эхиримжи цикл гъалибвал тебрикуниз бахшнава. Чи халкьари яргъалди гуьзетай гъалибвилин югъ эхирни атана агакьна. Хуьруьг Тагьира и шадвилин, суварин югъ «К1уьд лагьай май» шиирдал, «Кьуд йис» поэмадал, Абдул Муталибова «Чи армиядин гьунар» ва маса эсерралди къаршиламишнай. Винидихъ тIвар кьур поэмада Хуьруьг Тагьира кхьизва:
Душмандикай азад хьана
Лугьуз халкъар рахазва къе,
Берлиндин кьилел лепе гуз,
Яру пайдах кьугъвазва къе.

Дуьньядин халкъар шадзава,
Хьана лугьуз дяве куьтягь,
Урусат къачуда лугьуз,
Садани мад тагьуй темягь.

Гьа гъалибвиликай А.Муталибова «Чи армиядин гьунар» эсерда икI лугьузва:

Чи къушунди чпин гьунар
Дуьньядиз ашкар авуна.
Вирибуру лугьузва къе:
«Ажеб хъсан кар авуна».
KIватI хьана чи игит халкъар,
Агакьайла и шад хабар
Хкажна яру пайдахар,
Къе чна сувар авуна.

Ватандин ЧIехи дяведин йисара лезгийрин шаирри ва прозаикри, чи уьлкведин маса халкьарин чIалан устадри хьиз, вири чпин къуват ва алакьунар гъалибвилин югъ мукьва авун патал Ватандин рекье эцигнай.
Уьмуьрди вичи Ватандин ЧIехи дяведихъ галаз алакъалу яз арадал гъайи ватанпересвилин тема гележегдани чи эдебиятда гзаф йисара кьилинди жезва. Вахтар къвез алатда, несилар дегиш жеда, амма дяведин йисара яратмишай эсерри чи руьгьдин хазинадик кутур пай са чIавузни квахьдач.











МЕМЕЙ ЭФЕНДИЕВ
(I903-I944)

Алатай асирдин 30-йисара чи эдебиятдиз са жерге жегьил шаирар атанай. Абрукай сад Мегьамед-Тагьир Эфендиев тир. Ватандин ЧIехи дяведа телеф хьайи кьегьал шаирдин ирс чав тамамдиз агакьнавачтIани, ада чи эдебиятда вичин гел туна.
Мегьамед-Тагьир Эфендиев (Мемей - шаирдин тахалус я) виликан Куьре округдин (гилан Кьурагь район) КьепIиррин хуьре лежбер ва устIар Тагьиран хзанда I903-йисуз дидедиз хьана. Ада сифте КьепIиррин медреседа кIелнай. I9I8-йисуз Мемеян бубани диде тифдин азардик кечмиш хьун себеб яз адавай кIелун давамариз хьаначир. Етим хьайи гада чашмиш хьаначир. Дагъустандив агакьай инкъилабдин вакъиайри ам ругьламишнай. I6 йиса авай жегьилди яру партизан яз граждан дяведин женгера иштиракнай, Дагъустанда Советрин власть тестикьаруник вичин пайни кутунай.
Граждан дяве куьтягь хьайидалай гуьгъуьниз М.Эфендиева кIел-кхьин Бакудин совпартшколада ва Тифлисдин комвузда давамарзава. I929-йисуз савадлу жегьил Дагьустандиз хквезва. Ада жавабдар къуллугърал: Буйнаксда рабфакдин зеведишвиле, гуьгъуьнлай Дербентдин педрабфакдин (гилан педколледж) директорвиле, Дагъустандин ктабрин издательстводин регьбервиле, ВКП(б)-дин Агъул райкомдин сад лагьай секретарвиле кIвалахзава.
Гьукуматди гьиниз ракъурайтIани, М.Эфендиев кIвалахдив чIехи жавабдарвал хиве аваз эгечIдай ва халкьдиз вафалувилелди къуллугьдай. Чи республикадиз репрессийрин «цIаяр» аватай I937-йисуз Дагобкомдин сад лагьай секретарь Нажмудин Самурский «халкьдин душман» я лагьана кьурдалай гуьгъуьниз адахъ галаз кIвалахай жавабдар къуллугьчийрални буьгьтенар вегьиз эгечIнай. ИкI, Гьабиб Эмирбегов, Абдуллагь Вагьабов, Гьажибег Гьажибегов ва масабур дустагънай. Кьурбурук Мемей Эфендиевни акатнай. Шаирдин руш Ольга Мемеевнади вичин дидедивай ван хьайи а перишан вакъиаяр икI рикIел хкизва: «I937-йисуз са нин ятIани фитнедалди дах дустагъда туна, кIвачел залан диде (зун I938-йисан февралдин вацра хана) са шумуд сеферда силис кьаз органриз тухванай. Силисчиди адаз гьар сеферда ихьтин суалар эзбердай: «Террористрикай куь кIвализ вуж атана? Гъуьл мус ва гьина Троцкийдихъ галаз гуьруьшмиш хьана?» гьа ибуруз ухшар дидедин кьил акъат тийидай маса суаларни гудай. Дуьз, чпиз кIани жавабрин ван текъведайла, силисчиди тапанчияр столдал гьалчиз кIевидаказ гьарайиз дидедин зегьле ракъурдай. Адаз гьатта ацукьдай ихтиярни гудачир». (Ибрагьимов Н. Девирдин къурбандар // Лезги газет. I995-йис. I2-май).
Дустагъда тунвай Мемей Эфендиевавайни яргъалди силисар кьун давамарнай. Ам пуд йисуз суд-дуван тавуна, къазаматда ацукьарнай. Шаирдин руша бубадикай рикIел хкизва: «Дахдиз дустагъда еке зулумар авуна. Адав вичик кутунвай тахсирар: троцкист тирди, рекьер, муькъвер хьиткьинарайди хиве кьаз таз кIан хьана. Амма дахди хиве кьунач. Зулумарни эхна, силисдин чарарал къулар чIугунач.
Бахтунай хьиз, гьа и вахтунда Москвадай НКВД-дин кIвалахар ахтармишзавай комиссия атана. Комиссияди дахдик кутунвай тахсирарни бинесузбур яз гьисабна ва ам дустагъдай ахъайиз туна».
М. Эфендиев I940-йисан сифте кьилера ДАССР-дин СНК- дин патав гвай кинофикациядин Управлениедин начальникдин заместительвиле тайинарнай...
Халисан ватанперес, намуслу хва М. Эфендиевавай Гитлеран къанлу душманри чи Ватандал вегьейла, фронтдин далу пата секиндиз акъвазиз хьанач. Шаирдин рушан рикIел хкунрай мад са важиблу делил гьин: «Дахдин гъилин кхьинрикай рахайтIа, абур амач. Ам фронтдиз фидайла (I942-йис -Гь.Г.) ада вичин тетрадар-рукописар, са пачка кьван, дидедив тунай ва адаз лагьанай: «Эгер куьн кIеве гьатайтIа, редакциядиз твах». Амма дидеди абур санизни тухванач, аманат хьиз хвена...
Дяве куьтягь хьайила, дидедин патав гьа чи фамилия алай са писатель атана. Ада дидедивай дахдин гъилин кхьинар амани лагьана хабар кьуна ва ахпа давамарна. «Бес Мемей Эфендиев лап бажарагьлу шаир тир, адан эсерар печатдиз акъудна кIанда. Идалди хзандизни куьмек жеда». Адаз хъсандиз чизвай диде лезги чIалан гьавурда авачирди.
Зи диде инсанрихъ ягъадай кас тир. Ада атай писателдивай са документни къачун тавуна, адан гафарихъ инанмиш хьана, дахди мукьуфдивди кутIуннавай тетрадрин пачка мугьмандив вугана. Ам дахдин рукописар гваз хъфена. Мад ам чи кIвализ ахкъатнач, я дидедиз ам ахкунач».
I942-йисуз гуьгьуьллувилелди фронтдиз фейи шаирди халисан кьегьалди хьиз гьалибвилик вичин пайни кутуна. Фронтдай вичин вахаз I943-йисуз рахкурай чарарикай сада М. Эфендиева кхьизва: «Мингьажидин (шаирдин хтул я - Гь.Г.), ваз зун авай чкани ва за ийизвай кеспи чир хьана кIанзава. Зун авай чка фронт я. Фронтда авай кеспи дяве авун я. Маса фялевал, лежбервал, муаллимвал, канцелярдин кIвалах ина авайди туш... За хирер хьайибурун хирер сагьар хьийизвайди туш. Зи кеспи хирер алачир немсерал хирер авун ва абур гурбагур авун я. Дяведин къалин чкада зун жеда. Зунни тупчидин вилик-кьилик квайбурукай сад я. Гила вун гъавурда гьатна жеди. Исятда йифен сятдин пуд я. Квез ширин ахвар атуй. Зун къаравулар ахтармишиз фида. 20-май I943-йис».
Гьайиф хьи М. Эфендиеваз гъалибвилин югъ акун кьисмет хьанач. Ам гитлерчийрихъ галаз кьиле фейи къати женгера игит хьиз кечмиш хьана. М. Эфендиеван кьадар-кьисметдикай Ленинградда яшамиш жезвай адан руш Ольга Мемеевнади вичин мукьва-кьилийриз Дагьустандиз рахкурай чарце Ватандин ЧIехи дяведин архивдай вахчунвай справкадай ихьтин малумат гузва: «Старший лейтенант Эфендиев Мамед-Тагьир Ватан патал женгина, аскервилин кьинез вафалу яз, игитвал ва кьегьалвал къалуруналди, I944-йисан 6- апрелдиз телеф хьана. Ам Одесский областдин Коментаревский райондин Сочевка хуьруьн сурара кучуднава».
Халисан итим гьина хьайитIани, гьихьтин тIвалра-къутIалра гьатайтIани, ам ягь, намус, гьейрет квадар тийидай эркек яз амукьда. Мемей Эфендиевни гьахьтин ксарикай хьанай. Дяведиз фидалди яратмишай са эсерда ада лагьанай:
Гьазур я чун
Авун патал
Чи душманар
КьатI-кьатI, кьатIар...

И гафариз вафалувал ада вичин чан Ватандин рекье эцигуналди субутна.
Мемей Эфендиева яратмишунрин кIвалах 20-йисарин сифте кьилера башламишнай. Амма чапдиз абур дидед чIалал «ЦIийи дуьнья» (I928-йис) газет тешкилайдалай гуьгъуьниз акъатзава. ИкI, М. Эфендиеван газетдиз акъатай сад лагьай эсер «ЦIийивал» тIвар алай шиир я. Ана шаир азадвиликай ва халкьдин уьмуьрда хьанвай дегишвилерикай рахазва. Ада уьлкведа хьанвай цIийивилерал дамахзава:
Гил амача
Куьгьне гъалар,
Абурухъ галаз
Куьгьне ханар, беглер,
Савдагарар, фекьияр...

Инсанар гил сад ийида,
Илимди куьн шад ийида,
Гъаят куьн абад ийида...
Папарни азад ийида.

И эсердилай гъейри чав М.Эфендиеван «Иман», «Кьаркьулувни тIиб», «Комсомолар», «Пионеррин марш», «Зарбач», «Фялени лежбер», «Девлетлу гъуьл» ва маса чIалар агакьнава. Абур «ЦIийи дуьнья» газетдиз, 30-йисарин школайрин хрестоматийриз, Гь. Гьажибегова, 3. Эфендиева, Къ. Межидова туькIуьрай шаиррин уртах кIватIалриз ва лезги поэзиядин антологийриз акъатнай.
Шаирди, гьа йисара адет хьанвайвал, цIийи хушбахт уьмуьрдикай, азад зегьметдикай, майишатдин агалкьунрикай, илим ва меденият вилик финикай кхьизва. М.Эфендиева уьмуьрдин мублагьвал сифтени-сифте зегьметдихъни илимдихъ галаз алакъалу ийизва. Гьавиляй ада кIелдайбурухъ элкъвена, «Иман» шиирда икI лугьузва:
ЧIугу зегьмет,
ГъвечIи, чIехи,
Шела гьар са
Дуьньяд илми,
МичIи дуьнья
Ая экуь!...

«Кьаркьулувни тIиб» эсерда М. Эфендиева символикадин куьмекдалди цIийи девирни куьгьне девир сад-садаз къарши яз къалурнава. ЦIийи уьмуьрдин символ тир Ракъини вири дуьнья ишигьлаван авунва:
Эй!
Рагъ!
Я рагъ!
Ви
нурлу экв
Дуланажагъ патал виридаз -
зурба хуьрек.

Инсанар, векьер, кьалар, гьайванар ва вири чан алай тIебиат ракъинин нурари шад ва гуьлуьшан ийизва. Амма са тIибни кьаркьулув (куьгьне уьмуьрдин символар) ракъиникай катзава, чуьнуьх жезва:
Гьарайзава абру кьведа
лугьуз: аман –
Куьмек!
Чаз са куьмек!...
Кьаркьулув,
рагъ экъечIайла,
ЦIив-цIивривди суза ийиз,
xapaпlaйpaй
харапIайриз
мичIи чка
ахтармишиз
хъендикай тIуз лув гана физ, -
катзава...

Шиирдин кьилин фикир агьадихъ галай цIарарай малум жезва:
Хъижеч квевай,
Экуь хьайи
дуьнья мичIи!

М.Эфендиева марифатдин месэлайризни еке фикир гузвай. Дуьз лугьун хьайитIа, марифатдикай а йисара (Ст1ал Сулейманани Алибег Фатахова, Хуьруьг Тагьирани Нуредин Шерифова тIимил теснифначир. М.Эфендиева «Девлетлу гъуьл» тIвар алай эсерда и месэладикай адетдин тушир къайдада вичин гаф лагьанва. Шиир эверунилай башламиш жезва:
Я стхаяр,
Зегьметкешар,
Вири сад хьана...
Арасин чна
Лап цIийи дуьнья!
Шаирди жемиятдиз, кагьул тахьана, четинвйлеризни килиг тавуна, бахтлу уьмуьр туькIуьруниз эверзава. Амма цIийи уьмуьр туькIуьрунин рекье гзаф четинвилер гьалтзава. Абурукай сад дишегьлидин кьадар-кьисметдихъ галаз алакъалу я. Шаир рушарихъ рехъ гудай, абур чпин разивал авачиз кьуьзуьдаз, дакIандаз, девлетлудаз гуникай рахазва. И куьгьне адет М.Эфендиева хъуьруьн къведай къайдада, яни юмордин куьмекдалди, сад-сад аз къарши кьве шикил гуналди, негьзава. (Лезги адабиятдин кIватIал. Даггиз. Махачкъала. I934йис, 28-чин; туькIуьрайди Гь.Гьажибегов я.) Сифте шикил:
Вун бубади
Гъуьлуьз гуда,
Вахъ меквелди
Пул къачуда.
Ваз девлетлу
Гъуьл, кIвал жеда.
Неда! Хъвада! Вун шад жеда!

Кьвед лагьай шикил рушан мецелай ганва:

Фикирдай кьван
Са кIус амай
Зун жез дили.
Ишехьдай кьван
Сятралди
вилин кIанер
Хьанай вили.

Рушан хатур авай юлдашри адан язух чIугвазва, вучиз лагьайтIа а гуьзелдиз фир-тефир чка сал хьанва, йифди-югьди шезва, гьижранди кузва, гьиниз катдатIа чизвач.
Девлет масан
Я лугьуналд,
Гъуьлуьз гана
Зун дакIандаз.

Чи авамвал, мичIивал себеб яз жемиятди гьелелиг куьгьне адетриз рехъ гузва. Шаирди дишегьлияр бедбахтзавай алчах адетрал эхир эцигун лазим тирди тестикьарзава.
Вичихъ сюжет, яни кьил ва эхир аваз яратмишнавай, виче кьетIен ибараяр ишлемишнавай и чIал, шаксуз, лезги эдебиятда цIийивал тир.
Шаирдин чаз малум эсеррай аквазвайвал, М.Эфендиев датIана цIийивилерихъ къекъвезвай, вичин рикI алай темаяр, вичин кьетIен хатI авай чIалан устад я. Ам советрин девирдин лезги шииратдин бине эцигайбурукай сад хьана.
















АГЪАЛАР ГЬАЖИЕВ
(I907-I943)

Бажарагьлу фольклорист, шаир, таржумачи ва манидар Агъалар Гьажиев виликан Самур округдин (гилан Ахцегь рай-он) Хуьруьгрин хуьре лежбер ва жерягь Агьмедан хзанда I907-йисуз дидедиз хьана. Хци зигьин, кьатIунар авай, зирек Агъаларан аял вахтар хайи хуьре кьиле фенай. Бубади ам сифте хуьруьн медресадиз ва гуьгьуьнлай, цIийи властди Хуьруьга пуд классдикай ибарат школа ахъаяйла, гьаниз кIелиз ракъурнай.
Хуьре хъсан кIелай, чирвилерал рикI алай Агъалар, Ахцегьа кесибрин аялар патал вад йисан мектеб-пансионат кардик кутурла, гьаниз кьабулнай. Пансионат агалкьунрал акьалтIарайдалай гуьгъуьниз Агъалараз, мектебдин директор хьайи Гьажиев АбдулмутIалиба кIел давамардай мумкинвал гузва.
А.Гьажиеван биограф, бажарагьлу журналист ва писатель Казим Казимова къейдзавайвал, жегьил гада «мектеб акьатIарайвалди АбдулмутIалиб муаллимдин теклифдалди Буйнакскидин педтехникумдин гьазурвилин отделениедик экечIзава. Ина лагьайтIа, Агьалараз эдебиятдай тарсар гузвай Алим-Паша Салаватова еке таъсир авуна. Вичиз араб чIалакай хабар авай, туьрк чIални хъсандиз чизвай Агъалара техникумдик экечIай са куьруь вахтунда къумукь чIални чирна ва и чIалалди ада маниярни тамамариз хьана... Буйнакск шегьерда А.-П.Салаватован гуьзчивилик кваз ада неинки дерин чирвилер къачуна, ам гьакI дериндай литературадин кIвалахдални машгъул хьана». *
Буйнаксда кIелдай йисара Агъалар Гьажиев чи халкьдин машгьур алим ва ватанперес Гьажибег Гьажибеговахъ галаз таниш хьанай. Ч1ехи алимдихъ галаз хьайи суьгьбетри А. Гьажиеван уьмуьрда дерин гел тунай ва ада пешекар литераторвал авун кьет1най.
20-йисарин эхирда А.Гьажиева кIелзавай техникум урус чIалал элячIун себеб яз, ада Дербентдин педтехникумдиз перевод вахчуна. Ина, Кьиблепатан Дагъустандин меркез тир къадим Дербент шегьерда, ада шиирар яратмишиз башламишзава, манидарвал ва музыкантвал ийизва. Адан эсерар туьрк чIалал лезгияр патал тешкилай «Шура Дагьустан» газетдиз акъатзава. Гьа йисара А.Гьажиеванни Къияс Межидован** (гележегда Дагъустандин халкьдин писатель - Гь.Г.) дуствилин алакъаяр арадал къвезва. Абур Гьажибег Гьажибегован тапшуругъдалди I929-йисуз СтIал Сулейманаз Агъа СтIалда мугьман хьанай. ЧIехи шаирдивай абуру адан вичин чIалар ва гьакIни халкьдин сивин яратмишунар кхьенай.
I930-йисуз Дербентдин педтехникум куьтягьайдалай кьулухъ А.Гьажиев Табасаран райондиз кIвалахал ракъурнай. Ада Мегьрагъа ва маса хуьрерин мектебра муаллимвал ийизва. Ина Агъалар табасаранрин жегьил шаир ва педагог Багьаудин Митаровахъ галаз таниш жезва. Адани муаллимвиле кIвалахзавай. Илгьамдикай пай ганвай кьве жегьилдин алакъаяр мягькем дуствилиз элкъвезва.
Муаллимвилин к1валахди А.Гьажиеван руьгьдин игьтияжриз тамамвилелди жаваб гузвачир.Ада кIел давамаруникай датIана фикирзавай. Эхирни Агъаларан мурад – филологиядай кьилин образование къачун-кьилиз акъатна. Ам I932- йисуз Бакудин В.И.Ленинан тIварунихъ галай пединститутдин филологический факультетдиз гьахьна. А.Гьажиева пединститутда кIелай йисарикай Бакуда Генжеви Низамидин тIварунихъ галай Илимдинни ахтармишунрин институтда кIвалахай алим Мавлуд Ярагьмедова икI кхьизва: «Зун Азгосуниверситетдин кафедрадин зеведиш профессор Акпер Агьаевахъ галаз гуьруьшмиш хьана. Суьгьбетдай малум хьайивал, адани А.Гьажиева I932-I937-йисара пединститутда санал, са группада филологиядин факультетда кIелнай... Агъалар профессор Чабанзадедин (машгьур тюрколог - Гь.Г.) рикI алай студентрикай сад тир. Ам гьакI институтдин вири муаллимризни кIандай...
I937-йисуз агалкьунралди институт куьтягьай Агъалар гьана аспирантурада тун къарардиз къачунвай. Им са кафедрадин ваъ, вири институтдин Илимдин Советдин къарар тир. Анжах а йис пис атана. Агъаларан рик] алай муаллимар «халкьдин душманар» хьана лагьана, сад-садан гуьгьуьналлаз къазаматдиз гадарна. Чабанзаде кьурдалай гуьгъуьниз адан рикI алай ученик бажагьат секин тадай».(Ярагъмедов М. Халкьдин уьт квем хва// Коммунист. I989-йис. 27-сентябрь.).
А.Гьажиева са куьруь вахтунда Бакудин мектебра кIвалахна, гуьгъуьнлай ам Дагъустандиз хтана. Жегьил литератор Махачкъаладиз хтай вахтарикай ам мукьувай чидай Дагьустандин халкьдин шаир МутIалиб Митарова икI рикIел хкизва: «Лезги яратмишдай интеллигенциядин сифте векилрикай сифте чубарук тир Агъаларан т1вар кьурла, зи вилеркай юкьван буйдин, ачух еке пел, гьамиша жанлу цIару вилер авай милайим жегьил кас карагзава.
Чи сифте танишвал ажайиб гьалда кьиле фена. За техникумда кIелзавай ва стха Багьаудинахъ галаз чун Махачкъаладин Маркован куьчедин I6-нумрадин I4-кIвале санал яшамиш жезвай. Им I938-йисан эхирда хьайи кар я. Са сеферда йифиз чи рак са ни ятIани гатана. Йифен геж вахтунда чна гуьзлемиш тавур мугьманди ракIарихъай кIеви сесиналди гьарайзавай: «Зун ксун тавунвайла, куьн вучиз ксанвайди я?» Багьаудина рак ахъа авурвалди кIвализ икьван гагьда заз таниш тушир жегьил кас гьахьна. Ам акунмазни стхади йифен мугьман къужахламишна. Лугьумир кьван, гьеле I93I- I932-йисара Табасаран райондин школайра кIвалахзавайла, абур мукьувай таниш тир. А йисара Багьаудина муаллимвиле кIвалахзавай... Гьелбетда, зун адахъ галаз таниш хьунал гзаф шад тир. Малум хьайивал, ада неинки лезги чIалал шиирар яратмишзавай, гьакI Агъалара вичин хуш сесиналди маниярни тамамардай... Виридалай важиблуди Агъалар гзаф мергьяматлу, чарадан дердиникай хабар кьадай, ачух ва михьи рикI авай инсан тир». (Митаров М. «Экуь къамат» Коммунист. I988-йис. II-май).
Дагъустанда А. Гьажиева республикадин меденият ва эдебият вилик тухунин карда сайивилелди иштиракзава. Ада Дагьустандин Писателрин Союзда аялрин ва жегьилрин литературадин секциядин регьбервалзава, республикадин Милли культурайрин институтда (гилан РАН-дин Дагъустандин илимдин центрдин чIаланни эдебиятдин институт) илимдин къуллугьчивиле кIвалахзава. Ада Къ.Меджидовахъ галаз санап институгди тешкилай илимдин экспедицийра иштиракзава, яргъал лезги хуьрера къекъвезва, чи халкьдин сивин яратмишунар: мисалар, мискIалар, манияр, бендер, махар, къаравилияр кIватIзава.
Вичи кIватIай ва институтдин гъилин кхьинрин фондунай къачур сивин яратмишунар бинеда эцигна, А.Гьажиева чи тарихда сифте яз чи халкьдин мецин эсерар авай «Лезгийрин фольклор» тIвар алай, къени куьгьне тахьанвай тамам ктаб туькIуьрна. Гьайиф хьи, ктаб чапдай акъатна акун адаз кьисмет хьанач. Ам армиядиз фейидалай гуьгъуьниз I94I-йисан эхирра ктаб акъатнай.
Ватандин ЧIехи дяведилай вилик квай йисара А.Гьажиева таржумачивални ийизвай. ИкI ада А.С.Пушкинан, М.Ю. Лермонтован, Генжеви Низамидин, К.Хетагурован эсерар лезги, СтIал Сулеймананбур азербайжан чIалариз еке устадвилелди таржума авунай.
Гитлеран чапхунчийри чи Ватандал вегьейла, А.Гьажиева Рутул райондин Шиназрин хуьре школадин директорвиле кIвалахзавай. Са юкъуз Агъалар бейхабардиз хайи хуьруьз ахкъатнай. Ам вахаз ва амай мукьва-кьилийриз, фронтдиз гуьгьуьллудаказ физ гьазур хьанвайвиляй, сагърай лугьуз хтанвайди тир. Вичин рикI алай вахаз дяведиз фидайла, ада икI лагьанай:
Хтанва зун шаддаказ,
Гьатзава зун рекье, вах.

Тазва за вун саддаказ,
Ватан ава кIеве, вах.

К.Казимова къейдзавайвал, фронтдиз фидайла Агъалара «хъуьрез-хъуьрез авай-авачир са багъри вахал вичи цлан шкафда багьадаказ хуьзвай ядигарар: вичин гъилин кхьинар ва ктабар аманатзава».
Жегьил литератор мехъер-межлисни ийиз агакь тавуна, I943-йисан I3-сентябрдиз Смоленский областдин Пречистенский районда Ватан патал кьиле фейи женгера халисан кьегьал хьиз кечмиш хьана.
Агъалар Гьажиеван тамам ирс чав агакьнавач. Гьелелиг малумбур ада фольклорист ва писатель А.Ф.Назаревичахъ галаз санал туькIуьрай «Лезгийрин фольклор» (I94I-йис) - чи халкьдин сивин яратмишунрин кIватIал, Генжеви Низамидин «Хкягъай чIалар» (I940-йис) таржумайрин ктаб ва «Гитлеран хам за хтIунда» гьикаядай са чIук я. «Дагьустан фугьараси» («Шура Дагьустан») газетдиз туьрк чIалал акъатай шиирар гьелелиг лезги чIалаз таржума авунвач, вахав аманат яз тур ктабарни гъилин кхьинар авай дафтарар гел галачиз квахьнава.
Алим М.Ярагьмедован алахъунар себеб яз А.Гьажиева I927-йисуз кIватIай фольклордин печатдиз акъат тавур гегьенш материал авай папка жагьанва. Ана «Ашукь Къариб», «Алиханни Пери», «Арзуни Къембер», «ТIагьирни Зухра», «Наврузни Санубер» дастанар, «Курогьлу» эпос, риваятар ва маса эсерар ава. Гьайиф хьи, М.Ярагьмедова жагьурай кIватIал я чапдиз акъуднавач, я ахтармишнавач.
Гила кьве гаф А.Гьажиева чапдиз акъудай ктабрикай лугьун. I94I-йисуз А.Гьажиева туькIуьрай «Лезгийрин фольклор» тIвар алай къиметлу кIватIал Махачкъалада акъатнай. Ам сифте гафуникай, революциядилай виликан девирдин фольклор, советрин девирдин фольклордин паярикай ва А.Ф. Назаревича урус чIалаз авур куьруь таржумайрикай ибарат я.
Сифте гаф А.Гьажиева икI башламишзава: «Жуван халкьдин тарих, ам яшамиш хьай гьалар, адан фикирар, хиялар, адетар тамамвилелди чирун патал, адан фольклор, сивин яратмишунар хъсандиз чирна кIанда». Вич ахтармиш тавунвай лезги фольклордикай А.Гьажиева кхьенвай сифте гаф дугъриданни чи халкьдин сивин яратмишунрикай кхьенвай илимдин сад лагьай макъала я. Къейдун лазим я хьи, жегьил алимди чи фольклорда гьалтзавай вири жанрайрикай куьруь ихтилат ийизва, абуруз фольклористикадин илимдин тIалабунрал бинеламиш хьана, дуьз къиметни гузва: «фольклордин и вири жуьрейрай чаз алатай девирда лезги халкьдин арада хьайи адетар, абурун дердер, гъамар, шадвилер, пашманвилер, хиялар, умудар, классовый женгинин фикирар жагъида. (Лезгийрин фольклор. Махачкъала: Даггосиздат. I94I.5-чин.)
Гьа са вахтунда А.Гьажиева чи фольклордин эсеррин гьар са жуьредин тарифни гузва. Адалай алава жегьил фольклористди сивин яратмишунрин кьетIенвилерикай малуматар гузва: «Мехъер манийрай алатай девирда жезвай крар ачухдиз къалурзава, абурукай бязибур зарафат, хъуьруьн квай ва синихривди, туьгьметривди ацIанвайбур я». Чешне яз «Енгидиз» тIвар алай мани гьизва.
Алимди чи халкь мажусияр тир вахтара арадал атай «Ала- пехъер» ва «Пешапай» эсеррикай лагьанвай гафарни шак алачирбур я. «Абур чпин везиндалди, рифмадалди прозадикай чара ятIани, тамамвилелди поэзиядивни атана агакьнавач». Ясдин лугьунрикай (ишелрикай - Гь.Г.) лагьанвай фикирарни, ганвай къимет къуватдай аватнавач: «Шелар гьисс кьатIунривди, рикIин дердеривди, художественный образривди, метафорайривди, тешпигьривди, эпитетривди ацIанвай девлетлу са жанр я».
А. Гьажиева вичин фикирар тестикьарун патал кьилди-кьилдин чешнеярни гьизва ва ам ихьтин нетижадив къвезва: «Абур кIелайла, а кьейи ксар гьихьтинбур тиртIа, абурун кеспи, ажузвал, гужлувал, жаванвал, кьуьзуьвал чир хьана, абурун образар атана чи вилик акъвазда».
Алим сифте яз чи халкьдин эпос «Шарвилидикай», риваятрикай, тарихдин манийрикай, кьисайрикай, манийрикай раханва. Ада еке къайгьударвилелди лугьузва: «Гьайиф хьи, чаз риваятар, кьисаяр, тарихдин манияр тIимил жагъана, амма им, гьелбетда, абур чи халкьдиз тIимил авайвиляй туш, абур авазва; чи везифа абур кIватIун давамун я».
Фольклористди бендериз ганвай къимет ва абурун тариф гьахълуди я: «Бендер лезгийрихъ фадпай авай са жанр я. Абур рифма, ритм авай, устадвилелди туькIуьрнавай чIалар я. Абура къуватлу образар, эпитетар, тешпигьар, метафораяр ава... бендер жуьреба-жуьре темайрай-дишегьлидин залан гьалдикай, къачагъвал пислемишуникай, Бакудикай ва Бакудин фялейрин четин гьалдикай, фекьийрин писвиликай, чубанрикай ва масабурукай лагьанва».
А.Гьажиева мисалриз ганвай къимет, абурун тарифни тамамди я: «Мисалар - чна вичелди садаз несят гун, меслят къалурун патал, жуван ва я чарадан крарин тариф ва я пислемишун патал рахунрик кутаз ишлемишдай куьруь, хци ва кьадайвал гуьрчегдиз, шикиллуз туькIуьрнавай са шумуд гафунин группа я».
Вичикай рахазвай ктабда алимди махар ва абурун жуьреяр (гьайванрикай, суьгьуьрдинбур, яшайишдинбур, къаравилияр) чара авунва, абурун кьетIенвилерикай раханва.
А.Гьажиева туькIуьрай «Лезги фольклор» ктабдай ва кIватIалдиз кхьенвай сифте гафунай аквазвайвал, алим чи фольклористикадин бине эцигайбурукай сад хьана. Адан баркаллу рехъ XX лагьай асирдин къвед лагьай паюна бажарагълу алимар тир А. Агъаева, Ф. Вагьабовади ва А. Гъаниевади давамарзава.
Винидихъ къейд авурвал, А. Гьажиев хъсан таржумачини тир. Ада Генжеви Низамидин 800 йис тамам хьуниз талукь яз чIехи шаирдин лирикадин чIаларин ктаб сифте гафни галаз чапдай акъуднай. Вичихъ таржумачивилин еке тежриба авачиртIани, ада лезги чIалаз элкъуьрай Низамидин эсеррай аквазвайвал, А.Гьажиев шииратдин сирерай кьил акъудиз алакьдай, поэзиядин гъавурда авай чIалан устад я лугьуз жеда. Лагьай гафариз къуват яз чIехи шаирдин таржумайрай са чешне гъин:

Ви ашкъиди капа, марал,
Низами ваз хьана есир,
РакIарихъ са къуллугъчи хьиз
Тур ам, инсафсузвал мийир!

Дуьа ийиз жеда зун ваз,
Загьир хьайила экуьн ярар.
Яман вили ягъиз кичIез,
Тахьуй лугьуз ваз бедназар.

Таржумада гьар са гаф, образ чпин чкадал ала, Низамидин шаирвилин хатI хуьз алакьнава.
А.Гьажиевахъ гьикаятчивилин алакьунарни авай. Адан «Гитлеран хам за хтIунда» эсерди и фикир тестикьардай мумкинвал гузва. Вич гьа йисарин виридалай важиблу месэладиз - чи ватандал гьужумай немсерин фашистар тергуниз эверун - бахшнавай гьикаядин сюжет асантди я. Ана машгьур гьуьрчехъан Балакъардашакай раханва. Ам тфенг къачуна, кицI Алабашни галаз там галай патахъ гъуьрчез физва. ТIебиатдин шикилри, фидай рекье гьалтай зегьметдал рикI алай инсанри адак кьетIен шадвал кутазва. Са тIимил вахтни алатнач, гьуьрчехъандал гуьзет тавур жанавур гьалтзава. Хуьруьн майишатдиз ва гьар са хизандиз зиянар гузвай жанавур ада тфенгдай язва. Чапхун вагьшидин хамни хтIунна, ягъай кьве къуьрни гьебейриз вегьена, Алабашни гуьгъуьна аваз ам яйлахдиз хквезва. Ина суван тIулал кIватI хьанвай итимри, папари пехьи хьанвай немсерин вагьшийри чи Ватандал вегьена, абуру чи халкьариз ийизвай кьастарикай ихтилатар ийизвай; абуру фашистар лянетламишзавай. Балакъардашан хва Багьадурни летчик яз дяведа душмандал цIар къурзавайди вири хуьруьнбуруз чидай...
Партизан яз граждан дяведин иштиракчи хьайи Балакьардаш хуьруьз хтана, кIвач-кьил гьазурна, тфенг къачуна, патрумдашни хъуьчIуьз вегьена, хциз кагъазни кхьена райондин меркездиз военкомдин патав вич фронтдиз ракъурун патал изин къачуз фена. Гьикьван военком Балакъардаш фронтдин далу пата акъвазариз алахънатIани, адавай ялавлу ватанперес чIалал гъиз хьанач. Ам, вичи пехьи жанавурдиз кьур кар Гитлеразни кьада лагьана, жемятдиз гаф гана, фронтдиз рекье гьатна.
И гьикая кхьей йисара чи эдебиятда прозадин жанрада кIвалахзавай ксар кьериз-цIаруз гьалтзавай. Инал А.Фатахованни З.Эфендиеван тIварар кьаз жеда. Лезги гьикаятдихъ тайин тежрибани авачир. ЯтIани А.Гьажиеван гьикая, гьа йисара чи проза авай гьалдиз килигайла, агалкьун яз гьисабиз жеда. Эсердихъ тамам сюжет ава, прозадин жанрада ишлемишдай художественный алатрикай авторди устадвилелди менфят къачунва. Са бязибурал акъвазин. Кьилин герой Балакъардашан шикил икI ганва: «Кьакьан буй авай, гьяркьуь юрфар алай, иер гъил-кIвач авай са кас тир. Яш яхцIурни цIуд йисахъ агакьнавайтIани, адан звер ганвай яргъи, къалин спелри, алмас хьтин хци вилери, тIимил шуьткьверар авай ярувал акахьнавай чини адан зиреквал, кьегьалвал къалурзавай»...
Гьикая кIелайла, чи вилик рикIиз чими акунар алай, викIегь, гьунарлу касдин шикил акъваззава. ТIебиатдин шикилар гудайлани, жегьил гьикаятчиди вичин устадвал къалурнава. Ада шикиллу чIалалди дагьдин гуьзел тIебиат, адан гуьрчег рангар таъсирлудаказ гузва. Агъадихъ гьикаятдай са шумуд шикил гьин: «Цавун кIаниз янавай экуьн ярари рагь экъечIиз мукьва хьанвайди къалурзавай; гар авачиз, гьава кIамай кьван секин тир. Цав михьи гуьзгуь хьиз акъвазнавай. Мими суван эрчIи пата авай мегъвин тарарин там къвез- къвез мичIивиликай хкатна аквадай гьал хьана...
Хперив, маларив ацIанвай дагьдин этегар, яйлахар къацу векьеривди, хъипи цуькверивди диганвай; агъа дередай чархарин, рагарин винелай гъуз ширширдин ван къачуна, каф алахьиз ятар ахмиш жезвай; тамайни жуьреба-жуьре нуькIверин ширин манийрин ван къвезвай...
Югъ нисинлай алатнавай. Сад лагьана къати гар акъатна, цавуз чIулав цифер кIватI хьана. Абуру рагъ кIеви ийиз, адахъ галаз дяве тухузвай. Рагъ абурукай хкатиз, абур кукIвариз гьикI хьайитIани абурал гъалиб жезвай. Яру, цIару цуькверивди, къацу векьеривди диганвай суван тIулал алай къванерал итимар, папар ва гъвечIибур ацукьнавай...»
Эгер дикъетдивди и тIебиатдин шикилриз фикир гайитIа, эвелни-эвел абурай чаз А.Фатахован школадин таъсир аквада. Адалай гъейри гьа и сифте кьве шикилда А.Гьажиева тIебиатдин гуьзелвилел, адан рангарал гьейранвалзаватIа, эхиримжида ракъинин (бахтлу ва ислягь уьмуьрдин символ - Гь.Г.) ва адан ишигъ чуьнуьхиз алахъзавай чIулав циферикни къати гарарин (чапхунвилин ва алчах крарин символар) арада къвезвай женг къалурнава. Рагъ гъалиб жезва. Ада гьамиша хьиз чилиз вичин чимивал ва ишигь гун давамарзава. Гьикаяда ганвай тIебиатдин шикилрихъ, шаксуз, эсердин идея ачухардай символический метлеб ава.
Идалай алава авторди кьилин игит вичин гьерекатра къалурунилай гъейри устадвилелди диалогрин, геройди вичи-вичик ийизвай фикир-хиял ачухарунин (внутренний монолог), кагъазрин ва маса приемрикайни менфят къачузва.
XX лагьай асирдин сад лагьай паюна лезги эдебият ва меденият вилик тухуник чпин еке пай кутур жегьил литераторар хьайи Гь. Гьажибеговахъ, А. Фатаховахъ, М. Эфендиевахъ, СтIал Мусаибахъ, Б. Султановахъ галаз санал Агъалар Гьажиеван тIварни кьаз жеда. Вичин жегьил чан Ватандин рекье эцигай кьегьал хва Агъалар Гьажиев эбеди яз чи халкьдин рикIера амукьда.










БАЛАКЪАРДАШ СУЛТАНОВ
(I9I2-I943)

Шаир-фронтовик Балакъардаш Султанов I9I2-йисуз Куьре округдин Агьа Къартаса Султанан хзанда дидедиз хьана. Адан диде Бисен Агьа СтIалдилай тир. Вичин итим лап жегьилзамаз кечмиш хьун себеб яз, Бисен гьвечIи гадани гваз бубад кIвализ Агьа СтIалдал хтанай. Са тIимил вахтни алатнач, Бисенни регьметдиз физва. Балакъардаш етим жезва.
Хци кьатIунар, хуш къилих авай ва дирибаш гадади туькьуьл уьмуьрдин вилик ажузвалнач. Халуйрин кIвале ада малар хуьз, майишатдин маса кIвалахар ийиз гьалал фу незва.
Балакъардашан имийрини етим гададин кьадар-кьисметдикай хиял-фикир ийизвай. Адан ими Брегьима Балакъардаш Дербентда яшамиш жезвай вичин яр-дуст Али-Задедин кьилив тухузва. Ина Балакъардаша вичел тапшурмишай гьи кIвалах хьайитIани (к1apacap кукIварун, яд гъун, малариз килигун ва икI мад) еке гьевесдалди ва тамамдиз ийидай. Са куьруь вахтунда Балакъардаша Али-Задедин хизанда гьуьрмет къазанмишна, ам Али-Задедин хва Саидаз (абур таяр тир) стха хьиз кIан тир. Али-Задеди абур кьведни вичин харжунал мектебдиз ракъурзава. Балакъардаша гьевеслудаказ кIелзава, лап хъсан къиметар къачузва ва Саидазни чешне къалурзава.
Юкьван мектебдилай гуьгъуьниз Балакъардаш Дербентдин педтехникумдиз гьахьзава (Сажидин. Сулейманан багьдин къелем. Лезги газет. 2б-декабрь, 2002-йис).
Ана к1елай йисара ам чкадин литераторар тир Къиласов Къиласахъ, Агъамирзе Агьмед Саидахъ галаз гуьруьшмиш жезва. Абуру шаирвилел рикI алай Балакъардашаз Хайяман, Низамидин, Саадидин, Физулидин чIалар кIелун меслятзава. Чирвилерихъ къаних жегьил гада РагьэкъечIдай патарин халкьарин классикри гьейранарнай. Ада вичини жуьреба- жуьре месэлайриз талукь чIалар туькIуьриз хьанай.
Педтехникум куьтягьайдалай кьулухъ Балакъардаш пешекар муаллим яз халуйрин ватандиз хквезва. Ина ада Агьа СтIалдал ва къунши хуьрера мектебрин сифтегьан классрин муаллимвиле кIвалахзава. Гьа са вахтунда жегьил муаллимди Куьре округда савадсузвал тергунин кардикни вичин пай кутазва.
ГъвечIи чIавалай яратмишунрал рикI алай Б.Султанов кIвалахикай азад чIавуз вичин дуст Мусаибахъ (ам СтIал Сулейманан гьвечIи хва) галаз чIехи шаирдин патав фидай, адаз вичин чIалар кIелдай. Шииратдин магьир устадди жегьил шаирдиз рехъ-хвал къалурдай, яратмишунрин сирерай кьил акъудиз куьмекдай. Б. Султановани С. Сулейманан меслятрал амал ийиз, вичин устадвал хкаждай.
Алатай асирдин 30-йисара Б. Султанован эсерар республикадин «ЦIийи дуьнья», Кьасумхуьруьн райондин «Колхоздин пайдах» газетра, Махачкъалада акъатзавай лезги эдебиятдин кIватIалра ва школайрин хрестоматийра чапзава. ЦIийиз лезги эдебиятдиз атай Мемей Эфендиев, СтIал Мусаиб, Алибег Фатахов, Агъалар Гьажиев хьиз Балакъардаш Султановни кIелзайбурун арада машгьур жезва.
Чпикай рахазвай йисара чи хуьрера руьгьдин игьтияжар тамамарзавай идараяр тIимил авай. А вахтара лезги театрни хуьрериз кьериз-цIаруз акъатдай... Гьавиляй Б. Султанова кьил кутуналди, школадин муаллимар тир, чпихъ ширин сесер авай Шихнебиев Абдулкерима, Исмаилов Къадира, Абдурагьманов Бейбалади ва масабуру сифте яз хуьруьн клубда къемедияр къалуриз хьанай. Абур чпин тамашаяр, концертар гваз кьунши хуьреризни фидай. Гьа ихьтин са гуьруьшмишвиле авайла, Балакъардашал гьа вич хьтин сегьнеда къугьунал рикI алай жегьил руш кьуланстIалви Нисейханум гьалтна. Адакай гележегда Балакъардашаз уьмуьрдин юлдаш хьанай.
Хзан арадал гьана са тIимил вахтни алатнач, Ватандин ЧIехи дяве башламишнай. I94I -йисан июндин вацра ислягьвилел яшамиш жезвай ва зарб камаралди вилик физвай чи уьлкведал бейхабардиз немсерин фашистри вегьезва. Б.Султанован вилик Ватан хуьз фронтдиз фидани, фидачни лугьудай суал акъвазнавачир. Ам дяве башламишай сифте йикъара вичин хушунлай фронтдиз рекье гьатнай. I943-йисуз Б.Султанова душмандихъ галаз Ватан патал хьайи женгера вичин жегьил чан ганай. Шаир вич кьегьал игит хьиз кьенатIани, адан эсерри чаз къени гьа девирдин шагьидри хьиз къуллугъзава.
Б. Султанован эсеррин кьадар са акьван гзаф туш. Чав шаирдин винидихъ тIварар кьур газетриз ва ктабриз акъатай «Батрак Агьмедан кьиникь» поэма, «К1ани руш», «Майдиз», «Гад кIватIуниз», «Яру кьушундиз», «Къизил аскер», «Гуьзел», «Зи вах», «Муьжуьд мартдиз» чIалар ва «Клуб», «Телефон», «Вуна крар туькIуьрда, пост» шииррин къайдада ярат мишай фельетонар агакьнава.
Б.Султанова вичин эсерра ватанпересвилин, азад зегьметдин, бахтлу уьмуьрдин ва муьгьуьббатдин месэлайриз еке фикир гузва. Ам гьакI цIийи уьмуьр туькIуьрунин карда манийвал гузвай татугайвилерин аксинизни экъечIзава. Сатирадин хци гафуналди ада фельетонра (абур лезги эдебиятда цIийи жанр тир) бюрократар, бегьемсуз чиновникар, темпелар, чуьнуьхгумбатIар, гьарамзадаяр негьзава, абур жемятдин вилик беябурзава.
Шаирди дагьви тIебиатдин гуьзелвиликай ва мублагьвиликай кхьизва: «Къацу атIлас алукIна чил, Ажеб серес аквазва чуьл, Тамашналди тух жедач вил»... Гьелбетда, тIебиатдин гуьзелвал хуьзвайбур, адахъ гелкъвезвайбур зегьметдал рикI алай, рикIерик шадвал квай, азад Ватандал дамахзавай дагъвияр я:
Чандик зарбвал, сивик хъуьруьн,
Яшайиш хкаждай хуьруьн,
Чи чуьллерай къведай ширин
Куь гьунаррин ванер сагърай.
Б. Султанова ватанпересвиликайни чIалар яратмишзава. Адан «Къизил аскер», «Красноармеец» эсеррай аквазвайвал, шаир чи гьукуматдин къуватдихъ, советрин инсанрин бахтлу гележегдихъ инанмиш я. Гьавиляй гьич са чапхунчидивайни «къизил аскердин» вилик акъвазиз жедач:
Яру пайдах вили цавуз
Хкажна на, къизил аскер.
Душманарин кьилер агъуз
Ишеда на, къизил аскер.*
Шаирдиз немсерин чапхунчийри, договорни чIурна, чи ватандал гьужумдайди аян тир. «Яру кьушундиз» шиирда ада чун фашистрин Германиядал гьалиб жедайдахъ са шаклувални ийизвач:
Яб эляй тавуна чи меслят гафунал,
Нагагь душман aтaйтla чи мулкунал,
Зур гуда абуруз тфенгдални тупунал,
Ийиз абур кукIвар, яру кьушунди.
Б.Султанов датIана цIийивилерихъ къекъвезвай чIалан устад тир. Ада ашкъидикай садан чIаларизни ухшар тушир, кьетIен рангаралди ва милаимвилелди тафаватлу, чи халкьдин адетрал амал авуна яратмишай таъсирлу эсерар туна. Инал «КIани руш» шиирдай гуьзел рушан шикил гузвай са чешне гъин:
Метрини зур яргъизавай
Бурма чIулав чIарари,
Седефри хьиз нур гузава
Ви а лацу сарари...
Шаир рушан кутугай акунрихъ галаз санал адан къилихдикайни ва дамах гвачирвиликай рахазва:
Гъикьван зун ваз килигайтIан,
Тамашунал тух жедач.
Рахан тийиз, элясналди
Са кIус вун артух жедач.
И эсердай шаир вичин уьмуьрдин юлдаш хьайи ярдикай рахазвайди малум жезва:

Вун паталди фикирдай кьван
Балакъардаш тIазава.
Заз дарман гун, Нисей-ханум,
Ви фикирдиз къведачни?
Б.Султанов «Гуьзел» шиирдани муьгьуьббатдикай раханва. «РикIин чирагь» тир ярдикай ада икI лугьузва:
Вун хьтин гуьзел акунач заз зи уьмуьрда,
Ви гелера кам эцигиз гьикьван къекъведа?
РикIин чирагь тир яр, чун чаз жер вахт мус къведа?
Гила кьванни на дуьз жаваб це заз, гуьзел!*
Шаир ярдин акунар, гуьзелвал къалурунал акъваззавач. Ада дагъви дишегьлияр диндин мавгьуматдикай хкатнавайди, азад уьмуьрдин иесияр хьанвайди, итимрихъ галаз ихтиярар сад хьанвайди къейдзава: «Къад йис хьанва чи папар азад хьана. Ихтиярар итимрихъ галаз сад хьана». Б.Султанова дагъви дишегьлийрин алакьунрал дамахзава:
Танкистар, машинистар, летчикар –
Хьана кIвалах, ийизва зурба кар.
Бязибурни инженерар, техникар,
Ийиз кIвалахар къалурзава къе папари.
Гьа са вахтунда шаирди дагъви дишегьли са чуьлдин кIвалахда ваъ, гьакI гъиле яракь аваз ватан хуьзни гьазур тирди къейдзава:
Пулеметар ягъиз жеда кьаз лишан,
Хьунухъ патал азад ватан гуьлуьшан.
Халкьдин кIвалах патал абру кам
Эцигзава и шад рекье папари.
Б.Султанова шаирвилин ва шаирдин везифадин месэлайризни фикир гузва. И важиблу месэла ада вичиз мукьувай чидай чIехи шаир СтIал Сулейманан чешнедалди ачухарзава. ИкI яратмишунрин рекьяй вичин муаллим хьайи «XX лагьай асирдин Гомераз» ада пуд шиир бахшнай: «СтIал Сулейман кьена са йис», «СтIал Сулейман», «Дагъустандин чIехи шаир». Эгер сифте эсерда чIалан магьир устад кечмиш хьун себеб яз халкь «ясдин партал алаз, агъур хажалат чIугваз» къалурнаватIа, муькуь кьве шиирда СтIал Сулеймана гьикI вичин эхир нефесдал ватандиз ва халкьдиз вафалувал авунатIа раханва.
Шаирди СтIал Сулейман зегьметчи халкьдиз, гьахъвилиз къуллугьун патал дуьньядиз атайди тестикьарзава.
Б.Султанова «акьулдиз гьуьл хьиз дерин», «вичиз барабар кас авачир» чIалан зурба устаддиз адан баркаллу рехъ давамарда лагьана кьин кьазва:
Вафасузриз гайи акI зур,
Гьар са хаин авур зурзур,
Миллионрал я чун гьазур,
Давамиз ви кар, Сулейман.
Б.Султанован яратмишунра кьетIен чка «Батрак Агьмедан кьиникь» поэмади кьазва. Ам лезги хуьрера колхозар тешкилунин месэладиз бахшнавай сифте эсеррикай сад я. Поэмадин бинеда гьакъикъатда хьайи вакъиаяр эцигнаватIани, ам документальный эсер туш.
Авторди художественный эсерда лазим тир къайдада къундармани ишлемишнава. Гьерекатар лагьайтIа, алатай асирдин 30-йисара кьиле физва. Шаирди поэмада гьакъикъатда хьайи ксарин тIварарни хвенва.
I9I7-йисан Инкъилабдин вакъиаяр жедалди, Къачабег тIвар алай мулкдарди кесиб хзандай тир, етим хьанвай гъвечIи гада Агьмед вичин кIвалел батраквиле кьунай. Са тике фу паталди ада йиф-югъ Къачабегаз кIвалахзава. Амма гьикьван зегьмет чIугуртIани, Къачабегни адан паб Герек- маз далудихъ кас галачир етим гададилай рази тушир. Адаз датIана цIийи-цIийи тапшуругьар гудай. Гьа икI йисар физ алатзава. Агьмедни чIехи жезва. Октябрдин инкъилаб себеб яз арадал атай цIийи гьукум къвердавай мягькем жезва.
Къачабегаз вичи гьарам рекье кIватIай девлет къакъатиз кичIезвай. Гьавиляй ада амалдарвилелди фенд къурмишна: хуьруьн Советдай Агьмедан разивал аваз, ам стхавилиз кьабулайвилин чар къачуна, адаз кIвал ва вичин малмулкуникай пай-чил акъудна эвленмишда лагьана гаф гана. Икьрар чIурна, Къачабега вичин дидени паб галаз Агьмед инсафсузвилелди рекьизва, хуьрени «стха» Бакудиз фена лагьай ванер чукIурзава. Раб чувалда квахьдач лугьудайвал, зулумкарри жегьил гададиз авур къастни винел акьалтна. Хуьруьн жемятдиз Агьмед кьейиди чир хьана. Къачабеган мал-девлет тулкIна, вични цIуд йис гана, суьргуьндиз ракъурна.
Поэмадин кьилин игит, шаксуз, Агьмед я. Шаирди адан къамат аял вахтарилай башламишна ачухарзава:
А аялдин диде-буба
Бич гъвечIи яз кьейид тир,
Къиляй-кьилди Къачадиз
КIвалах ийиз фейид тир.*
Амма гьикьван кIвалахайтIани, Къачабеган хзанар Агьмедалай рази жедачир. Адахъ я чими мес жедачир, я адаз тухдалди фу гудачир:
И факъирдин гьич садран
Я кIаник мес жедачир.
Я къиликни хъуьцуьган,
Я яргъан кьван вегьечир.
Агьмеда Къачабегаз гзаф йисара кIвалахнай. Абуру «Язух тир Агьмедаз гьич регьятвал гудачир. А залум хзандиз адан язух къведачир». Цан цун, гвен гуьн, къурухриз яд гун, тамай цIамар гьун, чилиналди нагъвар дашмишун - ибур вири Агьмедан хиве авай кIвалахар тир. Б.Султанован майилар югь-йиф куфун авачиз кIвалахзавай батрак гададин патал ала:
А батрак тир Агьмеда
Авуна пара кIвалахар,
Я чандал партал алаз
Ийиз хьайид туш дамахар.
Шаирдивай Агьмедан къамат цIийи девирдин инсандин къамат хьиз тамамдиз ачухариз хьанвач. Ада вичин бахт, гележег патал тIуб-тIупални эцигзавач. Уьлкведа гьукум дегиш хьанватIани, адавай девирдин уькIуь-цурудай кьил акъудиз жезвач. Ам гьа куьгьне девирдин лукI хьиз ганва. Б.Султанова анжах Агьмедан язух чIугвазва.
Агьмедан къаматдилай тафаватлу яз поэмада тух тежедай нефс авай Къачабегни адан паб Герекмаз тамамдиз къалурнава. Абурун кьведан къаматарни чпин чиркин гьерекатра, алчах крара ачухарнава. Къачабег инсафсуз, инсандин язух текъведай, къетрагьим кас я:
Пакамахъай Агьмедаз
Гьар са кIвалах къалурдай.
Нагагь тамам тaвypтla,
ТIвалун винел къугъурдай.
Девлет патал ам тахсирсуз инсанни рекьиз гьазур я. ИкI Къачабега гунагьсуз Агьмед ксанвайла, кьулан йиферилай вегьейла, пабни диде галаз атана, ам чапхунвилелди рекьизва:
Еб туьтуьниз вегьена,
Мягькемвилелд кутIунна,
Епинин кьве кьил кьуна,
Гьарда вичихъ чIугуна.
Инал язух Агьмеда
Чабаламиш авуна,
Тадиз икI Къачабега
ЯкIв кьилелай чIугуна.
Герекмаз лагьайтIа, вичин итимдилай кьве кIвачин виняй физва. Адахъни инсаф, инсанвал, регьим эсиллагь авайди туш. Мал, девлет, мулкар, гамар - ибур ада югъ-йиф тикрарзавай гафар я, девлет адан аллагь я.
Б.Султанова Герекмазан къилих адан вичин рахунра ишлемишзавай гафарин куьмекдалди ачухарзава. Чебни анжах лап векъибур я. Агьмедахъ элкъвена, ада икI лугьузва:
- Кьей хва гачал, агъдабан,
Кьеб гъваш жуван хиялдиз,
Хьизвачни ваз шехьунин ван,
КилигтIун вун аялдиз.
Герекмаза Агьмедаз датIана туьнбуьгьзава, адаз экуь дуьнья мичIни чIулаварзава: «Тийиз бегьем са карни - Вучда вакай амукьна... Недайла на кьве фуни Санал неда - тух жедач».
Къачабеган хзанди Агьмедаз гьич инсаф ийидачир. Кьуьдди ам цIай авачир дегьлизда ксурдай, адан тандал чими партал, руфуна тухдиз фу жедачир:
Я язух тир Агьмедаз
Гьич регьятвал гудачир.
А залумкар хзандиз
Адан язух къведачир.
Б. Султанова поэмада вич уях хьанвай, девирдин дегишвилерикай хабар авай хуьруьн жемятни къалурнава. Хуьруьн махлукьди къанлу Къачабеган хаинвал винел акъуднай. Къачабег гьукуматдин къанунралди жазаламишнай. Гьахъ я вацIувай тухуз жедач, я гьуьлени батмиш жедач - тестикьарзава лезги мисалда. Поэмадани гьахъвал гьахъсузвилел, регьимлувал зулумдал гъалиб жезва.
Шаирди и эсерда жуьреба-жуьре художественный алатрикай устадвилелди менфят къачузва. Ада поэмада ганвай игитрин рахунар, амалар, гьерекатар, абуру чпи-чпик ийизвай веревирдер къалурзава. ТIебиатдин шикилар лагьайтIа, абурни художественный алатар хьиз, геройрин чпин крарихъ галаз алакъада аваз ганва. ИкI Къачабегани адан гьилибанри Агьмедаз къаст ийидалди вилик шаирди инсандин рикI чIулавардай т1ебиатдин шикил гузва:
Кьуланферлай вегьейла,
Ванер къведай кIекерин,
Ара-бир атIуз-атIуз
Элуькьзавай кицIерин.
И къанлу йифиз хуьр секин тирла, вири махлукь ксанвайла, чуьлдин гьашаратар ва тIебиат ширин ахваравайла, «Кефердин яваш гару Цифер дагьдал чIугвазвай, Ачух жез вили цаву Гъетерин нур къалазвай». Идалай гуьгьуьниз шаирди кIелдайди мусибатдин кьиникь кьабулуниз гьазурзава:
Яргъалай СтIал вацIун
Ванер къведай хкатна,
Яваш тир зайиф ванцел
Хуьруьвай хьиз къакъатна.

Ихьтин къанлу са йифиз
Вилиз са затI таквадай,
Къачабеган дакIардай
Са зайиф же аквадай.
Поэмада рикIиз таъсирдай ихьтин жанлу шикилар тIимил авач. Абуру Б.Султанов чIалан устад хьиз датIана вилик физвайвилин шагьидвалзава.
Ватанпересвилин ва инсанпересвилин фикирралди тафаватлу яратмишунралди Балакъардаш Султанова чи XX лагьай асирдин 30-40-йисарин лезги эдебиятдик вичин пайни кутуна, ада чи меденият вилик финиз таъсирна.










СТIАЛ МУСАИБ
(I9I4-I943)

Ватандин ЧIехи дяведин йисара фашизм тергунин карда миллионралди советрин инсанри хьиз, шаиррини писателри чпин хци къелем жидадиз элкъуьрна ва гьакIни гъиле яракь аваз Ватандин абадвал хуьн патал кьиле фейи дяведа кьегьалри хьиз иштиракна. Абурун арада Дагъустандай тир чIалан устадарни авай. ИкI, чавай еке гьуьрметдиавди лакви Эффенди Капиеван, аварви Ражаб Динмагъамаеван, къумукьви Алимпаша Салаватован, даргиви Батыр Мегьамедован, табасаранви Багьадин Митарован, татви Манувагь Дадашеван ва масабурун тIварар кьаз жеда.
И кьегьал рухвайрин жергеда лезгийрин шаирар-фронтовикар тир Балакъардаш Султанован, Мемей Эфендиеван, Агьалар Гьажиеван, МутIагьир Рзаханован, СтIал Мусаибан тIварарни ава. Абур дяведай хтанач, чпин жегьил чанар Ватандин, хайи халкьдин рекье эцигна, амма игитар са чIавузин рекьидач, абурун тIварар чи халкьдин рикIера эбеди яз амукьда.
СтIал Мусаиб I9I4-йисуз Куьре округдин (гилан Сулейман-Стальский район) Агьа СтIалрин хуьре машгьур шаир СтIал Сулейманан хзанда дидедиз хьана. Ам Сулейманан пуд лагьай хва я.
Мусаибан аял вахтар Дагъустанда граждан дяве кьиле фейи йисарал дуьшуьш хьана. Абур дар ва секинсуз йисар тир. Амма инкъилабдин хурук къецепатан чапхунчийривай ва къенепатан контрреволюциядивай яргъалди акъвазиз хьанач. I920-йисан мартдин вацра Дагъустанда Советрин власть гъалиб хьана. Мусаибан а чIавуз анжах ирид йис тир. ЦIийи властди дагъви халкьариз азадвилихъ галаз санал гьар са рекьяй вилик фидай мумкинвилерни гана. Агъа СтIалдал школа ахъюникди, Мусаибазни, агъзурралди лежберрин аялриз хьиз, кIелдай мумкинвал хьана. Адани сифтедай хайи хуьре ва гуьгъуьнлай Кьулан СтIалдал кIелна.
Вичихъ дерин кьатIунар авай ва кIелунал рикI алай гадади чирвилер артухарунин мураддалди сифтедай Дербентдин педтехникумда ва гуьгъуьнлай СтIал Сулейманан тIварунихъ галай Дагъустандин государственный пединститутдин филологиядин факультетда кIелна.
СтIал Мусаиб кIвалахдив фад эгеч1най. Ада Кьасумхуьруьн райондин культурадин кIвалин инспекторвиле, вичин буба Дагьустандин халкьдин шаир С. Сулейманан секретарвиле кIвалахнай. Гуьгъуьнин йисара Мусаиба ВКП(б)-дин Кьасумхуьруьн райкомда пропагандиствиле, Махачкъалада Дагьустандин писателрин Союзда ва маса идарайра жуьреба-жуьре везифаяр тамамарна.
Гьина кIвалахнатIани, гьи кар гъиле кьунатIани, Мусаиба вич халкьдиз ва Ватандиз вафалу, вичелай кар алакьдай халис советрин инсан яз къалурна. Мусаибан общественный кIвалах, алакьунар фикирда кьуна, ам I939-йисуз РСФСР- дин Верховный Советдин депутатвилиз хкянай. Бажарагълу жегьил шаир гьа йисуз СССР-дин писателрин Союздин членвилизни кьабулнай.
Ватандин ЧIехи дяведин иштиракчи табасаранрин шаир МутIалиб Митарова вичиз хъсандиз чидай Мусаибакай икI рикIел хкизва: «Мусаиб кьакьан буйдин, экуь чIарарин, чина гьамиша шадвал авай рикIиз чими жегьил тир. Шадвилерин межлисда, собраниеда, юбилейдин вечерра, активда вичин суйдалди Мусаиба гьамиша вичел фикир желбдай» («Оборванные струны». - Махачкала. I97I, 95-чин»).
Мусаибан кьегьалвал, халкьдиз вафалувал Ватандин ЧIехи дяведин йисара иллаки хъсандиз малум хьана. Шаирдин чIехи кьве стха Мегьамедюсуфни Мирзеюсуф дяве башламишай сифте йикъара фрондиз фенай. Мусаибни дяведиз физ гьазур хьанвай, амма ам, бронь эцигна, фронтдин далу пата тунвай.
I942-йис... Чапхунчи душман атана Волга вацIув агакьзавай. Фашистриз Сталинград кьуна, Москва Къафкъаздикай ва Бакудин нафтIадикай къакъудиз кIанзавай. Душмандин планар чи халкьдин игитвал себеб хьана кьилиз акъатначир.
Ватандал ихьтин бадбахтвилер атай чIавуз игитдин рикI авай Мусаибавай, гьелбетда, секиндиз далу пата акъвазиз хьаначир. Ам гуьгьуьллудаказ арзе вугана фронтдиз фена. Курсантвал куьтягь хьайидалай кьулухъ, Мусаиба Сталинграддин къвалав хьайи къизгъин женгера иштиракзава. Жегьил шаирдин кьегьалвиликай адахъ галаз женгина иштира- кай дяведин ветеран, полковник, тарихдин илимрин кандидат В. Егорова икI кхьизва: «Курсантрин арадай чпи женгера иштиракай тежрибалу са шумуд кас хкянай... Абурук СтIал Мусаибни акатнай... Политотделдин начальникдихъ галаз хьайи суьгьбетда ада вич шаир тирди, РСФСР-дин Верховный Советдин депутат тирди, машгьур шаир СтIал Сулейманан хва тирди чуьнуьхна.
Ада авур ихтилатрай зи вилик викIегь инсандин, халисан коммунистдин, ватанперес касдин къамат акъвазна. Политотделдин начальникди Мусаибаз политоттелдин старший инструкторвилин къуллугъ теклифна. Амма Мусаиба вич женгнин юлдашрихъ галаз санал нубатдин боевой операциядиз ракъурун тIалабна. Виликан курсантрикай виридакай мотострелковый батальондин аскерар хьанай, СтIал Мусаиб лагьайтIа, танкарин десантдин ротадиз ракъурнай» («Его имя стало легендой», «Дагъустандин правда» 2I-февраль, I973-й.). Мусаиб гьа женгинай хтанач. Ам Сталинград патал кьиле фейи женгера кьегьел хьиз телеф хьана. Мусаибан тIварни Сталинград патал кьиле фейи женгера пуч хьайи игитрин тIварарин арада «Мамаев Кургандин» пантеонда къизилдин гъарфаралда кхьенва...
СтIал Мусаиба вичин буба СтIал Сулейманаз бахшай поэмада ихьтин цIарар гьалтзава:
 "
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·Ви кIвалахдин ери-бине,
Кьунава за гьам зи гъиле...
ЭкъечIдач зун гьа ви геляй,
Гаф гуда за гьам хуьз, буба....
Вичин жегьил чан халкьдин рекье эцигай Мусаибан и гафар адан поэзиядин эпиграф яз гьисабиз жеда. Вичин эхир нефесдалди ам бубадиз кьур кьинез вафалу яз амукьна.
СтIал Мусаибан яратмишунар са акьван гзаф туш. Ам «Колхоздин пайдах», «Дагъустандин правда» газетриз акъатай яхцIурдалай артух шииррин, са шумуд макъаладин ва I940-йисуз акъатай «Хкягъай произведенияр» ктабдин автор я. Яратмишунри цуьк ахъайиз башламишай чIавуз чи арадай акъатай Мусаибан эсеррин кьадар тIимил ятIани, абурай чаз шаир ялавлу ватанперес, халис интернационалист ва гьакъикъи инсанперес тирди хъсандиз аквазва.
(Ст1ал Мусаиб поэзиядиз, вичин бубадин таъсирдик кваз атанай. Ада вичи шиирар кхьиз башламишайвал икI рикIел хкизва: «Бубади зи кIел-кхьинин кардин къайгьу чIугунихъ галаз санал за шиирар туькIуьрунизни еке фикир гудай. Ада шаирвилин рекьяй зи алакьунар ахтармишун патал вичи лугьуз зав куплетдин пуд цIар кхьиз туна, кьуд лагьай ulapap шиирдин везин, рифма ва мана чIур тавуна, зав туькIуьриз тадай. Завай вичин тIалабун тамамдиз кьилиз акъудиз хьайи чIавуз ам сергьят авачир кьван шад жедай».
ЧIехи устад Сулеймана дугъриданни Мусаибакай шаир хкатдайдак умуд кутунвай. СтIал Сулейманан уьмуьр ва яратмишунар ахтармишай А. Ф. Назаревича и месэладиз талукь шаирдин суьгьбетдикай икI кхьизва: «За зи уьмуьрда пуд хва чIехи авуна. Гьар садахь вичин рехъ ава, амма Мусаиб, акунрай, зи рекьяй фида. Адан кьисмет халкьдиз истеклу манияр туькIуьрун жеда. Ам заз къиметлу куьмекчи я. Чна санал идалай кьулухъни тIимил кIвалахдач»...
ЧIехи шаир ягьламиш хьанач. Адан хва Мусаиба вичин бубадин рехъ, кьегьалди хьиз, гьич са патахъ ян тагана давамарна.
30-йисарин юкьвара хьиз литературадиз атай Мусаиб хайи халкьдин сивин яратмишунрин, вичин бубадин эсеррин, Дагъустандин ва урус литературадин таъсирдикни йис-сандавай вилик физва. Ада багьалу Ватандикай («Яру Москвадиз», «Октябрдин сувариз»), чи гуьзел тIебиатдикай («Гатфарин гуьзел гьавадиз»), халкьарин дуствиликай («Баку», «Джамбулаз», «Париж коммунадиз»), азад зегьметдикай («Вири кол- хозникриз», «Колхозникрин фикирдиз»), уьлкведин агалкьунрикай ва цIийи инсандикай жуьреба-жуьре жанрайрин эсерар яратмишнай.
СтIал Мусаибан поэзияда, гьа йисарин адет тирвал, комсомолдиз, ЧIехи Октябрдин, Мартдин ва Майдин суварриз туькIуьрнавай чIаларни гьалтзава, («Комсомолдиз», «I-Май», «Мартдин сувар мубарак» ва мсб.). Са жерге шиирра С. М. Кировакайни Г. К. Орджоникидзедикай еке гьуьрметдивди раханва. Са шиирда Кировакай ада икI кхьизва:
Азиз юлдаш чаз играми,
Вун игит я чи уьлкведин,
Зурба кьегьал, фикир дерин,
Гьич рикIелай фидач вун чин.
Кировакай хьиз, Орджоникидзедикайни Мусаиба рикIе чIехи муьгьуьббат аваз чIалар яратмишнава:
Вич гъвечIи ва яш тIимил яз,
Фена большевнкрин патаз...
...Фяле, лежбер патал алаз,
Гьахьтин игит хьана Серго.
СтIал Мусаибан яратмишунра Дагъустандин халкьдин шаир СтIал Сулейманаз бахшнавай «Играми буба Сулейманаз» тIвар алай поэмади иллаки еке чка кьунва. И эсерда Мусаиба чIехи шаирдин экуь къамат гунихъ галаз санал шаирвилин сенятдикай, шаирдин везифадикайни вичин фикирар ачухарнава. Халисан шаир, Мусаиба кхьизвайвал, халкьдин хва хьун лазим я. И фикир ада СтIал Сулейманан чешнедалди ачухарзава:
Зегьметчийрин патал алаз,
Ругьанийрихъ - дяве чIугваз,
На чIаларалд гьабур гатаз,
Жедай акъваз тийиз, буба!
ЧIехи шаир вичин уьмуьрдин эхир нефесдал Ватандиз ва халкьдиз вафалу хьайивиляй, Советрин гьукуматдини адан баркаллу кIвалахдиз еке къимет ганай:
Партияди, гьукуматди
Къимет гана кIвалахдиз чи,
Гьар патахъди гьяркьуь, экуь
Ачухна ваз рекьер, буба.
СтIал Мусаиба СтIал Сулейманан уьмуьрдиз ва яратмишунриз талукь къиметлу малуматарни туна. Адан «Бубадикай ихтилат», «Бубадикай рикIел хкунар» тIварар алай макъалайра неинки чIехи устаддин уьмуьрдиз талукь цIийи фактар ганва, гьакI адан поэзиядин деринриз талукь месэлаярни эцигнава. «Бубадикай рикIел хкунар» макъалада Мусаиба кхьизва: «Дахдихъ ажайиб, аламатдин зигьин авай. СтIал Сулейманан ктаб туькIуьрун тап- шурмишай чIавуз, шаирди хуралай лугьуз адан вад агъзурдалай артух шииррин цIарар за кхьенай. Абурук революциядилай вилик яратмишайбурни акатнавай. Гьич садрани са цIар кьван рикIелай фин, я туштIа какадарун заз акуначир.
Сулеймана асантдиз, шадвал-гьевес кваз вичин чIалар яратмишдай. Къерехдай акI аквадай хьи, нелда Сулеймана вичин манияр дестина, са легьзеда яратмишда. Амма гьакъикъатда акI тушир. Ада гьар цIарцIин винел дикъетдивди, фагьум-фикир ийиз кIвалахдай» («Сулейман Стальский в критике и воспоминаниях» - Махачкала. I969. С.(63.).
СтIал Мусаибан макъалайра ганвай делилри, малуматри винидихъ вичикай рахай поэмада ганвай Сулейманан образ мадни жанлу ийизва.
Ватандин ЧIехи дяве башламишай йикъара Хуьруьг Тагьиран, Абдул Муталибован, Мемей Эфендиеван, Нуредин Шерифован ва маса шаиррин сес хьиз, Мусаибан шаирвилин сесни гужлу жезва. Ада инсанрин кьилел бед йиф-югъ гъайи фашистрин пехьи кицIер негьзава. Шаирди «Гьазур хьухь вири» эсерда Советрин халкьдиз диде-Ватан хуьниз, пехьи душман кукIваруниз эверзава:
Хьана вири сад.
Ватан хуьз азад,
Гьазур хьухь вири,
Гьам куьлуь-ири.
Фашизм ая дар,
Ам ая кукIвар.
Терг ийиз гьа-гьам,
Гатут лап тамам.
Михьиз паб-аял,
Ватан хуьз хиял,
Гьазур хьухь вири
Гьам куьлуь-ири...
СтIал Мусаиб вич бейхабардиз дяве башламишай фашистрин Германиядин винел Советрин гьукумат гъалиб жедайдахъ кIевелай инанмиш тир. Гражданвилин ва ватанпересвилин манадин «Ватан хуьз гьазур я чун» тIвар алай шиирда ада икI лагьанай:
Ватандин тIвар рикIе аваз,
Чун дяведиз физ гьазур я.
Фикирар сад халкьар галаз,
Совет уьлкве хуьз гьазур я...

... Диде-Ватан патал дяве,
Авун къазва чна хиве,
Гьич са касдин кам чи чиле,
Тутаз чун къуз-физ гьазур я.
Шаирди вичин женгчи эсерралди дяведа иштиракзавай советрин инсанрин руьгь хкажзавай, чапхунчи душмандивай Яру аскердин хура са чIавузни акъваз тежедайди къейдзавай. Адан «Гьамиша гъалиб Яру аскер» эсерда ихьтин цIарар гьатзава:
Гьам гьавада ва гьам чиле
ГьакI фидай туш а ви гуьлле.
На кьур лишан акьаз пеле,
Дуьньяд кьил хаз гьазур аскер...
... СтIал Мусаиб гьазур я вич.
Душман гатаз ийиз ам пуч,
Чи чиликай са чIибни гуч,
Гъалибвални кьаз я, аскер.
Чи багьа Ватандиз вафалувал, Мусаибан шиирдай хьиз, адан вири крарайни аквазва. Шаирдин рахунар, митинграл авур адан эверунар, кагъазар, макъалаяр ватанпересвилин фикирралди тафаватлу я. ИкI, Ватандин ЧIехи дяведин сифте йикъара фронтдиз фейи чIехи стха Мегьамедюсуфаз I942-йисан I0-июндиз кхьей кагъазда Мусаиба адавай т1алабзава: «Играми стха Мегьамедюсуф!.. Чна вири хзанди ваз чими саламар рекье твазва... Мирзеюсуфни Красный Армияда ава... За вавай тIалабда, чна Гитлеран бандитрихъ галаз тухузвай дяведа вуна игитвал къазанмишун. Ватан хуьз чун вири гьазур я ва гитлеризм чна дуьньядин винелай терг ийида, гъалибвал чи пата жеда!»
СтIал Мусаибахъ тIебиатдин гуьзел шикилар, адан рангар къалурзавай шиирарни ава. ИкI, чешне яз «Гатфар», «ХъуьтIуьз чуьл» ва маса эсерар къалуриз жеда. Шаирди билбилдин цIийи манидин ширин ванери рикIер агударзавай гатфарин хуш шикил гуналди, чи бахтлу уьмуьрдал, азад Ватандал дамахзава:
Вил вегьена килигна зун:
Xynl гуьрчег я чуьллер, гатфар,
Гьар са патаз къацу-яру
Акъатзава цуьквер, гатфар...
... Гуьзгуь хьтин михьи я цав,
Аламачиз цифер, гатфар,
Пакамахъай чуьлда къирав
Алаз жеда векьер, гатфар.
Шаир и тIебиат гуьрчегарзавай, адал чан гьизвай советрин инсанрикайни еке гьуьрметдивди рахазва:

Гъиле аваз кьуькни дегьре,
Багъда жеда лежбер, гатфар.
Жегьил рушар жерге-жерге
КIватIиз кьалар, пешер, гатфар.

СтIал Мусаибан ватанпересвилин ва советрин инсанрин чIехи агалкьунар къалурзавай чIалар фикирда кьуна, ДАССР- дин Верховный Советдин Президиумди адаз Гьуьрметдин грамота ганай.
Шаир СтIал Мусаиба активвилелди общественный кIвалахарни кьиле тухузвай. Ада депутат яз сечкичийрин т1алабунар тамамдиз ва вахтунда кьилиз акъуддай. ИкI Мусаибан алахъунар себеб яз Агъа СтIалдал ва Хивда тамам тушир юкьван школаяр ахъайнай. Ихьтин мисалар мадни гъиз жеда.
Сечкичийрихъ галаз гуьруьшмиш хьайи са митингдал СтIал Мусаиба икI лагьанай: «Халкьди зал ихтибарун зи еке бахт я. Зи хиве авай депутатвилин важиблу везифа заз хъсандиз малум я, иниз килигна за квез куь ихтибардай аватдайвал ийидач лагьана гаф гузва. Жуван вири амай уьмуьр эхиримжи нефесдалди за Ватандин ва чи халкьдин рекье эцигда».
Шаирди вичин гаф хвена, кьур кьин кьилиз акъудна. Ада вичин жегьил чан Ватандин хушбахтвал патал гана. Игитар са чIавузни рекьидач. Ялавлу ватанперес, женгчи шаир Мусаибан чIалар, экуь къамат чи халкьди чпин рикIера еке гьуьрметдивди хуьзва ва идалай кьулухъни хуьда.









Ругуд лагьай кьил
50 – 60 ЛАГЬАЙ ЙИСАРИН ЭДЕБИЯТ

Ватандин чIехи дяведа (I94I -I945) тарихдин метлеб авай гъалибвили чи халкь ва чIалан устадар руьгьламишна. Лезги эдебиятдин тематика, мана-метлеб гегьенш жезва, писателар, шаирар цIийи темаяр ва идеяяр, художественный рангар ва алатар жагъуриз алахъзава. ЧIалан устадри чпин яратмишунра са Ватандин ваъ, гьакI вири инсаниятдин вилик чпин жавабдарвал гьиссзава.
Эгер алатай асирдин 20-30-йисара чи эдебиятди цIийи майишатдизни медениятдиз, социализмдин агалкьунриз, Ватандин ЧIехи дяведин йисара къагьриманвилинни ватанпересвилин месэлайриз еке фикир гузвайтIа, дяведилай гуьгъуьнин йисара кьилинбур - немсерин фашистри барбатI авур хуьруьн майишатни промышленность гуьнгуьна хтун ва абур хкажун жезва. Гьа са вахтунда чIалан устадри зегьметдин, дуьньяда ислягьвилин ва халкьарин дуствилин месэлайризни еке фикир гузва.
Эдебиятдин вири жуьрейри (шиират, гьикаят, тамашият, критикани литературоведение) гьерекат къачузва. Шиират лагьайтIа, ам, гьамиша хьиз, амай жуьрейрилай вилик ква. Ана сиясатдин, дуьньядикай веревирдерин, муьгьуьббатдин, тIебиатдин лирикади гегьенш чка кьазва. Чпикай рахазвай йисара шииратда фадлай кIвалахзавай Х.Тагьирахъ, Н.Шерифовахъ, А.Муталибовахъ, Ш-Э.Мурадовахъ галаз санал поэзиядиз жегьил къуватарни къвезва. Инал А. Саидован, Б. Салимован, К. Азизханован, А. Раджабован Къ. Рамазанован, З.Ризванован, Ш.Къафланован, Лезги Няметан, Д.Абдуллаеван, Жамидинан, И.Гьуьсейнован, А. Алеман, К.Мусаеван, Х. Хаметовадин ва масабурун тIварар кьаз жеда. Жегьил несилдин шаирри, риторикадикай, кьуру тарифрикай, лозунгрикай къерех хьана, чпин эсерра милливал квадар тавуна, цIийи художественный алатрикай, такьатрикай ва жанрайрикай менфят къачуна, девирдин важиблу месэлаяр къарагъарзава, эдебиятдин тематикани гегьеншарзава. Кьилин чка зегьметдин, Ватандин, инсанрин ацукьун-кьарагъунин, марифатдин ва маса месэлайри кьазва.
Шииратдихъ галаз санал гьикаятни вилик физва. Писателри тIебиат хуьниз, зегьметчи инсандиз (виликан аскер, дяведин иштиракчи) фикир гузва. И рекьяй З.Эфендиева, Къ.Межидова, А.Агъаева, И.Къазиева, М.Гьажиева, С.Мингьаджева, А. Искендерова, Б.Гьажикъулиева,Я .Яралиева, Къ.Акимова, А.Магьмудова ва масабуру мягькем камар къачузва.
Чахъ анжах тамашаяр кхьинал машгъул пешекар драматургар авачтIани, руьгьдин хазинадин и хелни яваш-явашдиз вилик физва. И рекьяй З.Эфендиева, Х.Тагьира, Къ.Межидова, Я.Яралиева, И.Гьуьсейнова, Б.Айдаева, А.Раджабова, Ш.-Э.Мурадова гьевеслудаказ кIвалахзава. Абуру яратмишай «Ашукь Саид», «Къазимегьамед», «Етим Эмин», «СтIал Сулейман», «Урусиятдин цуьк», «Фундугъбег», «Хендедедин мехъер» ва маса тамашаяр Лезги театрдин сегьнедал эцигнай. Абур критикади ва тамашачийри хушдиз кьабулнай.
Литературно-художественный критикадикни эдебият ахтармишдай илимдик (литературоведение) гьерекат акатзава. Мегьамед Гьажиева, Агьед Агъаева, Н.Агьмедова агалкьунралди Гьажибег Гьажибегован баркаллу рехъ давамарзава. Абуру лезги эдебиятдин классикар тир Етим Эминанни СтIал Сулейманан, Хуьруьг Тагьиранни А.Фатахован ирс къайдада тунихъ галаз санал, абурукай къиметлу ахтармишунарни кхьизва.
Чи эдебият ва адан вири хилер вилик финин карда СССР-дин АН-дин Дагъустандин филиал ва адан къвалав чIаланни, литературадин институт ахъаюни (I947), лезги чIалал «Дуствал» альманах (I952) тешкилуни, Республикадин «Коммнист» газетди, «Дагъви дишегьли» журналди важиблу роль къугъвана.
Гьа йисара лезги ва урус эдебиятрин алакъаярни мягькем жезва ва мадни вилик физва. Урус шииратдин ва гьикаятдин классикар тир А. Пушкинан, М.Лермонтован, С.Есенинан, М.Горькийдин, Л.Толстоян, А.Толстоян ва мсб. эсерар лезги ва Дагъустандин маса халкьарин чIалариз таржума ийизва.
Чи чIалан устадрин: С.Сулейманан, Х.Тагьиран, Къ.Межидован, А.Саидован, И.Гьуьсейнован, Жамидинан ва масабурун ктабар урус чIалал меркездин чапханайра акъатзава.
Лезги эдебият яваш-явашдиз шегьре рекьел акъалтзава. I960-йисуз Москвада агалкьунралди кьиле фейи Дагьустандин литературадин ва искусстводин декадади и кардин шагьидвалзава.
Москвада писателрин Союзда Дагъустандин поэзиядикай, аялрин шииратдикай, гьикаятдикай ва драматургиядикай вижевай кьиметлу ихтилатар хьанай; Кремлдин театрдин сегьнедал Къ. Межидованни Х.Тагьиран «Ашукь Сайд» тамаша эцигнай. Дагъустандин эдебиятдиз (лезги литературадизни), сегьнедал эцигай тамашадиз чи уьлкведин машгьур писателри ва алимри чIехи къиметни ганай.
Эгер чи гьикаятдин сифте камар 20-30-йисарихъ галаз алакъалу тиртIа (А.Фатахов, А.Аливердиев, З.Эфендиев, М.Рзаханов, И.Вагьабов), халисан, гьакъикъи проза 60-йисара арадал къвезва. Чи эдебиятда гьикаядин, очеркдин, новелладин, повестдин ва романдин жанрияр тестикь жезва. Инал А.Агъаеван «Лезгияр», Къ.Межидован «Къашкъа духтур», И.Къазиеван «Смоленскийдин чилел», З.Эфендиеван, «Муькъвел гелер», А.Искендерован «Самур», М. Гьажиеван «Им къван, имни терез» ва маса романрин тIварар кьаз жеда.
Чи гьикаятчийри Ватандин чIехи ва граждан дявейрин вакъиайрикай, дяведилай гуьгъуьниз хуьруьн майишатда кьиле физвай дегишвилерикай, дагьдай арандиз куьч хьуникай, лезгийрин милли къилих (менталитет) къалуруникай, халкьарин дуствиликай эсерар яратмишзава. Гьакьикъат гьакъикъи рангаралди ачухаруналди, жанлу къаматар гуналди, важиблу месэлаяр хкажуналди, абуру чи гьикаятдин эсеррал кIелдайбурун фикирар желбзава.
Винидихъ гъайи фактарай аквазвайвал, дяведилай гуьгъуьнин йисара лезги эдебиятдин вири жуьреяр (шиират, гьикаят, тамашият, критикани литературоведение) йис-сандавай вилик физва, чи чIалан устадрин тIварарни республикада ва адалай къеце машгьур жезва. И карди, шаксуз, чи эдебият дуьз рекьел алайди, ам датIана вилик физвайди шагьидвалзава.

























ХУЬРУЬГ ТАГЬИР
(I893 - I958)
Дагъустандин халкьдин шаир Хуьруьг Тагьир сифте яз акур югъ зи рикIел хъсандиз алама. Ам I956-йисан октябрдин варз тир. А чавуз шаирдин чIехи хва хуьруьн майшатдин институтдин студент Алиман патав зун, Абаскъулиев Рефи гагь-гагь мугьманвилиз къведай. Са сеферда зун атайла, Хуьруьг Тагьир кIвалевай. Алима чун вичин бубадихъ галаз танишарнай. Чи вилик четин уьмуьрди чина дерин биришар тунвай, хуш къилихрин, вичихъ зурба суй авай, кьакьан буйдин дагъви акъвазнавай. Ада чахъ галаз милайимдиз яргъи уьмуьрда вичин кьилел атай дуьшуьшрикай суьгьбетардай ва чун мугьманвилиз атунал вич шад тирди малумардай. Камаллу дагъвидин ихтилатрикай малум хьайивал, Хуьруьг Тагьир дерин кьатIунар авай, дуьньядин уькIуь-цуру бегьемдиз дадмишай, ихтилатрик мисалар кваз шикиллудаказ рахадай гьевеслу суьгьбетчи тир. Адан кьетIен нур авай вилерни зегьметди тIушуннавай зурба гъилер исятдани зи вилик ква... Эхь, лежбервал, къелечивал, шаирвал ийиз инсанриз къуллугь авур, ажуздан гьил кьур зегьметчи дагъвидин гъилер...
Вичин чIаларикай ада са шаирда икI лагьана:
Физва дуьнья гъиляй-гъилиз
ЧIехидалай гъвечIидалди.
Жуван халкьдиз къуллугъ ийиз
Гьазур я зун рекьидалди.
Дугъриданни, чIехи шаирди, халисан инсанпересди вичин эхир нефесдалди, галагун тийижиз, вичи лагьайвал, хайи халкьдиз къуллугъна, вичи жемятдиз гайи гаф чIурнач, ам намуслувилелди кьилиз акъудна.
Алимов Тагьир (Хуьруьг Тагьир - шаирдин лакIаб я) Ахцегь райондин Хуьруьгрин хуьре I893-йисуз лежбердин хзанда дидедиз хьана. Адан буба Алима вичин зегьметди т1ушуннавай гъилералди пемпечивал ва лежбервал ийиз хзан хуьзвай. Хуьрени гьамиша кIвалах жагъидачир. Гьавиляй Алим къунши хуьрерани тIимил къекъвеначир. ИкI, са сеферда Алим хзанарни галаз «бахтунихъ къекъвез» Азербайжандиз рекье гьатнай. Хейлин йисара
ада Нухада, Къубада ва Бакуда фялевал, батраквал авунай...
А чIавуз гъвечIи гада тир Тагьиран бахтунай хьиз (XX лагьай асирдин сифте кьилера Алиман хзан гъурбатда яшамиш жезвай), Азербайжандин бязи шегьерра ва хуьрера мектебар ахъайиз башламишнай, Алимани вичин гада Нухадин мектебдиз ракъурнай. Ана Тагьира ашкъидалди кIелзава, адаз азербайжанрин ва урусрин литературадихь галаз таниш жедай мумкинвал жезва. Жегьил гададиз И.А.Крылован басняяр, М.А.Сабиран хци сатирадин чIалар иллаки бегенмиш тир. КIелунал гьевеслу Тагьира вичин сифте чIаларикай сад тир «Буба» шиирда къейдзава:
Гил гьарфарихъ галаз таниш
Жезва хьи зун ажеб, буда.
Гзаф хьана заз бегенмиш –
Хъсан затI я мектеб, буба.
Тагьира вичиз бегенмиш хьайи муаллимдизни кваз тамам къимет гузва:
Муаллимдин тIвар я Аслан,
Пара вижевай са инсан.
Гъавурда тваз гзаф хъсан
Чириз камал-эдеб, буба.

Тагьира мектебдин кьве класс куьтягьна, амма уьмуьрдин залан шартIар себеб яз кIелун давамариз хьанач. Ада жуьреба-жуьре кIвалахар ийиз, вичивай жедайвал бубадиз чIехи хзан хуьз куьмекзава. К1валахдилай азад вахтунда Тагьира зегьметчи халкьдин арада баркаллу тIвар къазан- мишай азербайжанрин «Малла Нисреддин» журнал, Жалил Мамедкулизадедин гьикаяяр, Мирза Аликбер Сабиран «Хуп-хуп намэ» ктаб ва сатирадин чIалар еке гьевесдалди кIелдай.
Азербайжанда яшамиш хьайи йисар Хуьруьг Тагьиран уьмуьрда четинбур хьанай. Руфуна тухдалди фу, тандал партал тахьай гададин кьилел залан дуьшуьшар тIимил атаначир. Гьа чIавуз ада са шиирда дидедихъ элкъвена икI лагьанай: «Са гьафте я, туш им гъибет, Авачиз зун шалвардин мет. Йифди-югъди къачуз зегьмет, Чан гуда за гьикьван, диде!»
Абдуллагьбегдин ва Гьуьсейбегдин кIвале нуькервал авуни, 1910-йисуз буба къакъатуни, вич яргъалди азарлу хьуни, вири хзан вичин хиве гьатуни ва маса четин шартIари Хуьруьг Тагьир руьгьдиз ажузарнач, акси яз ам лигимлу авуна. Жегьил шаирдиз такурди амач. Кьилинди,- СтIал Сулеймана лагьайвал, - ам тир хьи, «зегьметчи инсандиз гьина хьайитIани, сад хьиз четин я... кесиб ксар виринра сад хьиз бедбахтлу я...»
Хуьруьг Тагьира а вахтар икI рикIел хкизва: «Зун мад Къубадиз рекье гьатна. Гьа ина са къелечидал расалмиш хьана. Ам къазикъумухви тир. Ада зун вичиз шакIуртвиле кьуна. Зи пеше къажгъанар михьун, абур дашмишун, абур цIал эцигиз, къахчун хьана. Им четин ва чиркин пеше тир. Амма адак берекат квай. Хзандин гьал са кIус кьван хъсан хьана. Гьа икI гумадив ртIанвай тIеквенда лап къад йисар кьван фена».
Къад йисуз кьван дуьньяда кьекъвей, вичихъ уьмуьрдин зурба тежриба хьанвай Хуьруьг Тагьир хайи ватандиз хквезва. Гила ада Самур округдин хуьрера къелечивал ийиз, зегьмет чIугвазва. Шаирдин уьмуьрдин юлдаш Алимова Гуьлуьшана а вахтарикай икI лагьанай: «Чун санал яшамиш хьайи сифте йисар гзаф четинбур хьана. Кашни, дявени, чарадан кIвалерни - чаз такур дарвал амач. За гила гьисаб кьурла, чун Ахцегьани, Луткунани Хуьруьга къанни пуд кIвале дуланмиш хьана. Тагьира кхьей гзаф затIар, са кIвалерай маса кIвалериз куьч жедайда, квахьна; вара-зара хьана. Амма яшайишдин татугайвилериз Тагьира шад зарафатривди жаваб гудай...»
Хуьруьг Тагьир анихъ галай инсанрин дердиникай хабар кьадай, къуни-къуншийрал, мукьва-кьилийрал гзаф мукъаят кас тир. Ам вичихъ галаз санал уьмуьрдин уькIуь-цуру дадмишай диде Перисултанал адан эхир нефесдалди гзаф гьуьрметлу ва мукъаят тир. Алимова Гуьлуьшана рикIел хкизвайвал, «гьар сефер Къубадай, Куьредай хтайла ада (Хуьруьг Тагьира - Гь.Г.) шаламарни хтIун тавунмаз, хабар кьадай: «Диде, вун инжиклу авур кас авани? Ви гьал гьикI я? И гзаф милаим дишегьлиди жаваб гудай: «Ваъ, чан хва, ваъ. Жуван кIвачелай хтIунна кIвализ гьахь»...
Йисар кьвез алатзава. Дагълара гьукум дегиш хьайидалай гуьгъуьниз Хуьруьга артелар кардик акатзава, цIийи дараматар эцигзава, жемятдик юзун акатзава. Хуьруьг Тагьирани уьмуьрдин цIийи шартIара вири вичин къуват, алакьунар, бажарагъ халкьдин рекье эцигзава. Гьам общественный уьмуьрда иштиракуналди, гьам вичин шаирвилин къелемдалди ада дагълара цIийи уьмуьр туькIуьрунин карда вичин чан эцигзава.
Артелар туькIуьрдай чIавуз, цIийи мектебдин дарамат эцигдайла ам, сивел хъвер алаз, мелера кIвалахзавайбурун эвел жергейра жедай. Гьа йисара колхоздин председателвиле кIвалахай Эгьмедбег Мегьамедова рикIел хкизвайвал, «сифте цанин хвал тухудайлани, муьгъ-рехъ къайдадиз хкидайлани, гьар гьи чIавуз хьайитIани заз Хуьруьг Тагьир перни туьрез, кацани кутIа гваз, пайдах хьиз, кIвенкIвеваз аквадай».
Шаир литературадани кьулухъ акъвазнавачир. Ада алверчияр, савдагарар, файдачияр вичин сатирадин хци чIаларалди негьзавай.
30-йисарин сифте кьилера Хуьруьг Тагьир Лезгийрин гьукуматдин театрдин директорвиле тайинарнай. Са куьруь вахтунда ада театрдин кIвалах вилик тухвана, лезги чIалаз азербайжан чIалай «Аршин мал-алан», «Мешади Ибад», «Ашукъ Кьариб» ва маса тамашаяр таржума авуна. Таржумаяр себеб хьана шаирдин вичин чирвилер артух, устадвални вини дережадиз хкаж жезва.
Хуьруьг Тагьира регьбервал авур йисара театрда репертуар жуьреба-жуьреди хьана ва адан коллективди халкьдин арада еке гьуьрмет къазанмишна.
Хайи халкьдиз ва Ватандиз вафалувал шаирди I94I -I945 - йисара хьайи Ватандин ЧIехи дяведин вахтундани къалурнай. Ада ваганпересвилин гьиссералди тафаватлу эсерра, дагьлух районра, Махачкъалада, Нальчикда кьиле фейи митинграл авур рахунра немсерин фашистрин алчах ниятар ви- нел акъудзава, абурун мурдар крар негьзава, советрин инсанрик женгчивилин руьгь кутазва.
I943-йисуз Хуьруьг Тагьир ЦIадаса Гьамзатахъ, А.Гъафуровахъ, А.Назаревичахъ галаз санал душмандикай азад авур Нальчик, Пятигорск, Георгиевск шегьерриз мугьман хьанай. Шаирдиз немсерин фашистри дагъвийриз авур цаваривай, чилеривай эхиз тежер чапхунчивилер, зидвилер вичин вилералди акунай. Душманди чи халкьдиз авур къастари, зулумри шаир дериндай къарсурнай ва ада а вакъиайрикай гзаф таъсирлу шииррин цикл яратмишнай. Абурукай чна агъадихъ ихтилат ийида.
Хуьруьг Тагьир гьукуматдин жавабдар везифаяр тамамарай зурба общественный деятелни хьанай. Ада хейлин йисара хуьруьн Советдин, райондин Советдин, I95I -йисалай Дагъустандин Верховный Советдин ва I952-йисалай СССР- дин Верховный Советдин депутат яз жавабдар кIвалахар тамамарна. Халкьди сес гана хкянавай кьегьал хци сечкичийрин тIалабунар гьевеслудаказ кьилиз акъуддай, намуслудаказ жемятдиз къуллугъдай. Ахцегь райондин Хкемрин хуьряй тир муаллим ва шаир Хкем Жамалдина I953-йисан октябрдин вацра Ахцегьа заз авур суьгьбетдай ихьтин малумат гъин: «50-йисарин юкьвара зурба марфарикди вацIар атайла, Самурдаллай Хкемай Ахцегьиз фидай муьгъ селди тухванай. Хкемрин агьалийри чпин депутат Хуьруьг Тагьиравай муьгъ туькIуьр хъувун патахъай куьмек тIалабда. Ша- ирди вичиз авур тIалабун яргъалди гуьзетиз туначир. Са куьруь вахтунда Самур вацIал гьукуматди цIийи муьгъ эхцигнай». Гьар гьи кар гъиле кьуртIани, шаирди ам дестина ва тамамдиз кьилиз акъуддай.
Гьукуматди Хуьруьг Тагьираз, адан баркаллу кIвалахар фикирда кьуна, I943-йисуз Дагъустандин халкьдин шаирвилин тIвар, «Зегьметдин яру пайдахдин» кьве орден ва хейлин медалар ганай.
Вичиз «кьуьзуь жедай мажал тахьай», «хайи халкьдиз ва ватандиз югъди-йифди къуллугь авур» шаир, сечкичийрихъ галаз гуьруьшмиш хьана Дербентдай Ахцегьиз хквезвай рекье, бейхабардиз начагъ хьанай. Им I958-йисан февралдин 23-югъ тир. Гьа юкъуз чIехи шаирдин зегьемлу рикI гьами- шалугъ яз акъвазна...
Ясдин юкъуз шаирдин сурун кьилихь Абдул МутIалибова гьахълуз къейднай:
Лув гуда, дуст, ви чIалари
Чи рикIерай рикIериз.
Хуш я абур чаз, лап гатфар
Хуш жедай хьиз чилериз...

Ви хазина са савкьат яз
Элдив даим гумукьда.
Играми дуст, тарихралди
Вун чахъ галаз амукьда.
Хуьруьг Тагьира чи эдебиятда яхцIурни цIуд йисалай артух муьгьлетда кIвалахна. Адан сифте чIалар Нухадин мектебда кIелдай йисарихъ галаз алакъалу я. Абур жегьил гадади вичин кьилел атай дуьшуьшрикай, вилериз акур агьвалатрикай туькIуьрай «Буба», «Диде», «Я кас», «Дидедин гьал пис туш», «Са руша дурнадиз», «Такабур дагълар», «Файдадиз», «Дагъустан» ва маса чIалар я.
ТIварар кьур эсеррай аквазвайвал, Хуьруьг Тагьира Етим Эминан, Ахцегь Гьажидин, СтIал Сулейманан баркаллу рехъ давамарзава. Ам зегьметчи инсанрин дерди-баладикай, дуьньядин гьахъсузвилерикай рахазва. ИкI, «Диде» шиирда Хуьруьг Тагьира тараз якIв язава, тамуз ван хьуй лугьуз:
Эгер вуна ханачиртIа,
Жедачир зун пашман, диде.
Бахтсуздаказ зун дуьньядиз
Вучиз хана, душман диде.

Гьелбетда, шиирда гьалтзавай «душман» лугьудай гаф дидедиз ваъ, гьахъсуз девирдиз талукь тирди ашкара я.
Эгер шаир «Диде» эсерда къаб алаз, яни айгьамдалди рахазватIа, «Я кас» шиирда вич «шкьакь, мергьаметсуз, зилиди хьиз инсандин иви хъвазвай» истисмарчидин суфат гьакъикъи ва сатирадин рангаралди гузва:
Гардан яцIу, руфун еке,
Инсаф авачир са тике,
Истисмариз халкьар икIе,
Чан тушни бес чидни, я кас?
Гьа са вахтунда ам шаир вич хьиз «дуьньядикай пай атIанвай» ксарикайни рахазва:
Етим хьиз ви гьалтна гъилел,
КIвачел алачиз, я кьилел,
Пуд суз хьана зун ви кIвалел –
Тух хьанач са къузни, я кас.
Шаирди «Як гудайдаз», «Файдадиз», «Дагъустан» ва маса эсерра, чIехи шаир (Ст1ал Сулеймана хьиз, гьа девирдин къамат ганва. «Файда» шиирда Хуьруьг Тагьир вичин кьилел атай вакъиадикай раханватIани, эсердин метлеб, гьелбетда, гегьенш ва дерин я. Яни шаирди гьа девирдин алакъайрал, къайдайрал наразивал ийизва. Шиир секиндиз, рикIик къалабулух квачиз кIелиз хьун мумкин туш:
Фагьумайла и дуьньяда
Валай пис затI авач, файда.
Къачурла вун, аслан хьтин
Итим жеда яваш, файда.
Шаирди и кардин себебни ачухарзава:

Зулукда таз хьсан чилер,
Кесибриз я вун лап зегьер.
ЧIурна нече-шумуд кIвалер,
Авуна на тараш, файда...

...Тагьираз акунач гила
Валай еке агъур шала,
Туба хьуй вун мад за кIула
Къедлай кьулухъ кьадач, файда.

Гъиле къелем къачур сифте йисара Хуьруьг Тагьир дагъви дишегьлидин кьадар-кьисметдикай рахун тавуна туначир. ИкI, «Са руша дурнадиз» шиирда ада вич гужуналди дакIандаз гузвай рушан мецелай дурнадихъ элкьвена лугьузва:
Зи яр гала Шеки патахъ,
Вуна адаз саламар твах.
Туна гъиле авай кIвалах,
Фад хъша лагь хуьруьз, дурна...

Аманат хьуй зи гафар ваз.
Къваз тавуна хтурай фаз,
Гужуналди зун масадаз
Гузва хьи лагъ гъуьлуьз, дурна.

Хуьруьг Тагьир са гьакъикъат гьакъикъи рангаралди къалурунал, уьмуьрдин татугайвилер ачухарунал акъвазнавачир, ам гьакI хайи халкьдин уьмуьрда дегишвилер жедайдахъ рик1ивай инанмиш тир. «Такабур дагълар» эсерди гьа аямдин вилик-кьилик квайбуруз «къати саврухди чпин кар аква- дайди» къейдзава, гьавиляй гьарда вичин «эвел- эхир фагьум ая» лугьуз, айгьамдалди ишара ийизва: «Ванер къвезва чаз цав рахар. Пис жемир куьн, яда квез хар. Къене пад цIай, къванер, чархар Я куь эсил макан, дагълар...»
I928-йис лезгийрин эдебият ва кьилди Хуьруьг Тагьир патални лишанлу йис хьанай. Шаирди а вахт икI рикIел хкизва: «Гьа йисуз зи гъиле сифте яз лезги ч1алал акъатнавай ктаб гьатна. Ам «Лезги шаиррин чIалар» (Москва , I927) тIвар алай кIватIал тир... За и ктабдай сифте яз СтIал Сулейманан шиирар кIелна. «Яъ,- лагьана за,- лезгидал кхьей эсеррихъни къимет ава кьван! Ктаб Москвада акъудайди чир хьайила, зун гьейран хьана амукьна. Шаир икьван вини дережадиз хкажун, ам икьван екез саймишун - имни жедай кар я кьван!»
Эгер икьван гагьда Хуьруьг Тагьира кьилди-кьилдин дуьшуьшра шиирар яратмишзавайтIа, гила ада литературадин кIвалахдиз кьетIен фикир гуз башламишна ва вичин эсерар лезги чIалал республикадин меркезда акъатзавай цIийиз тешкилай «ЦIийи дуьнья» газетдиз ракъуриз хьана. Шаирди Гьажибег Гьажибеговалай, Алибег Фатаховалай, Агъалар Гьа- жиевалай, Эффенди Капиевалай, Александр Назаревичалай, Камиль Султановалай кагъазар къачузва. Машгьур критикрин меслятрал амал ийиз, ада вичин устадвал мадни хкажзава. Шаирди лирический эсеррихь галаз санал лиро-эпический ва сатирический эсерарни яратмишзава. Инал шаирдин «Балашан зиянкар кац», «Темпел ва адан паб» ва масабур къалуриз жеда.
I934-йисни Хуьруьг Тагьиран уьмуьрда рикIелай тефидай йис хьанай. А йисуз шаир СтIал Сулейманахъ галаз гуьруьшмиш хьанай. СССР-дин писателрин сад лагьай съезддал вичиз А.М.Горькийди «XX лагьай асирдин Гомер» лагьана ч1ехи къимет гайи СтIал Сулейманан тIвар вири дуьньядиз чкIанай. Дагъустандиз хтайдалай гуьгъуьниз, вичик шадвилин лувар акатай
СтIал Сулейман лезги районра къекъвезва. ИкI Гьажибег Гьажибеговни галаз Ахцегьиз атай чIавуз чIехи устаддиз Хуьруьгрин хуьре Тагьир тIвар алай шаир яшамиш жезвайдакай хабар хьанай. Ада вич Хуьруьгиз тухун тIалабнай. Гьа икI лезги халкьдин рикI алай шаирар чеб чпихъ галаз гуь- руьшмиш жезва. Хуьруьг Тагьира а вакъиа икI рикIел хканай: «СтIал Сулейман атайла, зун кIвале авай. Бейхабардиз СтIал Сулейман чи кIвализ мугьман хьайила, зун шадни хьанай, тажубни, вучиз лагьайтIа ам Ахцегьиз атанвайдакай заз хабар авачир... Хваш-беш авурдалай гуьгъуьниз кайваниди суфрадал тIуьн-хъун гъана, чна суьгьбетар ийиз башламишна. Зи рикIел хъсандиз алама, СтIал Сулеймана завай хабар кьунай: «Тагьир, лагь кван на шиир гьикI башламишда ва гьикI куьтягьарда?» Ихьтин суал ван хьайила, зун сифтедай са кьадар теспача хьанай, чIехи шаирдихъ галай мугьманарни заз лишанлудаказ килигзавай. За Сулейманавай суалдиз шиирдалди жаваб гудай ихтияр тIалабна. Ам рази хьанай.
За хуралай «Ябу» тIвар алай шиир кIелнай, Сулейманаз и чIал бегенмиш хьанай ва ада: «шиирди яб гузвайбурук къалабулух кутазва, ам шаирдин агалкьун я»-лагьанай. За мадни са шумуд чIал кIелнай ва эхирдай гьа инал дестина «Вун хвашгелди» тIвар алай чIал туькIуьрнай. Ам чIехи шаирдиз талукьарнавай чIал тир. СтIал Сулеймана за кIелай шиирар хушдиз кьабулна. Ада эхирдай икI лагьанай: «Хуьруьг Тагьир бажарагълу шаир я. Адан шиирри гьакъикъат къалурзава... абур зурба эсер ийидай ва кьакьан дережадин ери авайбур я. Лезги шаиррин арада Хуьруьг Тагьир са чипIинин кьакьан я лагьайтIа, зун ягъалмиш туш».
СтIал Сулеймана гайи чIехи къиметди Хуьруьг Тагьир руьгьламишна. Адан эсеррин тематика къвердавай гегьенш, устадвални хкаж жезва. Шаирди поэмадин жанрани гъиле кьазва. 30-йисара яратмишай «Малла Иса» ва «Гъуьгъвезрин хуьр» поэмаяр Хуьруьг Тагьиран яратмишунра еке цIийивал хьанай.
Вич сюжет, яни кьил ва эхир аваз, галай-галайвал вакьиаяр кьалурнавай и эсерда шаирди са гъвечIи дагъви хуьруьн чешнедалди лезги халкьдин ацукьун-къарагъун, яшайишдин шартIар, дерди-гьал къалурнава. Хуьруьн шикилар, тарихдин метлеб авай вакъиаяр шаирди гьакъикъи шартIара гьакъикъи рангаралди къалурнава.
Сифте поэмайра Хуьруьг Тагьираз кьилдин геройрин къаматар гьар патарихъай къалурун, абурун руьгьдин деринриз гьахьун четин акъваззава. Амма 40-50-йисара яратмишай «Гьавадин пагьливан», «Сунани Къурбан», «Дагъустандин баркаллу рухваяр» ва маса лиро-эпический эсерра чIехи ус- таддивай геройрин тамам къаматар къалуриз, къилихар ачухариз алакьзава.
Ватандин ЧIехи дяведин йисара Хуьруьг Тагьир шаир хьиз вири Дагьустанда машгьур жезва. Дяве башламишай сифте йикьара туькIуьрай «Ватан патал» шиирда ада диде-ватан хуьниз эверзава:
Ша фин, ша фин, юлдашар,
Ша фин аскервипиз чун,
Буржлу я, ватандашар,
Диде-Ватан хуьниз чун...

И сифте шиирдин гуьгъуьналлаз Хуьруьг Тагьира сад садалай таъсирлу чIалар туькIуьрзава. И жергедай яз «Бубадин тапшуругъ», «Стхадин тапшуругъ», «Лянет», «Душмандин фикирар», «Мусибат», «Аслан хва, игит хьухь!», «Эхирдиз тамаш», «Гитлер вуж я?», «Ай хьана хьи, хьана!», «Гур- хана», «Гьайиф Нальчик!» ва маса эсеррин тIварар кьаз жеда. Месела, «Душмандин фикирар» ватанпересвилин эсерда шаирди фашистрин мурдар ниятар малумарзава:
Мурад я а вагъишдин:
Халкьдин фонарь туьхуьрун,
Чи гуьзел ватандикай
Угърашхана туькIуьрун.

К1анзава чи азадвал,
Намус, гьая кукIвар жен,
Кьилиз тухун фасадвал,
Инсанрикай лукIар жен.

Хуьруьг Тагьир душмандин планар кьилиз акъат тийидайдахъ кIевелай инанмиш я:
Душмандин а планар,
Шак авач хьи, чIур жеда.
Къафкъаздин дагъларикай
Эхир абуруз сур жеда.

Чапхунчи душман Къафкъаздин сергьятрив мукьва хьайила, шаирди тапшуругърин жуьреда туькIуьрнавай чIалар яратмишзава. Ада душмандиз далу къалур тийидай, ватан патал чан гудай, хаиндиз дидедин нек гьалал тийидай лезги халкьдин уьтквем адетар рикIел хкизва, ватан «вилин нине хьиз хуьниз», гъалибвилин югь мукьва авуниз эверзава. «Бубадин тапшуругъ» эсерда вичин ватанэгьлийриз шаирди икI лугьузва:
СтIал иви, са xyпl нефес
Вуна ви чандик кумай кьван
Ая душман тергиз гьевес,
Гуж эцигна вахь авай кьван.
Еке тIварцIин сагьиб хьана,
Чан бубадин рикIин шуьше,
Душмандал вун гъалиб хьана,
Сагъ-саламат фена хъша.

И шиирдик квай ватанпересвилин фикир Хуьруьг Тагьира «Стхадин тапшуругъ» эсерда мадни деринарзава:
Ватан авачир инсан
Масадбуруз лукI жеда,
Гьайванд хурук акатна,
КIвачин кIаник руг жеда...
Ватанд къайгъу квачир кас
Акьулсуз я, гижи я;
Вилер аваз, экв такваз
Дуьнья адаз мичIи я.

Шиирдин и цIарари къени гьа идалай вилик хьиз ван ийизва.
Гитлеран гъилибанар тергуниз эверунихъ галаз санал Хуьруьг Тагьира абурун чапхунчивилерни къалурзава. ИкI ада «Лянет» шиирда фашистрин «пехьи, алчах кицIер, вагьши къачагъар» вири дуьньядин вилик лянетламишзава:
Жедач, залум, вакай дуьньядиз агъа,
ГъвечIи кIезрияр недай гьуьлуьн наха.
«Им вуч мусибат я, лугьуз, кицIин хва»?! –
Паб-аялди къе гузвай къимет я ваз;
Ах-тфу, душман, еке лянет я ваз!

Винидихъ къейд авурвал, Хуьруьг Тагъир писателрин делегациядин член яз I943-йисуз Кеферпатан Къафкъаздиз рекье гьатнай. Адаз вичин вилералди фашистри советрин инсанриз авур «цаваривай, чилеривай эхиз тежер» гужар, къастар акунай. А зулумкарвилер шаирди «Гурхана», «Гьайиф Нальчик», «Гитлер вуж я?» ва маса эсерра къалурна. «Гурхана» шиир рикIик гьалаба квачиз кIелиз хьун мумкин туш. Шиир ихьтин цIарарилай башламиш жезва:
Ахъайда за квез вилелди акур
Душмандин зулум, дагьларлай агъур,
Гуьзел Къафкъаздин а Кеферпатан
Рекьин къерехдив гвай еке майдан:
Къанни цIуд метри яргъивал алай,
Къве метри дерин, фирягъвал авай.
Агъзурни ругуд виш кас кьван гъана
Гунагъсуз эллер пучнавай гъана.
Хуьруьг Тагьира вичиз акур шикил еке устадвилелди къалурзава:
Пехьи жанавурри кIар-кIар авур
Хипен суьруь хьиз аквадай абур...
Ахъазмай гьеле мержандин вилер,
Ивидай хьана а чIулав тилер...
Садан чин винел, садан чин кIаник,
Баладикай ястух дидедин кьилик...
«Пехьи кицIин уьмуьр яхцIур югь жеда» - лугьуда бубайрин мисалда. Фашизмдин эхирни лап мукьвал хьанвайди шаирди кIевелай инанмишвалзава. Эллер тарашзавай къачагърихъ элкъвена ада икI лугьузва:

Инсандин иви хъвадай жаллатIар,
Куьне гуда и зиянрин жавабар!..
Къисас къахчуда чна квелай
И мукьвара, алудмир рикIелай.

I943-йисуз ватанпересвилин ва маса эсерар авай Хуьруьг Тагьиран «Шаирдин сес» ктаб чапдай акъатнай. Гьа йисуз шаирвилин ва общественный кIвалах фикирда кьуна, гьукуматди Хуьруьг Тагьираз «Дагъустандин халкьдин шаир» лагьай тIварни ганай.
Дяведин къизгьин вахт тир I943-йисуз виче Абдул Муталибованни Нуредин Шерифован, Агъалар Гьажиеванни Къияс Межидован, Зияудин Эфендиеванни Сейфедин Шихалиеван къагьриманвилин манадин эсерар гьатай «Ватан патал» тIвар алай кватIални акьатнай. Тажуб жедай кар ам я хьи, лезги писателри ва гьа жергедай яз Хуьруьг Тагьира дяведин йисара теснифай эсерриз чи алимри, гилалди ахтармишна тавуна туна, къимет ганвач.
Малум тирвал, Ватандин ЧIехи дяведин иисара Дагъустандай яхцIурни цIудалай артух игитар акъатнай. Абурун жергеда ругуд лезгидин тIварни ава. Гьайиф хьи, чи чIалан устадри гьелелиг вирибурукай чпин гаф лагьанвач. Хуьруьг Тагьира и важиблу месэладикни вичин пай кутуна. Ада Советрин Союздин игитар тир Валентин Эмировакай ва Гьазрет Алиевакай «Дагъдин кард», «Гьавадин пагьливан», «Геройдин тIвар мубарак» гуьзел эсерар ярат- мишнай.
«Гьавадин пагьливан» поэмада Хуьруьг Тагьира лезги халкьдин къагьриман хва Валентин Эмирован къамат ганва. Вичи дяведин сифте йикъара ягъай самолетрин счёт ахъа авур Валентин Эмирован игитвилерикай рахуналди, шаирди чи халкьдин уьткемвал, кьегьалвал, Ватандал рикI хьун къалурнава.
Хуьруьг Тагьира къагьриман лезгидин къамат гьерекатда ганва. Ам кIелдайбурун вилик чIехи ва лигим жезва. ГъвечIи чIавалай Валентинан рикI цавара лув гунал алай: «Къизил цуьк хьиз, гъвечIизамаз чиг алай, Адан гзаф летчиквилел рикI алай».
Жегьил гададин мурад кьилиз акъатна. Ам лётчиквилин курсариз гьахьна ва агалкьунралди абур куьтягьна:
Самолётдин руль кьуна кIевиз ада,
Катра хьиз, лап цавун аршдиз лув гуда.
Валентина, вичин рикIин хиял хьиз,
Самолёт вердишна, гъвечIи аял хьиз.

Асландин рикI авай жегьилди Ватандиз ва хайи халкьдиз вафалувал кьуру гафаралди ваъ, краралди, вичин гьерекатралди къалурзава:
Белофинрихъ галаз авур дяведа
Субутна чаз вичин игитвал ада.
Куругълуд хьиз авуна кIевиз гьарай,
Душманрин винел къурна са къати цIай.

Лётчиквал регьят пеше туширди, самолётдин штурвалдихъ галай касдиз къастунал кIевивал, руьгьдин уьткемвал лазим тирди шаирди Валентин Эмирован кьилел атай дуьшуьшрин чешнедалди къалурнава:
«Няс хьана юкъуз нисиниз мукьва, Душмандин самолётрии гьатна юкьва. Марф хьиз абурал гуьлле къурна авай кьван. Кьулухъди элкъвенач суьрсет амай кьван»...
Вичел залан хирер хьана ивидай аруш хьанвай лезги къуччагъди душмандиз рей ганач, самолет сагъсаламатдиз аэродромдал ацукьарна:
Гьейран хьана, вирида агь чIугуна Адал алай залан хирер акуна. Беден кьиляй - кьилиз михьиз иви тир, Вичиз кьайгъу авачир, рикI кIеви тир».
Залан хирер алаз госпиталда авай рикI хци игитди анжах вич жезмай кьван фад фронтдиз хъфиникай, цавун бушлухрай душмандал цIай къуруникай фикирзавай.
Сагъ хъхьана хирер адан са бубат,
Са гьал хтайвалди бедендиз къуват,
Къаткай йикъар буш фейид яз гьисабна,
Мад вич фронтдиз рахкурун тIалабна.

Кьегьал лётчикдин мурад кьилиз акьатнай. Ам мад самолётдин штурвалдихь ацукьна, гъалибвилин югь мукьва ийиз алахъзава. Шаирди къейдзавайвал, ам «Суткайралди дяведа галатдачир, ягъай гуьлле немсерилай алатдачир». Са сеферда цавун бушлухра кьиле фейи къизгъин женгина Валентин Эмирова фашистрин са шумуд самолет яна гадарнай, амма къуватар барабар тушир бягьсина лезги кьегьалдин самолетдини цIай кьунай. Асландин рикI авай игитдин эхиримжи женг шаирди еке устадвилелди ва таъсирлудаказ къалурнава:
Гьатна игит кьати ялавдин къене,
Чарх гана тадиз кьулухъди элкъвена.
Чими-чимиз ада вичин гъилелди
Хъияна душман вегьена чилелди...

ЭкъечIна ам къати ялавдин юкьвай,
Парашют гваз гадарна чил из мукьва.
Ахъа хьанач гьич парашют, аватна...
Гьайиф юлдаш! Гьайиф, гъиляй акъатна!

Ватандин ЧIехи дяведин йисарин сифте кьилера игитвилин тIвар къачур Валентин Эмиров Ватандин азадвал, халкьдин абадвал патал телеф хьана, амма адан баркаллу ва багьа тIвар эбеди яз халкьарин рикIера амукьдайди шаирди еке гьуьрметдивди къейдзава:
Халкьди хуьда гьамиша ви тlвap кIевелай,
Вун хьтин хва алуддач гьич рикIелай,..

Хуьруьг Тагьир сатирадин поэмаяр яратмишай зурба устадни тир. Инал «Агъакишидин лам», «Жанавурдикайни чакъалдикай хкет», «Балашан зиянкар кац (ибур 30-йисара яратмишайбур я), «Алхасан махорка» (I943-йис) ва масабурун тIварар кьаз жеда. Агъадихъ эхиримжидакай кьве гаф лугьун. Вич Алхасанни адан къуншидин суьгьбет хьиз туькIуьр хьанвай и эсерда шаир гьакъикъатда гьалтзавай татугайвилерал, таб-гьилле квай, къаних, марифатсуз ксарал гагь хъуьтуьлдиз, гагь хъел кваз хъуьрезва. Шаирдин фикирдалди, чIуру рекье, гьарам рекье авай кас фад ва я геж жазадив агакьда.
Поэмадин сюжет асантди я. Алхаса багьа къиметдай маса гана еке пул кьазанмишун патал тембекдик булдалди кьурай вергерин, картуфрин пешер кутуна «кьетIен сортунин» «махорка» гьазурна. Къуншидал алай Мусадивай кьве виш манатдихъ лам кирида кьуна, ам пуд чувал (агъзур истикан) махорка гваз Дербентдиз рекье гьатна. Нянрихъ Алхас шегьердив агакьна. Лам базардин патав гвай тевледиз яна, «махоркани» цурин са муртIа туна, вич карвансарадиз хкаж хьана.
Чувалрихъай гишин гьайванриз векьерин ни атана «вири ламар, балкIанар махоркадив агатна». Тембек квай векьер тIуьна къизмиш хьайи гьайванри тевледа «гьарай-эвер-вай туна». Алхас тадиз къарагъна, тевледин рак ахъайна. Пехьи хьанвай, цихъ къаних хьанвай гьайванри Алхасаз бегьем кIур гана, «гзаф зурба кIвалах я ам амукьун текьена». Ламни шегьердин багълара жанавурри кукIварна.
Махоркани гъиляй акъатай Алхаса гила ламран иесидив адан къимет вахгана кIанзава. «Пара кIанидаз тIимилни жагъидач», - кьейдзава лезги мисалди. Алхасни кьадарсуз темягькар хьана, гьавиляй адан эхир пехир хьана.
Хуьруьг Тагьира поэмадин игитрикай сад тир къуншидин мецелай Алхасахъ элкъвена, икI лугьузва:
Махорка из векъеркай
Маса гудай уюибаз!..
Bupu къуват фронтдиз
Элкъуьрнавай девир я.
Вуна халкь алдатмишиз
Ава, жува фикир ая...

Дяведилай гуьгъуьнин йисарани шаирди литературада ва уьлкведин общественный уьмуьрда сайивилелди иштиракзава. Ада зегьметдин темадиз кьетIен фикир гузва. Колхозчиярни рабочияр, малдарарни нефтяникар, уьзуьмчиярни хпехъанар Хуьруьг Тагьиран шиирринни поэмайрин кьилин герояр жезва. Мисал яз, Социализмдин зегьметдин Игитар тир Давыдова Гуьлбагьаракай, Мегьамедова Ханумакай, Жафарова Зарбафакай, Агъабегов Уружакай кхьенвай жуьреба-жуьре жанрайрин эсерар къалуриз жеда.
Зегьметдин темадиз бахшнавай виридалай чIехи ва важиблу эсер шаирди I948-I949-йисара кхьей «ЧIулав къизил» поэма я. Дагьустандин фяле синифдин баркаллу кIвалахдиз талукь и эсерда шаир Избербаш шегьер арадал атуникай раханва. Дагъвийрин зегьмет себеб яз виликан баябан чуьл- дикай гила «цIийи свас хьтин» чIагай шегьер хьанва. Ана гьуьляй нафт акъудзавай фялейриз яшайишдин къулай шарт1ар яратмишнава. Зегьметчияр чебни шаирди гьерекатда аваз къалурнава.
Инсандин акьулди илимдикай даях кьуна, тIебиатдин къуватрив: хам чилерив, дерин гьуьлерив, цIийи техникадив жемятдиз къуллугъиз тазва:
«Ватан абад хьун патал Шаксуз къве затI герек я. Абур къведни сад-садаз Мягькем даях куьмек я. Абурукай сад я зегьмет, Сад илим я гьакъикьат» - лугьузва шаирди.
Ватанни дуьньяда ислягьвал, халкьарин дуствални стхавал - ибурни Хуьруьг Тагьира датIана фикир гайи ва адан рикI алай темаяр тир. Хайи чилел ашукь шаирди ватандин гуьрчегвилел, мублагьвилел. рикIин сидкьидай дамахзава. Вич хрестоматиядин эсердиз элкьвенвай «Ватан» шиирда ада икI лугьузва:
Ви гуьрчегвал садахъни жеч.
Чан зи хайи диде Ватан.
Еке чуьллер галаз гегьенш,
Мадни къурай вун авадан.

Хуьруьг Тагира чеб дуьньяда машгьур зурба устадар тир А. С. Пушкинакай, A.M. Горькийдикай, ЦIадаса Гьамзатакай, СтIал Сулейманакай дуствилин гьиссерив ацIанвай, рикIин деринрай къвезвай къиметлу чIаларни туькIуьрнай.
ЧIехи шаирди муьгьуьббатдикайни кхьизва. Хайи халкьдин сивин яратмишунрин, ашукьрин поэзиядин ва Етим Эминан тежрибадикай даях кьуна, ада рикIиз хуш, зериф рангаралди тафаватлу «Ширин-ширин», «Гуьзелдиз», «Селминаз», « Гьуьруь», «Хъсан я», «Марифат», «Зулейхан», «Бахтавар», «Ярдин дидар», «Севдигуьм», «Пуд руш» ва маса рик1из хуш чIалар теснифна. Абур къени, гьа шаир вич яшамиш хьайи вахтара хьиз, халкьдиз багьа ва истеклу я.
Къейдун лазим я хьи, Етим Эминалай гуьгъуьниз дишегьлидин къамат тамамдиз ачухарайбурукай сад Хуьруьг Тагьир я. И гафар кьилдин чешнедалди тестикьарин. «Хъсан я» шиирда ада рушан тарифзава, гуьзелвилин лишанрикай рахазва, гафаралди назперидин шикил чIугвазва. Хуьруьг Тагьиран фикирдалди, эвелимжиди рушан «намус, гьая, хуш тIебят ва рикIиз чимивал я», ахпа акунар: «авахьнавай яргъи чIарар къуьнелай, са чIиб кьван хкаж жен герек чилелай». Шаирди рушан шикил гьакъикъи рангаралди чIугвазва:
Hep я фундугъ, пIузар-шекер, сив-некьи,
Вилер-мержан, сарар-седеф хьиз михьи,
Гафар-гуьрчег, беден-сагълам, юкъ-шуькIуь,
Кашканар гьяркьуьз хьайитIа, хъсан я.
ЧIалан устадди рушан назиквилизни кьетIен фикир гузва:
Жейранди хьиз гирнагъин, затI жакьварла,
Туьтуьнай яд акван, герек, ухварла,
Ширин-ширин вавди наз гуз рахарла,
Хъуьруьнни милиз хьайитIа, хъсан я.

Гуьзелвилин чешне рушан кьамат хьиз, шаирди гададин къаматни гузва. Сифтени-сифте ам «намуслуди, гьар са пеше чидайди, такабурвал хас туширди, элдихъ галаз уьмуьр тухуз жедайди» хьун лазим я. Идалайни алава:

Мез дилавар, гъилни жумарт, пел ачух,
Фагъум-фикир авай вичихъ лап артух,
Са рекъяйни акъваз тийиз гьич кьулухъ,
Акьулдин гвен гуьз хьайитIа, хъсан я.

Гьелбетда, Хуьруьг Тагьира халисан итим жигер авайди, вичиз «кьегьалвални къагьриманвал хас» инсан хьун чарасуз тирди къейдзава. «Гададин тариф» эсердай аквазвайвал, шаирди кар алайди итимдин винел патан акунар ваъ, адан къилих яз гьисабзава.
ЧIехи устадди марифатдин месэлайрикай, уьмуьрда гьалтзавай бязи татугайвилерикай сатирадин, юмордин кутугай эсерарни яратмишнай. И жергедай яз «Жанавурдикайни чакъалдикай хкет», «Малла Иса», «Хешил», «Эрекьдиз», «Телефон», «Гуьгьуьл», «ХинкIал», «Зарафатдин мани», «Пабни гъуьл», «Темпел папаз» ва маса эсеррин тIварар кьаз жеда. Ада чи сатира мадни вилик тухвана.
Хуьруьг Тагьир дагъларин тIебиатдал рикI алай, адан дерин сирерай кьил акъудиз алахъай зурба шаирни тир. ИкI, «Дагълара», «Беневша», «Багълар», «Гуьзелвал вуча», «Экуьнин ярар», «Гуьлуьшан гатфар», «Гатун югъ», «Гатуз дагъда», «Зул», «Кьуьд» ва маса эсерра шаирди назик ва кьетIен рангар, садан поэзиядани гьалт тийизвай образар ишлемишзава. Ада вичин эсерралди гуьзел дагълар, гуьлуьшан багълар, гегьенш чуьллер чаз мадни кIанарзава. Хуьруьг Тагьиран пейзаждин лирикадин чIалар чи халкьдин руьгьдин хазинадин еке девлет я. Адан шиирри чи гуьзел тIебиат четин йикъал гъанвай алай девирда иллаки зурбаз ванзава ва гьакъикъатда ам хуьниз эверзава.
Дагъдин булахдин цин дад чир хьун патал ам вири ваъ, са гъвечIи къапунавайди хъун бес я. Хуьруьг Тагьиран пейзаждин лирикадин гуьзелвал ва таъсирлувал къалурун патал вири чIалар инал гъунин лазимвал авач, амма кIелзавайбурун фикир чна адан тIебиатдиз талукь эсеррин анжах бязи цIарарал желбда (агъадихь чна абур гузва). А чешнейрай аквазвайвал, шаирдивай дагъдин, арандин, йикъан, йифен, гатун, зулун ва маса вахтарин шикилар лап халисан художникдивай хьиз къалуриз хьанва:

Векьин бегьер цIинин йисан
Гьейран жеда акур инсан,
Атирдин ни галай хъсан
Цуьквер ава чи дагълара.
(«Дагълара»),

Къацу чуьллер аквада ваз наз гана,
Дагълариз экъечIна хипер лаз гана.
Агъзур жуьре нагъма ягъиз нуькIвери,
Лeпe гузва гъар патахъди никIери.
(«Гатун югъ»).

Шаирдин и ва я маса эсерра ганвай тIебиатдин шикилар лезги халичайрин нехишар ва къешенг рангар хьиз гуьзел ва рик1из чими я.
Хуьруьг Тагьира драматургиядикни вичин пай кутунва. Ада машгьур писатель Къияс Межидовахъ галаз санал кхьей «Ашукь Саид» тамаша I960-йисуз Москвадин Кремлдин театрда къалурнай. Бунтчи шаир Кьуьчхуьр Саидан ялавлу уьмуьрдиз бахшнавай и драма меркездин тамашачийри хушдиз кьабулнай ва критикади адаз еке агалкьуниз хьиз ч1ехи къиметни ганай.
Шаирди вичин таржумайралди лезги литературадинни урус, азербайжан ва Дагъустандин халкьарин литературайрин алакъаяр мягькемарна. Ада А.С.Пушкинан махар, И. А. Крылован басняяр, М.Ю. Лермонтован шиирар, азербайжан драматургрин пьесаяр, ЦIадаса Гьамзатан «Зи уьмуьр» поэма ва масабур лезги чIалаз таржума авунай.
Хуьруьг Тагьир уьмуьрлух мажал тийижиэ кIвалахай, вичин устадвал датIана хкажай шаир я. Ада вичи гьахълуз лагьанай: «Шаир булах хьтин затI я. Авахьна фин тийизвай булахди пис ни къачуда, ам фад кьурунни ийида. Физвай булахдай яд кими жедач...» Хуьруьг Тагьиран а михьи, алциф по- эзиядин булахдай идалай кьулухь къведай несилрини яд хъвада. Шаирдин жавагьирар хьтин чIалар лезги халкьдин арада гьамишалугъ яз амукьда.
















ЗИЯУДИН ЭФЕНДИЕВ
(I903-I980)

XX лагьай асирдин лезги прозадин ва драматургиядин кьил кутурбурукай сад хьайи Зияудин Эфендиева эдебиятда кIвалахай яхцIур йисан мудатда гзаф кьадар гьикаяяр, очеркар, повестар, пьесаяр ва гьакIни роман яратмишна. Граждан дяведин женгера иштиракай Зияудина гьеле Москвада кIелай йисара вичиз ван хьайи А.М.Горькийдин гьахълу гафар: «гьакъисагъ зегьметди цIийи инсан арадал гъида»... хъсандиз рик1ел хвена ва абурукай вичин уьмуьрда къиметлу нетижа хкудна. Писателди яратмишунрин карда зегьметдин ва инкъилабдин месэлайриз кьетIен фикир гана ва чи милли литература вилик финик лайихлу кутуна.
Зияудин Эфендиев I903-йисуз виликан Куьре округдин Цмуррин хуьре дидедиз хьана. Адан аял вахтара хайи хуьре пачагьдин гьилибанри агъавал ийизвай. А вахтара пачагьдин гьахъсуз къанунрал нарази зегьметчийри инкъилабдин гьерекатра иштиракзава. Дагъустанни Россиядин промыш-ленный меркезрикай къерех тушир. Инкъилабдин вакъиайра Цмурдай ва маса дагъви хуьрерай «бахтунихъ къекъвез» Бакудиз фейи къурабайри (отходникри) иштиракзавай. Чеб гатуз хуьрериз хтайла, отходникри шегьердин уьмуьрдикай, ана кьиле физвай гьерекатрикай хуьруьн агьалийризни суьгьбетар ийидай, абур уяхардай, дуьньядин уькIуь-цурудан гъавурда твадай.
А йисара кьиле фейи тарихдин метлеб авай вакъиайри жегьил гада Зияудинан зигьинда дерин гел туна, ам инкъи-лабдин рекьел гьана. Ада школада кIелай Цмурар ва Кьасумхуьр инкъилабдин гьерекатрикай къерех тушир. Анриз машгьур инкъилабчияр Къазимегьамед Агъасиев, Мукьтадир Айдинбегов мукьвал-мукьвал къвез-хъфиз жедай, абуру бязи чIехи хуьрера гьатта инкьилабчийрин гапIаларни кваз тешкилнай. ИкI, месела, Цмурдал ихьтин гапIалриз Къизибег Акимова, Кьасумхуьрел Абдусемед Мурсалова регьбервал ийизвай.
Дуьньядин гьалариз еке фикир гуз хьайи, кьатIунар авай, савадлу жегьил Зияудина, гьелбетда, инкъилабдин вакъиайрин таъсир кьабулна ва вичини чинебадаказ кIвалахиз эгечIна.
Ада Къ. Акимован, А.Мурсалован тапшуругъар кьилиз акъудзава, Куьре дереда деникинчийрин аксина къарагьай бунтуна иштиракзава.
Граждан дяведин женгера чрай ва лигим хьайи Зияудин Эфендиева Дагьустанда Советрин власть гъалиб хьайидалай гуьгъуьниз вири вичин алакьунар, къуват цIийи уьмуьр туькIуьрунин рекье эцигна. Писателди а вахтар икI рикIел хкизва: «Ибур Дагъустанда Советрин девирдин сифте йисар тир. ЦIийи уьмуьр туькIуьрун асант кIвалах тушир. Сад лагьай Империалист дяведи, кьуд йисан граждан дяведи, къецепатан ва къенепатан душманри авур чапхунчивилери Дагъустан кашни-мекь гьатна михьиз къекъерай акъуднавай, инсанар вахтсуз телеф жезвай».
Зияудин Эфендиева дагьвийрин савадсузвал тергун патал 20-йисарин сифте кьилера муаллимвал ийизва. Гуьгъуьнлай Москвада паргтешкилатчийрин курсар куьтягьна ада Куьре ва Самур округра Советрин идарайра жавабдар везифаяр тамамарзава. Хейлин йисара 3.Эфендиева «ЦIийи дуьнья», «Социализмдин пайдах» газетрин, «Коммунист маариф» журналдин редакторвал авуна.
I949-йисуз СССР-дин писателрин Союздин членвилиз кьабулай Зияудин Эфендиева вичин уьмуьрдин эхирдалди (ам I980- йисан 30-апрелдиз кечмиш хьана) сайивилелди литературада ва республикадин общественный уьмуьрда иштиракна.
Зияудин Эфендиева писателвилин кIвалах журналиствилелай башламишна. 20- 30-йисара «ЦIийи дунья», «Яру Дагъустан», «КутIа» газетриз жегьил журналистди дагълара цIийи уьмуьр туькIуьрзавай зегьметчийрикай макъалаяр, очеркар, репортажар кхьиз хьанай. Гьакъикъат дериндай ачухарунин мураддалди, гьа са вахтунда ада гьикаяярни очеркар яратмишиз эгечIнай.
Писателдин «Социализмдин мукар» (I932-йис) очерк Алибег Фатахован гьикаяйрихъ галаз санал лезги прозадин сифте камарик акатзава. Сиягьатдин къайдада кхьенвай и эсерда писателди лезги хуьрера жезвай социальный дегишвилерикай, колхозар тешкилуникай суьгьбетзава. Ада Агъа Макьарин, Кьасумхуьруьн, Ю.Герейханован тIварунихъ галай совхоздин чпи цIийи уьмуьр туькIуьрзавай зегьметчи инсанрин кIвалах, цIийи школаяр, аялрин бахчаяр, клубар кардик кутун къалурзава. Писателди бязибурун тIварарни кьазва.
Амма къейдун лазим я хьи, дегишвилер са уьмуьрда ваъ, гьакI инсанрин къанажагьда, психологиядани хьанва. Гьайиф хьи, З.Эфендиевавай очеркда инсандин руьгьда физвай дегишвилер тамамдиз къалуриз хьанвач.
Зияудин Эфендиева литературадиз атай сифте йисарилай эхиримжи йисаралди яратмишай эсеррин эвелимжи кьетIенвилерикай сад ам я хьи, ада вичин яратмишунрин сюжетар, абура къалурнавай вакъиаяр, герояр чеб анжах уьмуьрдай къачунвайбур хьун я. Ада гьакъикъатдай къачунвай, вичиз акур ва я кьилел атай крариз, вакъиайриз, адет яз, эсерра шегьре рехъ гузва. «Мумкин я, - рикIел хкидай писателди, - и кьетIенвал зи яратмишунрин зайиф ва я къуватлу тереф я жеди. Гьар гьикI ятIани, завай жуваз такур ксарикай, ван тахьай, гьакъикьатда тахьай крарикай, вакъиайрикай кхьиз жедач. Жуван эсерар тупIалай авурла, абурай заз зи кьилел атай дуьшуьшар, жува иштиракай вакъиаяр чир хъжезва. Гьатта кьериз-цIаруз къалурнавай вакъиаярни кьвед лагьай дережадин герояр - гьабурни гьакъикъатдай къачунвайбур я...»
Ватандин ЧIехи дяве башламишайла, Зияудин Эфендиева Дагъустандин маса халкьарин писателри хьиз вичин къелем мадни хци авуна. Ада дяведин йисара яратмишай очеркар, гьикаяяр, пьесаяр, публицистикадин макъалаяр чи газетриз акъатзавай. I944-йисуз абур «Дагълара» тIвар алаз кьилдин кIватIалда гьатнай. Писателдин сифте ктабдиз акъатай «Гьахъвал гъалиб жеда», «Кьуьзуьдан суьгьбет», «Медаль», «Гуьлистан», «Магъу дере» ва маса гьикаяяр, «Гъалибвилихъ» пьеса советрин халкь чапхунчи немсерин фашистрал гъалиб жедайдахъ инанмишвилин метлебдалди тафаватлу я. Писателдин эсеррин герояр фронтдин далу пата югъ-йиф талгьана кIвалахзавай, зегьметдал рикI алай халисан советрин инсанар я. Чешне яз, «Гьахъвал гъалиб жеда» гьикаядикай кьве гаф лугьун. Ана писателди яшлу дагъви Къадиран образдалди советрин инсанрин уьтквемвал, ватандиз вафалувал къалурнава. Къадира, вичии чIехи яшаризни килиг тавуна, галатун тийижиз, кIвалахзава, жемиятдик руьгь кутазва. Адан рикIел Кьасума вич дяведиз фидайла лагьай: «Куьне фронтдин далу пата гъалибвал къачу, чна женгина къачуда» - гафар хъсандиз алама. Колхозчийри чпин гьакъисагъ зегьметдалди гъалибвал мукьва ийизва.
Писателди гьикаяда гъанвай кьисади эсердин мана ачухаруниз къуллугъзава. ЯхцIур цвег кьена шадвал акатай Перваниди вичи гила пагьливандизни кар кьада лугьуз дамахзава, амма лагълагъчи вич кьил галамачиз амукьзава. Зияудин Эфендиеван фикирдалди, Гитлерни гьа кьиле акьул авачир Перванидиз ухшамиш я, адан эхирни лап мукьва хьанва.
Фронтдин далу пата зегьмет чIугвазвайбуруз писателди са жерге эсерар мадни бахшнай. I943-йисуз яратмишай «Кьуьзуьдан гаф» гьикаядин бинедани гьакъикъи вакъиаяр гьатнава. Яшлу дагъвияр тир Керимани Сефикъулиди танкар акъудунин мураддалди, оборонадин фондуниз манат-манатдал эцигна кIватIай пул язава, дишегьлийри фронтдиз чпи храй гуьлуьтарни элжекар ракъурзава. Дяведин йисара яратмишай бязи эсерриз схематизм хас ятIани, санлай къачурла, Зияудин Эфендиевавай советрин инсанрин къагьриманвал, ватандиз вафалувал къалуриз хьанва.
Яваш-явашдиз З.Эфендиев гьикаяйрилай, очеркрилай повестрал элячIзава. Граждан дяведин вакъиайриз бахшнавай «Гъалибвилин пайдах» (I943-йис) повестда къецепатан ва къенепатан душманрихъ галаз женг тухузвай, яру партизанар тир Къазидин, Муртузан ва Давудан гьерекат къалурнава. Писателди абурун женгинин кIвалахдиз еке фикир ганва, амма, гьайиф, хьи геройрин психология, хсуси уьмуьр тамамдиз къалуриз хьанвач. Гуьгъуьнин йисара яратмишай гьа революциядин темадиз талукь «Ревком», «Зардин къирмаж», «Яру-цIару кIватIар» повестра З.Эфендиева вичин сифте повестда ахъа авур нукьсанар тикрар хьийизвач.
Дяведилай гуьгъуьнин йисара З.Эфендиева зегьметдин темадихъ галаз алакъалу «Халкьдин руш», «Чилин иеси», «Колхоздин багъда», «Гила зун гьавурда гьатна», «Халис багьманчи» ва маса эсерар яратмишна. Абурун кьилин герояр Ватан абад ийизвай малдарарни багъманчияр, магьсул- дарарни хпехъанар я. «Чилин иеси» гьикаяда писателди дагъви лежбер Мурадакайни адан хва Семедакай суьгьбетзава. Революциядилай вилик кесиб лежбер Мурада югъ-йиф кулак Гьажикъурбаналидиз кIвалахзавай. Адан хва Семедан кьисметни гьахьтинди хьун лазим тир, вучиз лагьайтIа инсанар гьа вахтара «девлетлудан хва девлетлу, батракдин хва батрак жеда» - лугьудай лозунгдал яшамиш жезвай. Амма инкъилабди Семедан ва ам хьтин агъзуррин кьадар-кьисмет дегишарна, абурукай бахтлу уьмуьрдин иесияр авуна.
Писателди гьакI датIана марифатдин, дишегьлийрин кьадар-кьисметдин месэлайрални гуьзчивал ийизвай. ИкI чавай кIелдайбуру шаддиз кьабулай «Гуьлзада», «Халкьдин руш», «Вафалу аялрин диде», «ЯркIижуван руш», «Гьуьлуьн лепеяр», «Зейнабан рехъ», «Назханум гьакь я» эсерар къалуриз жеда.
«Халкьдин руш» гьикаяда 3. Эфендиева дагъви дишегьли Зарбафан образ ганва. Зарбаф вичелай кар алакьдай, дирибаш, жемятдин арада гьуьрмет авай дишегьли я. Хуьруьн агъалийри ам колхоздин председателвиле хкязава. Зарбафан образдалди писателди цIийи девирди бахтлу авунвай ам хьтин агъзуррин кьадар-кьисмет къалурнава. Революциядилай вилик дагъви дишегьли зулум-зиллетдик ва диндин мавгьуматдик квай, цIийи властди дишегьлиярни азадна, абуруз общественный уьмуьрда иштиракдай мумкинвал гана. Им гьикаядин кьилин фикир я.
Зарбафан образни «ЯркIижуван руш» гьикаяда ганвай Айнадин образ сад-садаз мукьва я. И эсердин сюжетни 3. Эфедиева уьмуьрдай къачунва. Гьикая гьикI кхьенайтIа, писателдин рикIел хкунра гьалтзава: «I923-йис тир. За Кьасумхуьруьн окружкомдин пропагандадин отделдин зеведишвиле кIвалахзавай. Са сеферда чи отделдиз жегьил, гуьрчег са руш атана. Руша вич дакIанз-дакIанз девлетлу кьуьзуьдаз гузвайдакай хабар гана ва вичиз куьмек авун тIалабна. Чна ам бедбахтвиликай хкудна, шегьердиз кIелиз ракъурнай».
Дугъриданни гьикаядин кьилин герой тир Айнадиз шегьерда кIелдай мумкинвал хьана ва хуьруьз хтайдалай кьулухъ ада жемиятдин сагъламвал хуьнин рекье вичин чан эцигзава.
3.Эфендиева Айна са сагъламвилин къаравулда ваъ, гьакI рикIе михьи муьгьуьббат авай жегьил руш хьизни къалурнава. Ам вичиз кIани гада Къурбаназ кьисмет жезва. ЯркIи пата арада экуь муьгьуьббат аваз халисан мехъер жезва къейдзава гьикаядин эхирда писателди.
Ашкъидин темадиз 3.Эфендиева «Трактористдин мехъер», «ВиртIедилай ширин», «Санал цан цадани?» гьикаяярни бахшнава. Писателди чеб советрин девирда чIехи хьайи жегьилар тир Лейлидинни Муслиман, Шекеранни Пиралидин, Муртузанни Будахан образар ганва. ЦIийи девирдин марифатдал тербияламиш хьанвай абур чпин бахтунин сагьибар жезва.
Зияудин Эфендиеван эсеррин кьилин игитар чпелай кар алакьдай, куьгьне адетрихъ, чIуру рекьел алай ксарихъ галаз женг тухузвай халисан инсанар я.
Зияудин Эфендиева «Зардин къирмиж» (I965-йис) повестда Граждан дяведин вакъиайрикай, красноармеец Наметанни дагъви руш Женнетан муьгьуьббатдикай суьгьбетзава. Кесиб хьайи бегдин руш Женнет адан дидедиз шариатдин къанунралди девлетлу алверчи Пашадиз гуз кIанзава. ВикIегь руш дидедин меслятдал рази жезвач, ада вичин бахт патал женг чIугвазва ва вичин рикIиз хуш красноармеец Наметакай уьмуьрдин юлдаш кьазва. Женнета Наметахъ галаз санал дагълара цIийи уьмуьр туькIуьрунин карда чан эцигзава. Женнет вичихъ алакьунар авай, вилик эцигай къастар кьилиз акъудиз алакьдай игит хьиз ганва. Писателди ам гзафни-гзаф вичин гьерекатда къалурнава. Бязи вахтара 3.Эфендиева Женнета вичи-вичик ийизвай фикирарни кIелдайбуруз малумарзава, яни геройдин руьгьдин деринар ачухариз алахъзава.
Женнетан революционный къанажагь арадал атунин карда, гьелбетда, Наметанни Абдулан таъсир зурбади хьана. Повестда ганвай Наметан образни тамамди хьанва. Виликдай батрак, революциядилай гуьгъуьниз красноармеец хьайи Намета пуд йисуз гъиле яракь аваз «батька» Махнодин, Врангелан ва Деникинан аксина женг тухвана.
Вичихъ зурба алакьунар авай, халисан игит Намет инкъилабдин женгера хьиз, гьакI кIвалин къенени къалурнава. Ам Женнет патал вацIуз-цIузни физ гьазур я. Вичин герой гьар патарихъай къалуруналди Зияудин Эфендиева уьмуьрдиз мукьва, реалистический образ арадал гъанва.
Марифатдин темадиз бахшнавай муькуь «Гьуьлуьн лепеяр» тIвар алай повестда 3.Эфендиева муаллим Камил Кулиеван образ яратмишнава. Камил жемятдин ва хзандин арада гьуьрмет авай камалэгьли я. Адахъ гьам кIвалахал, гьам кIвале агалкьунар ава. Амма къуллугъдиз чIехи хьана министерстводиз акъатайла, ада хзан гадарна, вичин секретаршадикай ашна кьазва. Ашна Амина Камилаз вафалу хьанач. Кулиеван кьилел зурба бедбахтвилер къвезва: вичин рикI алай Дишегьли чIуру рекье гьатун, а кар себеб яз ичкидик акатун, сиясатдин рекьяй гьалатIар авун себеб яз дустагьда гьатун ва масабур. Гьихьтин дуьшуьшра гьатнатIани, Камила руьгьдиз ажузвалнач, ам инсанрихъ, гьахъвилихъ инанмиш яз амукьзава. Камил гъалатI хьанач, дустагьдай ам азад хьийизва ва ада вичин рикI алай муаллимвилин кIвалах давамарзава.
60-йисара Зияудин Эфендиева роман гьиле кьазва. Агьед Агъаеван, Къияс Межидован романрин гуьгьуьнал алаз вичикая рахазвай чIалан устаддин «Муькъвел гелер» (I964- йис) тIвар алаз роман акъатна. Историко-революционный темадиз бахшнавай и эсерда тарихдин метлеб авай вакьиаяр, гьерекатар адан кьилин герой Махсудахъ галаз алакъалу яз ганва. Отходник-къураба яз дуьньяда къекъвей дагъви Махсудан кьилел татайди ва адаз такурди амач: кашни мекь, къамчини штраф, зулумарни къурхуяр. Уьмуьрдин залан тарсари Махсуд инсан ва инкъилабчи хьиз лигимарзава. Писателди Махсуд гагь Бакуда инкъилабдин вакъиайра, гагь Куьре дереда партизанрин отряддин кьиле, гагь дагълара цIийи уьмуьр туькIуьрунин гьерекатда къалурнава. Махсуд хайи халкьдиз ва инкъилабдин идеяйриз вафалу я.
Романда Махсудалай гьейри са жерге герояр мадни ава. ИкI Махсуд инкъилабдин рекьел атунин себеб хьайи тежрибалу инкъилабчи Надир, партизанрин отряддин командир Аслан, партизан Къурбан ва масабур къалуриз жеда.
3.Эфендиева куьгьне уьмуьрдин векиларни къалурнава. Абурук хуьруьн старшина Муса, кулакар Чемяк, Верди, Халид акатзава. Къейдун лазим я хьи, куьгьне дуьньядин векилар писателди са рангуналди, яни анжах кIамаяр, ахмакьар хьиз ваъ, амалдар, уьмуьрдин рекьер-хулер чидай фендигар ксар яз къалурнава. Ахьтин душманрихъ галаз женг тухунни регьят кIвалах тушир.
Роман, гьелбетда, тамамди хьанвач. Критикади гъахълуз къейд авурвал, ам композициядин жигьетдай са кьадар зайиф я. Бязи кьилер чеб-чпихъ галаз алакъада авач, виликдай чапдиз акъатай са-са гьикаяяр чпел кIвалах тахвуна, романда кьилер яз ганва. Ихьтин нукьсанри, гьелбетда, эсердин таъсирлувал зайифарзава.
Зияудин Эфендиев драматургиядизни фикир гайи писателрикай сад хьана. ИкI чавай адан «Зейнабан рехъ», «Гуьлзада», «Салих гьахъ я», «А йикъар гила алатнава», «Къазимегьамед» тамашачийриз хъсандиз малум пьесайрин тIварар кьаз жеда.
Тамашайрин арада бажарагълу режиссёр Багъиш Айдаевахъ галаз санал яратмишай «Къазимегьамед» драма чи литературада кьетIен вакъиа хьана. Пешекар революционер, «Фарукь» тIвар алай инкъилабчийрин гапIал тешкилай Къазимегьамед Агъасиеван кьадар-кьисметдикай, ялавлу инкъилабчидин гьерекатдикай Зияудин Эфендиева хейлин йисара хиялар-фикирар авунай. Нетижада I968-йисуз писателдин мурад кьилиз акьатна, драма «Дуствал» альманахдиз акъатна ва лезги театрди ам вичин сегьнедал эцигна.
Драмада Урусатдин халкьар пачагьдин гьукуматдин аксиниз къарагъуникай суьгьбетзава. Пьесадин конфликт инкъилабчияр кьиле авай халкьдинни пачагьдин гъилибанрин акьунар къалуруникай ибарат я.
Эсердин кьилин игит I904-йисалай инкъилабдин женгера авай, вичин чан халкьдин рекье эцигай Къазимегьамед Агъасиев я. Ам писателди чаз гагь митинграл рахаз, гагь листовкаярни прокламацияр чукIуриз, гагь инкъилабдин женгера, гагь чинебан совещанийрал къалурзава. Гьар гьи кар гъиле кьуртIани, гьар гьинал рахайтIани, чи вилик асландин рикI авай, вичи гъиле кьунвай кардихъ инанмиш, вичелай кар алакьдай, са куьнихъайни кичIе тушир игитдин къамат акъваззава. Къазимегьамедахъ чпикай даях кьаз жедай руьгьлу женгинин дустарни ава. Абурук Мамед, Сергей, Тимур, Жевгьерат акатзава.
Драмада пачагьдин гъилибанарни къалурнава. Абурун арадай пулдихъ намус, гъейрат, вар-юх маса гуз гьазур нафтIадин мяденрин иеси Сафтар, ирид чин алай дашнак Муртуз, меньшевик Султан ва масабур къалуриз жеда.
Маса къачунвай къанлуйри чинебадаказ ва хаинвилелди Кьазимегьамед язава, амма инкьилабчидин экуь рехъ адан женгинин дустар тир Мамеда, Сергея, Тимура давамарзава.
«Къазимегьамед» драмадин автордиз республикадин ЦIадаса Гьамзатан тIварунихъ галай премия ганай. Драма хейлин йисара лезги театрдин сегьнедал эцигай ва халкьдиз истеклу тамашайрикай сад хьанай.
Зияудин Эфендиеван яратмишунриз, чIалан устаддиз хьиз, вичиз хас кьет1енвилерни ава. Адан прозадин эсерар автордин патай суьгьбетдин къайдада яратмишнава. Писателди вичин яратмишунра «рассказ рассказда» къайдадикай, геройрин къенепатан монологрикай, диалогрикай, гафаралди шикил чIугуникай (портретдин характеристика), герояр рахазвай тегьердикай, чIалан кьетIенвилер къалуруникай менфят къачузва.
Чпи жуьреба-жуьре везифаяр тамамарзавай тIебиатдин шикилрихъни 3. Эфендиеван прозада кьетIен метлеб ава. Йифен гуьзел тIебиат, инсан гьейранардай баркаван тIебиатдин шикилар, цуькверин атиррив ацIанвай дереяр, багълар - ибур писателдин эсерра гьалтзавай кIелдайбурун фикирар чпел желбдай бязи рангар я. «Я пуд манат» гьикаядай са чешне гьин:
«Колхоздин бустан бегьердиз атанвай. Дагьдин хцIу афнияр фараш тир. Къацу чичIекар къалин тир. Памадурри анжах кIвенкI гъанвай.
Пакамахъ серинвал кумаз, бустандиз яд гайи Шамси кIунтIаллай вичин кумадин вилик хтана. Гъилевай пер чиле акIурна,кьилеллай пач-бармак хтIунна, ада вичин пелек квай гьекь шткана. Ахпа ада, кьил хкажна, дамахдивди бустандин кьуд пата вил экъуьрна. Дагъдин синекай куьрс хьайи пакаман ракъинин нурар алукьай майвайраллай чигедин стIалри къацу-цIару рангар гузвай».
Малум тирвал, халисан художественный прозада гафар тIимил, чIал шикиллу, фикирар дерин хьун лазим я. Гьелбетда, Зияудин Эфендиеван прозадин вири эсерар и тIалабунрив кьазвач. Писателдин яратмишунар ахтармишай Буба Гьажикьулиева дуьз къейднай: «Цанин сифте хвал хьиз, хайи эдебиятда гьеле деб тахьанвай цIийи жуьре тир прозадин эвелимжи чешнеяр яратмишунни регьят кар тушир. Неинки 3. Эфендиеван, гьакI чи амай прозаикрин эсеррани махарик квай хьтин вакъиаяр, кьисаяр ва гьикьван четин крар хьайитIани, регьятдиз гьялиз алакьдай къагьриманар кIани кьадар гьалтда. Гьа са вахтунда а къагьриманар ва абуру гьерекатзавай шартIар кьалурун патал дуьзгуьн пейзаждикай, мана-метлеб тамамвилелди ачухардай диалогрикай, монологрикай, рикIяй физвай хиялар къалуруникай, яни реализмдин жуьреба-жуьре такьатрикай гегьеншдиз менфят къачузва («Коммунист» газет, I983-йис, 9-декабрь).
З.Эфендиев чи уьлкведин стха халкьарин литературайрин алакъаяр мягькемарай чIалан устадрикайни сад хьана. Ада М.Ю.Лермонтован «Бэла», Н.В. Гоголан «Иван Иванович Иван Никифоровичахъ галаз хъел хьуникай повесть», А.Г. Короленкодин «Мез авачиз», Н.А. Островскийдин «Гьайбатлу чкадал», Ф. Шиллеран «Фендигарвал ва муьгьуьббат», Д. Мамедкъулизададин «Почтунин ишикI», Б. Горбатован «МуьтIуьгъ тахьайбур», Н. Хикметан «Туьркерин гьикаяяр», К.М. Симонован «Америкадин сес» ва маса писателрин эсерар лезги чIалаз таржума авуна.
Хци къелемдалди хайи халкьдиз ва багьалу Ватандиз къуллугь авур Зияудин Эфендиеван баркаллу рехъ алай девирдин жегьил несилдин чIалан устадри агалкьунралди давамарзава.























НУРЕДИН ШЕРИФОВ
(I883-I952)

Ватанперес шаир Нуредин Шерифов I883-йисуз Азербайжан республикадин виликан Къуба уезддин (гилан Къусар район) ГуьндуьзкIеле хуьре дидедиз хьана. Адан буба Шериф-эфенди Самур округдин (гилан Докъузпара район) Миграгьрин хуьряй тир. Ам арифдар ва алим хьиз къунши хуьрерани хъсандиз чидай. I877-йисуз урус пачагьдин колонизаторвилин политикадиз акси бунтара иштиракун себеб хьана, Шериф-эфенди хзанарни галаз Къуба уезддин ГуьндуьзкIеле хуьруьз суьргуьндиз ракъурнай.
Нурединан аял вахтар гьа и хуьре фенай. Адан бубади ина мискIиндин имамвиле, медресадин муаллимвиле кIвалахзава. Шаирдин сифтегьан биограф алим Къурбан Акимова къейдзавайвал, «тIебиатди бубадин бажарагьдикай хва Нурединазни пай гана: дерин акьул ва кьатIунар авай жегьилди бубадин гъилик кIел-кхьин чирна, жуьреба-жуьре илимрикай сифтегьан чирвилер ва къагьриманвилин тербия къачуна. Жегьил гадади, яргъал Бахчисарай шегьердиз фена, муаллимвилин курсар кIелна ва вичин бубади хьиз муаллимвал ийизва. Аял вахтарилай Нуредин кьетIен хесетрин кас тир: адаз таб, гьилле, гьахъсузвал дакIан тир; кIевевай касдиз куьмек гудай; кесибрин тереф хуьдай; авай гаф чинал лугьудай ва шиирралди рахадай». (Акимов Къ. Халкь патал рикI кайи шаир // Лезги газет. 2002-йис. I7-апрель).
Хзандиз ва мукьва-кьилийриз Нурединакай шаир ва машгьур кас жедайди чидай. Дугъриданни, абур ягъалмиш хьанач. Нуредина хуьре муаллимвални ийизва шиирарни яратмишзава. А вахтара муаллимвал ийиз хзан хуьн четин акъваззавай, гьавиляй Н.Шерифова Бакудин нафтIадин мяденра, Хачмасда, Яламадин балугърин ватагайра фялевиле зегьмет чIугвазва.
Вич савадлу инсан тирвиляй, Н.Шерифов хъсандиз дуьньядин уькIуь-цурудан гъавурда авай. Ада Бакуда ва масанра инсафсуз хозяинрин аксина къарагъзавай фялейрин забастовкайра иштиракзава, абурун арада азадвилин фикирар чукIурзава, махлукь гьа аямдин гьахъсуз общественный алакъайрин гъавурда твазва, зегьметчийриз, тупламиш хьана, чпин бахтлу гележег патал женгиниз эверзава:
Эй, лезги халкьар!
ЧIулав я чи къар.
Кьуна гъиле лаш,
Куьн яваш-яваш
Вилик экъечIа!..
Шаирди поэзиядин са хци гафаралди ваъ, гьакI кардални пачагьдиз акси забастовкайра иштиракзава. ИкI, I905- йисан гатфариз Яламадин ватагайрин хозяин Горбачеванни фялейрин арада зурба акьунар хьанай. А гъулгъулада Н. Шерифовани фялейрин патал алаз иштиракнай, адал залан хирерни хьанай. Идалай кьулухъни Н. Шерифова инкъилабдин женгерин вилик жергейра аваз, зегьметчийрин тереф хуьзва.
I9I7-йисан Октябрдин инкъилаб Н.Шерифова шаддиз кьабулна. Ада вичини Граждан дяведин гьерекатра, инкъилабчийрин патал алаз, иштиракна. Азербайжанда Шура гьукумат гъалиб хьайила, ада цIийи уьмуьр туькIуьрунин карда, кьве гьил къакъажна, зегьмет чIугвазва. I920-йисалай уьмуьрдин эхирдалди Н. Шерифова цIийи гьукуматдин жуьреба-жуьре идарайра жавабдар къуллугьрал: КцIар райондин ВКП(б)-дин комитетдин сад лагьай сикретарвиле, Къуба уезддин исполкомдин председателдин заместителвиле, КцIар райондин лезги чIалал акъатиз башламишай «Социализмдин темп» газетдин редакторвиле ва маса кIвалахар ийиз зегьмет чIугвазва.
Н.Шерифов машгьур общественный деятельни тир. Къ. Акимова къейдзавайвал, ада Аз.ССР-дин ва ДАССР-дин партиядинни гьукуматдин идарайрин чIехи мярекатра ва межлисра иштиракна. ИкI, шаирдикай Азербайжандин компартиядин VI-X лагьай съездрин делегат, I927-йисуз Аз.ЦИК-дин член, Закавказьедин Федерациядин коммунистрин вири съездрин делегат, Дагъустандин Сад лагьай орфографический конференциядин иштиракчи хьанай.
Женгчи шаир Нуредин Шерифов I952-йисуз рагьметдиз фена. Ам КцIар шегьердин сурара кучукнава.
Н.Шерифован яратмишунрин ирс кIелдайбурув тамамдиз агакьнавач. Гьелелиг чапдиз акъатнавайди рагьметлу Забит Ризванова туькIуьрай «Чигедин ст1ал» (Баку, 1966) гъвечIи кIватIал я. Ана яхцIуралай артух чIалар гьатнава.
Нуредин Шерифовни, СтIал Сулейман, Хуьруьг Тагьир ва Кесиб Абдуллагь хьиз, кьве девир акур (инкъилабдилай вилик ва советрин), кьве девирдикай вичин ялавлу чIалар яратмишай шаир я. Адани, инал тIвар кьур цIийи девирдин шаирри хьиз, Куьре Меликан, Кьуьчхуьр Саидан, Етим Эминан, Ахцегь Гьажидин баркаллу рехъ давамарзава. Шаирди гьам вичин краралди ва гьакIни хци чIаларалди сифте камарилай башламишна эхир нефесдалди зегьметчи халкьдиз вафалувална, адан ацукьун-къарагъун, дерди-гьал, хиял-фикир къалурна, ам руьгьламишна, азад ва бахтлу уьмуьр туькIуьрдай рехъ къалурна.
3. Ризванова Н. Шерифован яратмишунар гьахълуз са шумуд девирдиз пайзава. Гьакъикъатдани, шаирди чеб жуьреба-жуьре вакъиайрив ацIанвай XX лагьай асирдин сифте паюнин уьмуьрдихъ галаз санал вичини камар къачузва.
Эгер инкъилабдилай вилик квай йисара яратмишай «Билбил», «Жедат1а», «Авани», «ЭкъечIа» чIалара ада гьа гьахъсуз девирдин къамат гузватIа («Сада неда дулмани аш, Сада чIугваз датIана каш. Агъади лукIраз гуда лаш, Эллер, гьахъ- дуван авани?!»), азадвал патал женгиниз эверзаватIа («Авуна суракь, Жагъура яракь, Девлетлуяр кьаз, Зулумд даях хаз Рекьел экъечIа!»), советрин девирдин сифте йисара туькIуьрай «Лежбердиз», «Чубан», «Бахадиз кьве гаф», «Колхоздиз гьахьа», «Яраб, дагълар» ва маса чIалара жемят цIийи гьукумдин сиясатдин гъавурда твазва, ам нин гьукум ятIа лугьузва ва адал дамахзава.
Н.Шерифова «Лежбердиз» эсерда, чилел чан гьизвай зегьметчи инсандихъ элкъвена, икI лугьузва:
Ачух я гила ваз
Зегьметдин рекъер.
Тушни им мел-мехъер
Ваз, кесиб лежбер?

Алатай асирдин 30-йисара яратмишай эсерра шаирди ин- санпересвилин ва ватанпересвилин, медениятдин ва азад зегьметдин месэлайрикай кхьизва. Чешне яз «Дуст кас Багъираз», «Гьайиф», «Октябрдин майва», «Куьн гьазур яни?», «Яру Аскер», «Цана кIанда», «СтIур», «Самур», «Дидед чIалал кIел-кхьин» ва маса шииррин тIварар кьаз жеда.
Алай аямда гзафбуру рикIелай ракъурнавай ватанпересвилин темадай шаирди I93I -йисуз яратмишай, вич вири хрестоматийра ва антологийра гьатнавай «Яру аскер» шиирди къенин юкъуз кьетIендиз ван ийизва. Себеб - дидени Ватан сад-садаз мукьва гафар хьун я. Ватан, дидед чIал гьисаба авачир касдиз анжах манкъурт лугьуз жеда. Женгчи шаирди яратмишай и эсерди гьа Ватандин Ч1ехи дяведин йисара хьиз къуллугъзава:
Хабар гана ша лагьана
Аскервилиз зазни, диде.
Физ юлдашар гьазур хьана,
Сагърай лугьун вазни, диде.
Ризванова и шиирдикай лагьай гафар, заз чиз, къени къуватда ама. Ингье адан фикир: «Хушбахт уьмуьрдин рекьел экъечIнавай адан руьгьдин наметар михьиз ва назик яз акурла, чун гьейран жезва. Дугъриданни, халкьдиз азад уьмуьр гайи советрин Ватан хуьз аскервиле финиф кьисмет хьун чIехи бахт тирди и шиирдин лирический геройдихъ - азад уьмуьрдин цIийи инсандихъ - галаз санал кIелзавайдани гьисс ийизва». (Ризванов 3. Сифте гаф, къалурай ктаб. 7-8-чинар).
Пехьи немсерин фашистри бейхабардиз чи Ватандал вегьей сифте йикъара шаирди чи бубайрин кьегьалвилер рикIел хкуналди, вуж вуж ятIа чирдай вахт атанвайди «Жегьил патриотриз» эсерда къейдзава:
ВикIегь кьейи бубайри чи
Са тIвар туна рагъ хьиз михьи.
Катран шараг кард хьиз жеда,
Майдан я къе - це имтигъан.

«Яру аскер», «Жегьил патриотриз» шииррихъ галаз Н.Шерифова Ватандин ЧIехи дяведин йисара теснифай «Ша фин, юлдашар», «Азиз Къафкъаз», «Назлу Мелек» чIалар мукьувай алакъалу я. Н. Шерифовани, Хуьруьг Тагьира, СтIал Мусаиба, Абдул Муталибова, Мемей Эфендиева, Балакъардаш Султанова хьиз, вичин гужлу ва ялавлу сес хкажна, советрин халкьдик ватанпересвилин руьгь кутазва, чапхун душман жери кьван фад кукIваруниз эверзава:
Чандилайни азиз диде-Ватан
Буржи я хуьн, ша фин, юлдаш!
КикIиз кIандай буржуй-шайтIан
Динж туш сакIан, ша фин, юлдаш...
Н. Шерифова са вичин хайи халкьдихъ ваъ, гьакI Къафкъаздин вири миллетрихъ элкъвена, «Азиз Къафкъаз» шиирда хайи чилин абур, дишегьлийрин намус, чи халкьарин азадвал хуьниз эверзава:
Бедлам жедалд вахар, свасар,
Хъсан тушни чIулав сурар.
Гъиз женни гъич алчах са тlваp
Агъузна кьил, азиз, Къафкъаз!
Шаир советрин халкь пехьи душмандал гъалиб жедайдахъ кIевелай инанмиш я:

Агъу галай гъуьлягъдин кьил
ШупIда чна, гана кьуьл.
Пехьи фашист ийиз сефил
Авазва чун, азиз Къафкъаз!

Н.Шерифова дяведин йисарин фронтдин далу падни рикIелай ракъурзавач. Агъзурралди дишегьлийри, яшлу итимри, аялри галатун тийижиз, йифди-югьди фронт патал зегьмет чIугвазва, гъалибвал мукьва авун патал гьарда вичелай алакьдай пай кутазва. «Назлу Мелек» ва маса шиирра чIалан устадди «Ватанд рекье кьегьал тIвар къачуз» гьазур гьар са касдиз фронтда авай игит аскерриз булдалди «чими партал, гуьлуьт, элжек хруниз» эверзава.
Н.Шерифова чи халкьдин къагьриман тарихдиз талукь эсерарни яратмишнава. Ам чпе чи милли тарихдин важиблу месэлаяр къарагьарзавай «Къуба хуьруьн тарихдай», «Чапхунчидин эхир», «Къанал», «ШуьтIруь тегъуьн» поэмайрин авторни я.
Шаирдихъ сифте яз лезгийрин ва Дагъустандин халкьарин тарихдикай ктаб кхьей, чи зурба арифдар ва алим Алкьвадар Гьасаназ бахшнавай «Гьасан-эфендидикай кьве гаф» эсерни ава. Ана ихьтин цIарар гьалтзава:
Агъзур йис гьуьмедик къатканвай тарих,
Акъудна Алкъвадар-эфендиди лит
Ачухна чи халкьдиз, «КIела!» - лагьана.
И кIвалах авурди тушни бес игит?!

Н.Шерифова чаз чун вуж ятIа чир авур, Аранни Къубани Ширван... къалурай, мичIивал, ракъини хьиз, экуь авур «жумарт Куьреви» къагьриман хва яз гьисабзава. Ам инанмиш я:
Рекьидач чи халкъ, чи Лезгистан –
Адахъ Шагьдагъ ава - Алкьвадар Гьасан.

Ватанпересвилин ва къагьриманвилин эсерар хьиз Н.Шерифова муьгьуьббатдикай, тIебиатдикай ва дуьньядикай чIалар яратмишзава. «Дишегьлидин зийнет», «Адахлу», «Рушан къимет» - ашкъидин чIалар ада, лезги эдебиятда тестикь хьанвай къайдайрал ва хайи халкьдин этикадин ва эстетикадин тIалабунрал амал авуна, яратмишнава. Шаирди тарифзавай гуьзелдихъ «жейрандин вилер, чIулав, яцIу, яргьи кифер, гьая, эдеб, ширин мез... бул къуз - шуькуьр, дар къуз сабур» авайди я. Ам кIвачел «зирекди, крарни тамамдиз» ийидайди я. Вучиз лагьайтIа, гуьзелдиз гъвечIи чIавалай дуьз тербия гузва:
Хъсан дидед гъвечIи аял,
Харуз хвена, кьадач кьамал.
НекIед галаз тербет, камал
Къачурдакай итим жез я.
Н.Шерифова муьгьуьббатдин чIалара халкьдин сивин яратмишунрикай, РагьэкъечIдай патан шииратдин тежрибадикай устадвилелди менфят къачузва. Са чешне гъин:
Xyпl чан я вун рикIиз чими,
Гьич са айиб, нукьсан квачир.
Жедач лугьун чилел пери
Буш гаф я кьван пун-къил квачир.
Вун хьиз гуьзел mupmla Лейли,
Са Къейс жечир хьайид дели.
Акьван ава ваз муьштери –
Фена гъиляй зи чан ваз чир.
ТIебиатдиз бахшнавай чIалара шаирди гуьзел дагъларин, йисан вахтарин рикIиз хуш шикилар художественный алатар хьиз ишлемишзава. ИкI, «Яраб дагълар» шиирда ам, хайи дагъларихъ элкъвена, чан алай инсандихъ галаз хьиз агъзур сарин тарихда чи халкьдин кьилел атай сан-гьисаб авачир, четин дуьшуьшрикай рахазва. «Гатфар», «Зул», «Дурнаяр» чIалара чи дагъларин тIебиатдин гуьзелвал, мублагьвал ва инсанрин шад гуьгьуьлар къалуруналди, цIийи ва бахтлу уьмуьрдал дамахзава:
Акъатна векь, тIулар, синер
Къацу хьана гьикьван иер.
Жеда тарал хъуьтуьл пешер
Акьурла гар, зурзаз, гатфар.
Дуьньядикай веревирдзавай чIаларани Н.Шерифова инсан ва дуьнья, инсанпересвал ва ватанпересвал хьтин месэлайрал кIелзавайбурун фикир желбзава. Шаирдин фикирдалди, гьар са касди вичин баркаллу краралди дуьньяда итимвилин тIвар тун лазим я:
Авур касдин баркаллу кар
Пис жергедик акатнач тIвар.
ЧIуриз тахьуи жуван икьрар,
ТахьайтIа ваз къведа нифрет.
Философиядин лирикадик Н.Шерифован веси хьиз тIуькIуьр хьанвай, эхиримжи чIаларикай сад тир «Гележегдин несилриз» эсерни акатзава. Шаирди уьмуьрдин шегьре рекьел акьалтнавай вичин халкьдин бахтлу гележегдихъ кIевелай инанмишвалзава:
Гележегдин несилар, чи балаяр,
Халкъ паталди кIвалах ая дaтlaнa.
Зунни рикIел хкваш, азиз архаяр,
Сурун кьилихъ манияр лагь атана.

Вичин ялавлу уьмуьр зегьметчи халкьдин рекье эцигай Нуредин Шерифован тIвар, адан крар, адан чIалар хайи халкьди рикIелай ракъурнавач. Шаирдин чIалар чи школайра, педколледжра, вузра чирзава, алимри абур ахтармишзава. ЧIехи устаддин эсерри къени, адан вичин аямда хьиз, ванзава.

АБДУЛ МУТАЛИБОВ
(I906-I986)

XX лагьай асирдин 20-30-йисара чи шииратдиз атай бажарагълу шаиррикай сад Абдул Муталибов я. Ада бегьерлудаказ яхцIурни цIуд йисуз лезги эдебиятда зегьмет чIугуна, чи руьгьдин хазинада вичин гел туна. Барометрди гьавадин дегишвилер къалурзавайди хьиз, А. Муталибован яратмишунрай чаз XX лагьай асирдин лезги эдебиятдин гьерекат, ана къвезвай процессар (дегишвилер) хъсандиз аквазва.
А. Муталибов I906-йисуз виликан Самур округдин (гилан Докъузпара район) Макьарин хуьре лежбер Муталибан хзанда дидедиз хьана. Шаирдин аял вахтар хайи хуьруьхъ ва Азербайжандихъ галаз алакъалу я. Адан буба къураба яз Къуба патан хуьрера жуьреба-жуьре кIвалахар ийиз (лежбервал, фялевал) хейлин йисара къекъвенай. ГъвечIи гада Абдулани бубадихъ галаз лап аялзамаз дуьньядин уькIуь-цуру дадмишна, уьмуьрдин «мектебра» кIелна. Шаирди вичи рикIел хкизвайвал, адаз Къуба патан ашукьри, абурун «ширин» ва «туькьуьл» манийри зурба таъсирнай. Белки, гьавиляй Абдул хци гафунал, перишан манийрал, гуьгъуьнай ктабрал рикI алаз чIехи хьана жеди.
А. Муталибован акьул багълугъ жезвай йисар Дагьустанда инкъилабдин ва граждан дяведин вакъиаяр кьиле физвай вахтарал гьалтнай. Чи уьлкведа Советрин гьукум тестикь хьайидалай гуьгъуьниз лежбердин хциз уьмуьрдин рекьер ачух жезва. Ада школа куьтягьайдалай гуьгьуьниз хуьруьн Советдин исполкомдин секретарвиле кIвалахзава. Амма ктабрал рикI алай жегьил кIел-кхьин давамардай рекьерихъ къекъвезва. ИкI, А. Муталибов КцIар шегьердин педагогический техникумдиз гьахьна. КIел куьтягь хьайидалай кьулухъ ада хейлин йисара муаллимвал ийизва. Сифтегьан школадин тежрибалу муаллим Азербайжан гьукуматдин уни- верситетдиз гьахьзава. Ам агалкьунралди куьтягьна, Ахцегь ва Докъузпара районрин хуьрера педагогвилин кIвалах давамарзава.
I95I-йисалай пенсиядиз къведалди (I966-йис) А. Муталибова Дербентдин педучилищеда дидед чIалан ва литературадин тарсар гузва. Уьмуьрдин эхиримжи къад йисуз ам анжах яратмишунрин кIвалахдал машгъул жезва. Абдул Муталибов I986-йисуз кечмиш хьана. Шаир Дербентдин сурара кучукнава.
Бажарагълу шаир ва фагьумлу критик Азиз Алема Абдул Муталибовакай икI лагьанай: «А. Муталибов лезгийрин истеклу шаиррикай сад я. Гьайиф хьи, адаз икьван гагьда лайихлу къимет ганвач. Ам гьакъикъатда вичин девирдин мазан ва халкьдин шаир тир. Илгьамдин шивцел - Рашидал (Пегас) алаз ада цIийи заманадин важиблу гьар са мярекатда иштиракна, уьмуьрдин уькIуь-цуру дадмишна ва Лезгистандин хуьрериз, суварин паяр хьиз, вичин рикIин нурар чукIурна».(Алем А. Шиир юкьвалай тамир. Лезги газет. I996-йис. 9-август.)
Дугъриданни гьахълу гафар я. Яргъал йисаралди лезги ши- иратда зегьмет чIугур, гьамиша хайи халкьдихъ галаз са жергеда хьайи, цIудалай артух шииррин кIватIалар, са шумуд поэма чапдай акъудай А. Муталибован уьмуьрдикайни яратмишунрикай журналрин ва газетрин гьвечIи макъалай- рилай гъейри маса ахтармишунар кхьенвач. Шаирдин яратмишунрин рехъ ахтармишун - им чи литературоведениедин вилик акъвазнавай важиблу месэлайрикай сад тирдал са шакни алач.
А. Муталибова хайи халкьдиз багьа ядигар яз девлетлу шииратдин ирс тунва. Ана лирикадин, сатирадин чIалар, поэмаяр ва гьикаятдин эсерар гьалтзава. Чпени шаирди лезги эдебиятда Кьуьчхуьр Сайда, Етим Эмина, Ахцегь Гьажиди, СтIал Сулеймана ва Хуьруьг Тагьира тестикьарай инсанпе- ресвилин рехъ давамарзава.
Шиирар туькIуьрунал А. Муталибов гьеле педтехникумда кIелдайла машгъул тир. Амма сифте чIалар ада I928- йисуз акъатиз башламишай «ЦIийи дуьнья» газетдиз гузва. Гуьгъуьнин йисарани А. Муталибован эсерар лезги шаиррин уртах кIватIалриз, «Социализмдин пайдах» газетдиз , «Ду- ствал» альманахдиз, школаяр патал хрестоматийриз акъатзава.
А. Муталибован сад лагьай ктаб «Экуьнин ярар» тIвар алаз I950-йисуз Махачкъалада чапнай. Ана шаирдин поэмаяр, тIебиатдикай, муьгьуьббатдикай, хайи хуьруьн зегьметчи агьалийрикай яратмишай эсерар гьатнава. Ктабдай аквазвайвал, А. Муталибов чранвай шаир яз майдандиз экъечIзава. Чешне яз, Ватандикай, уьлкведин ва хайи хуьруьн уьмуьрда кьвезвай дегишвилерикай ва маса месэлайрикай яратмишай «Накьвар», «Акъвазмир», «Жигъин тийиз», «Дагълара», «Гатуз», «Шаир», «Чубандиз», «Мирзе Семендер халу», «Автобусни къари», «Гьажибала» ва маса чIалар къалуриз жеда.
А. Муталибова чIалан устадрихъ элкъвена теснифай шииррикай сада икI лугьузва:
Гьакъикъат дуьз кхьиз алахъ,
Дуьз рекьяй гьич жемир патахъ,
Нубатдалди темаяр яхъ,
Акъуд са-сад кьилиз, шаир!

Шаир вичин яратмишунра и тIалабуниз уьмуьрдин эхирдалди вафалу яз амукьнай.
Ватандикай вичин гаф лугьун тавур шаир чи шииратда бажагьат гьалтин. А. Муталибовни и темадай къерех хьаначир. Адаз цIудралди и месэладиз талукь шиирар ава. Абурукай сифтеди «Накьвар» тIвар алай эсер я. Бубайрин юрдар, чуьллер, накьвар - абурулай, иллаки чилер къит дагъ- вийриз, багьа вуч ава?! Ватан гьа жуван хуьрелай, райондилай, республикадилай башламиш жезва. Хайи чилиз, накьвариз гьуьрметун - им Ватандиз гьуьрметун лагьай чIал я:
Накьвар! Накьвар...Зи чан хьиз за
Куь хатур лап вине кьазва.
Нагагъ гишин хьайитIа, за
Куьн ризкьи хьиз гъиле кьазва...
Шаирдиз накьвар, яни Ватан, чандилайни багьа я, сергьят авачир кьван кIан я:
За квез зи чан гайитIани,
Куьн лап азиз накьвар я заз.
Зи сур гьина хьайитIани,
Гьанаг-зи хуьр, Макьар я заз.

Ватан вилин нини хьиз хвена кIандайди А. Муталибова Ватандин ЧIехи дяведин йисара яратмишай, къагьриманвилин манадин ялавлу эсера иллаки хъсандиз къалурнава. Чапхунчи душманди чи Ватандал бейхабардиз вегьей сифте йикъара - 27-июндиз - А. Муталибова «Дидедиз» тIвар алай шиир чапдиз акъуднай. Шаирди вичин хушунлай Ватан хуьз женгиниз физвай хци дидедиз гьикI кьин кьазватIа къалурзава:
Зи далудиз уьтквемвилин
Лишан яхъ ви эрчIи гъилин.
За ваз кьазва лап кIеви кьин:
Жеда ви хва игит, диде.

И эсердин гуьгъуьналлаз шаирди къагьриманвилин ва ва- танпересвилин темадай таъсирлу чIаларин цикл теснифнай: «Эверзава чаз», «Дидедин тапшуругъ», «Красноармеецдин кьин», «Кузва хьи...», «Заз дидеди икI лагьанай», «Мярекатдай акъатда вун», «Берлиндиз немсерин офицерди кхьей...», «Са немец офицерди Гитлераз...», «За лугьузва» ва масабурун тIварар кьаз жеда. Гьа йикъара Хуьруьг Тагьира, СтIал Мусаиба, М. Эфендиева, С. Шихалиева, Б. Султанова ва масабуру ватанпересвилин темадай халкь руьгьламишзавай таъсирлу чIалар яратмишнай. X. Тагьиранни А. Муталибован чIалар, лагьайтIа, дяведин йисарин шииратдин «къизилдин фондунин» яратмишунрик кутаз жеда.
Мад са кIвалах къейд тавуна жедач. А. Муталибова дяведин йисара яратмишай эсерар я мана-метлебдин, я художественный жигьетдай (ада ишлемишнавай чпиз ухшар авачир художественный приемар) чпиз тешпигь авачир чIалар я.*
А. Муталибова дяведин йисара яратмишай чIаларикай «Элжекар» (Гь. Къурбана ам «гьвечIи поэма» яз гьисабзава) виридалай таъсирлуди, тамамди ва гьа вахтарин инсанрин рикIера мягькем чка кьурди хьанай. Вичихъ къу- ватлу сюжет авай и эсер дугъриданни хрестоматийный эсердиз элкъвенай. Виче фронтдинни фронтдин далу патан мягькем алакъайрикай раханвай, вич гъвечIи, манадиз дерин и эсерда советрин инсанрин (аскер, фяле, лежбер, интеллигенция) ният, гаф-чIал, къуват сад хьайила, чи хура гьич са душмандивайни акъвазиз жедач, гъалибвал чи пата жеда – им вичикай рахазвай «гъвеч1и поэмадин кьилин фикир я.
Гуьгъуьнин йисара акъатай «Бахтавар я чун», «Рик1ин гафар», «Гатфар», «Гелер», «Ватандин къуллугъда» ва маса ктабра А. Муталибова вичин шаирвилин рехъ баркаллудаказ давамарзава. Инал А. Алема шаирдин «Гатфар» к1ват1алдиз кхьей рецензиядай агъадихъ галай гафар рик1ел хквезва: «Лезги поэзиядал рик1 алайбурун арада Абдул Муталибован т1вар течидай кас бажагьат ава. Ам уьмуьрдиз эбеди вафалу я. Гьаниз килигна адан яратмишунар советрин девирда лезги поэзия фейи рехъ къалурзавай са гъвеч1и гуьзгуь я лагьайт1а, чун ягъалмиш жедач, яни адаз гьам чи поэзиядин агалкьунар ва гьам татугайвилер, гъалат1ар хас я. Кьилди къачурт1а, адан шиирра чал гьа са вахтунда гьам халис реализмдин, гьам натурализмдин, гьам риторикадин, гьам шит хьанвай дидактический (несигьатдин) поэзиядин чешнеяр гьалтда». (Алем А. Гатфарикай мани. Коммунист. 1971-йис. 27 февраль.).
Абдул Муталибов дат1ана вичин устадвал хкажиз, девирдихъ галаз кам-камунаваз физвай шаир хьайиди я. 60-йисарин сифте кьилера советрин машгьур шаир Э. Межелайтисан «Инсан» т1вар алай ктаб акъатайдалай гуьгъуьниз гзаф шаирри, гьа жергедай яз Дагъустандин ч1алан устадрини, исандин акьулдикай, къуватдикай, девирдин вилик жавабдарвиликай таъсирлу ч1алар яратмишзава. Лезгийрикайни и месэладиз фикир тагай шаир жагъурун четин я. А. Муталибовни и темадикай къерех хьанач. Ада садан фикирарни тикрар тавуна, вичин къайдада и темадай «Инсан», «Инсан я зун», «Гелер» ва маса ч1алар теснифна.
Инсан я зунИнсанвал заз
Куьтягь тежер девлет я зи.
Инсанвилин къилих квайдаз
Гьуьрмет авун хесет я зи.

Шаирдин фикирдалди, инсандилай алакь тийидай гьич са карни авач. Ам (инсан – Гь.Г.) «дуьнья икьван иер туьк1уьрай кьегьални я», ана «хкахь тийидай эквер куьк1уьрайдини я, гьар са кардин куьлег гъилевайдини я». Иниз килигна гьар са касди инсаниятдин ва девиррин вилик вичин жавабдарвал гьиссун лазим я ва и къадим дуьньяда баркаллувал къведай хъсанвилерин хараяр» туна к1анда.Им шиирдикай хкатзавай кьилин фикир я.
Вич гьамиша халкьдин юкьва яшамиш хьайи, жемятдихъ галаз уьк1уь-цуру пай авур шаирди къейдзава:
Мекьизвайдав за зи кавал вугана,
Заз шад хьана гьадаз чими хьайила.
Чимизвайдаз за гъиз къайи яд гана,
Заз дад гана къанихда яд хъвайила

Гьакъикъатдани А. Муталибов, халкьдин шаир хьиз, халкьдин хвани тир.
Шаирдин и кьет1енвиликай Ж. Мурадалиева А. Муталибован «Къванцел гелер» ктабдиз кхьей рецензияда хъсандиз лагьанва: «Шаир вичин агьваллувилин ва руьгьдин девлет, умудар, къаст, гележег са гафуналди, вичиз талукь вири зат1ар, хесетар, къаст, гележег са гафуналди, вичиз талукь вири зат1ар, хесетар галаз халкьдинди я Халкьдин хийир-шийирдивай, мел-мехъерривай, гъам-хажалатдивай вич садрани чара ийизвач
«Инсанвилин къилих квайдаз гьуьрмет авун хесет квай» шаирди халкьдин патай ихтибар, гьуьрмет, машгьурвал къазанмишун регьят к1валах туш. Амма Абдул муаллимдиз халкьдин патай ихтибар, гьуьрмет ава, адан т1вар к1елдайбуруз гегьеншдиз машгьур я. И машгьурвал ада «месик шуьрбет хъваз» къачурди туш, и машгьурвал къачун патал ада «варцар, йисар далудихъ к1ват1на, баркаллу гелер туна вич атай рекьера». Ам машгьур авурди гьа и гелер я» - давамарзава авторди (Мурадалиев Ж. Къванцел гелер. Коммунист. 1967-й. 21-май).
А. Муталибов ц1ийи темайрихъ, идеяйрихъ, художественный алатрихъ къекъвез хьайи шаиррикай я. Са чешне гъин:
Халичаяр хрун патал
Гафарикай гъаларда за,
Гъаларални чан гъун патал
Лезги рушаз хабарда за.

Мад са кар къейдин. Дуньядин халкьарин эдебиятди билбилдиз пуд вишелай артух шиирар бахшнава. Лезги шииратдани билбилдикай вичин гаф лугьун тавур ч1алан устад гьалтдач. А. Муталибовани анжах вичиз хас къайдада къушарин пачагьдикай «Билбилдиз» лугьудай шиир теснифнава. Ина Рагъэкъеч1дай патарин халкьарин шииратда тестикь хьанвайвал, «билбил» (цуькведал ашукь хьанвай жегьил», «цуьк» (руш вич) символар яз ваъ, маса, акьул багълугъ хьанвай кьве касдин суьгьбет хьиз туьк1уьр хьанва.
Билбил, валай арза ийиз,
Чар атанва заз цуькведин
Вуч хьана кьван куь арада,
Вуна хатур хаз цуькведин.

Лирический геройди билбилдихъ элкъвена икI лугьузва:
Тадиз адан патпав алад,
Дерт-гьал хабар къаз цуькведин...
Фена, вун фад хъша иниз,
Са шад хабар гваз цуькведин.
Тавакъуйда, мад гьич валай
Шел-хвал тахьуй заз цуькведин.

Шиирдин форма, везин, символика адетдинбур туш. И ва маса чешнейрай аквазвайвап, А. Муталибов чи шииратдиз цIийивилер гъиз алахъзава, бязи эсерра и рекьяй адаз, шаксуз, агалкьунарни ава.
А. Муталибоваз вичин аямдин шииратдини таъсир тавуна туначир. ИкI, ада жегьил шаирри чпин яратмишунра устадвилелди ишлемишзавай гегьенш метафорадикай, реалистический символикадикай менфят къачузва. Гьа ихьтин жуьреда кхьенвай эсерар, А. Алема лагьайвал, ирид пай цик квай, анжах са пай хкатна аквазвай айсбергдиз ухшар жеда.
Вич фадлай риторикадин ва дидактикадин къайдайрикай къерех хьайи А. Муталибова реализмдин тIалабунрал (гьакъикъат гьакъикъи рангаралди къалурун) амал ийизва, кIелзавайбур хиялрик, фикиррик кутазва. «Тажуб жезва зун» шиирда футболдин тупуникай ада вуч лугьузватIа килигин:
«КIвач акьурла, вак акатда лувар... Вун кат тавунал тажуб жезва зун, Ваз чиз-чиз мадни кIвачерин хурук Ахват хъувунал тажуб жезва зун».
А. Алема и шиирдикай гьахълуз лагьанай: «Чи вилеркай вичихъ лукIвилин психология авай ялтахдин образ карагзава...
Им адетдин ялтах туш. Им вичи лув гун патал вичин къвалани кваз кIвач акьурла, давам гузвай, эхзавай ва мадни хтана кIвачерик ярх хъжезвай алчах я. Ам негь авун патал шаирдин къелем бес кьадарда хци хьана». (Алем А. Шаирдин хазинаяр. Коммунист. I972-йис. 22 февраль).
Ихьтин чрай шиирар А. Муталибовахь тIимил авач, абуру шаир гьамиша цIийи фикирар, темаяр, образар жагьуриз алахъзавайди къалурзава.
А. Муталибовахь шииратдин чIехи жанрайра ва гьикаятдин жуьрейра яратмишай эсерарни ава. Ам «Муьгъ», «ЦIийи хуьр», «Папанни гъуьлуьн договор», «Етим руш», «Самур дередин билбилар» ва маса поэмайрин, «Зарафатчи» прозадин ктабдин авторни я. И эсерар гьардакай кьилди-кьилди рахунриз лайихлу я, вучиз лагьайтIа илгьамдикай пай ганвай бажарагълу кас гьи жанрада кIвалахиз хьайитIани, ам чIехи устад яз амукьзава. А. Муталибовни и жергедик акатзава. Адан эсерар къешенг, цIалцIам, михьи лезги чIалал яратмишнава, везиндин ва рифмайрин жигьетдайни тамам, чпиз хуш авазлувал хасбур я. Гьавиляй шаирдин хейлин чIалар манийриз элкъ- вена халкьдин арада яшамиш жезва, къени суваррик, мелмехъеррик еке гьевесдалди лугьузва. И жергедик адан «Зилфи», «Перистан», «Бике», «К1варчагърин дере», «Я Гуьлселем», «Яр ширин я», «Ни чирна ваз» ва маса манияр акатзава.
Абдул Муталибов СССР-дин писателрин Союздин членвилин ва маса чIехи тIварар къачунал алахъай кас туш. Адаз а тIварар къачунин гуьгъуьна гьатдай вахтни хьайиди туш, я гьевесни. Ам хайи халкьдиз, багьалу Ватандиз къуллугь ийиз тади къачур зари тир. Са шиирда А. Муталибова икI лагьа-най:
Зи вилик ажал - дагьар кватIани,
Дуьз фида зун, лап дагълар кватIани!

Гьакъикъатдани шаирди садра кьур гьахълу рехъ - Ватандиз ва халкьдиз вафалувал - вичин эхир нефесдал намуслудаказ хвена. Хайи халкьдини шаирдин пак тIвар, девлетлу ирс са чIавузни рикIелай ракъурдач. Им чIалан устаддин, халкьдин шаирдин бахтлувал тушни бес?!





КЪИЯС МЕЖИДОВ
(I9II - I974)

Гьеле школада кIелдайла, зун Къияс Межидовахъ галаз таниш хьанай. Ам яргьал мукьва-кьилийрикай тирвиляй, за адаз Къияс-халу лугьудай. Зун писателдихь галаз икI таниш хьанай: Къияс-халудин хва Маратни зун таяр-туьшер яз мукьвал-мукьвал сад-садан кIвалериз къвез-хъфиз жедай. Са се- ферда Маратан кьилив мугьманвиле фейила, заз юкьван буйдин, рикIиз чими, чина берекат, вилера кьетIен ишигъ авай, милаим, яхцIур йис кьван яшдавай итим акуна. Ам са шумуд югъ адалай вилик Хив райондай Ахцегьиз прокурордин помощниквиле кIвалахал ракъурнавай Межидов Къияс Ме- жидович тир. Чи танишвал I952-йисан гатуз хьанай.
Къияс-халуди зун диндирмишна, за вуч ктабар кIелнатIа ва исятда вуч гъиле аватIа хабар кьунай. Са кьадар регъуьвал кваз за адан суалриз жавабарни ганай...
Къияс-халудиз аялар гзаф кIандай. Яваш-яваш чи араяр лап ачух жез башламиша. Маса сеферда зун абурун кIвализ мугьманвилиз фейила, Къияс-халудин кефи куьк яз, чина шадвал авай. Ада цлакай куьрснавай чуьнгуьр къачуна, заз малум тушир, гзаф рикIиз хуш гьава (макьам) ягъиз эгечIна. Зун, гьелбетда, аламат хьана амукьна: юриствиле кIвалахзавай Къияс-халудихъ ашукьвилин алакьунар ава лагьана за гьич фикирнавачир. Гьа чIавуз Къияс-халуди прозадилай гъейри шиирар ва музыка теснифзавайдини заз чир хьанай.
Ватандин ЧIехи дяведилай вилик квай йисара Къияс Межидован манияр радиодайни кваз ганай. Яратмишунрин кардал рикI алай жегьилди вичин алакьунар культурадин жуьре-бажуьре хилера къалурнай. Ам гьакI махар ахъайдай ва туькIуьрдай устадни хьанай.
Гъиле чуьнгуьр, гьамиша шад вилера кьетIен ишигъ аваз а кур Къияс Межидован кьамат зи рикIел уьмуьрлух аламукьда...
Писатель ва драматург, чIалан халис устад Къияс Межидова лезги эдебиятда дерин гел туна. Жуьреба-жуьре ва важиблу месэлайриз бахшнавай адан гьикаяйрихь ва повестрихъ, тамашайрихь ва романрихъ мана-метлебдин ва художественный жигьетдай еке метлеб ава. Алибег Фатаховахъ ва Зияудин Эфендиевахъ галаз санал чи прозадин кьил кутур
Къияс Межидова вичин яратмишунралди лезги халкьдин руьгьдин хазина, шаксуз, мадни девлетлу авуна.
Дагьустандин халкьдин писатель Къияс Межидов I9II- йисуз виликан Самур округдин Ахцегьрин хуьре дидедиз хьана. Адан буба Межида Бакуда нафтIадин мяденра фялевал ийиз, хзан хуьзвай. Буба фад кечмиш хьун себеб яз Къиясан аял вахтар дарвилера ва азиятра кьиле фенай. ЯтIани дидеди кIелунал рикI алай, гада хуьруьн мектебдиз ракъурнай. Амма ина Къияс яргъалди хьаначир. Уьмуьрдин дар шартIар себеб яз ам чIехи стхадин патав Бакудиз рекье гьатнай. Къияса фялейрин шегьерда кIелун давамарзава, адаз урус ва туьрк чIалар чир жезва.
Гьа Бакуда Къияс Межидова муаллимвилин курсар куьтягьарнай ва Кьиблепатан Дагьустандин хуьрера хейлин вахтара муаллимвал авунай. 30-йисара ада Дагъустандин радиокомитетда лезги передачайрин редакторвал авунай. Ватандин ЧIехи дяведин ва адалай гуьгъуьнин йисара Къияс Межидова Хив, Кьурагь ва Ахцегь районра прокурорвиле, прокурордин помощниквиле кIвалахнай. I955-йисуз азарлувал себеб яз Къияс Межидов пенсиядиз экьечIнай ва амай вири вичин къуват уьмуьрдин эхирдалди литературадин рекье эцигнай.
Къияс Межидова литературадиз, акьуллу келимайриз аял вахтарилай фикир гуз башламишнай. Ада махариз, манийриз, ашукьрин чIалариз еке гьевесдалди яб гудай. Халкьдин сивин яратмишунри жегьилдин зигьинда дерин гел тунай. Гуьгъуьнин йисара ада вичини махар туькIуьриз ва фольклордин эсерар кIватI хьийиз эгечIнай.
Писателдихъ галаз авур суьгьбетрай малум хьайивал, савадлу хьайидалай гуьгъуьниз ада кIелай сифте чIехи ктаб «Агъзурни са йиф» тIвар алай арабрин махарин кIватIал тир. Ада вичиз таъсир авур ва бегенмиш хьайи махар еке гьеведалди хуьруьн агьалийриз хъуьтIуьн яргъи йифера ахъайдай. А вахтара Къияс Межидов махар ахъайдай устад хьизни хайи хуьре машгьур хьайиди кьуьзубуру къени рикIел хкизва.
Гьеле Бакуда муаллимвилин курсара кIелдайла, литературадал рикI алай Къияс Межидова азербайжанрин машгьур шаирар Сулейман Рустама ва Гьуьсейн Жавида тешкилай литературадин кружокдин кIвалахда иштиракзава. А чIавуз урус ва азербайжан литературайрай чирвилер къачу- нихъ галаз санал жегьил литератордиз художественный эсеpap яратмишдай къайдаяр, рекьер-хулер чир хьанай. Гьа йисара Кьияс Межидов сифте яз А.С.Пушкинан, М.Ю. Лермонтован, Л.Н.Толстоян, М.-П. Вагъифан, М.-А.Сабиран, Д.М.Мамедкъулизадедин ва масабурун яратмишунрихъ галазни мукьувай таниш хьанай.
Къияс Межидован яратмишунрин кIвалах 30-йисарин сифте кьилера башламишнай. Вичи сифте туькIуьрай чIалар ада Алибег Фатаховаз къалуриз хьанай. Гуьгъуьнин йисара ада яратмишунрин рекьяй СтIал Сулейманавай, Гьажибег Гьажибеговавай, Эффенди Капиевавай меслятар къачузва. Гьа йисара жегьил шаирди цIийи уьмуьрдикай туькIуьрай эверунин эсерар (Къияс Межидова яратмишунрин кIвалах шииррилай башламишнай) «ЦIийи дуьнья» газетдиз акъатнай. КIелдайбуру вичин эсерар хушдиз кьабулна шадвал акатай Къияс Межидова поэмадин жанрани гъиле кьазва. Ада жегьил дагъви гададикай ва адан кьадар-кьисметдикай кхьей «Масан» тIвар алай поэма I940-йисуз чапдиз акьатнай. Масан гьеле гъвечIи аял тирла, Бакудин нафтIадин мяденра фялевал ийизвай адан буба къазадик кечмиш хьанай. Етим хьайи гададин руфуна гьич са юкъуз тухдалди фу, тандал чандиз чимивал гудай бегьем партал хьаначир. Уьмуьрдин дар шартIар себеб яз Масан партизанрин отряддиз акъатна ва граждан дяведин гьерекатра, гьвечIи Гавроша хьиз, ада Деникиназ акси женгера иштиракзава.
Дяве куьтягь хьайидалай гуьгъуьниз Масанан вилик шегьре рекьер ачух жезва. Советрин властди адаз кIелдай, хъсан сенят къачудай мумкинвал гузва. Масан, пешекар хьана, хайи хуьруьз хквезва ва дагьлара цIийи уьмуьр туькIуьрунин карда сайивилелди иштиракзава.
Масанакай рахадайла, адан гьерекатар къалурдайла, жегьил шаирди са кьадар тади къачузватIани, геройдин образ арадал гъиз хьанва. Поэмада гьалтзавай нукьсанар чи цIийиз арадал къвезвай вири советрин лезги эдебиятдиз хасбур тир.
Ватандин ЧIехи дяведин йисара Къияс Межидова, Дагъустандин маса халкьарин писателри хьиз, вичин къелем душмандиз акси хци яракьдиз элкъуьрнай. Ада советрин инсанрин кьегьалвилер къалурзавай, къагьриманвилин темадиз бахшнавай «Партизанрин хзан», «ЧIехи бубаяр», «Беркьуь цацар» тамашаяр, «Рушан аманат», «Карвансара» гьикаяяр, «Седредин Гашумов» очерк яратмишнай. Лезги театрди дяведин йисара сегьнедал эцигай са пердедин а тамашайра ва тIварар кьур прозадин эсерра писателди чи гьукумат граждан дяведа гьихьтин къизгьин женгера гъалиб хьайиди ятI а рикIел хкизва ва жемятдиз Ватандин азадвал хуьниз эверзава.
Къияс Межидова яратмишунрин рекьяй гьакьикъи алакьунар, гьелбетда, прозада къалурна. Прозадин жанр ада, малум тирвал, Эффенди Капиеван ва Гьажибег Гьажибегован меслятралди гъиле кьунай. И кардал писатель, гьелбетда, ягъалмиш хьаначир. Наталья Капиевади рикIел хкизвайвал, Эффенди Капиев Къияс Межидова гузвай тIебиатдин шикилрал мягьтел тир: «Къиясал пехилвал авуртIа жеда! Чи писателрикай тек-бирбуруз чуьлдин къушарин, тамун векьер-кьаларин, вагьши гьайванрин тIварар чида... тIебиатдин халис шикилар авачир ктаб кесиб ва рангсуз жеда».
Дяведилай гуьгьуьнин йисарани Къияс Межидов вичин чирвилер, устадвал хкажунал датIана алахъзава. Хайи халкьдин уьмуьр, адан руьгьдин деринар тамамдиз къалурун патал дуьньядин халкьарин литературадин тежриба, художественный эсерар яратмишдай къайдаяр чир хьун тIимил тирди кьатIай писателди лезгийрин ацукьун-къарагъун, адетар, яшайишда хьанвай дегишвилер, чан алай ва алачир тIебиат, дериндай чирун кьетIна. Ам са куьруь вахтунда кьиблепатан Дагьустандин гзаф дерейра, хуьрера къекъвена, ада лезгийрин махар, манияр, ашукьрин чIалар, риваятар кIватI хъувунай. Гележегда абурукай Къияс Межидова вичин яратмишунрани устадвилелди менфятни къачунай.
50-йисар Къияс Межидован яратмишунра бегьерлубур хьанай. К1елдайбуру гьевеслудаказ кьабулай писателдин «Дагълара», «Лувар квай дустар», «Зи гъвечIи дустариз» гьикаяйрин кIватIалар, «Стхаяр», «Дагълар юзазва», «КIвачерик дувар квай Алуш» повестар, «Ашукь Саид» ва «Урусатдин цуьк» тамашаяр чапдай акъатнай. Абура Къияс Межидова жуьреба-жуьре ва важиблу месэлаяр кьарагъарнава: дагъларин гуьзел тIебиатни азад зегьмет, халкьарин дуствални дуствилиз вафалувал, къагьриманвални ватанпересвал, инсанпересвални халис муьгьуьббат ва масабур.
Къейдун лазим я хьи, Къияс Межидован эсерра ганвай образар, къалурнавай вакъиаяр уьмуьрдай къачунвайбур я. Иниз килигна адан гьикаяйринни повестрин герояр тир Гуьлперини Сулейман, Атани Буба, Селимни Мердан кIелзавайбурун рикI алай образриз элкъвенва.
Кьве гаф Кьияс Межидован «Дагълар юзазва» повестдикай лугьун. Эсердин кьилин герой Мердан чубанрин тухумдай я. Школа куьтягьайдалай гуьгьуьниз ада бубадин рехъ - чубанвал авун кIевелай кьетIнай. Мерданан дуст Амрагь гьикьван алахънатIани, чубанвиликай адан рикI хуриз, мад кьилиз акъатай затI хьанач. Мердан вичи кьур рекьелай эляч1завач.
Мерданан фикир хпехъанвилин кеспидал желбун патал тежрибалу чубан Селим гзаф алахънай. Селим-халудин акьуллу ихтилатар, ада ахъайдай риваятар Мерданаз гзаф хуш тир. Амма кьилинди писателди Селим зетьметдал рикI алай халис дагъви хьиз къалурун я.
Повестда Къияс Межидова тIебиатдин гуьзел шикилар, геройрин чпин хиялар, фикирар (къенепатан монологар) устадвилелди ганва, халкьдин риваятрикай менфят къачунва. И эсердай Къияс Межидов халис суьгьбетчи, вичихъ анжах вичиз хас хатI авай чIалан устад хьизни аквазва.
Къияс Межидова Дагъустандин халкьдин шаир Хуьруьг Тагьирахъ галаз санал яратмишай «Ашукь Саид» тамаша Дагъустандин драматургияда зурба агалкьун хьанай. Ана халкьдин кьегьал хва, машгьур ашукь ва шаир Кьуьчхуьр Саидан къамат ганва. Зегьметчи халкьдик вичин ялавлу эсер- ралди азадвилин руьгь кутазвай Саидал Мурсал хан ажугъламиш жезва. Ада бунтчи шаир кисарунин мураддалди ашукьдин вилер инсафсузвилелди акъудиз тазва, амма шаир табий жезвач. Ада зулумкар хан мадни хци ва гужлу чIаларалди лянетламишзава, адан инсафсузвилерин эхир мукьва хьанвайди къейдзава. Гьакъикъи рангаралди, гьакъикъи шартIара, психологиядин жигьетдай дериндай ва инанмиш жедай къайдада къалурун себеб яз Саид чи халкьдин рикI алай образрикай сад хьана. Тамаша чи республикадин театрри ва меркезда хьайи Дагъустандин литературадинни искусстводин декададин вахтунда (I960-йис) Москвадани къалурнай. Тамашада ханарини беглери агъавалзавай девир, чи халкъдин адетар, ацукьун-къарагъун устадвилелди кьалурнава.
Лезгийринни урус халкъдин дуствилин алакъайриз талукь, чубанринни алимрин зегьметдин агалкьунар къалурнавай «Урусатдин цуьк» тамашани Къияс Межидован яратмишунра агалкьун хьанай. Ана зегьметдал рикI алай, чпелай кар алакьдай Асланан, Зинадин ва Варисан образар арадал гъанва. И тамашани лезги театрдин коллективди сегьнедал эцигнай, жемиятди ам хушдиз кьабулнай.
60-йисарни Къияс Межидован уьмуьрда бегьерлубур тир. Яратмишунрин чагьинда авай писателдин «ТIурфан», «Птул руш», «Ювачерик хазина ква», «Кьашкьа духтур», «РикIелай фидач, инсанар», «РикIин хиялралди яшамиш хьана зун», «Дагъларин деринрин булахар»-, «Хайи чилин таватар», «Аялар патал гьикаяяр» тIварар алай гьикаяйрин кIватIалар, повестар ва романар Москвадани Махачкьалада чапдай акъат- най.
Писателди ялавлу инкъилабчи Къазимегьамед Агъасиевакай, дагъви дишегьлидин кьадар-кьисметдикай, гуьзел тIебиатдикай ва ам хуьникай, хуьруьн майишатдикай ва дяведин йисара фронтдин далу патан кIвалахдикай, чи литературадин классик СтIал Сулейманакай ва маса важиблу месэлайрикай кхьизва.
Къияс Межидован яратмишунра кьилин эсер тир «Кьашкьа духтур» (I963-йис) роман акъатайдалай гуьгъуьниз писатель бажарагълу прозаик хьиз чи республикада ва адалай къецени машгьур жезва. Урус чIалалди роман Москвада I970-йисуз акъатнай.
И эсер документрал ва рикIел хкунрал бинеламиш хьана яратмишнаватIани, ам тарихдин хроника ваъ, художественный эсер я. Жанрадин жигьетдай «Кьашкьа духтур», гьелбетда, социально-исторический роман я. Вичикай рахазвай эсерда къанни вад йисуз Самур округда духтурвал авур, лезгийриз багьа ва истеклу урус духтур Антон Никифорович Ефимовакай еке гьуьрметдивди раханва. Писателди гьам Самур округдин агьалийрин ацукьун-къарагъуниз, социальный алакъайриз, дагъвийрин милли къанажагъ хкаж хьунизни еке фикир ганва.
Къияс Межидова хейлин йисара Азербайжандин ва Дагъ-устандин Госархиврай А.Н. Ефимован духтурвилин кIвалахдихъ галаз алакъалу материалар кIватIнай, Ахцегьа ва Самур округдин маса хуьрера духтур хъсандиз чидай ксаривай рикIел хкунар кхьенай, жуьреба-жуьре маса шагьа- датнамаяр кIватIнай.
Романдин жанради писателдиз эсердин кьилин геройрин образар, тарихдин вакъиаяр гьар патарихъай ачухардай мумкинвал гузва. Эсердин гьерекатар Ахцегьа, Самур округдин дагъдин яргъал хуьрера, Бакудин патарив гвай рабочийрин поселокра кьиле физва. Писатель, романдай аквазвайвал, регьят рекьерихъ кьекъвезвач, ада гьакъикъат гьакъикъи ран- гаралди ва герояр гьакъикъи шартIара, чпин дегишвилера, гьуьжетра, чеб-чпихъ галаз акьунра къалурнава.
Гьелбетда, Антон Ефимов вичин девирдин кIвенкIвечи инсан, халисан интеллигент я. Ахьтин геройдин кьамат ачухарунни акьван регьят кар туш. ЯтIани Къияс Межидовавай гьакъикъи фактарал бинеламиш хьана, къундармадиз шегьре рехъ гана, жанлу, кIелдайбурун рикIел аламукьдай образ яратмишиз хьана.
Антон Ефимован буржи анжах Ахцегьрин къеледа авай урусрин гарнизондин сагъламвал хуьн тир. Амма духтурди вичин хушуналди вири Самур округдин сагъламвал хуьн вичин хиве къачунай. Ахцегьиз атай сифте йикъара ада лезги чIал, дагьвийрин адетар хъсандиз чирзава. Ам чкадин же- мятдив михьи рикIивди эгечIнай, абурун сагъламвал хуьнин кар мукьуфдивди гъиле кьунай. Духтурдин вилик гзаф кьадар четинвилер акъвазнай. Ам дакIан, адаз акси кIвалахар тухузвай ксарни авачиз тушир. И жергедай яз Къази Гьарус, Махлус къари къалуриз жеда. ЯтIани Антон Ефимова халкь бедбахтзавай ва мичIивиле хуьзвай фекьи-фахрайрихъ, же- рягьрихъ, фалчи къарийрихъ галаз викIегьдиз женг тухузва, йиф-югь талгьана азарлуйрин куьмекдиз яргъал хуьреризни кваз физва, кесибриз пулсуз дава-дарман ийизва, куьрелди, вичин инсанпересвал къалурзава.
Дагьвийрин тереф хвейи, абурун рекье вичин чан эцигай Антон Ефимов лезгийризни кIан тир ва духтурдиз абуру гьамиша гьуьрмет, лезгийриз акур, чандал чка ийидай.
Романда Антон Ефимов са духтур яз ваъ, гьакI кесибрин терефдар хьизни къалурнава. ИкI, духтурди вичел севре тIуш гана хирер авур чубан Салманаз дарман-дава авунихъ галаз санал хперин суьруьдин иесидив чубандиз гайи зияндин къиметни гуз тазва.Антон Ефимов гьакъикъатдани зегьметчийрин дуст тирди чаз адан вичин гуьгьуьна жасус гьатнавай ялавлу инкъилабчи Къазимегьамед Агъасиев душмандин гъиляй къутармишай эпизоддайни хъсандиз аквазва.
Кьилди-кьилдин вакъиайра, маса геройрихъ галаз жезвай акьунра Антон Ефимов рикI михьи, руьгьдиз къуватлу, халис инсанперес, вичихъ эркекдин жигер авай викIегь кас хьизни къалурнава. РикIел хкин Катя дидедиз хайи югъ къейдуниз талукь межлис ва анал Самур округдин начаник Брусилованни Ефимован арада хьайи къайи ихтилатар. Эгер и суьгьбетдай Брусилов вичик инсанвал квачир, вичи вич вине кьадай, дагъвияр бегьем инсанрайни гьисаб тийизвай, абур «нетIрешрай» кьазвай пачагьдин гьаким хьиз аквазватIа, Ефимов адаз акси яз, анихь галай инсандин рикIикай хабар кьадай, регьимлу, мерд инсан тирди малум жезва.
Антон Ефимов и межлисдиз геж хьунин ва Брусиловахъ галаз къайи рахунар хьунин себебни духтурди Мискискарин хуьре кIевиз азарлу инсан к