Ақшалай қаражаттары


Ақшалай қаражаттары, есеп айырысу және несиелік қатынастар есебі
1. Ақшалай қаражаттары, есеп айырысу және несиелік қатынастар есебінің мақсаттары.
2. Банктердегі ұлттық валютадағы корреспонденттік шотының операциялар есебі, шот ашу тәртібі және құжатталу есебі.
3. Ақшасыз есеп айырысу формалары. Ақшалай аударымдар есебі.
4. Банктердегі шетелдік валютадағы корреспонденттік шотының операциялар есебі, бағамдық айырма ұғымы, есебі.
5. Кассадағы ұлттық және шетел валюталарындағы операцияларды құжаттық рәсімдеу есебі .
6. Басқа ұйымдардың бағалы қағаздарына ұйымның қаржылық салымының есебі.
7. Кассадағы ақша қаражат және басқада құндылықтардың түгендеу және оны қорытындылау есебі.
8. Қызметкерлер мен есепайырысуды құжаттық рәсімдеу, жинақтау оны талдау есебі.
9. Басқада дебиторлармен есептесулердің есебі. Басқада кредиторлармен есептесулердің есебі.
10. Банк несиелерінің есебі. Пайыз шығындарының есебі.
1. Ақшалай қаражаттары, есеп айырысу және несиелік қатынастар есебінің мақсаттары.
Негізгі ұғымдар: ақша қаражат ағымы, кол ақшасыз есептесу, касса, касса есебі, кіріс кассалық ордер, шығыс кассалық ордер, чек, хабарландыру, есеп айырысу, аккредитив ашу, акцептеу.
Ақша қаражат деген – ол кәсіпорын кассасындағы қолма қол, ағымдағы банктік шоттардағы ақша қаражаты. Ақшалай қаражат қозғалысы – олардың операциялық, инвестициялық және қаржылық ағымдардың қызметтер нәтижесіндегі түсімі мен жұмсалуы.
Операциялық қызмет, ол кәсіпкерлік ұйымның әдеттегі қозғалыстар нәтижесіндегі ақша қаражат қозғалысы (кірістері, шығыстары).
Инвестициялық қызмет – кәсіпкерлік ұйымның ақша баламаларына жатпайтын ұзақ мерзімді активтерді сатып алу,сату, өтенілетін несиелерді беру және алу.
Қаржылық операциялар- кәсіпкерлік ұйымның меншік капиталы мен қарыз қаражаттарының мөлшері мен құрамындағы өзгерістері болып танылады.
Ұлттық валютадағы ақша қаражат есебі № 7 « Ақша қаражат қозғалысының есебі» ХҚЕС, № 2ҰҚЕС 7 « Ақша қаражатының қозғалыс туралы есеп» бөліміне сәйкес, ал валютамен ақша қаражаты № 21 «Валюталық өзгерісінің әсері» ХҚЕС және № 2 ҰҚЕС 30 бөлімі «Шетел валютасындағы операцияларды ауыстыру» стандарттарда қарастырылған. Ақша қаражат қозғалысы туралы есеп беруде тікелей және жанама әдістер қолданылады.
Ақша қаражатының баламалары – ол, қысқа мерзімді, жоғары өтімді салымдар, жылдам арада ақша қаражатына айналуға мүмкіндігі бар, бірақ осының салдарынан құндылығы шамалап өзгерістерге тәуекелденеді (риску), ол- қазыналық вексельдер, коммерциялық құнды қағаздар және депозиттік, жинақ сертификаттар.
Вексель, ол кәсіпкерлік ұйымның кредиторлық берешегін белгілі мерзімге өтеп алалатын бағалы қағаз. Депозиттік сертификаттар-ол, белгілі мерзім өткен сон салымшы өзінің салымдарымен пайыздарын куәләндыратын банктің бағалы қағазы.
Ақшалай қаражаттар ұйымға ең алдымен кредиторлармен (жеткізушілермен мердігерлер, жұмысшылар, мемлекеттік ұйымдар, банктер, заңды және жеке тұлғалар) есеп айырысу қажет. Есеп айырысу, ол алынған қорлар, құндылықтар, көрсетілген қызметтер және басқада міндеттемелер үшін жасалатын төлемдер (кредиторлық берешекті жабу). Мысалы, жеткізушілерден кіріске алынған тауарлар жасалынатын төлемді есеп айырысу дейді, немесе сатыпалушыға босатылған құндылық үшін, көрсетілген қызмет үшін алынатын төлемді есеп айырысу дейді. Есеп айрысу қол ақшасыз банктік шоттар арқылы жасалады, қол ақшамен касса арқылы жасалынады, немесе аккредитивті формалар қолданылу мумкін, ұйымның қызметкері арқылы (аванстық есеп беру) төлем жасалады және айырбас операциялар арқылы да жасалынады.
Есеп айырысу жағдайларда ұйымға өз қаражаты жетпей жатқан кездері де болып жатады, мұндай кездері ұйым банктен несие немесе басқа заңды, жеке тұлғалардан қарыз алуы мүмкін, бұл кезде екі жақ келісім шарт жасап заңдылы құжаттар рәсімдейді, онда қайтару тәртібі мен есептемелері көрсетіледі.
2. Банктердегі ұлттық валютадағы корреспонденттік шотының операциялар есебі, шот ашу тәртібі және құжатталу есебі.
Негізгі ұғым: ағымдағы банктік шоттар, валюталық шоттар ашу, бағам айырмашылықтар, төлем тапсырма, инкассалық өнім, банк көшірмесі.
Ұйымдардың шаруашылық қызметтері бойынша заңды және жеке тұлғалармен қарым қатынасқтары ақша қаражатпен есептесуге негізделеді. Көптеген шаруалар банктегі шоттар арқылы жасалады, үйткені ол өте жылдам, тиянақты және қатаң бақылаумен жүргізіледі – бұл түрдің есептесуі қолма қол ақшасыз есептесу деп танылады. Бұл түрдің бірнеше формалары болады: акцепті, аккредитивті, төлем- тапсырмамен, чектермен, вексельді және пошта байланыс аудармалар арқылы. Кәсіпорындар артық ақша қаражаттарын банктік шоттарда сақтауға құқылары бар. Кез келген заңды тұлға кезкелген ІІ деңгейлі банктерден ағымдағы банктік шот ашаалады. Ол үшін кәсіпорын мемлекеттік органдарда , салық оаргандарда тіркелгеннен кейін белгіленген форма боыйнша өтініш беріп аталған құжаттардың көшірмесін дайындап, одан басқа жарғысының көшірмесімен басшының, бас бухгалтердің қолымен кәсіпорын мөрін нотариальды рассталған карточкасын толтырып, бас бухгалтер жұмысқа тағайындалған бұйырығының көшірмелерін және өтініш тапсырады. Кәсіпорын бірнеше банктерден шоттар ашу құқысы бар, бірақ салық органдарға хабарландырылуы тиіс.
Қазақстан Республикасының «Төлемдер мен ақша аударымдары туралы» Заңына сәйкес шыққан ережелермен нұсқаулар, номативтік құжаттар қолма-қол ақшасыз есеп айырысудың мынадай негізгі формалары ұсынылады: төлем-тапсырма, чек, вексель, төлемдік талап-тапсырма, аккредитив, инкассалық өнім.
Ағымдағы банктік шоттардағы болып жатқан қозғалыстар кәсіпорын басшысының бұйырығымен тиісті құжаттарға сәйкес жасалады. Ағымдағы банктік шоттардағы ақша чек арқылы алынады, хабарлама арқалы салынады, басқа заңды және жеке тұлғаларға төлем- тапсырма арқылы аударылады. Егер ұйым өз еркімен берешекті төлемесе кредитор тұлға төлем-талап тапсырма арқылы ақшаны өндіріп ала алады. Төлем талап-тапсырма төлеушінің қызмет көрсететін банкке жөнелтілген есеп айырысу және тиеу құжаттары, шарт бойынша жеткізілген өнімдердің, орындалған жұмыстардың, көрсетілген қызметтердің құны негізінде жеткізушунің сатып алушыға төлеуді міндеттейтін талабы.
Төлем талап-құжаты жеткізушінің банкінде реестрмен бірге 4 данада жазылып беріледі. Жеткізушінің банкі барлық деректемелердің толық толтырылғанын тексергеннен кейін, талап құжатты сатып алушының банкіне жолдайды, 2-ші данасы жеткізушіге қайтарылады. Сатып алушының банкі талап тапсырманы алғаннан кейін,оны тіркейді,барлық даналарға алған күнін қойғанна кейін, оларды акцептеу үшін төлеушіге береді.
Толық немесе жартылай төлеуге келіскен жағдайда төлеуші төлем талап құжатты шотқа билік етуге уәкілетті тұлғалардың қолымен және барлық даналарға мөр басу арқылы ресімдеп, оларды қызмет етуші банкке тапсырады. Ал бюджет мекемелері (салық , кедендік органдар) инкассалық өніммен ала алады.Чек кітапшаларын банк (өтініш бойынша) өзі береді. Ағымдағы банктік шоттардағы өз шаруашылық қозғалыстарын кәсіпорын банк көшірмесі арқылы бақылап отырады. Банк көшірмесіндегі көзғалыстарды растау үшін банк орғаны тіркелім құжаттарды қоса береді.Кәсіпорын бухгалтері теқсеру барысында қателер кездескен жағдайда жедел 10күн ішінде банкті хабарландыруға тиіс. Бухгалтер банк көшірмесін өңдеу барысында әр соманың түсына шот корреспонденциясын жазады.
Мысалы , банк көшірмеде түскен ақша «кредит»қа жазылады да, банктік шоттан кеткен ақша «дебет» жаққа жазылады: «кредит» жағында сатыпалушымен тапсырысберушілерден 40000тг., кассадан 150000тг. деп көрсетілген, онда бухгалтер : 40000тг. жанына - 1210шотты, ал 150000тг. түсына 1010шоттарды қояды. Ал, егер «дебет» жағында – жеткізушілерге 450000тг., бюджетке ҚҚС -115000тг., зейнет ақы қорына 110000тг. жазылса, онда бухгалтер – 450000тг. түсына-3310шотты, 115000тг. түсына 3130шотты, 11000тг. түсына -3220шоттарды көрсетеді.
Ағымдағы банктік шоттардағы есебіне бухгалтерлік есеп шоттардың үлгілік жоспарында 1030 «Ағымдағы банктік шоттардағы ақша қаражаты» шот қарастырылған, ақша қаражат есебі № 7 «Ақша қаражат есебі» ХҚЕС және №2 ҰҚЕС 7 бөліміне сәйкес көзделіп отыр.
Банк көшірмесінен бухгалтерлік жазбалар № 2 Журнал- ордерге түседі 1030 шотың кредит айналымдары, ал дебет айналымдар ведомостке. Бұл шоттар активті шоттар болғандықтан қалдықтарымен кірістері Д-те көрсетіліп, босатуы К-те көрсетіледі.
Ағымдағы банктік шоттың синтетикалық есебі.
Ағымдағы банктік шоттардағы қаражатының есебі бухгалтерлік есеп шоттардың үлгілік жоспарының І бөлімінің 1030 есептеледі. Бұл шот активті, негізгі, ақшалай, сондықтан ағымдағы банктік шоттарға ақша қаражаты кірістелгенде 1031 «Ағымдағы банктік шоттардағы теңгемен ақша қаражаты, 1032 «Ағымдағы банктік шоттардағы валютамен ақша қаражаты»
шот Д-леді, ақша банктік шоттан алынғанда 1030 шот К-леді, мысалы сатыпалушылардан төлем-тапсырма бойынша банктік шотқа түсті Д1030 К1210, банктік шоттан чек бойынша ақша босатылды Д 1010 К 1030, банктің банк көшірмесі өңдеуден кейін №2 журнал-ордерге жазылады. Валюталық шоттардың қозғалыстары да тенгелік шоттарына ұқсас, бұл жерде тек бағам айырмашылықтар анықталып отырады.
Операция мазмұны Шот корреспон- денциясы
Дебет Кредит
1 Валюталық шотқа шетел сатыпалушылардан ақша келіп түсті 1032 1210
2 Есеп айырысу шотына алуға арналған қысқа мерзімді сыйақылар келіп түсті 1031 1270
3 Есеп айырысу шотына кассадан инкассаторға берілген ақша келіп түсті 1030 1020
4 Ағымдағы банктік шотқа айыппұл келіп түсті 1030 6280
5 Есеп айырысу шотынан ұзақ мерзімді жалдық пайыз төленді 4160 1030
6 Есеп айырысу шотынан қате түскен ақша есептен шығарылды 3390 1030
7 Ағымдағы жал бойынша жалға алынған негізгі құралдарға есеп айырысу шотынан жал төлемдері аударылды 3360 1030
8 КТС бойынша бюджетке берешек аударылды 3110 1030
Ақшасыз есеп айырысу формалары. Ақшалай аударымдар есебі.
Кәсіпкерлік ұйымдар ағымдағы банктік шоттан басқа есептесудің формаларын қолдану құқылы.
Карт-шоттардағы ақша қаражат есебі (Төлем карточкалармен есеп айырысу).
Төлем-карточка пайдаланушыға қажет қолма-қол ақша алуға, валюта ауыстыруға және жылдам арада төлем жасауға. Төлем карточкаға ақша банктік шоттар арқылы аударылады немесе несие аударуға да болады, ол үшін алдын ала шот ашылып сол шотқа несие аударылады. Төлем карточка тек сол банкоматтар арқылы жасалады, қай банкпен келісім шарт жасалып төлем карточка ашылды. Аталған операциялардан басқа сауда ұйлерден сауда жасап төлемдерді карточка арқылы есептесуге мүмкін болады.
Карт-шоттардағы ақша – кредиторлармен дебиторлар арасындағы есеп айырысуды жылдамдатады және қолмақол ақшасыз есеп айырысады. Ол үшін карточка пайдаланушы банкпен келісім –шарт жасасысады. Төлем карточка – кезкелген банк өзінің пайдаланушыларына ақшаны банкоматтар арқылы аударып алады, оның ішінде қызметкерлер өз табысын банкомат арқылы ала алады. Өздерінің түрақты пайдаланушыларына осы төлем арқылы шектеулі несие де беріледі, шетел мемлекеттерге шыққанда осы карточка пайдаланылады (бірақ халықаралық аударымдар арқылы) барған жердегі банктерден қолақша ала алады.
Сонымен, банктік төлем карточкаларын пайдалана отырып есеп айырысулар есептесудің қолма-қол емес нысанына жатады және қайсыбір төлем жүйелерінің мүшелері болып табылатын банктер арқылы жүзеге асырылады. Сатыпалушыларды - төлем карточкаларын ұстаушыларды тартуды қалайтын сауда мен қызмет көрсету саласының кәсіпорыны банкпен - тиісті төлем жүйесінің мүшесімен қызмет көрсету жасасуға тиіс, бұл ретте өндіріп алынатын комиссиялық сыйақының мөлшері (әр банкте өз ақылары болады) есептеліп банкпен жасалған операция сайын ұсталынып отырады.
Банктік төлем карточкаларымен операцияларды ресімдеген кезде қағаз тасығыштағы есеп айырысу қүжаттары (слип немесе сауда терминалының түбіртегі) ресімделуге тиіс.
Слип механикалық қондырғының - импринтердің, карточканың рельефтік деректемелерін қағаз құжатқа көшіретін құралдың көмегімен басып шығарылады.
Карт-шоттардағы ақша қаражат есебі бухгалтерлік есеп шоттардың үлгі жұмыс жоспарында 1040- «Карт-шоттардағы ақша қаражаты» теңгемен және шетел валютамен ақша қаражатының қозғалысы шотында қарастырылған.
Шаруашылық операция мазмұны Д К
1. Карт- шотқа ақша түсті 1040 1030
2.Карт- шотағы ақша қызметкермен қолданылса 1250 1040
3. Іс сапар шығындарға есеп тапсырылғанда 7210,8110 1250
4. Карт-шотқа еңбекақы түсті 1040 1030
5. Еңбекақы қызметкермен алынды 3350 1040
6. Сатыпалушының карточкасынан банктік шотқа түсті 1030 1040
7. Карточкадан жеткізушіге төленді 3310 1040
8. Карточканы пайдаланған үшін комиссиялық сыйақылар есептелді 7210,7470 3380
9.Есептелген комиссиялық сыйақылар ұсталынды 3380 1040
Жинақ шоттарындағы ақша қаражаты есебі
Жинақ шоттарды заң тұлғалармен қатар жеке тұлғаларда ашып қолдану құқылы, екі жаққа бірдей пайдалы. Жинақ шот ашу барысында банк клиентімен келісім шарт жасасады, онда клиент жөнінде барлық керек ( аты-жөні, мекен жәйі, СТТН, жұмыс орны және басқа) мәліметтер толтырылады, сонымен қатар келісім шарт жасалған күні, жасалу сомалары, пайыздары, мерзімдері және келісім-шартта жасалған соңында кітапша беріледі. Кітапшаға жасалған операциялар қозғалыстары көрсетіліп отырады. Жинақ шоттарындағы ақша қаражаты есебі бухгалтерлік есеп шоттардың үлгі жұмыс жоспарында 1050-«Жинақ шоттарындағы ақша қаражаты» теңгемен және валютамен ақша қаражат қозғалысы шотында қарастырылған.
Шаруашылық операция мазмұны Д К
1. Жинақ шотқа ақша түсті 1050 1030,3390
2. Жинақ шоттағы ақша қаражатқа % есептелді 1270 6280
3. Жинақ шотағы ақша клиентпен қолданылса 1030,3390 1050
4. Жинақ шотқа пайыз түсті 1050 1270
5. Есептелген пайыз алынды 1030 1050
6. Жинақ шоттан жеткізушіге төленді 3310 1050
Өзге шоттардағы ақша қаражаты есебі.
Кәсіпорын өз шаруашылық қызметтер жасау үшін кез келген банктерде әр түрлі шоттар аша алады. Айтып кеткен шоттардан басқа арнайы шоттар болуы мүмкін, бұл жерде аккредетив, чек кітапшалар бола алады.
Акцепт-(лат.acceptus-қабылданған) келісімге келу ұсынысын қабылдау, мақұлдау, ұсыныста көрсетілген шарт қолданылады.
Аккредитив- бойынша аккредитив ашқан банк жеткізушіге төлем жасай алатын немесе оларға аккредитивтік мәлімдемеде көзделген тиеу және өзге де құжаттарды беру жағдайында осындай төлемдер жүргізе алатын, шарт бойынша оның контрагентінің пайдасына клиенттің тапсырмасы бойынша оларға берілетін банктің ақшалай міндеттемесі.
Аккредитив арнай бір жеткізушіге, сол қызметке ғана арнап ашылады, ол үшін кәсіпорын өз валюталық, теңгемен немесе банктің несие арқылы аккредитив ашады, оның мерзімі келісім-шартта көрсетіледі.Аккредитив шоттан қолма ақша түрінде босатылмайды. Жеткізушілер кәсіпорынның банкіне құжаттарын көрсетіп ақша қаражатын аккредитивтен ала алады, аккредитив мерзімі 25 күн, шот-фактура тізімі бойынша. Өзге (аккредитив) шоттарындағы ақша қаражаты есебі бухгалтерлік есеп шоттардың үлгілік жоспарында 1060-«Өзге ақша қаражаты», онда үстіндегі шоттардағы аталмаған ақша қаражатының қозғалысы шоттары қарастырылған.Аккредитив ашылғанда 1060 Д-ды, ал 1030,1050, 3010 К-ды. Ал, аккредитивтен төленгенде Д 3310,4110,3390 К 1060. Аккредитив шотта мерзімі өткеннен кейін ақша қалса банктік шоттарға қайтарылады. Аккредитив жабылады : - аккредитив мерзімі аяқталғанда;
жеткізуші аккредитив қызметтен бас тартса;
сатыпалушының бұйырығы бойынша.
Чек – төлем құжаттың бір түрі, алдын ала жасалған келісім-шарт бойынша чек беруші жазбаша түрде банкке бұйырық жасайды – чекте көрсетілген сомаға төлем жасасуды. Чек – қолма-қол ақшасыз есеп айырысудың түрі (автокөлік кәсіпорындармен, жеткізушілермен және байланыс бөлімшелермен). Бухгалтерлік есепте чек кітапшалармен жеке аналитикалық шот жүргізіледі.
Өзге шоттардағы ақша қаражаты есебінің синтетикалық есебі.
Шаруашылық операция мазмұны Д К
1. Аккредитив шот ашылды несие арқылы 1060 3010,4010
2. Аккредитив шот ашылды меншікті қаражатына 1060 1030
3. Сатыпалушылардан түсті 1060 1210
4. Жеткізушілерге төленді 3310 1060
5. Пайдаланбаған ақша қайтарылды банктік шотқа 1030 1060
Жолдағы ақша қаражат есебі.
Жолдағы ақша қаражаты деп пошта бөлімшесінен, инкассатордан және банктің кешкі кассасына салынған ақша қаражаты саналады , өйткені салынған мерзімде ақша тиісті жерге түсе қоймайды. Жолдағы ақша қаражат есебі синтетикалық 1020 «Жолдағы теңгемен ақша қаражаты» шоты қарастырылған. Кіріске алынған ақша Д-ке жазылып, босатылған ақша К –ке жазылады, пошта бөлімшесі мен банктің квитанциясы негізгі құжат болып табылады. Мысалы, кассир жұма күні 31.01.инкассаторға 78000тг. берді, ал есеп шотқа ол дуйсенбі күні 03.02.ғана түсті ақша жолдағы ақша болып саналады: 31.01. Д 1020 К 1010 78000тг., 03.02. Д 1030 К 1020 78000тг.
Есеп жинағынан 1.11 есеп.
4. Банктердегі шетелдік валютадағы корреспонденттік шотының операциялар есебі, бағамдық айырма ұғымы, есебі.
Қазақстан Республикасында болып жатқан валюталық операциялар өкілетті банктерде немесе валюта айырбасту пунтерде жасалады. Кез келген тұлға, кәсіпорын өзі таңдаған банктен валюталық шот ашуға құқысы бар. Ағымдағы банктік шот ашу тәртібі теңгемен шоттың тәртібімен бірдей, тек өтініш жазу тәртібінің айырмашылығы бар.Бұл жерде бағам айырмашылығын есептеп отыру керек. Синтетикалық есебі 1030 «Ағымдағы банктік валютамен ақша қаражаты» шот қарастырылған. Ағымдағы банктік шотта болып жатқан әрекеттер үшін кәсіпорынға банк көшірмесі беріп отырады. Есеп ХҚЕС № 21 «Бағам айырмашылығының өзгерістерінің әсері» және №2 ҰҚЕС 30 «Шетел валютасындағы операцияларды ауыстыру» бөліміне сәйкес жүргізіледі. Теңгемен банктік шоттан валюталық шотқа ақша қаражаты конвертациямен жасалады (аударумен), өтініш бойынша банк қызметкерлері өздері жасайды. Валюталық операциялар есебі нарықтық бағаммен жасалады. Банк көшірмесінің жазбалары № 2 журнал-ордерге жазылады.
Валюталық операциялар- валютаға,бағалы қағаздарға, төлем-тапсырмаларына, шетел валютасына ауыстырумен байланысты кесімдер.
Валюталық операция жасалу барысында бағам айырмашылығы шығып отырады, ол оң және теріс бағам түрде танылады.Оң бағам айырмашылығы кәсіпорынға кіріс болып табылады, ол үшін 6250 «Бағамдық айырмадан түсетін кірістер» қарастырылған, ал теріс бағам айырмашылығы кәсіпорынға шығын болып табылады, ол үшін 7430 «Бағамдық айырма бойынша шығыстар» шоты қарастырылған. Бағамдық айырма – ол, қаржылық есепте шетел валютаның есебін көрсеткен нәтиже, яғни екі елдің бірдіктерінің арасындағы бағамның өзгеруі салдарынан болатын айырма сомасы. Валюталық есеп – ол, қаржылық есете көрсетілген валюта. Әр бір есеп кезеңде ақша қаражат бабтары ең соңғы бағаммен теңгеде көрсетіледі. Валюталық курс- бір елдің ақша бірлігі басқа елдің ақшасымен көрінетін бағасы.
Мысалы: Валюталық 1032шотта қараша айыдың басында 1000 АҚШдол. Болды (нарықтық курсы 114,47).Валюталық шотта қозғалыс болған жоқ. 30қарашасына 1000АҚШ дол. қалдық анықталды, бірақ нарықтық курсы 134,88 болды. Сонда, валюталық шотта оң бағам айырмашылығы пайда болды: (134,88 - 114,47) х 1000АҚШ дол. = 410тг.
Д – 1032 К – 6250 410тг., немесе теңгемен есептегенде ай басында 114470тг. болды, ай соңында 134880тг. болды, арадағы айырмашылық 114470-134880 = 410тг.
Ал, егер ай соңында курс төмендегенде теріс бағам айырмашылығы шығу шеді.
Мысалы : 01.01. валюталық шотта 1000 АҚШ дол. болды (нарықтық курс 114,88тг). 07.01. кіріске 700 АҚШ дол.алынды (115,55курс), 20.01 жеткізушіге төленді 200 АҚШ дол. (115,76курс),сонда 30.01. 1500АҚШ дол. қалды 115тг., бағам айырмашылығы :
Бастапқы қалдық 1000дол. курс 114,88 - 114880тг.
Кіріске алынды 700дол. курс 115,55 - 80885тг.
Төленді 200дол. курс 115,76 - 23152тг.
Соңғы қалдық 1500дол. 172613тг.
Соңғы курс 155,00 болғандықтан (1500дол. х155) 172500тг., теріс бағам айырмашылық шықты: 172500 -172613 = 113тг. Д 7430 К 1030 113тг.
Валюта операция жасау барысынды сомалық айырмашылық пайда болуы мүмкін. Ол бір күнде әр түрлі курс пайдаланғаннан шығады, қаржылық есеп пен нақты жасалған курс арасындағы айырмашылық. Оның айырмашылықтары 6280,7470 шоттарда көрсетіледі
5. Кассадағы ұлттық және шетел валюталарындағы операцияларды құжаттық рәсімдеу есебі .
Кәсіпорын жылдам арада ақша қаржатымен есептесу барысында кәсіпорында касса үстауға мүмкіндігі бар. Касса, ол кәсіпкерлік ұйымның қолма-қол ақшасына сақтандыру қамтамасыз ететін өртенбейтін темір жәшігі бар жеке бөлме. Кәсіпорын кассасына ақша қаражаты кірістеледі: құрылтайшылардан салым ретінде, сатыпалушылардан, банктік шоттан кәсіпорын қажетіне, қызметкерлерден пайдаланбаған ақша қайтарылғанда, тугендеу барысында артық шыққан ақшаның орны толтырылғанда.... Кассадан қолақша босатылады : банктік шотқа салынғанда, басқа кәсіпорынға құрылтайшылық ретінде салынғанда, қызметкерлердің жауапкершілігіне (дебиторлық берешек) берілгенде, еңбекақы төленгенді, жеткізушілерге және бюджетке салықтармен төлемдер төлеу қажетіне, басқа кәсіпорындарға кредиторлық берешек төленгенде... Кассалық есепті жүргізуге кассир жауапты тұлға болып танылады, есепті жүргізуге бақылауды бас бухгалтер жасайды.
Қолма-қол ақша арқылы есептесулер жасау үшін, беттері міндетті түрде нөмірленген , жібпен тігілген және жеке кәсіпкердің не ұйымның мөрімен бекітілген, жеке кәсіпкер немесе ұйым бір ғана кассалық кітап жүргізу қажет. Кассалық кітаптың беттері жеке кәсіпкер не ұйым басқарушысының, бас бухгалтердің қолымен бекітіледі. Бірінші және екінші даналарының беттері бірдей нөмірлермен нөмірленеді. Кассалық кітапта жазулар копировальный қағазбен, қаламмен екі дана жазылады. Екінші данасы беттері жұлынатын болуы тиіс және ол кассирдің есебі үшін қажет – бастапқы құжаттар тіркеліп бухгалтерияға тапсырылады. Бірінші данасы кассалық кітапта қалады.
Түзетулер мен келісілмеген жайлар кассалық кітапта жіберілмейді. Кітаптағы қатенің түзетілуі «Түзетілді» деген жазумен келісілген болуы тиіс және түзетілген мерзімі көрсетілген кассир мен бас бухгалтердің қолдарымен расталуы керек.
Касса кіріске алынған ақша қаражаты кіріс-кассалық ордермен рәсімделеді (кассирмен бас есепшінің қолы қойылады), ал банктік шоттан чек бойынша алынады, сондықтан чекке кіріс кассалық ордер жазылады, кассадан ақша шығыс-кассалық ордер бойынша босатылады (ұйым басшысымен бас есепші қол қояды, олармен қоса қассир және ақша алушы тұлға), банктік шотқа хабарлама бойынша салынады, сондықтан хабарламаға шығыс кассалық ордер жазылады, цех немесе бөлімше жұмысшыларына қол ақшамен еңбекақы берілсе (аванс берілсе) төлем-ведомос (төлем тізімдемесі) бойынша беріледі, сондықтан төлем-ведомоске шығыс кассалық ордер жазылады. Кассаға жазылған төлем-ведомосттің ақша қандай да бір себептермен төленбей қалса (кассадан алынбай қалған ақша) – ол ақша депонерленген болып аталады.Кассалық қозғалыстарға кассир күнде кассалық кітабінде кассалық есебін жасайды да кассаның соңғы қалдығын анықтайды. Кіріс-шығыс кассалық ордерлер міндетті түрде тіркеу журналға тіркеліп отырады (№, мерзімін анықтау барысында). Касса қозғалысы кассалық есеп негізінде №1 журнал ордерде жүргізіледі.
Кассир кассалық есебін жасау үшін алдымен құжаттарын реттеп (кіріс кассалық ордерлерді ретімен бір бөлек топтастырып, шығыс кассалық ордерлерді ретімен бір бөлектоптастырып) кассалық есебіне тіркейді. Кассалық есебін жасайтын мерзімі кәсіпорынның есеп саясатында белгіленеді.
Кассалық операциялардың автоматталған түрінің жүргізілу барысында, белгіленген кассалық кітапты жүргізу ережелері орындалуы тиіс. Қағаздық тасушыларда басылған кассалық кітап, хронологиялық тәртіпте біріктіріледі. Кассалық кітаптағы жазулар қолма-қол ақшаның әр ордер немесе оны алмастыратын құжат арқылы берілген не қабылданғаннан кейін толтырылады. Кассир күнделікті, күннің аяғында операциялардың есебін жасайды, кассадағы қолма-қол ақшаның күн ішіндегі қозғалыстарды, соңғы қалдығын есептеп, кассирдің есебін жасайды.
Мысалы:
Кассада 2009 ж. 7.02. 18500тг. қалдық болды. 7-8 ақпанда келесі операциялар жасалды:
Рет № Құжат № Шаруашылық операциялар мазмұны Сомасы тг.
7.02 №1 Дүкеннен түсім кіріске алынды ККО 130600тг.
№2 Құрылтайшы салым ретінде салды ККО 30000тг.
№3 Кассаға Ахметовтан материалды зиян орнын толтыруын енгізді ККО 15000тг.
№4 Ағымдағы банктік шоттан кассаға алынды -ККО 105700тг.
№5 Ағымдағы банктік шотқа кассадан өткізілді хабарлама-ШКО 76200тг.
№6 Төлемдік ведомост бойынша қызметкерлерге еңбекақы төленді ШКО 70000тг.
8.10 № 7 Оспановқа іс сапарлық шығындарға берілді ШКО 25000тг.
№8 Жеткізушіге берешек төленді ШКО 42000тг.
№9 Акционерлерге дивидендтер берілді 30000тг.
Операцилар қозғалысын кассалық кітапқа түсіріп кассалық есепті жасауы:
Кассалық кітап үлгісі:
Құжат
№ Кімнен алынды,
Кімге берілді Шот кор- сы Кіріс Шығын
№1 Дүкеннен түсім кіріске алынды ККО 6010 130600тг. №2 Құрылтайшы салым салды ККО 5110 30000тг. №3 Ахметовтен енгізді ККО 1250 15000тг. №4 Ағымдағы банктік шоттан кассаға алынды -ККО 1030 105700 №5 Ағымдағы банктік шотқа өткізілді хабарлама-ШКО 1030 76200тг.
№6 Төлемдік ведомост бойынша қызметкерлерге еңбекақы төленді ШКО 3350 70000тг.
№ 7 Оспановқа іс сапарлық шығындарға берілді ШКО 1250 25000тг.
№8 Жеткізушіге берешек төленді ШКО 3310 42000тг.
№8 Акционерлерге дивидендтер берілді 3030 30000тг.
281300тг. 216200тг.
4 кіріс құжаттар, 5 шығыс құжаттар
Күн қалдығы 56600тг.
Кассадағы валютамен ақша қаражат есебі.
Кәсіпкерлік ұйымдарда шаруашылық операциялар бойынша валюталық касса да болуы мүмкін. Есеп жүргізу тәртібі бірдей, тек бұл жерде валюта түріне қарай жүргізіледі және бағамына қарай есеп жасау мерзімде бағам айырмашылық анықталып отырады. Валюталық курс –бір елдің ақша бірлігі басқа елдің ақшасымен көрінетін бағасы. Валюта бағамын бухгалтерлік есепте көрсетілу нәтижесінде бағам айырмашылық анықталады – оң және теріс. Оң бағам айырмашылық 6250 шоттың К-не жазылады, теріс бағам айырмашылық 7430 шоттың Д-не жазылады. Мысалы, кәсіпкерлік ұйым 15.01.валюта сатыпалды теңгемен (155000тг) ақша ауыстырғанда валюта бағамы 155тенге болды, ал 18.01. доллар бағамы 163тенгеге көтерілді, сонда валюталық кассада 18.01. он бағам айырмашылық анықталды:
15.01. Валюта кірістелді Д 1012 К 1250 1000доллар немесе 155000тг.;
18.01. қалдық анықталды Д1012 1000доллар немесе 163000тг.
18.01. бағам айыриашылық Д 1012 К 6250 8000тг.
Кассадағы ақша қаражат қозғалысының синтетикалық есебі.
Операция мазмұны Шот корреспон- денциясы
Дебет Кредит
1 Жарғылық капиталға салым есебіне ақша салынды 1012 5110
2 Фискальді чектер негізінде түсім кіріске алынды 1012 6010
3 Жанар-жағар май үшін сатыпалушылардан аванс алынды 1012 3510
4 Кассадан акция иелеріне дивидендтер берілді 3030 1012
5 Қызметкерге шаруашылық әрекеттер үшін (есеп беретін тұлғаға) кассадан берілді 1250 1012
Қолмақол ақшаның есебі бухгалтерлік есеп шоттардың үлгілік жоспарының І бөлімінің 1010 есептеледі. Бұл шот активті, негізгі, ақшалай. Кассаға ақша кірістелгенде 1011, 1012.. шот активті болғандықтан Д-леді + , ақша босатылған 1011, 1012..шот К-леді - , мысалы банктік шоттан чек бойынша ақша кіріске алынды 150000тг.(чекке кіріс кассалық ордер жазылады) Д 1010 – 150000тг. К 1030- 150000тг., кассадан қвзметкерлерге еңбекақы төлем ведомос бойынша босатылды 80000тг. (төлем ведомоске шығыс кассалық ордер жазылады) Д 3350 80000тг. К 1010 80000тг.
Кассирдің кассалық есебінің қозғалыстарын бухгалтер №1 журнал-ордерге түсіреді.
Операция мазмұны Шот корреспон- денциясы
Дебет Кредит
1 Кәсіпорын кассасына сатыпалушыдан кірістелді 1011 1210
2 Қызметкер пайдаланбаған ақшаны кассаға қайтарды 1011 1250
3 Дүкеннен сатудан түскен түсімді кассаға қабылдады 1011 6010
4 Сатудан түскен түсімнің ҚҚС сомасы кассаға қабылдады 1011 3130
6. Басқа ұйымдардың бағалы қағаздарына ұйымның қаржылық салымының есебі.
Инвестиция – ол, табыс табу мақсатындағы дивиденттер, пайыздар, роялти және капиталдың өсімі түріндегі ұйымның меншігіндегі активтер болып табылады. Олар қаржылық инвестиция және жылжымайтын мүлікке инвестиция болып бөлінеді.
Қаржылық инвестициялар - қарызды және үлестік салымдар түріндегі бағалы қағаздар.Үлестік бағалы қағаздар - ол, акциялар, ал, қарызды – ол облигациялар.
Қаржылық инвестициялардың есебі үш әдіспен жасалады: дұрыс құн;
үлестік қатысу әдісі; және сатып алу құны.
Қайтару мерзімі бойынша қысқа мерзімді және ұзақ мерзімді.
Қысқа мерзімді қаржылық инвестициялардың - ол, активтердің нарықтық құнының өзгеруінен немесе диллерлердің маржі түріндегі табысы (акциялар да облигацияларда болуы мүмкін).
Қаржылық инвестициялардың есебі ХҚЕС сәйкес №32 «Қаржылық құралдар: танылып және ақпарат беру», №39 «Қаржылық құралдар: мойындауы және бағалануы» стандартарда және № 2 ҰҚЕС 13 «Ассоцияланған кәсіпорындарға инвестициялар», № 14 «Бірлескен қызметке инвестициялар», № 15 «Жылжымайтын мүлікке инвестициялар» бөлімдерінде қарастырылады.
Қаржылык инвестициялар сатып алу кезінде оның сатып алынған бағасымен бағаланады, оған сатып алынған бағаға алумен байланысты тікелей шыгыстар, яғни брокерлік марапаттауы, банктің көрсеткен кызметі үшін төленетін пайыздары, қор биржасының комиссиондық төлемдері қоса кіреді. Кіріске аларда осы шығындар ескеріліп бұдан сатыпалушының төленген пайызы алынып тасталынады. Осы екі бағаның арасындағы айырмашалық пайдаланған мерзім арасында инвестормен шегертіліп отырылады.
Қысқа мерзімді қаржылық инвестщиялар бухгалтерлік баланста: не ағымдағы кұнымен, не сатып алу күнмен ағымдағы күнының ен төменгі бағасымен есептелінеді.
Егер де кыска мерзімді қаржылық инвестиция ағымдағы (нарыктық) құнымен есептелінсе, онда тұрақты түрде кезендік өзгерістерін ескеріп отыруға тура келеді, мысалға, қор биржасындағы инвестицияның котировкасы сияқты.
Кысқа мерзімді қаржылык инвестиция өссе, онда ол табыс болып танылады, ал керісінше өзгерсе (азайса) , онда ол шығыс болып танылады.
Егер де кысқа мерзімді каржылық инвестиция ағымдағы немесе сатып алу құнының ең теменгі бағасымен алынса, онда онын баланстык кұнын келесі негізде аныктайды:
- жалпы коржындық (портфельдік) жиынтығымен;
- инвестицияның түрі бойынша қоржындык жиынтығымен;
- жеке инвестициялары (әрбір инвестициясы) бойынша.
1. Мысал (ағымдағы құнмен)
«Меруерт» компаниясы 2005ж. 1 қарашасында қысқа мерзімді қаржылык инвестиция сатып алу құнымен сатып алды 150 000тг. 2005ж.28 желтоқсанда
ағымдағы құн 200 000тг.құрады.Сондықтан , баланстық құн 200000тг құрайды, ал 50000тг. айырмашылық (200 000 – 150 000) кіріс болып есептеледі.
2. мысал (жалпы коржындық (портфельдік) жиынтығымен );
«Арко»АҚ қысқа мерзімді қаржылык инвестиция коржындық (портфельдік) жиынтығы құрастырды :

Компаниялар Сатып алу құны Ағымдағы құн
Компания «А» 170 000 100 000
Компания «Б» 230 000 250 000
Облигациялар «С» 120 000 150 000
Жиыны 520 000 500 000

Ағымдағы құн сатып алған құннан төмен болғандықтан баланстық құн болып есептеледі, арасындағы айырмашылық 20000 (520000-500000) шығын болып мойындалады.
3. Мысал (инвестицияның түрі бойынша қоржындык жиынтығымен).
«Арман» АҚ қысқа мерзімді қаржылык инвестицияларының құрамы:

Компаниялар Сатып алу құны Ағымдағы құн
«А» АҚ акциялары 100 000 150 000
«Б» АҚ акциялары 300 000 200 000
«С» АҚ облигациялары 1500 000 2000 000
«Д» АҚ облигациялары 1200 000 500 000
Жиыны 3100 000 2850 000
Оның ішінде «А» АҚ акциялары 100 000 150 000
«Б» АҚ акциялары 300 000 200 000
Жиыны 400 000 350 000

Ағымдағы құн 350000тг. сатып алған құннан төмен, сондықтан ол баланстық құн болып есептеледі, ал айырмашылық 50000тг. (400000-350000)
шығын болып мойындалады.
Ал облигацияларда, ағымдағы құн сатып алынған құннан төмен, баланстық құн 2500000тг. есептеледі 20000тг. (2700000-2500000) айырмашылық шығын болып мойындалады.
«С» АҚ облигациялары 1500 000 2000 000
«Д» АҚ облигациялары 1200 000 500 000
жиыны 2700 000 2500 000
4. Мысал (жеке инвестициялары (әрбір инвестициясы) бойынша).

Компаниялар Сатып алу құны Ағымдағы құн
Баланстық құн
«А» АҚ акциялары 100 000 150 000 100 000
«Б» АҚ акциялары 300 000 200 000 200 000
«С»АҚ облигациялары 1500 000 2000 000 1500 000
«Д»АҚ облигациялары 1200 000 500 000 500 000
Жиыны 3100 000 2850 000 2300 000
Сонымен қаржылық инвестициялардың баланстық құны 2300 000тг. құрады, арасындағы айырмашылық 3100000-2300000= 800000тг. шығын балып мойындалады. Табыс пен шығын қай есептік кезеңде пайда болды сол есеп кезеңге мойындалады.
Ұзақ мерзімді қаржылық инвестициялар бухгалтерлік баланста қайта бағалануы ескеріліп сатып алынған құнмен есептеледе, сатып алынған және ағымдағы құнның ең төмен құнымен қоржындық (портфельді) жиынымен.
Қаржылық инвестициялардың қайта бағалану сомалары меншікті капитлды үлғайтады. Қаржылық инвестициялардың құнын төмендетуі сол инвестицияның қайта бағалану сомасынан алынады, егер ол сомалар жоқ болса кәсіпорынның залалына апарылады. Мұндай әрекеттер әр инвестицияларға жекеленіп жасалады.
Қаржылық инвестицияларды есептен шығарған кезде сатып алу құнмен баланстық құн арарсындағы айырмашалықтар кіріс не шығын болып есепке алынады. Ал егер ұзақ мерзімді қаржылық инвестицияларды қысқа мерзімді инвестицияларға ауыстырса, онда :
қысқа мерзімді инвестициялар сатып алынған және ағымдағы құнның ең төмен құнымен есептеліп отырса ол сатып алу құнмен баланстық құнның ең төмен құнымен есептеледі. Егер бұрын қайта бағаланған болса, онда ол сома есептен шығарылып тасталу керек.
қысқа мерзімді инвестициялар ағымдағы құнның есептеліп отырса,ол баланстық құнмен ескерілу керек.
Бұрын жасалған қайта бағалану кіріс болып алыну тиіс.
Ал, керсінше қысқа мерзімді инвестициялар ұзақ мерзімді қаржылық инвестицияларға ауыстырылса, онда
-сатып алынған және ағымдағы құнның ең төмен құнымен;
- ағымдағы құмен, егер бұрын осы құмен есептелген болса.
Реті Операциялар мазмұны Дебет Кредит
1.
2.
3. Сатып алған бағалы қағаздар ушін кассадан төленге ақшаға
Сатып алынған бағалы қағаздар берешекке алынса
Сатып алынған бағалы қағаздарға берешек төлегенде 1100, 2000
1100
3390 1010
3390
1030
4. Инвестиция бойынша алынатын табыстар (дивиденттер, пайыздар) есептелгенде:
а) пайыздар түріндегі 1270 6110
б)дивидендтер турінде артықшылығы бар акцияларға 1270 6120
5. Есептеген пайыздардың берешектері түскенде 1030 1270
6. Есептелген амортизация есепке алынады:
а) егер сатып алу құны номиналды құнынан артық болса
б) облигациялар номиналдық құнынан кем бағаға сатып алғанда 7310
1130, 2020 1130, 2020
6110
7. Әділеттік (нарық) құнымен есептелінген бағалы қағаздар қайта бағаланса:
а)бағасы көбейгенде, көбею сомасына
б) бағалы қағаздардың есептегі құны азайғанда, азаю соммасына
в) бағалы қағаздарды есептен шығарылғанда, жаңағы есепке алынған қайта бағалаудан анықталған сомалар да есептен шығарылады:
-қайта бағалаудан алынған кіріс
-қайта бағалаудан алынған шығыстар 1110,1120, 2010, 2030
7330
6150
5610 6150
1110,1120, 2010, 2030
5610
7330
8. Бағалы қағаздар сатылғанда немесе өтеуге тапсырылғанда есепке алынады:
а) олардың номиналдық құнын есептен шығару (есептегі құнын)
б)бағалы қағаздарды сатудан немесе тапсырудан алынған табыс сомасына 7410
1010, 1030,1210 1100, 2000
6210
7. Кассадағы ақша қаражат және басқада құндылықтардың түгендеу және оны қорытындылау есебі.
Түгендеу кассадағы ақша қаражатына ай сайын жасалады.Түгендеу жасау үшін кәсіпорын басшының бұйырығымен тұрақты комиссия құрылады. Аяқасты түгендеуге басшы жеке бұйырық береді.
Түгендеу жасауы қолма-қол ақшаға акті құрудан басталады. Ақша актіге купюра және сома бойынша кіреді.
Кассаны түгендеу толық ақшалай купюраларды, бағалы қағаздарды, ақшалай құжаттарды, түрі, акт аты көрсетілген, нөмірі, сериясы және номиналды бағасы бойынша қатаң бланктік есепті және кассада бар басқа бағалы заттарда тексеріс кезінде жүргізіледі.
Нақты ақшалай белгілердің және басқа бағалы заттардың кассада болуын санағанда, есепке қолма-қол ақша, бағалы қағаздар алынады. Заң бойынша бағалы қағаз ретінде шығаратын акциялар, облигациялар, чектер, вексельдер және басқа документтер.
Ақша қаражатың түгендеудегі актідегі жиыны, кассадағы түгендеу күнге (мерзімге) жасалған кассирдің есебінің қалдығымен салыстырылады, содан кейін қорытынды шығарылады. Егер комиссиямен кемшілік немесе артықшылық анықталса, актіде сомасы көрсетіледі.
Мысалы, ұйым басшысы комиссия құрып ұйымның кассасына түгендеу жасауға бұйрық берді. Комиссия мүшелері: Ұйымның директорының орынбасары комиссияның төрағасы, ұйымның бухгалтері комиссия мүшесі, кассир жауапты тұлға. Түгендеу басталмастан комиссия жауапты тұлғадан қолхат алып алады, содан кейін түгендеду бастайды. Түгендеудің тізімі бойынша анықталды:
р/р
№ Ақша аталуы өлшем
бірл. Нақты түгендеу бойын Бухгалтерлік есеп бойынша
Ақша көлемі саны сома саны көлемі сома
1 Тенге
Тг. 5000
2000
1000
500
200
100
50
20
10
5 2
3
6
145
203
51
33
47
83
11 143840
10000
6000
6000
72500
40600
5100
1815
940
830
55 140050
Түгендеу нәтижесінде жетіспеушілік анықталды 3790тг., бұл жерде кассир жетіспеушілікке түсініктеме береді, жетпеген соманы орнына салады ККО арқылы, немесе осы сома еңбекақыдан ұсталынады.
Жолдағы ақша қаражатын түгендеуде осы шотта бар сомасын салыстыру жолымен жүзеге асады:
қолма-қол ақша тапсырылғанда – банк түбіртегімен, пошта бөлімшесімен, инкасатордың банкке тапсырған ақшасымен қоса жіктелім құжаттар жүретін ведомсттар және т.б.
Меншіктенушімен немесе басқа ұйыммен аударылған – аударымды алғаны құжатта (авизода) көрсетіледі күні, рет нөмірі, сомасы және қызмет көрсеткен банк немесе пошта бөлімшесінің аты.
Ағымдағы банк шотындағы теңгемен ақша, ағымдағы шоттағы валютамен және арнайы шоттардағы ақша қаражатын түгендеу, жеке кәсіпкерлердің немесе ұйымның бухгалтерлік қызметінің шоттарындағы көшірмесін қалдықтары салыстыруымен жүзеге асырылады.
Түгендеу описьтері қағаз және электронды түрде рәсімделеді. Түгендеу описьтеріндегі жазбалар қатесіз орындалады. Түгендеу описіндегі соңғы беттерде бос жолдар сызылады. Түгендеуден кейін описьте материалды жауапты адаммен қате табылса, ол жедел түрде (қойманың ашылуынан бұрын) түгендеу комиссиясының мүшесіне айтады. Комиссия қатені тексереді, егер шын болса, берілген ретпен түзетулер енгізіледі. Қатені түзету барлық даналарда қатені сызып, оның үстіне дұрысын жазу арқылы жасалады. Түзетулер келісіліп, комиссияның барлық мүшесінің және материалды жауапты адамның қолы қойылумен жасалады.Түгендеу аяқталғанда оның дұрыстығына соңғы тексерістер жүргізіледі.Оған комиссияның барлық мүшесінің және материалды жауапты адам қатысады және актпен рәсімделеді. Нақты қалдықтардың жетіспеушілік пен артықшылықты жабу мақсатымен қате белгілерді описке енгізуге болмайды.
Салыстырмалы ведомстарда түгендеудің қорытындысы көрсетіледі – бухгалтерлік есеп көрсеткіші мен түгендеу описінің айырмашылығы.
Түгендеу кезде айырмышылық анықталғанда салыстырмалы ведомсть құрылады, артықшылық - кіріск болып танылады; кемшілік – шығыс болып танылады. Жасалған іріктеліге (ауыстырылуы) кассир коммосияға толық түсініктеме береді. Түгендеудің қорытындысы түгендеу біткен айдың бухгалтерлік есебінде және қаржылық есепте, ал жылдың түгендеуі – жылдың қаржылық есебінде көрсетілуі керек.
Мысалы:кәсіпкерлік ұйымның бір түгендеу тізімінде артықшылық анықталды 1459тг. ; екінші түгендеуде 2029тг. жетіспеушілік анықталды. Сонда, бірінші жағдайда бухгалтерлік жазба жазылады Д 1010 К 6280 1459тг.; екінші жағдайда Д1280 К1010 2029тг. сомасына. Басшы кінәлі кассир деп анықтағандықтан Д1250 К1010, кейннен кассир жетіспейқалған соманы кассаға қлдақшамен сала алады немесе еңбекақысынан ұстатқызады, сонда бухгалтерлік проводкалар беріледі: бірінші жағдайда Д 1010 К 1250, екінші жағдайда Д3350 К1250.
8. Қызметкерлер мен есепайырысуды құжаттық рәсімдеу, жинақтау оны талдау есебі.
Негізгі ұғымы: аванстық есеп, іс сапар, іс сапар куәлігі, тәулік, тұрғын ұй, жауапты тұлға.
Кәсіпкерлік ұйымдар қолмақол ақшамен есептесу барысында өз қызметкерлерінің есебіне кассадан ақша босатуға мәжбүр болады. Бұл жерде іс сапар шығындары, шаруашылық қажеттілік сомалары да болуы мүмкін, салықтық және басқада кредиторларға төлемдер жасауға босатылуы мүмкін, жұмсаған ақшаға қызметкер аванстық есебімен есептеседі. Басқа тұлғаға өз мойынындағы ақша қаражатын беруге құқысы жоқ. Есеп беруге (қызметкер) берілген қолма-қол ақшаның жұмсалмаған бөлігі алынған мерзімі аяқталғаннан кейінгі үш күннен кешіктірместен кассаға қайтарылуға тиіс. Қолма-қол ақшаны алған тұлға (қызметкер) жұмсалған сомалар туралы есептемені мерзім аяқталғаннан кейінгі бес күннен кешіктірместен субъектінің бухгалтериясына өткізуге міндетті. Қолма-қол ақша қаражаттарын қызметкерлерге тек басшының бекітілген тізімі бойынша ғана босатылады. Бұрын берілген ақшалар бойынша толық есептескеннен кейін ғана босатылады.Есеп беру сомаларын жұмсау туралы есептемені белгіленген уақытта тапсырмаған және аванстың пайдаланылмаған қалдығын кассаға қайтармаған тұлғалардан бухгалтер заңда көзделген тәртіпке сәйкес аталған борышты жалақысынан ұстап қалуға құқылы. Қолма-қол ақшаларды берудің және оларды іссапар шығыстары үшін пайдаланудың тәртібі қолданыстағы заңдармен реттеледі. Іссапарға жіберілген қызметкерге беріледі:
іссапар орнына дейінгі және одан кері қарай тұрақты жұмыс орнына дейінгі жол жүру шығындарын;
тұрғын үй-жайды жалдау шығындарын;
тәулік ақысын (салық кодексінің 93 бабына сәйкес);
ұсынылған құжаттарға (сақталым, кеңсемен, офиспен сөйлесудің шоты және т.б.) сәйкес өзге шығындарын шарушылық субъектісі өтейді.
Жол жүру шығындары жолаушыларды сақтандыру жөніндегі сақтандыру төлемдерін, билеттерді алдын ала сату қызметіне төлемді, көрпе-жастық пайдалану ақысын қоса алғанда, әуемен, теміржолмен, су және жалпы пайдаланудағы автомобильмен (таксиден басқа) жол құны мөлшерінде өтеледі. Іссапар орнына жетудің және қайтудың жол жүру құжаттары болмаған жағдайда төленбейді.
Тұрғын үй-жайын жалдау жөніндегі шығындар мейманханадағы орынды сақтау құнын қоса алғанда, ұсынылған құжаттар негізінде (люкс нөмірінен басқа) өтеледі. Егер құжаттар өткізілмесе, үй-жайды жалдау жөніндегі шығындар норманың 50 пайыз мөлшерінде өтеледі (әрбір күнге айлық есептік көрсеткіштің 50 пайыз мөлшерінің 50% төленеді).
Қызмет бабындағы іссапардың тәулік ақысы қызметкер іссапарда болған әрбір күнге айлық есептік көрсеткіштің 50 пайыз мөлшерінде төленеді (мемлекеттік органдарда) жеке меншік ұйымдарда өз бетімен шешіледі, тек СК бойынша 8 АЕК аспау керек.
Іссапарға жіберілген адам тұрақты тұратын жеріне күнделікті қайтып, келе алатындай жерге жіберілсе, тәулік ақы төленбейді.
Басшылар іссапарға байланысты белгіленген нормадан тыс қосымша төлемдерді кәсіпорын қарамағында қалған пайда есебінен жүргізуге рұқсат етеді.
Қызыметкерді шетелге іссапарға жіберген кезде шетелдік валютадағы іссапар шығындарын өтеудің тиісті нормаларын басшылыққа алу керек.
Қызметкерлердің дебиторлық берешектертерінің есебін жүргізу үшін бухгалтерлік есеп шоттарының жұмыс жоспарының І бөлімінде 1250 «Қызметкерлердің қысқа мерзімді дебиторлық берешектері»- активті, негізгі, есеп айырысу, ІІ бөлімінде 2150«Қызметкерлердің ұзақ мерзімді дебиторлық берешектері» шоттары реттелген. Аталған шоттардың дебетінде қызметкерлерге берілген сомалар көрсетіледі және қызметкерлердің материалдық жуапкершілігі барысында кем шыққан сомалар да көрсетіледі, ал кредит жағында өтелген сомалар көрсетіледі.
Шаруашылық шығындарына, операция мұқтаждықтарына, іссапарларға есеп беруге қолма-қол ақшалар берілгенде Д-т 1250,2150 К-т 1010,1030 (1040).
Аударым жолымен есеп беруге сомалар берілді (ұшаққа билет сатып алу)карточкаларға Д-т 1040 К-т 1030.
2.Есеп беретін тұлға сатып алған ТМҚ кіріске алынды Д-т 1310 -1319,1320,1330, К-т 1250,2150.
Аванстық есептемелер тапсырылған бойда есеп беру сомаларын есептен
шығару Д-т 7210, 8110, К-т 1250,2150.
Есеп беретін ҚҚС сомалар бойынша Д-т 1420 К-т 1250,2150.
Жұмсалмаған есеп беру сомаларын қайтару Д-т 1010 К-т 1250,2150.
Жұмсалған есеп беру сомаларын жалақыдан ұстап қалу Д-т 3350 К-т 1250
Іссапар шығындары пәтер-тұрақты жалға алуды төлеу (құжаттармен расталады), әрбір күні үшін тәуліктің төлеу мөлшері (салық кодексі бойынша), барып-қайту жол шығындары (билеттер) жасалады, іссапарға барарда кәсіпорын басшысы міндетті түрде бұйрық шығару керек, іссапар куәлігін беру керек. Іссапарға барып келгеннен кейін 3 күн ішінде аванстық есебін тапсыру міндетті (барлық құжаттарымен растап). Бұл аванстық есепті басшы бекіткеннен кейін бухгалтерияға тапсырылады. Бухгалтер өңдеп, тиісті проводкаларын жасап № 7 журнал-ордерге түсіреді .
Есеп беру шоттың синтетикалық есебі.
Операция мазмұны Шот корреспон- денциясы
Дебет Кредит
1. Кассадан шетел валютасында есеп беруге міндетті тұлғаларға ақша берілді 1251 1012
2 Мекеме басшысының іс сапар шығындары есептен шығарылды 7210 1251
Өкілдік шығындар.
Басқа кәсіпорындармен қарым-қатынас жасау барысында кәсіпорын белгілі бір қызметтер көрсетіп шығындар жасауға мәжбір болады. Жасалатын шығындар салық көдексіне сәйкес талап етіледі – уәкілдерді қарсалу бойынша жасалатын шығындар болып табылады. Оған қарсалу тізімі бойынша тұлғаларға жасалатын шығындар есептеледі: тамақтандыруы, автокөлік шығындар, байланыс телефон шығындары және аудармашыға жасалатын шығындар (егер штат кестесінде қарастырылмаған болса). Аталған шығындар қатаң салық кодексі бойынша есептеледі.
9. Басқада дебиторлармен есептесулердің есебі. Басқада кредиторлармен есептесулердің есебі.
Жеткізушілермен мердігерлермен есептесу есебі.
Шаруашылық қызметті нәтижелі жүргізу үшін кәсіпкерлік ұйымдар басқа ұйымдардан қорларды, негізгі құралдарды сатып алады- бұл өзі сатыпалушы ролінде болады және өз өнімдерін, тауарларын сатады – бұл жерде өзі жеткізуші ролінде болады, осыдан кредиторлар мен дебиторлар деген ұғым туындайды. Кредиторлық берешек – бұл міндеттеме, бір кәсіпорыннан алынған қорлар үшін ұйымның алдында міндеттеме туындайды. Бұл өткен оқиғалар негізінде (сатып алып, бірақ төлемеген жағдайда) пайда болған берешек. Осы әрекеттердің бәрі келісім –шарт негізінде жүзеге асырылады. Келісім шарт жасалғаннан кейін сатыпалушы ұйымның қызметкері жеткізушіге сенімхат тапсырып аталған қорларын шот фактура бойынша алады. Өз ұйымына әкелгеннен кейін құжаттар негізінде қоймасына тапсырады. Қоймаға тапсырар алдында шот- фактура өз бухгалтериясының тіркелімінен өту тиіс. Қоймашы құжаттар негізінде түгендеп алғаннан кейін кіріс ордер толтырып кіріске есепке алады. Қоймашымен кіріске алынған қорларға номенклатуралық нөмір белгіленіп карточкаларға (ведомосттерге) жазылады. Осыдан әрі қозғалыстар жасалады.
Мiндеттеме ағымдық (қысқа мерзiмдi кредиторлық берешек. Ол операциялық кезеңдерде немесе есептелетiн күннен 12 айдын. iшiнде өтеледi) және ұзақ мерзiмдi (төлеу мерзiмi бiр жылдан көп) болып жiктеледi.
Міндеттемелер болады: жеткізушілерге кредиторлық берешек, салықтар бойынша бюджетке берешек, банкке несие бойынша берешек, қызметкерлерге еңбекақы бойынша берешек, басқа кредиторларға берешек, жинақтаушы зейнетақы қорына берешек.
Жеткізушілер мен мердiгерлерге шикiзат, материал және тауарлы-материалдық қорды жеткiзіп берушiлер жатады, сондай-ак, әp түрлi қызмет түрлерiн көрсетушiлер(электр – қуатын, буды, суды, газды және т.б.босатушы) және әp қилы жұмыс орындаушылар (курделi жөндеу, жай жондеу және т.б.) жеткізушілер мен мердiгерлер болып саналады.
Жеткізушілер және мердiгерлермен есеп айырысу - не тауарлы-материалдық құндылықтарды тиеу жұмысын орындағаннан кейiн немесе қызмет көрсеткеннен кейiн, не олардың кәсiпорынмен келiсуi арқылы бiр мезгiлде немесе олардың тапсырмасы бойынша, не алдын ала төлеуi бойынша жүзеге асырылады. Кәсiпорынньщ келiсiмiнсiз жасалған қызметтер үшін газды, суды, жылуды, электр энергиясын ссептеу шотының көрсеткiштерi негiзiнде және т.б. есептен шығару арқылы олардың босатылуы ушiн есеп айырысу құжатымен төленедi. Есеп айырысу, сонымен қатар, инкассо, аккредитивтер, чектер тәртiбiмен жүзеге асырылады.
Жеткізушілермен есеп айырысу есебi әрбiр шот- фактура бойынша және әрбiр жеке жеткізушілер бойынша жүргiзiледi. Есеп айырысу қужатын алу барысында олар жеткізушілермен есеп айырысу кiтапшасына жазылады. Төлеу шотына қабылдау бойынша акцепт төлем тапсырмасын жазады және оны есеп айырысу құжаттарымен бiрге қаражаттың, қайта есептелуi үшiн банкке бередi.
Төлем тапсырмасымен банк мекемелерi арқылы алынған және қабылданған тауарлар үшiн қолма-қол ақшасыз есеп айырысу жүргiзiледi. Сондай-ак. салықтық шот- фактураның нөмipi мен күніне, тауар-көлiк жүкқұжатына және тауар босатуды немесе қызмет көрсетудi растайтын басқа құжаттарға, сонымен бiрге тауарлық емес операция бойыншa тапсырмаларына сiлтемесiмен қызметтердiң есеп айырысуы жүргiзiледi. Төлем тапсырмасы - бұл қызмет етушi кәсіпорынның банкке арнайы бланкте ресiмдеу арқылы өз шотынан белгiлi бiр соманы басқа кәсiпорын шотына аудару туралы нұсқay. Қаражатты 3 немесе одан да көп алушыға аудару арқылы қызмет еткен бiр банкке төлем тапсырмаларының жиынтығы жазылады. Жеткізушілермен есебі № 6 журнал-ордерде жүргізіледі. Пайда болуы шот-фактурамен расталады, келісім шарт негізінде. Бухгалтерлік есеп шоттардың үлгілік жоспарында 3310 шоттың К-де жазылады. Мысалы: жеткізушіден тауарлар кірістелді Д 1330 К 3310, осымен қоса ҚҚС алынды Д1420 К 3310, жеткізушінің шоты банктік шоттан төленді Д3310 К1030 немесе «Қарағанды Жылу» ЖШС-тен төлеуге шот қабылданды 340600тг. төлем банктік шоттан жасалды, бұл жерде қабылданды Д 7210 К3310 -340600тг. Д1420 К 3310 40872тг., банктік шоттан төленді Д3310 К1030 – 381472тг., осы қозғалыстардың бәрі №6 журнал-ордерден көрініс табады.
Сатыпалушылармен тапсырысберушілермен есептесу есебі.
Дебиторлық берешек – кәсіпорын алдында пайда болған міндеттеме, ол шаруашылық іс әрекет нәтижесінде (активтер берілгенде) пайда болады,шот-фактурамен рассталады. Дебиторлық берешек қысқа мерзімді және ұзақ мерзімді болып танылады. Дебиторлық берешектерге сатыпалушылармен тапсырысберушілер, еншілес кәсіпорындар мен бірлескен ассоциациялық ұйымдардың, филиалмен құрылымдылық бөлімшелердің берешегі,қызметкерлердің берешегі, жалдау бойынша берешекпен өзге де берешектер жатады.
Кәсіпорында дебиторлық берешектер негізгі қызметтердің сатыпалушылары және негізгі емес қызметтердің болып танылады. Ал, бухгалтерлік есепке дебиторлық борыштарды мойындау және бағалау қажет. Мойындау дегеніміз шаруашылық операцияның нақты жасалғаны (шот-фактура жазылғаны), шаруашылық операцияның нақты жасалғанынан дебиторлық берешектер пайда болды деген сөз (мойындау) және бұл дебиторлық борыштың сомасының мөлшері (бағалау). Келісім шарт бойынша белгіліген мерзімге төлемге талап етіп отырған сома дебиторлық берешектің бағалануы болып танылады. Төлем мерзімдегі пайызсыз міндеттелген сома номиналдық құн болып есептеледі.Қысқа мерзімді дебиторлық берешектерді есепке алу барысында бухгалтерлік есеп шоттардың жұмыс жоспарының І бөлімінде 1210-сатыпалушылармен тапсырысберушілердің, 1220- еншілес ұйымдардың, 1230- қауымдастырылған және бірлескен ұйымдардың,1240-филиалдар мен құрылымдық бөлімшелердің, 1250-қызметкерлердің,1260-жалдау бойынша,1270-алуға сыйақылар,1280-өзге, 1290-күмәнді талаптар бойынша резерв-соңғысы бағалау шоттарға жатады (борыштың құндылығын көбейтеді немесе азайтады) шоттар қарастырылған.
Осы тәртіппен ІІ бөлімде ұзақ мерзімді дебиторлық берешектер 2110,2120,2130,2140,2150,2160,2170,2180 шоттар реттелген. Аталған шоттар Д- де жазылады, ал, К- те олардың мойындауы, яғни келісім құннмен УІІ бөлімнің шоттары. К-тік айналымдары №11 журнал-ордерде жасалады және шот-фактура сомаларын жинап топтастыру үшін әр бір сатыпалушыларға ведомост жасалады.
Мысалы:
Сатыпалушыға алынатын тауарлар үшін шот ұсынылды Д1210 К 6010, осымен қоса сатыпалушыға ҚҚС есептеледі Д1210 К 3130, тауарлардың өзіндік құны есептен шығарылады Д 7010 К 1330, сатыпалушы банктік шотқа ақша қаражатты аударды Д1030 К1210.
Өзге де дебиторлық борыштардың есебі.
Өзге дебиторлық берешектердің есебіне бухгалтерлік есеп шоттарының жұмыс жоспарының І бөлімінде 1280 шот, ІІ бөлімінде 2180«Өзге дебиторлық берешектер», осымен қатар : 1420 «ҚҚС», 1270,2170 «Алуға сыйақылар»шоттар қарастырылған .
1420 «ҚҚС» шоттың дебетінде ҚҚС сомасы көрсетіледі, сатыпалушымен тапсырысберушіге есептелген ҚҚС кейін ол сомалар жетізушілерден алынған ҚҚС сомаларымен шегертіліп 1420 шоттың кредитіне ауысады.
1270,2170 «Алынуға сыйақылар» бұл шоттар пайыздар (вексельдер бойынша, негізгі құралдардың жал сомалар, несиелер бойынша) есептеуге арналған шоттар.
Алынатын сомалар осы шоттардың дебетінде көрсетіледі , кредит бойынша УІ бөлімнің шоттары 6210,6280 қолданылады. Алынатын сомалар 1270,2120 шоттардың дебетінде , 6210, 6280 шоттардың кредитіне жазылады. Түскен сомалар ақша қаражаты шоттардың дебетінде 1270,2170 шоттардың кредитінде көрсетіледі.
Өзге дебиторлық берешектердің корреспонденциясы.
Операция мазмұны Шот шорреспонденциясы
Дебет Кредит
Бұлінген материалдардың қайтарылуы 1280,2180 1300
ҚҚС сомасына 1280,2180 1420
Қабылдау барысында кем шыққан тауарлардың көрсетілуі 1280,2180 3310,4110
ҚҚС сомасына 1280,2180 1420
Түскен айып 1280,2180 6280
Төтенші, апаты жағдайлардан 1280,2180 7470
Негізгі құралдар жалға берілгеннен түскен 1260,2160 6260
Өзгеде дебиторлық борыштардың түсуі 1010, 1030
и др. 1280,2180
Күмәнді дебиторлық берешек және күмәнді талаптардың резервтер есебі.
Дебиторлық берешек келісім шартта белгіленген мерзімде төленбесе және одан астам мерзімдерде төленбесе күмәнді болып танылады. Сондықтан, кәсіпкерлік ұйымдар осы шығындарды жабу үшін өз табыстар арқылы резер құрастырады.
Күмәнді талаптар бойынша резерв оның шығындарын жабу үшін құрылады, өйткені кейбір дебитролық берешектер үмітсіз болып қалады. Күмәнді талаптар бойынша дебитролық берешектер пайда болатыны олар кепілсіз болып қалады. Күмәнді талаптар бойынша резервтың есебіне бухгалтерлік есеп шоттардың жұмыс жоспарының І бөлімінде 1290 «Күмәнді талаптар бойынша резерв» шоты қарастылыған. Бұл шоттың құрылуы кредит жағында көрсетіледі дебет 7440 «Резервті құру және үмітсізталаптарды есептен шығару бойынша шығыстар». Дебиторлық борышты баланстың есебінен шығару үшін 1290 шотты кредиттап дебиторлық берешек шотың 1210-1250... кредиттайды. Пайдаланбаған резерв сомаларға тізім жасалады 1290шоттың Д-ті 7440 шоттың К-на. Бухгалтерлік есептің салыстыру принципіне сәйкес тауарлар өткізуі (жұмыс жасалуы) қай мерзімде жасалса сол мерзімде дебиторлық борыштың шығындары мойындалу керек.
Күмәнді талаптардың бағалануының екі әдісі бар:
- өткізу, көрсетілген қызмет көлемінің проценті;
- төлеу мерзімі бойынша шоттарды есептеуі .
Бірінші тәсілде өткізу көлеміне байланысты пайыздар – үмітсіз борыштардың пайызы жалпы өткізу көлемінде анықталады. Бұл үшін бірнеше есепті кезең ішінде (ең аз үш жыл) тауар өткізу көлемін күмәнді талаптар бойынша жасалған шығындардың орташа пайызы есептеледі, содан осы пайызды өткізлген өнім , көрсетілген қызмет көлеміне көбейтіп күмәнді талаптар бойынша соманы анықтайды.
Мысалы : 2005ж.31.12. «Виза» компаниясында мынадай қалдықтар болды:
тенге
1. Өткізілген өнімнің түсімі 900 000
2. Өткізілген өнімнің қайтаруы 60 000
3. Өткізілгеннен түскен жеңілдіктер 7 000
4. Күмәнді талаптар бойынша резерв 4 000
Өткен жылдары болған көрсеткіштер:
тенге
жылдар Өткізгеннен түскен түсім Күмәнді талаптар бойынша шығындар %
2005 480 000 7 300 1,52
2006 495 000 10 700 2,16
2007 525 000 9 000 1,71
Барлығы 1 500 000 27 000 1,8
Бұл жерде 2008ж. күмәнді талаптар бойынша резерв өткізілген өнімнің көлеміне 1,8% мөлшерде есептеледі:
(900 000 – 60 000 – 7 000) x 0,018 = 149 940;
Д 7440149 940
К 1290149 940
Сонда 1290 «Күмәнді талаптар бойынша резерв» шотында қалдығы болады
153 940 (4 000 + 149 940).
Екінші әдіс төлеу бойынша шоттарды есептеуі дебиторлық берешек сомаларына негізделген, ол 1290 шоттың дебиторлық берешек сомасын анықтайды. Ол үшін дебиторлық берешек сомаларын төлем меррзімі бойынша топтастырады.
Мысалы:
2007ж. 31.12. «Улар» компаниясының дебиторлық берешек бойынша көрсеткіштері:
Дебиторлары Шоттар бойынша
сомалар
мың.тг. Төлем мерзімі басталған жоқ Өтіп кеткен төлем мерзімі
От 1 – 30 күнОт 31 – 60 күнОт 61 – 90 күн90 күннен астам
1. «Лаки» 1 000 1 000 2. «Виза» 300 300 3. «Думан» 2 700 4. «Құрылыс» 4 700 700 4 000 5. «Арай» 1 300 200 100 300 300 400
Итого 10 000 900 5 100 600 300 400
Әрбір мерзімге есеп саясатына сәйкес күмәнді талаптар бойынша пайызы болжамдаланады.
2007ж.31.12. «Улар» компаниясының күмәнді
талаптар бойынша болжамы
Көрсеткіштер Сомма, мың.тг. Күмәнді сомалардың % күмәнді
талаптар бойынша резерв, мың.тг.
1 Төлем мерзімі басталған жоқ 900 2 18
2. Өтіп кеткен төлем мерзімі: 3. От 1 – 30 күнге 5 100 4 204
4. От 31 – 60 күнге 600 9 54
5. От 61 – 90 күнге 300 20 60
6. 90 күннен астам 400 50 200
10 000 536
Жалпы 10000мың.тг. дебиторлық берешектің 536м.тг. берешегі төленбейді деген сөз. Бұл жерде 1290 шоттың қалдықтары есепке алыну керек. Мысалы:
а) 1290 шотта 100м.тг. К-тік бастапқы сальдо болса, күмәнді талаптар резервтен шегертіледі, сонда күмәнді талаптар бойынша шығындар болады 436 мың.тг. (536 - 100).
Д 7440436000
К 1290436000
б) 1290 шотта 250м.тг.дебеттік сальдо болса ., онда ол соманы болжамды , күмәнді
талаптар бойынша шығындарға қосу керек ,сонда резерв болады 786 мың.тг. (250+536).
Д 7440786000
К 1290786000
ҚР Азаматтық кодексінің І бөлімінің 178 бабына сәйкес –жалпы талап ететін мерзім 3 жыл болып бекітілген. Осы мерзім өткеннен кейін түспеген сомалар баланстың есебінен шығып баланстан тыс есепке тағы 2 жыл сақталып содан кейін есептен шығарылады.
Күмәнді талаптар бойынша шаруашылық операциялар.
Шаруашылық операцияның мазмұны Сома Шот корреспонденция
Дебет Кредит
1. Күмәнді талаптар бойынша резервтің құрылуы 600 7440 1290
2. Үмітсіз берешектер құрылған резерв бойынша есептен шығарылды (ҚҚС сыз) 300 1290 1210 ,1220 – 1240
3. ҚҚС сомаға , % 45 3130 1210,1220 – 1240
4. Күмәнді талаптар бойынша резерв құрылмаған жағдайда үмітсіз берешектер тікелей есептен шығарылды 300 7440 1210,
1220 – 1240
Егер, үмітсіз берешектер есептен шығарылған мерзімде төленген болса,онда
5. дебиторлық берешек сомасы қайта орнына қайтарылады 300 1210
1220-1240 1290
6. Өтелген берешек 300 1010,1030 1210,1220-1240
7. есептелген ҚҚС, % 45 1210,
1220-1240 3130
8. Түзетілген резерв сомасы 300 1290 7440
Егер, дебиторлық берешек сомасы келесі есептік кезеңде өтелсе, онда
9. Өтелген берешек сомаға 345 1010,1030 6280
10. ҚҚС сома , % бюджетке аударылды (300.0х %) 45 3130 1010,1030
Еншілес (тәуелді) ұйымдардың дебиторлық берешек есебі
Еншілес ұйымдар деген , ол негізгі кәсіпорынның қарамағында болатын ұйым. Тәуелді ұйымдар деген , ол толығымен инвесторлардың бақылауында болатын заңды тұлға, бұлар оның еншілес және бірлескен ұйым бола алмайды. Еншілес ұйымдардың есебі 1220 шотта қысқа мерзімді, 2120 шотта ұзақ мерзімді болып қарастырылған. Кредиттік айналымдары №11 журнал-ордерде тіркеледі. Мысалы :
1. Босатылған негізгі құралдарға еншілес ұйымға шот ұсынылды :
Д 1220,2120100 000
К 6210 100 000
2. ҚҚС есептелді:
Д 1220,212015 000
К 3130 15 000
3. Еншілес ұйымнан ағымдағы банктік шотқа түсті:
Д 1030 115 000
К 1220,2120115 000
4. Ағымдағы банктік шоттан бюджетке ҚҚС аударылды:
Д 313015 000
К 103015 000
10. Банк несиелерінің есебі. Пайыз шығындарының есебі.
Кәсіпкерлік ұйымдарда шаруашылықты дамыту үшін әдетте өз меншікті қаражаттары жетпей жатады. Сондықтан ұйымдар айналымды немесе тартымды құралдарды толықтыру үшін несие алуға мәжбүр болады.Несие дегеніміз бір тұлға басқа тұлғаға құнды натуралды немесе ақшалай нысанмен қайтару талабымен және әдетте % төлеумен уақытша пайдалануға табыстаған кезде қалыптасатын экономикалық қатынастардың сомасын білдіреді. Нарық экономикасы жағдайында коммерциялық және банк несиелері деген қарыздар танылады. Несие (қарыздар) есебі ХҚЕС №23 «Қарыздар бойынша шығындар» және №2ҰҚЕС 24 «Қарыздар бойынша шығындар» бөлімі қарастырылған.
Коммерциялық несиені шаруашылық субъектілері сатылған тауарлар, өнімдер, қызметтер үшін ақша төлеу мерзімін созу түрінде бір-біріне береді.
Банк несиесін өндірісті кеңейту үшін және ағымдағы қызметі үшін төлем қаражаттарының көзі ретінде пайдаланылатын ақша қарызы (ссудасы) түрінде несие мекемелері береді. Несиелерді беру мен өтеудің тәртібі азаматтық кодекспен белгіленеді және субъект пен банк арасындағы несие шартымен реттеледі. Онда несиелендіру объектілері, несие берудің шарттары мен тәртібі, оны өтедің мерзімдері, міндеттемелерді өзара қамтамасыз етудің нысандары (кепіл), проценттік ставкалар, оларды төлеудің тәртібі, тараптардың құқы мен жауапкершілігі, құжаттардың тізбесі және оларды тапсырудың мерзімділігі және т.б. белгіленеді.
Нақты бір банкке қарыз алу үшін кәсіпкерлік ұйым банкке кепілдік ұсыну тиіс және сол банктің талаптарына сай құжаттар рәсімдеу тиіс:
Оны алудың мақсатқа сайлығы мен қайтарудың мүмкіндіктерін ойластыруға;
Несие беру мерзімдері, проценттік ставкалардың мөлшері және басқа талаптар тұрғысынан әр түрлі банктердің несие беруінің және өтеуінің талаптарын бағалап алуға тиіс.
Банк кәсіпорынның қарызды уақтылы қайтару және проценттер төлеу мүмкіндіктерін бағалап, оның төлем қабілеті мен табыстылығына талдау жасайды.
Ол үшін банк баланс пен басқа есептемелерді сұрап алуға, несиенің тиісті құндылықтармен қамтамасыз етілуін тексеруді жүзеге асыруға, есеп беру құжаттарымен, есептік тіркелімдермен танысуға құқылы.
Шаруашылық субъектілерін несие алу үшін несиенің қамтамасыз етілгендігі мен қарыздың қайтарылуы шындық екендігін растайтын құрылтай құжаттарының, есептеулердің, бухгалтерлік және статистикалық есеп берулердің көшірмелерін қоса тіркеп, банкке өтініш жібереді. Бір жылға дейінгі мерзімге берілетін несиелер қысқа мерзімді ал, одан асатындар ұзақ мерзімді несиелер болады.
Мысалы: Кәсіпорынның банктік шотына банктен 15% жылдық пайызбен 3 жылға 1млн.тг. несие алды. Алған жылда қайтара бастаса:
Бірінші жылда негізгі несиенің бөлігін қайтарады 1000000тг : 3 жылға = 333000тг. ;
Бірінші жылда пайыздың бөлігін қайтарады 1000000тг. х 15%= 150000тг., сонда бірінші жылда 333000тг. + 150000тг. = 483000тг.
Екінші жылда 1000000тг. – 333000тг.= 667000тг.х15%= 100050тг.+333000тг. =433050тг.
Үшінші жылда : қалдық 334000тг.х 15% = 50100тг.+ 334000тг.= 384100тг.
Несиені алғаннан кейін 3 жылдан сон төленсе:
Бірінші жыл: 1000000тг. х 15%= 150000тг, сонда төленетін сома 1150000тг.
Екінші жыл: 1150000тг. х 15%=172500тг., сонда төленетін сома 1322500тг.
Үшінші жыл: 1322500тг. х 15%= 198375тг., сонда төленетін сома 1520875тг., бұл жерде негізгі несие 1млн.тг. және өспелі пайыз сомасы 520875тг.
ҚР аумағындағы және шетелдегі ұлттық және шетелдік валютадағы түрлі несиелер туралы ақпаратты жинақтауға 3010,4010 – «Банк несиелері» шоты арналған.
Қысқа мерзімді несиелер кәсіпорынның айналым қаражатын қалыптастыру көздерінің бірі болып табылыды (меншікті және қарыз қаражаттардың қатынасы 60/40-тан аспауға тиіс).
Ұзақ мерзімді банк несиесі негізінен күрделі құрылысты қайта құрудың және өзге күрделі салымдардың шығындарына беріледі. Бұл қарыздар қосымша үнем есебінен немесе жаңа кәсіпорындардан, цехтардан, өндірістерден, жабдықтарды жаңғыртудан және технологияны жақсартудан алынған кіріс есебінен өтеуге тиіс.
Алынған қысқа мерзімді және ұзақ мерзімді несиелердің сомасы кәсіпорынның шоттарына есептелген Д-т 1030 немесе 1010 К-т 3010,4010.
Банк несиелері есебінен аккредитивтерге ақша қаражаттары есептелді Д-т 1060 К-т 3010,4010.
Банк несиелері есебінен чек кітапшалары берілген кезде немесе карт шоттарға қаражаттардың депоненттелуі Д-т 1040,1060 К-т 3010,4010.
Алынған несие есебінен ашылған арнайы ссуда шотынан жеткізушілердің,
мердігерлердің шоттары төленді (егер алынған несие кәсіпорынның шоттарына есептелмейтін болса) Д-т 3310, 3390 К-т 3010,4010.
Несиені қайтару, өтеу Д-т 3010,4010 К-т 1030, 1010.
№2 – «Қорлар» ХҚЕС-ы бойынша несиені төлеуге жұмсалған шығындар өндірістік өзіндік құнға қосылмайды және солар жұмсалған есепті кезеңнің шығыстары ретінде танылады:
а) есептелген банктік %-дің сомасына Д-т 7310 К-т 3380,4160;
б) % төленген кезде Д-т 3380,4160 К-т 1030,1010, 1040жекелеген субшоттарында вексельді (дисконтты) есепке алу операциялары бойынша банктермен есеп айрысулар ескеріледі.
Берілген вексель үшін банктен нақты алынған ақша қаражаттарының сомасы
Д-т 1030,1060,1050 К-т 3010,4010/дисконттық вексельдер.
Вексельге қарыз берілген кезде банк ұстап қалған дисконт сомасына (банктік
% ) Д-т 8410 К-т 3010,4010.
Банк авизосының (хабарламасының) негізінде вексель бойынша төлем мерзімі басталғанда Д-т 3010,4010/дисконттық вексельдер К-т 1110 .
Қысқа мерзімді және ұзақ мерзімді несиелердің талдамалы есебі оларды берген банктер бөлігінде қарыз түрлері бойынша жүргізіледі. 3010,4010-шоттың кредиті бойынша жинақтаушы есеп №4-журнал-ордерде жүргізіледі.
Шаруашылық субъектісі өз қызметкерлерлерінің:
а) жеке және кооперативтік тұрғын үй құрылысы үшін;
ә) мал сатып алуы үшін;
б) бау-бақша үйшіктерін сатып алуы немесе құрылысы үшін қарыз беруге банкмекемелерінен несие ала алады.
Қарыздар қызыметкерлердің міндеттемелеріне кәсіпорындар арқылы беріледі.
Қызметкерлердің өтініші негізінде субъект банк несиесін алады:
Бантен алынған несиенің нақты сомасына Д-т 1030,1040,1050 К-т 3010,4010 қызметкерлер үшін несие.
Қызметкерлерге қарыз беру Д-т 1250 қызметкерлер үшін несие К-т 1010,1030,1040.
Несие үшін % Д-т 7310 К-т 3380,4160..
Субъект қызыметкерлерінен келіп түскен кезекті төлемдердің сомасы (осы қарызды өтеу тәртібіне қарай) Д-т 3350, 1010, 1030,1040 К-т 1250/қызыметкерлер үшін несие.
Берілген қарыздың бір бөлігін шаруашылық субъектісі өзінің таза кіріс есебінен өтей алады Д-т 5610, 5520К-т 1250 қызыметкерлер үшін несие.
Банктік несиелерін өтеу Д-т 3010,4010 қызметкерлер үшін несие К-т 1040,1050.
% төлеу Д-т 3380,4160 К-т 1040, 1050.
Бақылау сұрақтары:
1. Ақша қаражат түсінігі.
2. Қолма-қол ақша есебі.
3. Касса түсінігі, жауапты тұлға.
4. Касса әрекеттерінің құжатталуы.
5. Кассаға түгендеу жасау және нәтижесін қорытындылау.
6. Касса қозғалыстарына есептік регистрлар жүргізу.
7.Хабарландыру құжаттың нысаны.
8. Чек негізі.
9. Вексель мәні.
10.Өткізілген тауарлардың түсімі кіріске алынса толтырылады.
11.Касса есебін жүргізуіне бақылау жасайды.
12. ККО қол қояды.
13. Кассир кассалық есепті жасайды (құжатта).
14. Депонерленген ақша.
15. ШКО қол қояды.
1. Ағымдағы банктік шот ашу тәртібі, құжаттық рәсімделуі.
2. Ағымдағы банктік шотқа ақша қаражат түсуі. Құжатталуы.
3. Ағымдағы банктік шоттан ақша қаражат шығысқа шығарылуы.
4. Банк көшірме қолданылуы.
5. Шетел валюталық ақша қаражат есебі.
6. Бағам айырмашылық түсінігі.
7. Ағымдағы банктік шоттағы қозғалыстарына есептік регистрлар жүргізу.
8. Ағымдағы банктік шоттың жабылуы.
9. Бағамдық айрма.
10. Банктік шоттан қол-қол ақша алынғанда толтырылатын құжат.
11. 1030 экономикалық сипаттама.
12. Мемлекеттік органға өз еркімен кәсіпкерлік ұйым
Қолмақол ақшасыз есептесу формалары.
Жолдағы ақша қаражат түсінігі.
Өзге банктік шоттар бухгалтерлік есебі.
Аккредитив ашу тәртібі.
Қолма-қол ақшаға сатылған дайын өнімнен алынған табыс мына құжат негізінде анықталады.
Касса операцияларымен касса кітабін жүргізу үшін бақылау жасау тұлғаға жүктеледі.
«Жарғылық капиталға жарна есебінде кассаға ақша келіп түсті» операцияға бухгалтерлік жазба.
4. «Кассадан жай акция иелеріне дивиденд берілді» операцияға бухгалтерлік жазба.
5. «Фискалді чектерге сәйкес тауарларды сатудан түскен түсім кассаға түсті» операцияға бухгалтерлік жазба.
6. «Өзінің жұмысшыларына сатылған дайын өнімнің табысы кассаға келіп түсті» операцияға бухгалтерлік жазба.
7. «Кассадағы сатудан түскен түсімге ҚҚС есептелінді» операцияға бухгалтерлік жазба.
8. Кіріс кассалық ордеріне қол қояды.
9. Кассалық есепті толтыру ұшін кассирде міндетті түрде болу керек.
10.Депонерленген ақша.
11. Касса операцияларының есебі үшін негіз болып табылатын алғашқы құжаттар.
12. Кассир есебі толтырылады.
13. «Кассадан шетел валютасында есеп беруге міндетті тұлғаларға ақша берілді» операцияға бухгалтерлік жазба.
14. Ақша қаражаттары.
15. Кассаға есеп беру тиісті тұлғалардан пайдалынмаған қалдық ақша мына құжат арқылы қабылданады.
16.Кассадан жұмысшыларға аванс мына құжат арқылы беріледі.
17.Кәсіпорынның кассасы арқылы қолма-қол ақшаның түсуі мен шығуын бейнелейтін қолма-қол ақша айналымының жоспары.
18. Шығыс касса ордеріне қол қояды.
19. «Жанар- жағар май үшін сатыпалушылардан алынған қысқа мерзімді аванс кассаға алынды» операцияға бухгалтерлік жазба.
1.Есеп айырысу шотты ашу үшін кәсіпорындар банкке мына құжаттарды үсынады.
2. Есеп айырысу шотындағы ақша қаражат қозғалысы құжатта жүргізіледі.
3. «Есе айырысу шотынан ұзақ мерзімді жалдық пайыз төленді» операцияға бухгалтерлік жазба.
4. «Есеп айырысу шотынан қате түскен ақша есептен шығарылды» операцияға бухгалтерлік жазба.
5. «Валюталық шотқа шетелдік сатыпалушыдан ақша келіп түсті» операцияға бухгалтерлік жазба.
6. Бағамдық айырма дегеніміз- ол.
7. Есеп айырысу шотынан қолма-қол ақша берілгенде толтырылатын құжат.
8. «Есеп айырысу шотына тенгемен алуға арналған қысқа мерзімді сыйақылар келіп түсті» операцияға бухгалтерлік жазба.
9. «Ағымдағы жал бойынша жалға алынған негізгі құралдарға еаеп айырысу шотынан жал төлемдері аударылды» операцияға бухгалтерлік жазба.
10. «Есеп айырысу шотына кассадан инкассаторға берілген ақша келіп түсті» операцияға бухгалтерлік жазба.
11. № 1030 шоттына есептік-экономикалық сипаттама беріңіз.
12. Валюталық курс.
13. «КТС бойынша қарызды өтеу үшін есеп айырысу шотынан бюджетке ақша аударылды» операцияға бухгалтерлік жазба.
14. Есеп айырысу шотында орындалған операциялар үшін кәсіпорынға берілетін құжат.
15. Есеп айырысу шотына ақша түскенде толтырылатын құжат.
16. «Ағымдағы банктік шотқа айыппұл келіп түсті» операцияға бухгалтерлік жазба

Приложенные файлы

  • docx 15715294
    Размер файла: 77 kB Загрузок: 1

Добавить комментарий