шпор ишки


Асқазан мен ішектерде шаншу түрінде өтетін аурулар/анықтамасы,жіктелуі/-Бұл ауруларға асқазанмен ішектер ауру/ң үлкен тобы жатады.Аурулардың паида болуы мен дамуы әртүрлі болғанымен,оларда жалпы ауырсыну ж/е мазасыздану синдромдары бірыңғай б/келеді.Асқазан ішектер шаншуымен жиі жылқылар,сирек ірі қара мал,шошқа,иттер,т.б малдар ауырады.асқазан мен ішектерде шаншу синдромымен өтетін аурулардың жіктелуінің мойындалған 2түрі бар.профессор Домрачев барлық шаншу түрлерін асқазандық,ішектік,іш перденің қабынуы деп бөлген.Проф.синев азық қорыту жолының бітелуін барлық түрлерін динамикалық,механикалық деп бөледі.
Асқазан мен ішектерде шаншу түрінде өтетін аурулардың себептері,клин.ауруды анықтау-колик синдромы негізіне асқазан мен ішектердің бітелуі жатады,азық қорыту жолының моторлы,секторлы,сору ж/е басқада қызм/і,жүрек,тыныстану,зат алмасу қызм.бұзылады.Жүйке рефлекстері,сезімталдық,вегативті жүйке жүйесінің қозуы ж/е малдың мінезі бұзылады.ауырсыну сезімдерінің көздері әртүрлі себептер болуы мүмкін,ауырсыну біркелкі болмаиды,сол себепті дәрігерлер малдың мінезіне,мазасызданудың сипатына баил.бұл жағдаиды шаншу деп тауып,диагноз қоюға жакындаиды.
Асқазанның кернелуі-атония,газдың жиналуымен ж/е асфиксиямен өтетін асқазанның көлемінің күрт ұлғаюы.Түлкілерде,бұлғын,күзендерде кездеседі.Себептері:Тимпания аңдарға піспеген азық бергеннен болады.азыққа қаинамаған пива н/е асхана ашытқыларын,өзі қызатын салат ж/е басқада азықтар қосқаннан тимпания дамиды.Балау:тимпанияға тән клин.белгілеріне баил.диагноз қояды.Тері асты қытырлауымен сипатталатын зарарлы ісіктен ажыратады.емі:дер кезінде емдеп аңды құтқаруға болады.Ол үшін зонд арқ.асқазаннан газды шығарады.Сонан соң зонд арқ.3-5мл 5паизды сүт қышқылын,0,1-0,2г салол,0,3г биомицин,т.б антибактериалды заттарды құяды,газдарды сіңіру үшін 0,2-0,5 күйдірілген магнезий,0,2-1,0 г белсенді көмір қолданылады.Емдегеннен соң 1сағ.өткесін малдың жағдайы жақсармаса хирургиялық жолмен операция жасаиды.Сақтандыру:рационға шіріген ашыған,өзінен өзі қызатын азықтар қоспайды.Азықтар қоспасының темп.12 аспауы керек.Азыққа сыра мен асхана ашытқыларын термикалық өңдеуден өткеннен соң қосады.
Асқазан мен ішектерде шаншу түрінде өтетіна урулардың емдеу принциптері-шаншу синдромын басады.Ол үшін анальгин н/е хлоралгидрат 150-300мл.Асқазанға зонд енгізеді,газдар мен азық қалдықтарын сыртқа шығарады,малдың жағдаиын жақсартады.4-6л жылы сумен асқазанды жуып шаиса жақсы нәтиже береді.ол үшін ихтиол,натрий гидрокарбонат ерт.қолд.ы.Қанайналымын жақсарту үшін тері астына камфор майын,натрийдің кофеин-бензоатын н/е эфедрин гидрохлоридін егеді.Аурудан аиыға бастағанда диетикалық азықтандыру ұйымдастырылады.
Ателектазды,аспирациялық ж/е метазтазды пневмониялардың себептерінің ауру/ң анықталуының ерекшеліктері-Ателектазды пневм/я-өкпенің кей жерлерінің ауадан босап солуының нәтижесінен п/б қабыгу.ол көбіне әлсіреген,арықтаған,толық өсіп жетілмеген малдарда,қойлар арасында жиі кездеседі.Себептері:ателектазды пневмонияның көп таралуына аналық малдарды сапасыз азықтармен азықтандыру,жаңа табын құрғанда толық өсіп жетілмеген төлдерді жіберіп алу,оларды серуендетуге жиі шығармаи қораларды тығыз,жиі орналастырып ұстау себепкер болады.Балау: клин.белгілерімен ауру жаиындағы жиналған мәліметтерге негізделеді.Рентгенмен зерттегенде өкпелердің шет жақ жиектерінде қарауытқан дақтар көрінеді.Асперациялық пнев/я-бронхылар мен өкпенің,тыныс жолдарына бөтен заттардың енуінен п/болвп ,бөлшекті түрде өтетін қабынуы.себептері:Асперациялық пнев/я көбінесе жұтқыншақтың қабыну,орг.улану,құсу,қарынның кебу салдарынан п/б.Балау:ауру жаиында жиналған мәліметтерге,зерттеу нәтижелеріне,клин.белгілеріне негізделеді.Метастазды пнев/я-өкпеге бактерия қоздырғыштарын орг/ң басқа ағзалары мен ұлпаларынан әкеліну салдарынан оның бөлшектеніп қабынуы.кобіне қоилар,жылқылар аурады.себертері:Көп жағдаида кеибір індетті,гинекологиялық,хирургиялық аурулардыңасқыну барысында орг.жалпы қарсылық күшінің әлсіреуінен п/б.Балау:Ауруға тән клин. Белгілері мен анамнезне негізделеді.Қанның тексергенде ЭШЖ артады,неитрофилді лейкоциттер көбеиеді,эозинофилдер азаяды.
Ашымалы дипепсия- жаңа туған төлдердің азық қорыту ж/е зат алмасу процесінің бұзылып,орг/ң құрғауы ж/е улануы салдарынан тез арада п/б ауру.Бұл аурумен бұзаулар,тораилар жиірек,қозылар,құлындар,боталар сирек ауырады.Себептері:Ұрықтанған буаз аналық малдардың азық мөлшерінде протеиннің,витаминнің,мин.зат/ң жетіспеушілігі б/т. Симптомдары:ауру/ң барысына қараи жаи ж/е токсикалық диспепсиядеп бөледі.жаи дипепсияда ас қорытылуынан басқа,мал организмнде аитарлықтаи терең өзгерістер болмаиды.Токсикалық дипепсияда ауру мал азық қабылдамаиды,іш өтеді ,орг.улануы,сусыздануы,жалпы жағдаиы нашарлаиды.Емі:Емдеу кезінде жас орг. Мен аурудың ауру кезіндегі ерекшеліктерін ескеру к/к.Емдеу кешенді түрде жүргізілген жөн.Ол үшін малдың күтімін,азықтандыруын жақсартумен қатар патогенетикалық , симптоматикалық,диеталық емдеу әдістерін белгілі мөлшерде жан жақты паидалану қажет.
Бронхит-бронхтың кілегейлі қабығының қабынуы.Отуі бойынша.жіті/созылмалы,пайда болуына бай.ты негізгі /туындаған,қабыну сипатына қарай:катаральды,іріңді,қанталаған,фибринді.Ірі бронхтардың қабынуы-макробронхит,жіңішке тарамдардың қабынуы-микробронхит,ең жіңішек тармақтар қабынуы-бронхиолит.Себебі:суық тию,малы төсенішсіз цементте ұстау,ылғалдылықтың артуы,суық сумен суғару,азықтан немесе шаңнан шыққан шаңмен тыныстағаннан,бағып күтудің төмендеуі.Сиптомы:Жіті өтсе малдың азыққа тәбеті төмендейді,тамыр соғуы жиілейді, тепературасы 1-2*С көтерледі.Бастапқы кезінде құрғақ жөтел кейін жөтел қақырынып жұмсарады,жөтелгенде ауырсынбайды.Өкпені тыңдағандақатаң шығтын везикулярлы тыныс,кейде алыстан естілетін сырыл пайда болады.Созылмалы өтсе малдың арықтауымен,өнімінің төмендеуімен,жұмысқа қабілеті нашарлауымен сипатталады.Салдарда оқтын-оқтын қайталанатын құрғақ жөтел ,кілегейлі қабықтары көгерген,тыныс алуы қиын,дем шығарғанда ентігеді.
Емі:патогенетикалық ж/е симптоматикалық емдер қолданылады.Қақырық түсіретін:мүсәтір,терпингидрат,корловар тұзы,ас содасы,термопсис,жылы сүт,ипекакуана тұнбасын,ментол,пертуссин береді.Бронхтың қуысын кеңейтуге:тері астына эфердин ері,тері асытна эфулин енгізеді.Эксудатты сұйылту үшін:пепсин ж/е трипсинді қолданады.Микробтарға қарсы антибиотиктер мен сульфаниламид препараттар қолд.Сонымен қатар физиотерапия жасауға болады.
Гастрит-асқазанның кілегейлі қабығының қабынуымен ,оның сөл бөлу,фермент бөлу,эвакуаторлы,экскреторлы қызметінің бұзылуымен сипатталады.негізгі ж/е туындаған,отуі:жіті ж/е созылмалы,қабыну сипатына ұйымалы ,катаральды,геморрагиялқ,фибринозды,іріңді.Таралуы:беткейлі ж/е терең,ошақты ж/е диффузды.зақымдану сипаты:альтеративті ж/е экссудативті.Альтеративті эрозиялы ж/е ойық жаралы болып бөлінеді.Себебі:малдың жасына сәйкес емес сапасыз азықтармен азықтану,олардың құрамнда удың болуы,бірыңғай құнарсыз белокты, витаминді ж/е витаминді азықтандыру ,азықтандыру режимінің бұзылуы.
Симптомы:Азық қорыту бұзылғанда перистальтика күшейеді,нәжіс мол ішінде қорытылмаған ірі азықтар бар,гастрогенді химиялық диарея пайда болады.Күйзелу,дене температурасы 1-2 *С көтеріліп,азыққа тәбеті болмайды.Организмнің улануы болып,жүрек әлсіздігі болады.Асқазандық іш өту болып,кілегелі қабықтар сарғаюы болуы м/н.
Емі:Малдарды жартылай диетаға қойып,біртіндеп сіңетін ,көлемі аз ж/е тітіркендірмейтін азықтар береді.Асқазанның сөл бөлуін қоздыратын:аир тамырын,мыңжапырақ шөбін тұзбен араластырып береді,Қышқылдық төмендегенде табиғи ж/е жасанды асқазан сөлін тұз қышқылына ерітіп ,жіті өткенде қышқылдылыққа байланыссыз-крахмал,зығыр,жалбызтікен тамырын қолданады.
Диспансерлеуге анықтама,оны өткізу кезеңдері.Диспансерлеу дегеніміз-жоғары өнімді,дене бітімі мықты,зат алмасу процесі жоғары сапалы ммал өсіруге арналған сақтандыру және емдеу жұмыстарының жоспарланған жүйесі.Онда үйір-үйір дені сау малға клиникалық-биохимиялық зерттеулер жүргізіледі жіне зат аламсу процестері бұзылғанда емдеу және сақтандыру жұмыстарын ұйымдастырады.Диспансерлеуді өткізу үшін клиникалық диагностиканы,биохимияны,патологияны,азықтандыру мал гигиенасы және азық агротехникасы жағынан жетілген мамандар қажет.Диспансерлеуді өткізу барысындағы емдеу және сақтандыру шаралары.Диспансерлеу диагностикалық,емдік және сақтандыру бағыттарында әрекет ететін 3кезеңнен тұрады.Диагностика кезеңінде қарастырылатын мәселелер:малды шаруашылықта қолдан тәсілі,өнімділігі,жасы;азықтандыру анализі:түрі,сапасы,азықтандыру уақыты;бағып-күту,мал қорасының түрі,моцион ұзақтығы мен сипаты,желдеткіштің,еденнің күйі,жарық түсу мөлшері.Диспансерлеу кезінде барлық сиырларды,бұқаларды және қашарларды клиникалық зерттеуден өткізеді.Әрбір малды жеке тексереді.анализге көңіл бөледі,жағдайын,азыққа тәбетін бағалайды.Сілекей қабықшасының,лимфа жүйесінің,терісінің,жүн қабатының,тұяғының,желінінің,жыныс ағзаларының жағдаййын қарайды.Қажет болса дененің қызуын өлшейді,жүрек соғуын анықтайды,сонымен қатар жүректің,демалудың,азық қорытылудың,несеп,жүйке,эндокриндік жүйелерінің жұмыстарын анықтайды.Лабороториялық зерттеуді клиникалық зерттеумен бірге жүргізеді.Оның мақсаты белоктың,көмірсудың,минерал және витаминдердің алмасуын анықтау.Қан құрамындағы белок,сілті қорын,каротинді,кальцийді,фосфорды анықтайды,егер қажет болса көмірсуды,кетогнды денелерді,қандағы гемоглобинді және лейкоцит мөлшерін анықтайды.
Диспепсия(анықтамасы,жіктелуі,клиникалық белгілері) Диспепсия-жаңа туған төлдердің азық қорыту және зат алмасу процесінің бұзылып,организмнің құрғауы,улануы салдарынан тез арада пайда болатын ауру.Бұл аурумен бұзаулар,торайлар жиірек,ал қозылар мен құлындар және боталар сирек ауырады.Себептері: жаңа бұзаулар,торайлар мен қозылардың ауыруының негізгі себебі-ұрықтанған буаз аналық малдардың азық мөлшерінде протеиннің,витаминнің,минералдық заттардың жетіспеушілігі болып табылады.Жіктелуі:қарапайым және улы.Қарапайым түрінде ас қорыту процесі бұзылғанымен ауру малдың жалпы жағдайында айтарлықтай өзгеріс болмайды.Улы түрінде ауру мал жүдейді,тамаққа тәбеті жоқ,тұрақты түрде іші өтеді,организмнің сусызданып,уланғандығы байқалады.Дене қызуы аурудың 2 түрінде де қалыпты жағдайда болады.Аурудың қарапайым түрінде нәжіс сұйық болып,жиі-жиі бөлініп тұрады,ал улы түрінде сұйық нәжіс үнемі ағып тұрады.Нәжіс сұйық,сасық иісті,сарғыш-қызғылт,кейде жасыл болып келеді.Ауру торайлар тынымсыз келеді.Улы түрімен қатты ауырған торайлардың қарын маңайын ақырындап басқанда ауырсынғандық білдіреді,тік ішектің сфинктері босаңсыған,сұйық нәжіс еріксіз түрде бөлінеді,сасық иісті.Жүрек қызметі бұзылады:тамыр соғуы өте әлсіз,өте жиі,жүрек саздары әрең естіледі.Көзге көрінетінкілегейлі қабықтар көгерген.Тыныс алуы жиілеп,қтындаған.Егер ауру малдар сауыға қалған күнде,олар өсіп-өнуден артта қалып,организмнің резистенттігі төмендеп,басқа ауруларға жиі шалдыққыш келеді.
Диспепсияның себептері,оларды анықтау және емдеу. Диспепсия-жаңа туған төлдердің азық қорыту және зат алмасу процесінің бұзылып,организмнің құрғауы,улануы салдарынан тез арада пайда болатын ауру.Бұл аурумен бұзаулар,торайлар жиірек,ал қозылар мен құлындар және боталар сирек ауырады.Себептері: жаңа бұзаулар,торайлар мен қозылардың ауыруының негізгі себебі-ұрықтанған буаз аналық малдардың азық мөлшерінде протеиннің,витаминнің,минералдық заттардың жетіспеушілігі болып табылады.Жіктелуі:қарапайым және улы.Қарапайым түрінде ас қорыту процесі бұзылғанымен ауру малдың жалпы жағдайында айтарлықтай өзгеріс болмайды.Улы түрінде ауру мал жүдейді,тамаққа тәбеті жоқ,тұрақты түрде іші өтеді,организмнің сусызданып,уланғандығы байқалады.Дене қызуы аурудың 2 түрінде де қалыпты жағдайда болады.Аурудың қарапайым түрінде нәжіс сұйық болып,жиі-жиі бөлініп тұрады,ал улы түрінде сұйық нәжіс үнемі ағып тұрады.Нәжіс сұйық,сасық иісті,сарғыш-қызғылт,кейде жасыл болып келеді.Ауру торайлар тынымсыз келеді.Улы түрімен қатты ауырған торайлардың қарын маңайын ақырындап басқанда ауырсынғандық білдіреді,тік ішектің сфинктері босаңсыған,сұйық нәжіс еріксіз түрде бөлінеді,сасық иісті.Емі:Аурудың дамуы мен жас төлдердің физиологиялық ерекшеліктерін ескере отырып төмендегі мәселелерді шешу керек:1.ас қорыту жүйесінің бұзылған қызметін қалпына келтіру;2.организмнің сусыздануына қарсы күрес;3.дисбактериозды жойып,қалпына келтіру;4.организмнің улануына қарсы күрес;5.жүрек қызметін жақсарту;6.организмнің биологиялық тонусын көтеру.Ауырған бұзауларға 6-12сағат,қозылар мен торайларға 4-6сағатқа ашығу диетасын тағайындайды,осы уақытта емізді арқылы физиологиялық ерітінді ішкізеді.Аш диетадан кейін ауру бұзауларға уыз сүтті,қалыпты мөлшердің ¼ бөлігіндей беруден бастайды.Ауру малды азықтандыру алдында (10-15мин) 30-50мл табиғи не қолдан жасалған қарын сөлін сондай мөлшердегі қайнаған сумен араластырып береді.Ішектегі шіру процесін тудыртын микрофлораның зиянды,уландыру әрекетін тоқтату және олардыжою үшін белсенді антибиотиктер кеңінен қолданылады.
Диатермия.Оның ветеринарияда қолданылуы.Диатермия-күші 3 А және кернеуі 200-250В жоғары жиілікті электр тогының әсері арқылы ұлпаларды қыздырып емдеу.Қолданылатын энергияның физикалық қасиеттерін қолдану формасына байланысты диатермия 2 әдіске бөлінеді: ұзын толқынды (толқыны 300-ден 600м-ге дейін) және қысқа толқынды (толқыны 22м).Диатермия кезінде өткізгіштен электр тогының көптеген мөлшері уақыт бірлігінде өтеді,соның салдарынан мал организмінде Джоул-Ленц заңы бойынша жылу көптеп бөлінеді.Диатермия кезінде 2 электрод аралығында орналасқан дене бөлігінің тереңде жатқан ішкі ұлпаларында ішкі(эндогенді) жылу пайда болғандықтан қызады.Мұндай жағдайды сырттан келетін жылумен жылыту мүмкін емес.Диатермия тоғының жерглікті әсері арқылы дененің жалпы қызуы 0,1-0,2℃ көтеріледі,ал тереңде-кейбір ұлпалар 7℃ дейін қызады.Диатермиялық іс-әрекетті бронхиттерде,плевриттерде,тромбофлебриттерде,тырыспалы өлі тиюде,асқазан-ішек ауруларында,жіті нефриттерде және нефроздарда,ішкі органдардың жабысып ауруында,әсіресе бүйрек тұсында,жиектегі жүйке жүйесі зақымданғанда,екі күнде бір рет жүргізеді.
Диспепсияны дербестеу. Диспепсия-жаңа туған төлдердің азық қорыту және зат алмасу процесінің бұзылып,организмнің құрғауы,улануы салдарынан тез арада пайда болатын ауру.Бұл аурумен бұзаулар,торайлар жиірек,ал қозылар мен құлындар және боталар сирек ауырады.Себептері: жаңа бұзаулар,торайлар мен қозылардың ауыруының негізгі себебі-ұрықтанған буаз аналық малдардың азық мөлшерінде протеиннің,витаминнің,минералдық заттардың жетіспеушілігі болып табылады.Жіктелуі:қарапайым және улы.Қарапайым түрінде ас қорыту процесі бұзылғанымен ауру малдың жалпы жағдайында айтарлықтай өзгеріс болмайды.Улы түрінде ауру мал жүдейді,тамаққа тәбеті жоқ,тұрақты түрде іші өтеді,организмнің сусызданып,уланғандығы байқалады.Дене қызуы аурудың 2 түрінде де қалыпты жағдайда болады.Аурудың қарапайым түрінде нәжіс сұйық болып,жиі-жиі бөлініп тұрады,ал улы түрінде сұйық нәжіс үнемі ағып тұрады.Нәжіс сұйық,сасық иісті,сарғыш-қызғылт,кейде жасыл болып келеді.Ауру торайлар тынымсыз келеді.Улы түрімен қатты ауырған торайлардың қарын маңайын ақырындап басқанда ауырсынғандық білдіреді,тік ішектің сфинктері босаңсыған,сұйық нәжіс еріксіз түрде бөлінеді,сасық иісті.дербестеу: бұл ауруды колибактериоздан,лептоспироздан т.б. жұқпалы аурулардан ажырата білу керек.Ол үшін керек болған жағдайда, тиісті лабороторияға жаңа өлген өлексені немесе өлекседен алынған материалдарды жіберген жөн.
Дарсанвализация әдісінің физиологиялық әсері,қолдану ережесі.Дарсонвализация-жоғары жиілікті (110кГц) жоғары кернеуліжәне кем қуатты айнымалы импульс тоқпен емдеу әдісі.Емдік әсері: ауырсынуды және дене қышуын басады,тыныщштандырады,ширықтыратын,жиырылу,бактерия жасушаларының бөлінуін тоқтатады және бактерия жасаушыларын жояды. Магнит өрісімен емдеу әдісі-адам денесінің бір аумағына өзгермелі және дүмпулі магнит өрісімен әсер ете отырып зат алмасу процесстерін тездетеді,қан айналымын жақсартады,жасушаларды қоректендіреді.Магнит өрісімен емдеу әдісі тірек-қимыл ауруларына,невроздарда,шеткі жүйке жүйесінің қабынғанында және қақымданғанында,вегетативтік-тамырлар тонусының өзгергенінде,буын қозғалысы бұзылған және ішкі дене мүшелерінің ауруында және тамыр ауруларына қолданылады.
Жарақатты перикардит (себептері,клиникасы,ауруды анықтау, емдеу) Жүрек қабының қабынуы.Қабыну жарақаттан не басқа себептерден болуы мүмкін.Өтуі бойынша:жіті,созылмалы.Себебі бойынша: жарақатты, жарақатты емес.Жарақатты перикардиттің пайда болуына жұмыршақ қарын арқылы жем-шөппен кірген істік темірлер немесе басқа заттар әсерін тигізеді.Істік темірлер жүрек қабын кейде бұлшық етін,ішкі қабатын жарақаттайды.Клиникасы: Ауру жылқылар жатпайды, сиырлар шұғыл қимылдардан қашқалақтайды, көбінесе алдыңғы аяқтарын алшақ ұстайды.Ауру асқынған сайын тамр соғуы бәсеңдейді.Жүрек соғуы жиілейді.Жүрек түрткісі әлсірейді,жайылып кетеді, жоғары,артқа,және оңға қарай ығысқан.Дене қызуы көтеріледі,жем-шөпке тәбеті тартпайды.Ауруды анықтау:рентгенмен тексеру арқылы нақты мәлімет алуға болады.Онда жүректің көлемі қатты ұлғайып,оның кескіні қозғалысқа келмейді, жүрек пен көк ет үшбұрышының көлемі анық көрінбей, көмескіленіп кішірейеді, жүрек тұсының үстіңгі жағындағы көрініс жарықтанады. Ауруды диагностикалаудың дұрыстығына күдік туған жағдайда күмәнданбас үшін жүрек қабының қуысын зарарсыздандырылған инемен сол жағындағы 4ші қабыртқаның арасынан, иық буыны сызығы мен шынтақ арқылы өтетін түзулердің ортасынан теседі. Дұрыс нәтиже алу үшін қуысты новокаинмен блокада жасайтын инемен тескен жөн.Емі: Ең алдымен перикардитке себепші болған негізгі ауруға бағытталады. Перикардиттің жарақаттан болған түрін кей жағдайларда операция жасап, ауырған малды аман сақтап қалуға болады.Сақтандыру шараларын жасаған жөн. Ол үшін: малмен жұмыс істейтін адамдардың арасында насихат жұмыстарын жүргізу, сусымалы жемдерді магнитті қондырғылардан өткізу,сыммен байланған тең шөптерді арнайы құралдармен, арнаулы жерде шешіп, сымдарды шашпау.
Жарақатты ретикулит(анықтамасы, себептері,симптомдары, ауруды анықтау,емдеу)Reticulitis traumatic-тақия қарынның жарақаттанып қабынуы және іш перденің қосарлана қабынуы, тақия қарын қабырғасының бөгде затпен жарақаттанып,зақымдалған ағзаларда жайылмалы қабынудың дамуымен сипатталатын дерт, ересек ірі қара мал арасында өте жиі, қойлар мен ешкілер арасында сирек кездеседі.Ауру жіті және созылмалы түрде өтеді.Себептері:Ірі талшықты азықтар,пішен,сабан,егін қалдықтар,сусымалы құнарлы жемді ұқыпсыз сақталғанда темір-терсектермен және басқа да қатты заттармен ластанады.Ластану жағынан буылған пішен мен сабан қауіпті.Малдар жарақатты ретикулитпен жайылым кезінде де темір-терсекпен ластанған бітік шөпте,шабындықта жайылып жүргенде дерттенуі мүмкін.Мал рационында кальций фосфор тұздарының, ас тұзының, каротин және микроэлементтердің жетіспеуі сүтті сиырлар мен төлдерде жебірлік пайда болады. Түрлі нәрселерді жалау, күлді, топырақты жеу, сүйектерді кеміру бөгде заттарды жұтуға жағдай тудырады.Симптомдары: Жіті түрде өтетін жарақатты ретикулит аяқ асты пайда болумен сипатталады. Тәбеті нашарлайды, мазасызданады, құйрығын бұлғақтау, артқы аяқтарымен ішін тепкілейді, Мал ыңқылдайды,дене қызуы 39,8-40,8 дейін көтеріледі.Сауын сиырлардың сүті азаяды.Жалпы күйі нашарлайды, аз қимылдайды, ұзақ уақыт бір орында тұрып қалады,сол жақ шынтағын кеудесінен алшақтатып ұстайды.Мал абайлап, лажсыздан қозғалады,ылдиға қарай жүргісі келмиді.Тамыр соғуы және тыныстануы жиіленеді. Қан қысымы тек тамыр соғуы жиілегенде ғана төмендейді. Нәжіс бөлуі сиректейді, нәжісі тығыздалады.Созылмалы түрде өтетін жарақатты ретикулит кезінде: азыққа деген зауқы оқтын-оқтын қзгеріп тұрады. Күйіс қайырудағы жүйелілік бұзылады,сүттілігі күрт төмендейді, мес қарынның жиырылуы бұзылады. Ауруды анықтау:Ауруды анықтауда күтпеген жерден мынадай белгілердің:азыққа зауқының, күйіс қайыруының бұзылулары, мес қарынның гипотониясы,ауырсыну реакциясы,қанның морфологиялық құрамының өзгеруі болады.Ауруды дәл анықтау үшін бөгде заттың бар екенін және тақия қарынның жарақатын табу керек.Темірқоспалы бөгде заттарды магнит зондтары арқылы тауып алып, сыртқа шығаруға болады.Емі: Негізгі ем әдісі ретінде,операция жасап бөгде затты алып тастайды. Іші қатқан жағдайда аз мөлшерде200-300гр іш өткізетін тұздар береді, жылы клизма жасайды. Ауырсынуын басу үшін қан тамырына 250-300мл 25%-тік алкоголь, анальгин енгізеді.Шіру процесін басу үшін ауыздан фурациллин,окситетрациклин,ихтиол береді. Іш қуысына пенициллин мен стрептомициннің 0,5 % новокаин ерітіндісінде және өсімдік майында эмульсия түрінде жасаған қоспаларын әрқайсысы 3млн ӘБ-тен енгізсе жақсы нәтиже береді.Жүрек қызметін жақсартатын дәрілер береді:тері астына-натрий кофеин-бензоаттың 4г, ауыздан-оймақ гүл тұнбасын 15-25мл береді.
Жалпы ем әдістері, оларға сипаттама. Жалпы емдеу биология ғылымдарының соңғы жетістіктеріне сүйенеді,соның ішінде фармакология, физиология,зоогигена ғылымдары әдістеріне сүйенеді.Емдеу – ғылымның ең негізгі ережесінің бірі, оның физиология ғылымының заңына бағынуы.Организмнің өте күшті қорғану әдістері бар,соның арқасында қоршаған орта мен тепе-теңдік сақталып отырады.Ауру организмнің жазылуы үшін оның ауруына байланысты көмек көрсетілуі керек.Ауырған кезде организмде зат алмасу процесі бұзылады.Бұзылған зат алмасу процесін қалпына келтіру үшін организмге арнайы қорек,күтім керек.Емдік амалдарға механикалық,физиологиялық,химиялық немесе биологиялық факторлар,негізінен ,табиғи ем көздері жатады.Емдеу амалдарына-уқалау түрлері,қыздырғыш компрестер,жарықпен, электр тогымен емдеу жатады.Дәрі-дәрмектермен емдеу амалдарын ғылыми негізде қолдануды емдеу әдістері деп атайды.Қолданаылатын құралдар мен препараттар қасиеттеріне байланысты өтіп жатқан патологиялық процесс звеносының қоздырғышына,негізгі патогенетикалық механизміне немесе симптомдарына әсер етеді.Осыған сай емдеу әдістері өте көп.Негізгі әдістерге: этиотроптық,патогенетикалық және симптоматикалық емдеулер жатады.Этиотропты ем-себептерді жоюға бағытталған. Мысалы,инфекция организмде болып,оған патогендік әсерін тигізуін жалғастыра берген кезде қолданады.Бұл кезде бірінші кезекте,ауру қоздырғышының әрекетін жоятын,аурудың ерекше қорғаныс механизмін жұмылдыратын қан сарысуы,антибиотиктер,немесе химиялық препараттар сияқты ерекше емдеу қолданылады.Патогенетикалық емдеу- этиотроптық емдеумен бірге және ауруды тудырған себептер жойылғанда тағайындалады.Патогенетикалық емдеудің мақсаты ұлпалар мен ағзалар қызметі қалыпқа түсуіне ықпал ету,ішкі орта құрамын қалыыпқа келтіріп, аурудың шапшаң жазылуына жағдай туғызу.Симптоматикалық емдеу-негізінен,патогенетикалық емдеудің бір түрі,тек ауру организмі мен ауру процесіне шектеулі дәрежеде әсер етеді.Симптоматикалық емдеу дәрі-дәрмектің мөлшеріне,қолдану ұзақтығына және әсер белсенділігіне байланысты ауру организмі мен ауру патогенезіне едәуір айқындалған жалпылама әсер етеді.
Жай диспепсия(анықтамасы,жіктелуі,ауруды анықтау және емдеу).Диспепсия-жаңа туған төлдердің азық қорыту және зат алмасу процесінің бұзылып,организмнің құрғауы,улануы салдарынан тез арада пайда болатын ауру.Бұл аурумен бұзаулар,торайлар жиірек,ал қозылар мен құлындар және боталар сирек ауырады.Себептері: жаңа бұзаулар,торайлар мен қозылардың ауыруының негізгі себебі-ұрықтанған буаз аналық малдардың азық мөлшерінде протеиннің,витаминнің,минералдық заттардың жетіспеушілігі болып табылады.Жіктелуі:қарапайым және улы.Қарапайым түрінде ас қорыту процесі бұзылғанымен ауру малдың жалпы жағдайында айтарлықтай өзгеріс болмайды.Улы түрінде ауру мал жүдейді,тамаққа тәбеті жоқ,тұрақты түрде іші өтеді,организмнің сусызданып,уланғандығы байқалады.Дене қызуы аурудың 2 түрінде де қалыпты жағдайда болады.Аурудың қарапайым түрінде нәжіс сұйық болып,жиі-жиі бөлініп тұрады,ал улы түрінде сұйық нәжіс үнемі ағып тұрады.Нәжіс сұйық,сасық иісті,сарғыш-қызғылт,кейде жасыл болып келеді.Ауру торайлар тынымсыз келеді.Улы түрімен қатты ауырған торайлардың қарын маңайын ақырындап басқанда ауырсынғандық білдіреді,тік ішектің сфинктері босаңсыған,сұйық нәжіс еріксіз түрде бөлінеді,сасық иісті.Емі:Аурудың дамуы мен жас төлдердің физиологиялық ерекшеліктерін ескере отырып төмендегі мәселелерді шешу керек:1.ас қорыту жүйесінің бұзылған қызметін қалпына келтіру;2.организмнің сусыздануына қарсы күрес;3.дисбактериозды жойып,қалпына келтіру;4.организмнің улануына қарсы күрес;5.жүрек қызметін жақсарту;6.организмнің биологиялық тонусын көтеру.Ауырған бұзауларға 6-12сағат,қозылар мен торайларға 4-6сағатқа ашығу диетасын тағайындайды,осы уақытта емізді арқылы физиологиялық ерітінді ішкізеді.Аш диетадан кейін ауру бұзауларға уыз сүтті,қалыпты мөлшердің ¼ бөлігіндей беруден бастайды.Ауру малды азықтандыру алдында (10-15мин) 30-50мл табиғи не қолдан жасалған қарын сөлін сондай мөлшердегі қайнаған сумен араластырып береді.Ішектегі шіру процесін тудыртын микрофлораның зиянды,уландыру әрекетін тоқтату және олардыжою үшін белсенді антибиотиктер кеңінен қолданылады.
Жүрек қан-тамыр жүйесі ауруларын емдеу.Жүрек пен қан тамыр жүйесі-мал организміндегі ең басты жүйенің бірі.Оны негізгі қызметі-ағзалар мен ұлпаларды оттегімен,сумен және түрлі қоректі заттармен қамтамасыз ету,зат алмасуынан пайда болған қажетсіз өнімдерді денеден шығару.Малда жүрек пен қан тамыр аурулары көбінесе індетті немесе түрлі жұқпалы емес аурулардың асқынуынан болады.Жүрек пен қантамырлары қызметінің бәсеңдеуі көбінесе жүрек етінің жиырылу қабілетінің әлсіреуінен болады.Тыныс алу және басқа да жүйелер мен ағзалардың аурулары әртүрлі дәрежед жүрек пен қантамырлары қызметтерінің бәсеңдеуіне себепші болады.Жүрек пен қантамырлары қызметінің бәсеңдеуі мынадай негізгі белгілермен көзге түседі: жүрек соғуының ырғағы бұзылады,ентігеді,көгереді,ісінеді.Ырғақтың бұзылуына қатысты белгілер:тахикардия,шоқырақ ырғағы,эмбриокардия,экстрасистолия,жыбырлағыш аритмия.Малдың жүрек пен қан тамырлары жүйесі ауруларынжіктеуде бірнеше ұсыныстар бар.Солардың ішіндегі көңілге қонары Г.В.Домрачевтің ұсынғаны.Бұл ұсыныс бойынша жүйенің аурулары 4 топқа бөлінеді:1.жүрек қабының;2.жүрек етінің;3.жүректің ішкі қабының;4.қан-тамырларының аурулары.Емдеу:пенициллин қатарлы антибиотиктермен,алиногликозидтер,цефазолин,сульфаниламидтер тағайындайды.Кофеин-натрий бензоатын немесе кофеин-натрий салицилатын тері астына мынадай мөлшерде енгізеді:ірі қара мал мен жылқыларға 3-8гр,ұсақ мал мен шошқаларға 1-2гр,иттер мен түлкілерге 0,2-0,5гр,тері астына кардиамин ірі қара малға 10-15мл,итке 0,5-1,5мл.Глюкозаны ауыздан беруге болады.бірақ 30-40%ерітіндісін қантамыр арқылы енгізген пайдалы.
Жүректің оң жақ бөлігі ақауларының маңызы.(Vitia cordis)-жүрек саңлауларының тарылғандығын немесе қақпақшалардың ақауларын сипаттайтын,көбінесе эндокардиттің асқынғандығынан болатын дерт.Аурудың осындай жағдайын жүре пайда болған ақаулар деп атайды.Жүрек ақауларының басты белгілері –ұдайы эндокардиальді шуылдары естіліп тұрады.Оң жақ құлақша мен қарынша арасындағы саңылаудың тарылуы.(Stenosis ostii ventricularis dextri).Диастола соңында,қан оң жақ құлақшадан оң қарыншаға тарылған саңылау арқылы өткенде қарыншалардың жиырылуының алдында пайда болатын систолаалды шуылды тудырады.Шуыл 3 жармалы қақпақшаның жақсы естілетін нүктесінде естіледі.Құлақша мен қарыншаның арасындағы саңылаудың тарылуынан оң құлақшаға қан толып,қан айналымының үлкен шеңберінде қан іркіледі.Бұл алдымен оң құлақша мен сол қарыншаны кеңітеді,сонан соң шымырландырады.Қанның оң қарыншаға аз толуынан бірінші саз тарсылдап дауыс шығарады.Бұл ақау сиырларда,ешкілерде,құстарда жиірек кездеседі де,жүрек қызметінің қайтып қалыпқа келі қабілеті нашар өтеді.Қызметін қайта қалыпқа келтіре алмаған жағдайда оң құлақша кеңейеді де қан айналымының үлкен шеңберіндегі веналарда қанның іркілгендігінен веналарға қан толып білеуленеді,ісінеді,көгереді,бауырда да қан іркіледі.
Жүректің сол жақ бөлігі ақауларының маңызы. .(Vitia cordis)-жүрек саңлауларының тарылғандығын немесе қақпақшалардың ақауларын сипаттайтын,көбінесе эндокардиттің асқынғандығынан болатын дерт.Аурудың осындай жағдайын жүре пайда болған ақаулар деп атайды.Жүрек ақауларының басты белгілері –ұдайы эндокардиальді шуылдары естіліп тұрады.Сол жақ құлақша мен қарынша арасындағы антро-вентрикулярлы саңылаудың тарылуы(stenosis ostii atrioventricularis sinistri)-диастола соңында, қан сол құлақшадан сол қарыншаға тарылған саңылау арқылы өткенде қарыншалардың жиырылуының алдында пайда болатын систолалды шуылдарды тудырады.Шуыл 2 жармалы қақпақшаның жақсы естілетін нүктесінде анық естіледі.Жүрек тұсын қолмен басқанда,кейде көкірек қуысында діріл сезіледі (мысық пырылы).Сол құлақшаға қан толғандықтан,қан айналудың кіші шеңберінде қан іркіледі де сол құлақша мен оң қарынша алдымен кеңеіп,сонан соң шымырланып ұлғаяды.Жүрек соғуыгнығ бірінші сазы, сол жақ қарыншаға қанның аз келуіне байланысты тарсылдаған дыбыс шығарады.Бұл ақау көбінесе жылқыларда кездеседі де қызметін қайта қалыпқа келтіре алмағандықтан сол құлақша кеңейіп,қан айналудың кіші шеңберінде қан іркіледі де ентігуге,көгеруге,бронхының кілегейлі қабығының қабынуына әкеліп соғады.Бұл ақауда қарыншаға диастола кезінде қан толуның азаюына байланысты тамыр соғу қысымы төмендейді.Артериядағы тамыр соғуы жиіленеді.
Инфрақызыл сәулелердің әсер ету механизмі және олардың шығу көздері. ИҚ сәулесі әсер еткенде, тіндердің қызуы, фотохимиялық реакцияларда түзілген белсенді қосылыстардың әсері, сонымен қатар, терінің жүйке рецепторларының тітіркенуі нәтижесінде қан айналым күшейеді, бұлшықет пен тамырлардың тонусы төмендейді, вегетативті реакциялар қалпына келеді, осыған байланысты ауруды басатын және қабынуға қарсы әсері білінеді. ИҚ сәулесінің бұл қасиеттерін физиотерапия практикасында кеңінен пайдаланады, бұл жерде оның жасанды көздері - соллюкс пен Минин шамдары қолданылады. ИҚ сәулесі ұзақ уақыт және қарқынды әсер еткенде, айқындылығы әр түрлі дәрежедегі ағзаның қатты қызуы байқалуы мүмкін, ал өте ауыр жағдайларда ыстық өтуі немесе күн өтуі пайда болады. Бірақ ИҚ сәулесінің ең күшті әсеріне адамдар өндірістік жағдайларда ұшырайды. Мысалы, ыстық цехтарда ИҚ сәулесінің қарқындылығы 12,6-25,2 МДж (м/с) дейін жететін болса, жердің орташа ендіктерінде күннің жылу сәулелендіруінің қарқындылығы 3,77 МДж (м/с) аспайды. Өндірістік те, күннің де ИҚ сәулесінің ұзақ уақыт әсері, қатты қыздыруынан басқа, жылулық катарактаның дамуына әкеп соғады. Бұл қыздыратын сәулелердің көз бұршағына сіңіуіне және онда қан тамырлары болмауына байланысты, жылуды алып кетудің қиындауы себебінен дамиды
Крупозды пневмония –бұд өкпенің тез арада едәуір бөліктерін қамтып ,даму сатылы түрде өтетін фибринді қабынумен сипатталатын ауру.Себебі:Қоздырғыш микроорганизмдер ж/е дененің аллергиялық жағдайы. Крупозды пневмонияны негізінен пневмококтардың 1, 2, 3 және 7 типтері қоздырады, ал өте сирек жағдайларда Фридлендердің диплобацилласы, Афанасьев-Пфейфер бацилласы, стафилококтар да өкпеде жоғарыда айтылған өзгерістерді туғызады. Крупозды пневмония 4 кезеңнен өтеді
1) қан көп келу;
2) қызыл бауырлану;
3) сұр бауырлану;
4) шешу кезеңі.
Бірінші кезеңде крупозды пневмония кішкентай серозды қабыну ошағы түрінде басталады да, кейін қабыну үдерісі суға түскен май тамшысындай тез таралады. Өкпе қан тамырлары қанмен толып, эритроциттер альвеолаға шыға бастайды, өкпе қызарып үлкейеді.
Екінші кезеңде эритроциттердің қан тамырларынан шығуы (диапедезі) өте күшейіп, олар альвеолаларды толтыра бастайды. Аз мөлшерде лейкоциттер және фибрин жіпшелері көрінеді. Өкпе үлкейіп бауыр қаттылығының дәрежесіне жетеді, кесіп қарағанда қып-қызыл болады. Сол үшін бұл кезеңге өкпенің қызыл бауырлануы деген ат берілген.
Үшінші кезеңде нейтрофилді лейкоциттердің диапедезі (альвеолаға өтуі) күшейіп, пневмококтар жойыла бастайды. Өкпе капиллярының өткізгіштігінің артуына байланысты лейкоциттер мен эритроциттердің арасында фибрин жіпшелері пайда болады. Эритроциттер гемолизге ұшырап, ыдырай бастайды. Альвеола экссудатқа толып, оның көлемі қалыпты жағдайға қарағанда 3-4 есе үлкейеді. Өкпенің көлемі ауа жұтқандай (демді ішке тартқандай) дәрежеге жетеді. Қаттылығы бауырдай, кесіп қарағанда сұр түсті, кесіндінің беті түйіршікті көрінеді. Сондықтан бұл кезеңді өкпенің сұр бауырлануы деп атайды. Плевра күңгірт және оның бетінде фибринді қабық пайда болады.
Шешілу кезеңі.
Бұл кезеңде лейкоциттердің әсерінде фибрин сұйылып ери бастайды. Лейкоциттердің өздері де ыдырап, көпшілігі майлы дистрофия күйінде көрінеді. Экссудат лимфа жолдарымен және бронхтар арқылы шығарылып өкпе тазара бастайды. Өкпенің қаттылығы және түсі көкбауырға ұқсап қалады
Емі:Малдын азығын жақсартады,микробтарға қарсы:новарсенол,антибиотиктер не сульфаниламидті препараттар қолданады.Аллергияға қарсы Натрий триосульфатын,кальций хлориді ерітіндісін,супрастин,пипольфен береді.Организмнің улануы үдеп бара жатқандавенаға глюкоза,хлорлы натрий,гексаметилентетрамин ерітінділерін енгізеді.
Катаральды пневмония - бронхылар мен өкпенің қабынуы (катаральді қабыну, ошақты қабыну, нақтыланбаған қабыну). Бұл бронхылардың куыстарына катаральді экссудаттың толуымен сипатталатын дерт. Бронхопневмониямен көбінесе төлдер және бордақыда тұрған жас мал ауырады. Төлдерді бронхопневмонияға ұшырататын себептер әр қилы. Ең негізгісі – аналық буаз малға берілетін азықтардың құнарсыз және сапасыз болуы ( белок, углевод, витамин және басқа минералдық тұздардың жетіспеуі), қышқылды азықтардың (сүрлем, борда, жем) басым болуы, күтудің нашарлығы ( қора тарлығы, ішінің лас, суық, дымқыл болуы ), серуендетудің аздығы болып табылады. Айтылған жайлар әсерінен төл ана құрсағында нашар жетіледі де, әлсіз болып туады.Ауру тудыратын себептерге байланысты өкпеде қан іркіледі,оның сары суы бронхылар мен альвеоллалардың қуыстарына жиналады.Бұған қанда ірі дисперсті гамма глабулиннің көбеюі де әсер етеді.Эксудат бар жерде микроорганизмнің өсі жылдамдайды.Оған тыныс жолдарындағы арнайы жыпылықтағыш эпителий торшаларының қызметтері мен фогоцитоздың нашарлауы да өз әсерін тигізеді.Организмде түзілетін улы заттар қанға сіңген уақытта дене қызуы көтеріледі.Қабыну процесікішігірім бөлікшелерінен басталып,бірте бірте үлкен көлемді ошаққа айналады Жіті түрде өткен аурудың бастапқы кезеңінде, бронхиттің белгілерінен басқа, жалпы жабығу, сыртқы орта әсеріне реакциясының бәсенделуі, әлсіздік, азыққа зауқы төмен не бәсеңделуі, дене қызуының 1-2°С көтерілуі байқалады. Әлсіреген және қатты арықтаған малдарда дене қызуы көтерілмеуі де мүмкін. Аурудың 2-3 күндері тыныс алу жүйесінің зақымдалған белгілері: жөтел, күшейген ауыр тыныс және ентікпе, танауларынан ұйымалы-катаральді не катаральді ақпа ағу, қатаң везикулярлы тыныс, бронхылар мен өкпелерде алдымен құрғақ, сонан соң ылғалды сырылдар естіледі. Бірнеше тәуліктерден кейін перкуссиялап тексергенде өкпелердің алдыңғы ұштарынан күнгірттенген бәсең дыбыс шығатын жерлер анықталады.Емі Ауру мал жай айларында көлеңке жерде, қыста, күзде жылы, таза қорада ұсталып, құнарлы азықпен азықтандырылады. Төлдер сүт емуден шыққан болса, оларға міндетті түрде( 7-10 күн бойына) қаймағы алынбаған сүт(3-4 литр бұзауларға) беріледі. Төлдердің күйін, құндылығын арттыру үшін витаминдер (А, Д, С , В ), гидролизин Л-103, аминопентид-2, гаммоглобулин немесе енесінің қаны (тері астына, етіне ) егіледі. Тыныс жолын кілегей сұйықтан тазарту үшін хлорлы аммоний, ас содасы, карбонат тұзы беріледі және скипидар, ихтиол,ас содасы буларымен емдеу әдісі қолданылады.Аурудың жіті түрінде сульфаниламид (норсульфазол, сульфадимезин, сульфазол,сульфадимегоксин) және антибиотиктер (пенициллин түрлеріне) қолданылады, кофеин, глюкоза ерітінділері жіберіледі.
Қатпаршақ қарынның бітелуі – қатпаршақтар арасындағы қусқа азықтардың не құмның толып кетуімен сипатталатын дерт.Себебі:Көп мезгіл қатты майдаланбаған сабанмен,топырақтан тазаланбаған азық пен сұлының қауыздарын көп бергеннен.Дамуы:құрғақ,қатты азықтар қатпаршаққа жиналып оның биорецепторларын тітіркендіреді,қан айналысын бұзады,қабынулар тудырады.Малдың күйіс қайыруы тоқтайды,қарынның жиырылуы тоқтайды,азық жынында шіру процесі үдейіп,уыттар көп құралады.
Емі:аурудың себептерін жояды.Малға натрий сульфатын,5 л зығырдың,сұлының шырышты маңызын 1-1,5 л өсімдік майын тағайындайды.Ақтамыр тұнбасын тері астына,венаға натрий хлордін енгізеді.натрий сульфатын ж/е өсімдік майын 500-1000 млесебінде қатпаршақ қарынға ,8-9 қабырға аралығына иық-жауырын сызығынан 2-3 м төмен енгізеді.
Лизаттармен емдеуге сипаттама. Гистолизаттармен емдеу дені сау малдан алынған ұлпаны еріту немесе ыдырату әдісімен даярланған препараттарды лизат немесе гистолизат деп аталады. (гсто- ұлпа, лизис-еріту) Ұлпа ерітіндісі ұлпаның өзінде болатын ферменттердің әсерінен табиғи немесе жасанды асқазан сөлі мен қышқыл немесе сілтілік аутолиз жолымен пайда болады. Ұлпа ерітіндісін ешқандай микробтир түспйтін тазартылған жағдайда жасалады. Гидролизаттар 4-5% белок құрамды пептид және амин қышқылы құрамды мөлдір сарғыш ерітінді, ол белокты қышқылды немесе ферментті гидролиздеу жолымен ірі қара қанынан дайындалады. Тері астында жіберілген гидролизаттар әсерінен алмасу процесінде қанның гемоглобин құрамының, эротроциттер мен лейкоциттер санының, қан плазмасының жалпы белогы артуымен және Р.Э.С. белсенділігі мен өсуінің күшейуімен көрінетін ынталану пайда болады. Гемоллизаттар ферменттік гидролиз жолымемн алынған асқазан сөлі мен фибринделмеген немесе гепаризделген мал қанынан жасалған дәрі: оның құрамында пептид, амин қышқылы, басқа жа қан мен асқазан сөлінің биологиялық белсенді заттары болады. Лактолизат ірімшік қайнатудан алынған сары су мен ферменттік гидролиз жолымен алынған жылқы асқазан сөлінен істелінеді. Оның құрамында пептидтер, амин қышқылдар, лактоза және басқа да сүт пен асқазан сөлі белсенде биологиялық заттары болады.
Мал шаруашылығына жұқпалы емес ішкі аурулар қандай экономикалық шығын әкеледі.Ішкі аурулар басқа ауруларға қарағанда өте кең тараған аурулардың бірі,ішкі аурулардың ерекшеліктері мынада:дәрігерлік көмек көрсетіліп жүрген айқын ауру малдан басқа,белок,көмірсу,витамин,минералды заттар алмасу процестері бұзылған көптеген малда кездеседі.Бұл,малға анық ауру белгілері болмаса да дәрігерлік көмек көрсетуін талап етеді.Мал өсіру бағытындағы шаруашылықтарда ішкі аурулардан сақтандырудың жалпы мемлекеттік жоспары болуы қажет.Мал дәрігерлік клиникада жалпы және жеке сақтандыру жұмыстары жүргізіледі.Жалпы сақтандыру жұмыстары:дені са,дене бітімі мықты,жоғары өнімді мал тобын жасақтауға бағытталған жоспарлы іс-шаралар жүйесі болып табылады.Жеке сақтандыру жұмыстары жекелеген ішкі аурулардың тууына жол бермеуге бағытталған, мысалы:қантышқақ,алаөкпе,мешел,остеодистрофия,гиповитаминоздар.Мысалы,жекелеген ішкі аурулардан сақтандыру кейбір шаруашылықтарда диеталық құрама азықтар,минералды жем-шөп беру арқылы жүзеге асырылады.Бұзауларды қантышқақтан сақтандыру,сиыр буаздығының 3ші кезеңінде,бұзылған зат алмасу процесін қалпына келтіру жолымен эжүзеге асырылады.Шаруашылықта топтық емдеумен қатар жеке емдеуде де жүргізіледі,әсіресе жоғары өнім беретін және аса қымбат малды емдеу бірінгші орында тұруға тиіс.
Мес қарынның тимпаниясы(себептері,симптомдары,ауруды анықтау,емдеу)(tympania ruminis acuta)-мес қарында газдың тез арада және көп мөлшерде жиналуының салдарынан оның шектен тыс кернелуімен сипатталатын дерт,ірі қара мал және қойлар арасында жиі,ал ешкі мен түйелерде сирегірек кездеседі.Себептері:Қарынның негізгі кебуіне тез ашитын азықтарды көп мөлшерде жеуден болады.Шырынды көк азықтар:жаңадан шабылған көк шөп,жоңышқа,беде,бұршақ тұқымдас өсімдіктер.Бұл азықтар үймеде тұрып қалып қызған не жауынмен,таңғы шықпен ылғалданған кезінде немесе осы азықтардың бірімен азықтанған малды іле-шала тойдырып суғарған өте қауіпті.Малды бұзылған жарма және спирт,сыра қойыртпағымен,шіріген тамыр жемістерімен,үсіген картоппен және басқа да сол тектес азықтардың түрлерімен азықтандыру ұзаққа созылып баяу өтетін тимпанияны дамытуы мүмкін.Симптомдары:аурудың басында мал мазасызданады:азық жеуін тоқтатады,құйрығын бұлғақтатады,бүйірлеріне қарай береді,бүкірейеді,кейде ыңыранып жатады,бірақ тез тұрып кетеді,артқы аяқтарымен ішін тепкілейді.Дене қызуы өзгермейді.Тынысы жиілейді,үстірттенеді,кеудесімен тыныс алады.,Мал қиналған жағдайда тілін салақтатып,сілекей шұбырып аққан аузы арқылы тыныстанады.Мес қарынның кебуі үдеген сайын кілегей қабықтарында қан керенеліп сонан соң көгере бастайды.Тамыр соғуы жиілейді,жүрегі қосымша жиырылып,ырғақтығы басқалай түрде бұзылады.Ауруды анықтау: Егерде бір мезгілде және бірден көп малда мес қарынның кебуі жіті түрде өтсе,онда барлығына бірдей дер кезінде көмек көрсету қиындыққа түсетін болғандықтан,біраз малдар шығынға ұшырауы мүмкін.Емі:Мес қарындағы жиналған газдарды сыртқа шығаруға және олардың пайда болуын басуға әрекет жасау керек.Алдымен қарапайым тәсілдер-тауға қарай жәймен жетелеу не айдау,сол жақ бүйіріне суық су құю қолдану.Ауру малды суатқа түсіріп тыныстануын жеңілдетеді және мес қарындағы газдардың пайда болуын тежейді.Денесінің алдыңғы бөлігін артқы бөлігінен биік ұстағанда қарындар көк еттен артқа қарай ығысып оған түскен қысымды азайтады,өкпелердегі газ алмасу процесі жақсарады,өңештің мес қарындағы саңылауы жыннан ашылып мал кекіреді,сөйтіп газдардың сыртқа шығуына мүмкіндік туады.
Мес қарынның жартылай салдануы(себептері,симптомдары,ауруды анықтау және емдеу)Paresis ruminis abinqestis-мес қарынның азық-жынға тығыздалынып,шектен тыс толып кетуі немес мес қарынның бұлшық еттерінің шала салдануы деп атайды.Себептері: малдың дән күйіндегі астықты –арпаны,қара бидайды,жүгері дәнін,ұнды,тамыр жемістілерді көп жеп қоюы,сабанмен,кеш дайындаған пішенмен,топанмен,мекенмен,өлең шөппен көп уақыт азықтануы.Симптомдары:Бастапқы белгілері-азыққа зауқы болмайды,аздап тынышсызданады.Мал басын бұрып,бүйірлеріне қарай береді,бүкірейіп тұрады,құйрығын бұлғақтата береі,артқы аяқтарымен ішін таепкілейді,кейде жатады,тез тұрып кетеді,мазасызданып ыңыранады.Күйіс қайыруы,кекіруі тоқтайды,аузынан сілекей ағады,кейде құсады.Мес қарындағы азық жынының консистенциясы тығыздалынады,қолмен басқанда пайда болған шұңқыр біртіндеп барып жоғалады.Нәжістеннуі сиректейді,нәжісі қоюланып қатқылданады,қоймалжың кілегеймен бүркіленеді,кейде қорытылмай қалған дәнді-дақылдар қалдықтары көп кездеседі.Ауруды анықтау: Мес қарынның шектен тыс толып кетуі онда тығыздалынған азық жынының біршама бар екендігімен,аурудың кейбір өзіндік белгілерімен және әдеттегіден тыс көп мөлшерде азықты жеп қоюымен сипатталынады.Емі:Мес қарынның толуының қай түрі болмасын малды 1-2күн аш ұстайды.Мес қарынның жиырылуын қоздыру немесе күшейту мақсатымен күніне 3-5рет 20-25 минуттан сол жақ аш бүйірін уқалайды,қарында жуып-шаяды,зонд арқылы 20-40л жылы су құяды,қарындарды диатермиялау және фарадизация жүргізу ұсынылады;қой,ешкілерге аузы арқылы 2-4мл,ірі қара малға 5-12 мл ақ тамыр тұнбасын ;тері астына 0,002-0,08 вератрин,қан тамырына 200-400мл 10пайыз қаныққан натрий хлориді ерітіндісін тағайындайды.
Миокардит(себептері,клиникасы,анықтау,және емдеу)Myocarditis-жүрек бұлшық етінің қабынуы.Мынадай клиникалық түрлері болады:өтуі бойынша-жіті және созылмалы,таралуы бойынша-ошақты және жайылмалы;пайда болу себептерне байланысты-негізгі және туындаған.Себептері:Жүрек етінің қабынуы-көбінесе басқа індетті паразиттік және жұқпайтын ішкі аурулардың асқыну салдарынан туындайды.Миокардит саңырауқұлақ микробтары тудыратын аурулардың организмді уландыруынан пайда болуы мүмкін.Жұқпайтын аурулардың ішінен тікелей миокаритті асқындыратын аурулар:жүрек қабыныңқабынуы,жүректің ішкі қабының қабынуы,плевраның қабынуы.Анықтау:аурудың сипаты мен өту жайына байланысты.Кей уақытта нәтижелі ем қолданса,толық сауығып кетеді.Көбінесе миокардит,миокардиодегенерацияға,миокардиофиброзға айналып,малдың өнімділіг мен жұмысқа қабілеттілігін азайтумен бітеді.Анықтау үшін оның атқаратын қызметін сынайтын әдіс қолданылады:малды шамалы желдіреді де,жүрек соғысын мұқият тексереді.Миокардитпен ауырса,желдіргеннен кейін де,жүрек етінің рецепторлар аппаратының қатты қозғандығының дәлелі ретінде,жүрек соғысының жылдамдығының жиілеуі қимылды тоқтатқаннан кейін де 2-5минутқа созылады.Емі:ауру малға толық тыныштық жасайды.Аурудың алдыңғы кезеңінде жүрек қызметін жақсартуға арналған дәрі-дәрмектерді,әсіресе жүрек қызметін күшейтетін.Олай болмаған жағдайда жүрек тез арада салданып жұмысын тоқтатып қалуы мүмкін.Осы кезеңде жүрек тұсына суық резеңке қапқа салынған мұз немесе суық су тартқан жөн.Ауыр жағдайда оттегін тыныс арқылы ендіреді немес тері астына енгізеді.Коразолды тері астына,ірі қара мал мен жылқыларға 0,5-2г,ұсақ мал мен шошқаларға 0,05-0,1г енгізеді.Оны қан тамырына да енгізуге болады.Кордиаминді қан таырына,ірі қара мал мен жылқыларға 10-15мл,ұсақ мал мен шошқаларға 2-3мл немесе тері астына:ірі малдарға15-20мл,ұсақтарына 2-4мл енгізеді.
Миокардоз(себептері,клиникасы,анықтау,емдеу!)жүрек етінің қабынбай өтетін ауруының жалпы жиынтығы.Малда бұл ауру 2 клиникалық түрде жүрек етіндезат алмасуының өзгеруі оның құрылымын онша бұзбай және жүрек етінің зат алмасуының өзгеруі оның құрылымын айтарлықтай бұзыпөтеді.Себептері:жалпы зат алмасуының бұзылуынан туады.Ірі арнайы бағыттандырылған шаруашылықтарда миокардоздың пайда болуына үрейлену (стресс)себеп болады.Клиникасы: әртүрлі болады.Ауру жеңіл түрде өтсе,жүрек пен қан тамырлары қызметтерінің әлсіздігі,денеге күш түсіру жұмыстарынан кейін ғана,ал ауыр өткен жағдайда тыныштық қалпында тұрса да білінеді.Жалпы белгілер:әлсіздік,тәбеті нашарлауы,өнімділік азаю,жұмысқа қабілеті төмендеу,бұлшық еттердің күш-қуатының әлсіреуі,қан айналым бұзылуы,кілегей қабықтар мен терінің көгілдір тартуы,ісінулер,жүрек соғуының жиіліге мен ырғағындағы өзгерістер.Анықтау:аурудың клиникалық түріне байланысты болады.Емі:ауруды тудырған себептерді жоюға бағытталады.Малдарды тынықтырып,жеңіл жұмысқа ауыстырады.Азық рационының мөлшері және қатынастары жақтарынан,витаминдер мен минералдық заттардың үйлесімділіктерін теңестіріп,толық құнды етіп беру керек.Бұлшық етке кокарбоксилозын 1кг дене массасына-иттерге 50-100мг,ірі қараға 0,1-0,8г,осы мөлшерде пиридоксолфосфат қолданады.Артериядағы қысым күрт төмендесе адреналинді қолданады.Оқтын-оқтын оймақ гүл,інжугүл,жалынгүл қолданады.Тері астына гитален енгізеді.
Мес қарынның парезі,белгілері,емі. Paresis ruminis abinqestis-мес қарынның азық-жынға тығыздалынып,шектен тыс толып кетуі немес мес қарынның бұлшық еттерінің шала салдануы деп атайды.Себептері: малдың дән күйіндегі астықты –арпаны,қара бидайды,жүгері дәнін,ұнды,тамыр жемістілерді көп жеп қоюы,сабанмен,кеш дайындаған пішенмен,топанмен,мекенмен,өлең шөппен көп уақыт азықтануы.Симптомдары:Бастапқы белгілері-азыққа зауқы болмайды,аздап тынышсызданады.Мал басын бұрып,бүйірлеріне қарай береді,бүкірейіп тұрады,құйрығын бұлғақтата береі,артқы аяқтарымен ішін таепкілейді,кейде жатады,тез тұрып кетеді,мазасызданып ыңыранады.Күйіс қайыруы,кекіруі тоқтайды,аузынан сілекей ағады,кейде құсады.Мес қарындағы азық жынының консистенциясы тығыздалынады,қолмен басқанда пайда болған шұңқыр біртіндеп барып жоғалады.Нәжістеннуі сиректейді,нәжісі қоюланып қатқылданады,қоймалжың кілегеймен бүркіленеді,кейде қорытылмай қалған дәнді-дақылдар қалдықтары көп кездеседі.Ауруды анықтау: Мес қарынның шектен тыс толып кетуі онда тығыздалынған азық жынының біршама бар екендігімен,аурудың кейбір өзіндік белгілерімен және әдеттегіден тыс көп мөлшерде азықты жеп қоюымен сипатталынады.Емі:Мес қарынның толуының қай түрі болмасын малды 1-2күн аш ұстайды.Мес қарынның жиырылуын қоздыру немесе күшейту мақсатымен күніне 3-5рет 20-25 минуттан сол жақ аш бүйірін уқалайды,қарында жуып-шаяды,зонд арқылы 20-40л жылы су құяды,қарындарды диатермиялау және фарадизация жүргізу ұсынылады;қой,ешкілерге аузы арқылы 2-4мл,ірі қара малға 5-12 мл ақ тамыр тұнбасын ;тері астына 0,002-0,08 вератрин,қан тамырына 200-400мл 10пайыз қаныққан натрий хлориді ерітіндісін тағайындайды.
Орынтолтырушы ем және оларға сипаттама. Орын толтырушы ем организімде пайда болатын немесе азықпен келетін өмірге қажетті азықтардың жетіспеушілігін толтыруға ықпал еткіш әдістер кіреді. Қан құю (гемотерапия) орын толтырушы емдеудің бір түрі, орынтолтырушы және ынталандырушы әрекетімен қатар қанның ұюын жақсартып, улы заттарды жояды. Гемотрансфузияның орынтолтырушылық әрекеті қан құйғаннан кейін бірден көрініп, айналыстағы қан мөлшерін қалпына келтіруге бірте-бірте талақта бауырда, және басқа аялдаммаларда қан қорының өсуіне жеткізеді. Құйылған қан жоғалған эритроциттрді толтыру нәтижесінде оттегілік ашығуды азайтады. Грмоналдық ем (гормонотерапия)-бұл әдіс ішкі секреия бездерінің қызметінің бұзылу кездінде қолданатын ем. Ішкі секреия бездерінің қызметінің бұзылу көбінесе зат алмасу процесі ауытқуларынан бұзылады. Мысалы Ұйқы безі гормоны-инсулин, бүйрек үсті безі гормоны адреналин, жыны сезі гормоны тестостерон, прогестерон,ФСГ, ЛГ, т.с.с. Витаминдермен емдеу (витоминотерапия), малға авитаминоз кезінде витаминдермен емдеу. Минералды заттар терапиясы. Мал организімінде макро және микроэлементтердің жетіспегенінде қолданады. Ферментотерапия көбінесе пепсин препараттары және асқазанның ішкі безінің алынған препараттар қолданылады.
Өкпелердің эмфиземасы. Өкпе эмфиземасы (грек тілінен аударғанда эмфизема- үлкею, ұлғаю)- өкпенің төменгі аймағында ауаның жиналуынан, өкпенің қалыпты жағдайдан ауытқып көлемінің үлкеюі. Өкпе көлемінің шектен тыс ұлғаюы өкпенің эластикалық қасиетінің жоғалуына және ауа қапшықтарының пайда болуына алы келеді. Жіктелуі: Өкпе эмфиземасының екі түрі болады. Бірінші түрге өкпенің эластикалық қасиетінің, мықтылығының бұзылуы жатады. Осы ауруды шылым шегу, улы газдармен демалу тудыра алады. Ал екінші түріне альвеолалардың созылуы жатады. Осының ішінде ең негізгісі тыныс алу жолдарының обструкциясы болып табылады. Клиникасы: Тынысалу жолдарының ауруларының негізгі белгілері ентігу мен жөтел болып табылады. Адамның салмағы азаюын, кеуде қуысының көлемінің ұлғаюын байқауға болады, қосымша тыныс алу бұлшықеттері пайда болады. Сонымен қатар бас айналу, естен тану, қан айналу жүйесінің бұзылуы. Балау: Ауыруға тән белгілері мен ауру туралы жиналған мәліметтерге негізделеді. Рентгенмен зерттеу өкпенің эмфиземалы жерінің жарықтанған және бронхтар пішіндері көріністерінің айқындалынғанын көрсетеді. Емі: Ең бастысы осы ауруды тудыратын факторларды жою қажет. Яғни жағымсыз әдеттерден айырылу, шылым шекпеу, физикалық белсенділікті азайту, салауатты өмір салтын ұстану. Эмфиземаның барлық түрлеріндегі негізгі бұзылыс — өкпенің эластикалық қасиетінің төмендеуі, альвеолалардың функционалды беткейінің азаюы. Ем осы бұзылыстарға бағытталуы керек. Соңғы кездерде альфа-т-антитрипсинмен орын басушы терапия қолданады. Осының ішіндегі табиғи препараттар: контрикал, трасилол, гордокс, синтетикалық препараттар: эпсилон-аминокапронды қышқыл, амбен. Эмфиземаны емдеудегі перспективті бағыт антиоксиданттарды (Е витамині, аевит, глутатион, липой қышқылы, натрий селиниті) қолдану болып табылады žЭстрогендер мен кортикостероидтарды пайдалану ұсынылады. Олар лизосомальды мембраналарды қалпына келтіру, антипротеазды эффект беру, фибробласттарды стимулдеу арқылы эластиннің және коллагеннің репарациясын шақырады. Витамин С қолдану, ол коллаген және хондротинкүкірт қышқылының синтезінде маңызды рөл атқарады. Көп жағдайда буллезді эмфиземада хирургиялық емдеу эффективті болып табылады.
Өңеш аурулары және олардың сипаттамасы. Өңештің түйілуі (эзофагоспазм) –өңеш бұлшық етінің қайталанып тұратын сіреспелі жиырылуы. Малда өте сирек кездеседі. Мал азықтарын шайнауын күрт тоқтатады, тынышы кетеді, басын созады не төмен түсіреді, алдыңғы аяқтарымен жер тарпиды, жатуға тырысып, терлейді. Түйілу әдетте 3-15 мин созылады, таралғаннан кейін мал тыныштанады. Өңештің салдануы –өңеш қабырғасының жиырылу қабілетінің жоғалып, оның азықты өткізгіштік қызметінің толқ бұзылуымен сипатталады. Малда туындаған ауру ретінде өте сирек кездеседі. Өңештің бітелуі - бұл ірі қарада жиі, ұсақ малда сирек, тамыр түйнектерді, өткір заттарды жегеннен жиі болатын патология. Ол толық немесе бөлшекті, алғашқы немесе қайталанған (парез, паралич, спазма кезінде) болады. Өңештің қабынуы (эгзофигит) –шошқалар, жылқылар, ірі қара мал арасында жиікездеседі, пайда болуына байланысты негізгі және туындаған болады. Негізгі себебі малды азықтандыруды тікен, дөрекі азық беруден, тітіркендіргіш дәрі дәрмектерден кілегей қабатының зақымдалуынан дамиды. Өңештің тарылу- малда өте сирек кездесетін дерт. Өнештің тарылуы көрші ағзалардың қысымынан, кілегій қабаттың қалыңдауынан, өңеш қабырғасынан ісіктің пайда болуынан дамиды. Өңештің кеңеюі- Өңеш қуысының барлық бағытта тұрақты түрде біркелкі ұлғайып не бір жерінің шектелініп ұлғаюымен сипатталатын дерт. Өңеш ахалазиясы (кардиоспазм) жұтынған кезде кардияның рефлекторлы ашылуының болмауымен (ол дисфагияның себебі) сипатталады. Өңеш ахалазиясына симптомдар триадасы тән: дисфагия, тамақ регургитациясы және криз түріндегі, көбіне түнде төс артының ауыруы. Ауырғандық өте күшті болады, арқаға, өңеш бойымен жоғары, мойынға, жаққа тарайды. Ауырғандық бірнеше минуттан бірнеше сағатқа созылады. Өңештің ацидозы – организмде қышқылды- сілтілі тепетендіктің жойылуымен жалбыршақ қарында сүтті қышқылды өнімнің көбеюімен сипатталатын ңрң қара малдың және бсқа жануарлардың кең таралға ауру. Бұл жануар құрамында жеңіл қорытылатын көмірсулар көп болатын азықтарды жегеннен (арпа, қарабидай, сұлы, қант қызылшасы, картоп, қарбыз және т.б.) және қатты азықтардың жеткіліксіз болғандықтан боладӨңештің бітелуі Бұл ірі қарада жиі, ұсақ малда сирек, тамыр түйнектерді, өткір заттарды жегеннен жиі болатын патология. Ол толық немесе бөлшекті, алғашқы немесе қайталанған (парез, паралич, спазма кезінде) болады. Себептері: Ірі қарада ө.б. картоп, қызылша, шалқан, сәбіз, капуста сабағын, кейде торшасы мол, қатқыл азықтың үлкен кесегімен, бөтен заттармен не күйіс қайтаруға шығарған жынмен кептеліп қалғанда білінеді. Клин: Жануарлар тез арада азықтанудан бас тартады, сілекей ағады, тынышсыз болады, құсқысы келеді, күйіс тартуы мен кекіруі жоғалады, пульс пен тынысы жиелейді, жалбыршақ қарынның газдық тимпаниясы тез дамиды, бітелу аумағында өңеш ауырсынады. Аурудың ағымы уақытында көрсетілген көмекке байланысты болады. Диагнозды қою үшін зондтауды, эозофагоскопияны (өңешті зерттеу), рентгеноскопияны қолданады. Емдік шаралар тез болу керек. Мойын бөлігінде тұрып қалған заттарды жануар басын бекіткеннен кейін қолмен алуға болады. Тамыр түйнектерді Хохлов зондымен алуға немесе жалбыршақ қарынға итеруге болады. Алдын ала сиырға ішіне 100–200 мл өсімдік, вазелин майын немесе кілегей ботқаны беріп, тері астына спазмолитикалық заттарды (атропин – 0,02-0,06 г 2 %-дық ерітіндіде), бітелген орнын новокаинның 0,25-0,5 %-дық ерітіндісін егеді.
Өңештің түйілуі мен салдануын дерсебстеу. Өңештің түйілуі (эзофагоспазм) –өңеш бұлшық етінің қайталанып тұратын сіреспелі жиырылуы. Малда өте сирек кездеседі. Себептері: Ө.т. рефлекторлы түрде түрде оның кілегейлі қабығының не бұлшық етінің тітіркенуінен пайда болады. Ол жүйке жүйесі тез қозғыш иттер мен жылқыда жиі кездеседі. Ө.т. пайда болуына суық су ішу, мұзды азық жеу, толық шайналынбаған азық жұту тікелей себепкер болады. Ө.т. көбінесе туындаған ауру түрінде –өңеш қабығында, мешел болғанда, сіреспеде, құтырықта, ми қабынғанда, ауэски сауруында дамиды. Симптомдары:Ауру аяқ астынан, мал азықтанып жатқанда басталады. Мал азықтарын шайнауын күрт тоқтатады, тынышы кетеді, басын созады не төмен түсіреді, алдыңғы аяқтарымен жер тарпиды, жатуға тырысып, терлейді. Ауру мал бостан бос шайнай береді, жиі жұтынады. Сол жақ күре тамыр науқасы тұсында өңештің түйілуінен пайда болып асмқазаннан жұтқыншаққа қарай бағытталған толқынды қамарлар байқалынады. Ол қимыл кейде асқазанның жынын ауыз не танау арқылы сыртқа шығарады. Күре тамыр сайының маңын сипағанда өңеш тығыздалынған тартпа ретінде білінеді. Өңеш түйілген кезде зондты енгізу сәтсіздікпен аяқталады. Түйілу әдетте 3-15 мин созылады, таралғаннан кейін мал тыныштанады. Туындыған түйілу негізгі ауруды жойғаннан кейін жоғалып кетеді. Балау:Анамнез, клин.белгі, өңешке зонд енгізу. Өңештің салдануы –өңеш қабырғасының жиырылу қабілетінің жоғалып, оның азықты өткізгіштік қызметінің толқ бұзылуымен сипатталады. Малда туындаған ауру ретінде өте сирек кездеседі. Себебі: Ө.с. сол малға әсер еткен процестер (жарақат, соғылу, қабыну), көмейге, жұтқыншаққа операция жасау, жұтқыншақ салдануы себеп болады. Ө.с. көбінесе мидың қабы қабынғанда, құтырықта, бульбарды салдануда, уланғанда пайда болады. Емі: Өңештегі кептеліп қалған азықтарды мойын көк тамыр науқасының маңын уақалап, өңешке су құйып зондпен итеру арқылы босатады. Ммалға сұйық не шырынды азық береді. Фарадей тоғы арқылы электр дірілдеткішпен жүйке жүйесіне әсер етеді.
Пневмонияның жіктелуі, оларға сипаттама -өкпенің қабынуы, тыныс алу жүйесінде ең жиі кездесетін ауру. Анатомиялық патогенетикалық жіктелу принципіне қарай өкпенің қабынуын лобарлы ж.е лобулярлы д.бөледі. Лобарлы пневмония-қабыну процестерінің əдеттегідей өткен жағдайының өзінде өкпелерге тез өрбіп,үлкен көлемге таралып,бөліктерін тез зақымдайды. Лобулярлы-қабыну процестерінің өкпе бөлшектеріне бірте-бірте таралуымен сипатталады. Алдымен кішкентай бөлшегі ғана зақымдалады,содан соң жаңа бөлшектерді зақымдайды. Крупозды пневмония- өкпенің крупозды ққабынуы бұл өкпенің тез арада едəуір бқліктерін қамтып,дамуы сатлы түрде өтетеін фибринді қабынуымен сипатталатын ауру.көбіне жылқылар мен қойлар ауырады. Жіті түрде өтеді,еш белгісіз басталады, жабығу,тбетə нашарлайды, кілегей қабықтары қанмен кернеліп сарғыш тартады, тыныстануы жиілеп қиындайды. Бронхопневмония- бронхылар мен өкпенің қабынуы,ошақты қабыну, көбіне төлдер мен бордақыда тұрған жас мал ауырады. Жалпы жабығу , сыртқы орта əсеріне реакция бəсең, əлсіздік,дене қызу көтеріледі, жөтел,ентікпе танауларыныан катаральді ірің ағып тұрады. Созылмалы түрінде өсіп жетілуі кешеуілдейді, салмақ қосуы азаяды, мал жатып қалады. Ателектазды пневмония- өкпенің кей жерлерінің ауадан босап солуының нəтижесінен болатын ауру. Белгілері анық білінбейді,солғын,созылмалы түрде өтеді, құлдырып арықтайды, əлсірейді,кеуде қимылдары байқалмайды,жөтел болады. Гипстазды пневмония- өкпеде қан іркілісінен п.б. тез арада қабыну өкпені қамтиды., тыныс ж.е журек қантамыр жүйесінде кемшілік белгілері дамиды., тамыр жай соғады, тамыр толқыны бəсеңдейді. Метастазды пневмония – өкпеге бактерия қоз-н орг-нің басқа ағзалары мен ұлпаларынан əкеліну салдарынан оның бөлшектеніп қабынуы. Аспирациялық пневмония-бронхылар мен өкпенің тыныс жолдарына бөтен заттардың енуінен п.б,бөлшекті түрде өтетін қабыну.
Перикард,миокард,эндокард ауруларын дербестеу.Перикардит- жүрек қабығының қабынуы.Қабыну жарқаттан н.е басқа себептерден болуы мүмкін.Симптомдары.Дененің қызуы,тамыр соғуының жиілеуі жалпы жағдайы күйзеліп,тəбеті тартпайдыЖүрек қабының шемені- гидроперикард жүрек қабының қуысына транссудат жиналуымен сипатталады.Симптомдары.Жабырқағандық байқалады,дене қызуы көтерілмейді,мойын көк тамыры білеуленеді,жақ сүйектері арасы ісінеді,жүрек түрткісінің күші əлсіреп,жайылып кетеді..Дербестеу. Ылғалды перикардитті перикард шеменін, плевраның ылғалды қабынуынан дербестейді.Құрғақ перикардит пен ылғалды перикардиттіің басталу кезін құрғақ плеврит ж.е жіті миокардит, эндокардиттен дербестейді.Перикард шеменінің перикардиттен айырмашылығы жүрек тұсын басқанда ауырсынбайды,дене қызуы көтерілмейді,ал ылғалды плевритте дүңкілдек дыбыстар көлденең түзу сызық бойында күңгірттенеді.Құрғақ плевритте үйкеліс шуылы тыныс ырғағына сəйкестенеді.Миокард пен эндокард өізне тəн белгілермен өтеді.Миокардит- жүрек бұлшық етінің қабынуы.Дербестеу. Миокардитті перикардиттен , эндокардиттен, миокардоздан дербестейді. Миокардоз-жүрек етінің қабынбай өтетін ауруының жалпы жиынтығын айтамыз.. Дербестеу. Миокардит пен миокардиофиброзды айыра білу қажет.Миокардозды миокардиттің екінші даму кезеңінен айыру өте қиын.Миокардозбен акырғанда миокардиттен айырмашылығы ауру малдың жалпы күйі өзгермейді,дене қызуы қалыпты,жүрек тұсын тексергенде ауырсынбайды.Миокардитте жүретің қозғыштық қызметінің өзгеруіне бай.ты ырғақсыздық тəн болса,миокардозға- импульс өткізгіш жүйесінің бұзылуынан п.б ырғақсыздық тəн.Эндокардит. жүректің ішкі қабының қабынуы.Дербестеу. Эндокардиттің созылмалы түрін жүрек ақауларының қай-қайсынан болмасын айыру қиын.Миокардитке қарғанда эндокардитте эндокардиальді шуылдар жиірек байқалады,құрғақ перикардит өзіне тəн үйкеліс шуылдарымен ерекшеленеді.Ауруларды дербестеуде құнды мəліметтерді эндокардиографиялық тексеруден анықтауға болады.
Патогенетикалық ем-этиотроптық емдеумен бірге ж.е ауруды тудырған себептер жойылғанда тағайындалады.Патогенетикалық емдеудің мақсаты ұлпалар мен ағзалар қызметі қалыпқа түсуіне ықпал ету ішкі орта құрамын қалыпқа келтіріп аурудың шапшаң жазылуына жағдай туғызу.Патогенетикалық ем әдістері- орынтолтырушы ем,қан құю,гормондармен емдеу,ферменттермен емдеу,витаминдермен емдеу,минералды заттармен емдеу,дәрілермен емдеу.Орынтолтырушы емдеуге организмінде п.б н.е азықпен келетін өмірге қажетті заттардың жетіспеушілігін толтыруға ықпал еткіш әдістер кіреді.Қан құю- орынтолтырушы емнің бір түрі,орынтолтырушы ж.е ынталандырушы әрекетімен қатар қанның ұюын жақсартып,улы заттарды жояды.Гемотрансфузияның орынтолтырушылық әрекеті қан құйғаннан кейін бірден көрініп,айналыстағы қан мөлшерін қалпына келтіруге бірте-бірте талақта,бауырда,басқа аялдамаларда қан қорының өсуіне жеткізеді.Құйылған қан жоғалған эритроциттер санын толықтыруы нәтижесінде отегілк ашығуды азайтады.Құйылған қан топтық жағынан сай келгенімен құрамы жағынан аздап өзгешілігі болады.Қан беруші мен қан алушы қандарының толық бір-біріне сай келмеуі гемотрансфузияның ынталандырушы әрекетін ескертеді.Гормондармен емдеу- бұл әдіс ішкі секреция бездерінің қызметі бұзылған кездерде қолд.Ішкі секреция бездерінің қызметі көбінесе зат алмасу процесі ауытқуы салдарынан болады.Кл.тәжірибеде гормондармен емдеудің мынадай заңдары бар-гормон препараттарын тері астына,тамыр арқылы,қалың етке енгізеді.Препарат мөлшері,емдеу мерзімі қатаң түрде әр мал ерекшелігіне сай жүрг.Орынтолтырғыш гормонотерапия көбіне эндокриндік бұзылудың функциональді түрлерінде пайд.Аталық жыныс гормондарын импотенцияда,аналық жыныс гормондарын стерилизацияда,жұмыртқалық ауруларында қолд.Витаминдермен емдеу- Малға витаминдер жетіспеуі салдарынан п.б аурулар кезінде қолд.Минералды заттармен емдеу- мал орг.де макро ж.е микроэлементтер жетіспеген жағдайда қолд.Минералдармен емдеу кезінде көбіне натрий хлориді,кальций корбонаты,трикальций ж.е дикальций фосфаты,декстранды темір препараты,күкірт қышқылды мыс қолд.Ферменттермен емдеу- көбіне пепсин препараттары ж.е асқазанның ішкі бетінен алынған препараттар ұолд.Пепсин асқазанның азық қорыту жүйесінен п.б.
Плеврит. Плевраның қабынуы бұл көкіректің ішкі бетін астарлап тұартын срлі қабықтың қабынуы.Ауру көбіне шошқалар мен жылқылар арсында байқалады.Плеврит көбіне пневмония мен пневмоторакстың асқынуымен п.б.Организмнің қарсылық күші әлсәргенде қоздырғыштық қастиеті күшейген микробтар плеврада қабыну процесін тудырады.Плевритте жалпы белгілері ретінде жабығу,азыққа тәбеттің болмауы,дене қызуының 1-2 градусқа көтерілуі,ентікпенің аралас түрі,кеуде қимылы формасының тең еместігі білінеді.Құрғақ плевритте қабырғалар араларын қолмен сипағанда ауырсынады,үйкеліс шуылдары естіледі.БАЛАУ-ауруға тән кл.белгілері мен рентген тексеріс көрсеткіштеріне негізделеді.ЕМІ- суық тигізетіндей себептерді жояды,рационнан сапасыз азықты азайтады, экссудативті пливридте су ішкізуді шектейді. Кең ауқымды антибиотиктерді не сульфаниламид препараттарын қолданылады,АСД-2,аутогеммотерапия,қан құю,комфораны қолд.Іріңді плевритте плевро құысын инемен тесіп,инъекциялық ине арқылы экссудатты сыртқа шщығарады да сол ине арқылы плевро құысына0,2% этакридин ерітіндісін, норсульфазолдың судағы ерітіндісін енгізеді.сақтандыру шаралары ретінде малға суық тигізбеуді ж.е бронхопневмонияны емдеуді қадағалау керек.
Плеврит пен пневмонияны дербестеу. Плевритті пневмония мен гидроторакстан ажыратады. Пневмонияның плевриттен айырмашылығы сырт белгілері онша байқалмайды, сатылы түрде өтпейді,көбінесе созылмалы түрде ауысып кетеді. Плевриттің пневмониядан айырмашылығы зақымдалған аймақта перкуторл дыбыстың тұйықталуы. Эксудатты плевритте кеуде торы курпозды пневмонияға қарағанда шығыңқы, қабырға аралығы кеңіген, тынық дыбыс аймағындағы тыныс әлсіреген және сау жаққа ығысқан,қарайғандықтың сипаты бар. Ылғалды плевриттің аусскултациясында су сырдырының шулары естіледі.
Серпіндіруші ем мағынасы және түрлері
Арнайы емес серпіндіруші ем құрамына емдік мақсатпен қан,әртүрлі белокты заттар,ұлпаларды ыдырату немесе еріту арқылы алынатын ұлпалық препараттар жатады.Протеинмен емдеу дегеніміз-организмге емдік мақсатпен парэнтеральды жолмен түрлі белоктық заттарды енгізу ;протеинмен емдеу принципі өте күрделі емдеу әдістеріне жатады.кез келген белоктың әсерінде екі фазадан бақылауға болады бірінші фаза кезінде жергілікті ,жалпы ,ошақтық реакциялар байқалуы мүмкін,ауру малдың халі уақытша нашарлайды,дем қызуы көтеріледі,ен жоғары шенінде 6-10 сағатқа жетеді, бір тәуліктен аспайды.Протеинмен емдеу шектеулі инфекция п.б тиімдірек болады.Мыс:абцесс,метрит,артрит т.б.Қанмен емдеу-протеинотерапияның бір түрі.Ауру қанында болуы мүмкін бактериялар мен уларды белок сары суы мен қан формалық элементтерінің ыдырау өнімдері организмге бір мезетте әсер етуі ,бұл әдістің ерекшелігі болып табылады.Аутогемотерапия мал дәрігерлік тәжірибеде көбінесе фурункулез ,дерматит, бұлшық ет және буын ревматизмін емдеуде қолданылады.Аутогемотерапия үшін қанды сиырдың мойын көк тамырынан алады.Алынған қанды бірден ұйымас бұрын мойын тұсынын тері астына егеді.Егілген жерді алдын ала йодтың спитртті еріт.өңдейді.
Сумен емдеуге сипаттама және қолданылуы
Сумен және жылумен емдеу ,малдардың сыртқы тері рецепторлары мен ішкі кілегей қабықтарына судың термикалық ,механикалық және химиялық қасиеттері әсер етуі арқылы пайда болған тітіркену жартылай миға берілуге негізделген табиғи емдік әдіс.Сумен емдеуде көбіне тұщы су пайдаланылады.Күйіс қайыратын малдың мес қарнын үлкен және кіші диаметрлі зондпен жуады.Клизмалар немесе әр түрлі сұйықтарды анальді тесік арқылы тоқ ішекке құйғанда ,су тоқ ішектегі нәжісті сұйылтады.Жылу реттеуші клизмаларда суық суды ішектің перистальтикалық қоздыру үшін және малдың ыстығын басу үшін ,ал жылы суды ішек еттерін босаңсыту үшін қолданылады.Суды үстіне құю-жалпы суды малдың үстіне құюдан теріде жергілікті реакция туады,және тері былғаныштан терден тазарады.шелекпен немесе резенке шлангамен кұяды.Душ және ванналар-сумен емдеу арқылы малдыың денесіне механикалық ,термикалық әсер ететін іс-әрекет.
Стоматит
Ауыздың кілегейлі қабығының қабынуы.С.катаралді түрі жиірек,ал күлдіреген ,ойық жаралы күлбіреген ,қабыршақтанған және іріңді түрлері сирегірек кездеседі.Өту барысы бойынша жіті және созылмалы ал пайда болу себептеріне байланысты негізгі және туындаған түрлері болады.Себептері:негізгі с.мех-қ ,ыстық суықтық ,био-қ,хим-қ факторлар әсерінің п.б.С. дамуының бастапқы кезеңінде кілегейлі қабықытарында қан кернеледі құрғақтанады және ісінеді.таңдайда әсіресе жоғарғы күрек тістерінің артында қалыңдаған біліктер пайда болып олар ауыз қуысына салбырып түсіп тұрады.Балау: ауыз қуысын ашыфп қарағанда стоматиттің нақтылы зақымдалған жерін түрлерін ажыырату қиынға түспейді,бірақ негізгі немесе туындаған түрлерін ажырату үшін малдың клиникалық күйі жайында есепке алады.Емі:Ауыр жеңіл түрде өткенде 2 % натрий хлоридімен ,3% натрий гидрокарбонатымен немесе зарарсыздандыратын ерітінділермен жуып шаяды.Ауыр өткен жағдайда азықтандырғанан кейін жаралы с.қарсы глициринмен араласқын йод препараттарын қолданамыз.Сақтандыру шаралары:себептерін жоямыз,ірі және құрамында өткір заттары бар азықтарды бермейміз.
Токсикалық диспепсия (себептері, дамуы, клиникасы және емі).Деспепсия –жаңа туған төлдердің азық қорыту және зат алмасу процесінің бұзылады, организімнің құрғауы және улануы салдарынан тез арада пайда болатын ауру. Бұл аурумен бұзаулар, торайлар жиірек, ал қозылар мен құлындар сирек ауырады. Аурудың барысына қарай жай және токсикалық деп бөлінеді Себептері: Жаңа туған бұзаулар, торайлар мен қозылардың бұл аурумен аурудың негізгі себебі ұрықтанған буаз аналық малдардың азық мөлшерінде протеиннің, витаминнің, минералдық заттардың жетіспеушілігі. Дамуы: Жаңа туған төлді қоректендіргенде уыз сүті организмде ыдырамауы, жас ағзанын не ыстықтап, не суықтып тұруына, ішек жиырылу процесінің бұзылуына алып келеді. Соның салдарынан тоқ ішектегі микрофлорасы ащы ішекке ауысады. Осылайша ішектегі грамнегативтік және грампозитивтік микроорганизмдердің қатынасы өзгеруі ішектің негізгі қызмметінің бұзылуына, улы микрофлораның көбеюіне алып келеді. Симптомдары: Токсикалық деспипсия ауру мал азық қаблдамайды, тоқталмайтын іш өту, органиімнің улануы және сусыздануы, ауру малдың жалпы жағдайының нашарлауыы байқалады. Нәжісі өте сұйық, сасық иісті, сары, жасыл сары түсті. Малдың жалпы күйі нашарлайды, бұлшық еттерінде діріл пйда болады, малдың бағыты, жүрісі бұзылады. Емі. Емдеу ас қорыту процесінің қалыпты жағдайға келіп, су мен тұз зат алмасуының қалыптасуын, ішкі микрофлорасын түзелуін, улану проесін жою, тонусын көтеруге көңіл бөледі. Емді кешенді түрде жүргізу керек. Малдың күтімін, азығын жақсарту, диета тағайындау, патогенетикалық және симптомитикалық ем тағайындау қажет.
Тыныстану жүйесі ауруларын тудыратын экзогенді және эндогенді факторлар. Бұл аурулар өз бетімен малдың күру мен азықтандыру технологиясының бұзылуынан және инфекциялық микроорганизімдердің түсуінен болуы мүмкін. Экзогендік факторлар: малды ұстайтын қораның ветеринарлық санитарлық нормаларына сай болмауы, микро климаттың дұрыс емес болуы, салқын тигізу,ауаның газданып кетуі, серуендетпей малды қорада ұстауы, мал қоасының лас болуы, дезифекциялық шаралардың орындалмауы, ауаның лас шаң болуы. Эндогендік факторлар: малды уыз еметін және сүтпен қоректенетін кездерінде азықтандыру мөлшерінің сақталмауы, резистенттілігінің төмендеуі, инунитетінің шашарлауы, организімніы шаршауы, малды нормадан тыс жұмысқа слуы. Негізгі белгілері – жөтел, тынс типінің өзгеруі, құсу және т.б.
Тыныстану жүйесі ауруларының жіктелуі және олардың сипаттамасы. Тыныс алу аурулары өтуіне қарай жіті, созылмалы, жітілеу деп бөленеді. Қабыну процесінің сипаттамасы бойынша катаральды, крупозды және   фолликулярлы болып бөлінеді. Пайда болуына байланысты - бастапқы және қосалқы түрлерін ажыратады. Тыныстану жүйесі аурулары жіктелуі: 1. Тыныстану жолдары аурулары (Ринит, ларингит, бронхит, кеңірдектің қабынуы, қосалқы қуыстардың қабынуы,) 2. Өкпе аурулары (Өкпе гиперемиясы, пневманиясы, эмфиземасы,) 3. Кеуде пердесі аурулары (плеврит). Пневмониялар: a)Лобарлы –тұтас қабынуы (Крупозды пневмония, плевропневмания,) және б)Ломбулярлы –дақтанып қыбынуы (Бронхопневмония, Аспирациялық пневмония, Микотикалық п, Ателектазды п, метастазды п, гипостазды п)деп бөлінеді. Өкпе эмфиземасы дәнекер ұлпалары жинаруынан –интерстициалды эмфизема және өкпе альвеолаларының кеңеюінен –альвеолярлы эмфизема деп бөлінеді. Ренит –танаудың кілегеі қабатының қабынулары. Гайморит - үстіңгі жақ қуыстарының кілегей қабықтарының қабынуы. Фронтит - мандай қуысының қабынулары-сирек кездеседі, ал кездескен жағдайда басқа аурулардың зардабынан пайда болады. Аэроцистит - Жылқыдағы ауалы қапшықтардың катаральды қабынуы. Ларингит - Көмейдің кілегей қабығының қабынуы. Трахеит - Кеңірдектің қабынуы көбінесе өздігінен емес, көмейдің не  бронхыныңқабынуларының асқынуынан_пайда_болады.Бронхит  бронхтардың  қабынуы. Бронхопневмония  бронхтар  мен  өкпенің  жекелеген  бөліктерінің  альвеолаларға  экссудат  бөлуі түріндегі қабынуы.  
Тыныстану жүйесі ауруларының негізгі симптомдары. Тыныстану ағзалары ауырса, өкпелерге ауаның аз келуінен газ алмасуы нашарлап, ентігу пайда болады. Ауруға шалдыққан мал мазасыздана бастайды. Жүрісі өзгерген, шамасы жоқ, тәлтіректеп жүреді. Тәбеті болмай, жүре алмай қалады. Танаудың кілегей қабықтарында ашық-қызыл, не бозғылт-сары түсті, бір-біріне жақын орналасқан көптеген дөңгелек түйіншіктер пайда болған. Тыныс алу түрінің ырғағы аралас, ендікпесі жоқ. Өкпесін тындағанда фонендоскоп қолдандым. Маңдай, жоғарғы жақ қуыстарын, ауа қапшықтарын пальпация және перкуссия жолмен тексергенімде өзгреген. Тыныс алу кезінде сырқа шыққан ауаны зерттеген кезде оның танаудан шыққан екпіннің күшін, қызуын, иісін (жағымсыз исі - өкпе шірігенде), ацетон иісі – кетозда, аммиак иісі – уремияда білінеді. Тыныс алу қозғалысын зерттеу көкіректі анықтап көруден, көргенде оның сыртқы пішінін, көлемін және көкірек қозғалысын, тыныс алу түрін, санын, жилігін, ырғағын және тыныс алу қозғалысының біргей, бір мезгілде қозғалуын анықтаудан басталады. Көкіректің көлемін, қозғалысын және сырт пішінін малдың оң жақ, сол жақ қапталынан және артқы жағынан қараумен анықтайды.Тыныс алу санын көкірек клеткасының бұлшық еттерінің жиырылуына, жылқы танауының желбіреуіне, тынысты сыртқа шығару екпінін санаумен анықтайды. Ауру малдарда тыныс алудың жиілеуі кездеседі және тереңнен жеңіл – желпі дем алуы кездеседі. Көмей және кеңірдекті тексергенімде пішіні өзгерген, ауырсыну бар, жергілікті қызуы көтерілген, көмей рефлексі орташа. Өкпені акскультациялау кезінде – тыныс күшінің шуылдары бар, орны және сапасы өзгерген, бөгде шуылдар – сырыл, қытырлау дыбыстары естіліп тұр. Өкпені перкуссиялағанымда – перкуссияның дыбыстық сипаты, естілу орны шекарасы өзгерген, жақсы сақталмаған. Дені сау малдардың мұрнынан су ағуы байқалмайды.
Ультракүлгін сәуленің биологиялық әсері. Ультракүлгін сәулесі, инфрақызыл және көрінетін сәулелерге қарағанда, энергияға едәуір бай. Бірақ, фотондардың энергиясы бойынша сәулеленудің өзінің спектрі біркелкі емес, сондықтан оларды, толқын ұзындығы мен биологиялық белсенділігі бойынша бір-бірінен айырмашылығы бар, 3 аймақтарға бөледі: А аймағы - толқын ұзындығы 400-320 нм, ұзын толқынды сәулеленуі (жақын ультракүлгін, эритемді - күнге күю әсері бар), В аймағы - толқын ұзындығы 320-280 нм, орта толқынды сәулеленуі (дәрумен түзуші), С аймағы - толқын ұзындығы 280-210 нм, қысқа толқынды сәулеленуі (қашықтағы ультракүлгін, бактерицидтік). Жоғарыда айтылғандай, жердің бетіне дейін тек ұзын және орта толқынды ультракүлгін сәулелер ғана жетеді. Ал қысқа толқынды ультракүлгін сәулелерін алу үшін, әдетте, олардың жасанды көздерін қолданады. Ультракүлгін сәулелер пайдалы (биогенді) және зақымдайтын (абиогенді) әсер етуі мүмкін. Әсер ету сипаты сәулеленудің толқын ұзындығына және оның дозасына байланысты. Биогенді эффектісі ұзын және орта толқынды сәулелердің, дозалары қолайлы деңгейден аспайтын, аз мөлшерде әсер етуі кезінде байқалады.  Биогенді әсері жалпы ширататын, эритемды- күнге күю, рахитке қарсы (Д дәруменін түзуші) әсер салдары түрінде білінеді. УК сәулесінің әсер ету механизімінде биофизикалық, гуморалдық, жүйкелік-рефлекторлық сияқты, бірнеше компоненттерін ажыратады. Гуморалдық компоненті ағзада фотохимиялық реакциялар нәтижесінде зат алмасу үрдісін ынталандыратын биологиялық белсенді қосылыстардың (гистамин, гистамин тәрізді заттар, ацетихолин, серотонин және т.б.) түзілуімен байланысты. Қазіргі орта ультракүлгін сәулесі жетіспеушілігі («күн сәулесіне ашығу») дамуының жоғары қауіптілігімен сипатталады, бұл аймақтың климаттық ерекшеліктерімен ғана емес, сонымен бірге, адамдардың тұрмыс және еңбек жағдайымен, ауаның ластануымен, тұрғын және қоғамдық ғимараттардың тиімді жоспарланбауымен, тұманды және бұлтты күндердің басым болуымен және т.б. байланысты. Ең жиі УК жетіспеушілікке тән белгілер солтүстік ендікте тұратын адамдарда, тау кен, көмір өндірісінде істейтін жұмысшыларда, метро құрылысшыларында, уақыттарының көп бөлігін жабық бөлмелерде өткізетін жоғарғы оқу орындары мен мектептерде оқитын оқушыларда кездеседі. «Күн сәулесіне ашығудың» алдын алу үшін, елді мекендерді жоспарлау мен салынуы тұрғын үй бөлмелердің терезелерінен тікелей түсетін күн сәулесі тәулігіне 3 сағаттан кем болмауын қамтамасыз етуі қажет.
Шаншу түрінде өтетін ауру/ң емдеудің жалпы схемасы- шаншу синдромын басады.Ол үшін анальгин н/е хлоралгидрат 150-300мл.Асқазанға зонд енгізеді,газдар мен азық қалдықтарын сыртқа шығарады,малдың жағдаиын жақсартады.4-6л жылы сумен асқазанды жуып шаиса жақсы нәтиже береді.ол үшін ихтиол,натрий гидрокарбонат ерт.қолд.ы.Қанайналымын жақсарту үшін тері астына камфор майын,натрийдің кофеин-бензоатын н/е эфедрин гидрохлоридін егеді.Аурудан аиыға бастағанда диетикалық азықтандыру ұйымдастырылады.
Шаншу түрінде өтетін ішектер/ң бітелуінің жіктелуі- Шаншу түрінде өтетін ішектер/ң бітелуінің 2түрі барДинамикалық ж/е механикалық.Динамикалық түйілмелі/асқазанның созылуы,энтералгия,ішектің метероизмі/ж/е паралитикалық деп бөледі.Механикалық бітелу 3илеус түрінде болады..Странгуляциялық илеус-ішектердің тұзағымен шажырқайы қысылуынан п/б әртүрлі механикалық бітелу.жылқыларды,іріқарада,шошқаларда жиі кездеседі.Странгуляция түрінде ішек тұзағы ұзын ен бауға ширатылуы,бүйрек-көкбауыр,асқазан-көкбауыр ж/е орақ тәрізді бауыр баиламдарына ,дәнекер ұлпалы таспаларға ширатылуы аш ,тоқ ішектерде кездеседі.Обтурациялық илеус-ішектердің өзінде п/б тастармен,конкреметтермен фито ж/е пилобезоарлармен ж/е де ішектерге бөгде келіп түскензаттармен бітелуі.Ішектердің мех/қ бітелуі жылқы,ит,қои,сиырларда жиі кездеседеі.Тромбоэмболиялық шаншу-шажырқаи артериясының бітелуі нәтижесінде ішек бөлігінде қан аиналымының тоқтауымен сип.ішектің гемостатикалық бітелуіЕмі:шаншу синдромын басу үшін венаға хлоралгидрат н/е анальгин ерт.енгізеді.Зонд енгізіледі малдың жағдайын жақсарту үшін.Егерде паллиативті әдістер өз нәтижесін бермесе,онда ішектен Бөгде затты операция жасау арқылы алады.
Шаншу тудыратын ауырсынулардың жіктелуі- асқазан мен ішектерде шаншу синдромымен өтетін аурулардың жіктелуінің мойындалған 2түрі бар.профессор Домрачев барлық шаншу түрлерін асқазандық,ішектік,іш перденің қабынуы деп бөлген.Проф.синев азық қорыту жолының бітелуін барлық түрлерін динамикалық,механикалық деп бөледі.Динамикалықты түйілмелі ж/е паралитикалық деп бөледі.Мех/қ бітелу 3илеус түрінде болады:Обтурациялық,стронгуляционды,гемостатикалық.
Фарингит, ларингит (анықтамалары, жіктелулері, ауруды анықтау және емдеу).Ф. (грек. pharynx — жұтқыншақ) — жұтқыншақтың кілегей қабығының қабынуы. Ф. жедел респираторлы аурулардың, тұмаудың, т.б. жұқпалы аурулардың әсерінен болады. Кейде жұтқыншаққа әр түрлі факторлардың әсер етуінен де дамиды. Ф.тің екі түрі бар. Жедел Ф. көбінесе жұқпалы болады. Бұл кезде жұтқыншақтың кілегей қабығы қызарып ісінеді. Науқас малдың тамағы құрғап, жыбырлаған сияқты, бір нәрсе кілегей қабыққа жабысып тұрғандай сезінеді. Дене температурасы қалыпты болады. Егер Ф.тің жедел түрін дәл уақытында емдемесе, ол созылмалы түріне ауысады. Бұл кезде жұтқыншаққа өте көп мөлшерде қақырық жиналады, соның салдарынан ауру мал үнемі жөтеліп, қақырық тастайды, әсіресе бұл таңертеңгілік мезгілде байқалады. Кейде көп жөтелгеннен науқастың жүрегі айнып, құсуы да мүмкін. Ф.тің созылмалы түрінің дамуына созылмалы тұмау, тонзиллит, мұрын қуысының іріңді қабынуы, тіс кариесі, организмде зат алмасу процесінің бұзылуы, жүрек, бауыр және бүйрек аурулары себеп болады. Сондай-ақ Ф.тің дамуына ауаның өте құрғақ болуы, темп-раның күрт өзгеруі, ауадағы шаң-тозаң және зиянды заттардың қалыпты мөлшерден көп болуы да үлкен әсер етеді. Емі: Ф.ке шалдықтыратын жағдайларды болдырмау; денені шынықтыру. Егер дене температурасы көтерілсе, оны төмендетін дәрі-дәрмектер ішу; антисептикалық ерітінділермен тамақты шаю; ингаляция жасау. Ф.пен жануарлар да ауырады. Оған суық ауа райы, малдың кейбір жұқпалы аурулары: түйнеме, сақау (жылқыда), пастереллез, т.б. себеп болады. Мал ауырғанда қорегін жұтуы қиындап, аузынан сілекей ағады. Тамағынан өтпеген жемінің қалдығы танауынан түседі. Дене температурасы көтеріліп, жұтқыншақ маңы ісінеді. Малды жылы жерге жатқызып, сульфаниамидтер және антибиотиктер береді, серотерап. (гамма-глобулинді егу) ем қолданылады. Ларингит  (грек. lаrynx — көмекей) — көмекей кілегей қабығының қабынуы. Лтің жедел және созылмалы түрлері бар. Жедел Л. көбіне салқын тиюден (салқын тамақ, суық ауа, т.б.) болады. Кейде тұмау, қызылша, қызамық, т.б. аурулар, тіпті көп сөйлеу де Л. шалдықтырады. Науқастың дене қызуы көтеріледі де, дел-сал болып, көмекейінің екі шеті қызарып, талаурап ісінеді, тамағы құрғайды, сөйлегенде қиналады, құрғақ жөтел пайда болады. Кейде аурудың асқынуынан көмекейдің екі жағы іріңдеп, ісінеді, жақ, жұтқыншақ безі шошынады, ауырады. Созылмалы Л. оның жедел түрін уақтылы емдемеуден және қайталап аурудан, сондай-ақ, темекі тарту, арақ ішу, ұзақ уақыт қатты дауыстап сөйлеу, айқайлаудан, т.б. пайда болады. Созылмалы Л. кезінде науқастың дауысы шықпай қалуы мүмкін. Балаларда (6 — 8 жастағы) Л.тің ерекше түрі — қатпар асты Л, немесе жалған круп жиі кездеседі. Бұл кезде қабыну салдарынан пайда болған ісік көмекейді тарылтып, баланың дем алуын қиындатады. Лтің бұл түрі экссудативті диатезі және әр түрлі, т.б. аллергиялық аурулары бар балаларда жиі байқалады. Аурудың белгісі: бала аяқ астынан түнде ұйқысынан оянады, қатты тер басады, мазасызданып, тыныс алуы қиындайды. Ерні көгеріп, “қарлықпа” жөтел пайда болады. 20 — 30 минуттан кейін бала тынышталып, ұйықтап кетеді. Дене температурасы қалпына түседі. Егер қатпарлы Лке дауыс саңылауының тарылуы қосылса, баланың өміріне қауіп төнеді. Емі: 5 — 7 күн қатты сөйлемеу, көмекейді тітіркендіретін (ащы, тұзды, қышқыл) аса ыстық, тым салқын тағам ішпеу. Мойынға жылы компресс жасау, кеуде мен арқаға қыша қағаз қою, т.б. ингаляция жасау. Асқынған түріне хирургиялық операция жасалады.
969650684535Энтероколитті емдеу- ащы ішек пен тоқ ішектін азық қорытудың негізгі бөлігінін бұзылуымен отетін қабыну .Негізінен қілегейлі қабык зақымданады.Кейде зақымдану процесіе асқаЗан зақымдануы қосылып -гастроэнтероколит деп аталады.Туындауына бай.ауру негізгі ж/е туындаған,отуіне- жіті ж/е созылмалы,қабыну сипатына қарай-катаральды,геморрагиялық,фибринозды,іріңді.Фибринозды энтероколит крупозды ж/е дифтериялық болып бөлінеді.
Себептері:кейбір сүт белогынын ж/е т.б белоктардың ыдырамауы,шартты микробтардың уыттылығы артып,ішекте ашу ж/е шру процестерін тудыруы.Энтероколитті зеңді саңырауқұлақ ж/е оның улары тудырады.
Дамуы:Негізгі патогенетикалық механизмдері азыктың корытылуы мен сіңірілуінің бұзылуы жатады.Тітіркендіргіш улы заттар азықпен келіп түсіп,ішектің кілегейлі қабығына әсер етеді,оның кызметін бұзады.Ішек қуысында ашу процесі күшейгендіктен көп молшерде сірке,сүт,май қышқылдар пайда болады.Сыртан ж/е іштен пайда болган улардың әсерінен ішектің тосқауылдық қызметі бұзылып,организмді улайды.
Емі.Этиологиялық факторларды жою.Малды жартылай аш ұстайды.Суды қалауынша ішкізеді.Суға ихтиол,бензонафтол,фенилсалицилат қосады.Іш жүргізетін - фенолфталин,ит жүзім қабығы,раушан тамыры беріледі.Микробтарға қарсы- неомицин сульфаты,полимиксан,левомицетин стеарты,сульгин,фталазон,ксероформ,фтазин,фуракрилин,нитрат висмуты беріледі.
Электрофарез әдісін қолдану- бұл дәрілік заттарды ион түрінде жарақаттанбаған тері,кілегей қабық немесе жарақаттанған жер арқылы гальвани тоғымен ендіру әдісі.Бұл жерде дәрілік заттардың фармакологиялық нәтижесі гальвани тоғының әсерімен толықтанады.торшаның мембранасы арқылы өткен тоқ электролиттердің өткізгіштігін күшейтеді.Иондардың негізгі массасы тері бездерінің түтікшелері арқылы өтеді де ,олар лимфа қуыстары мен қан тамырларының капиллярлары арқылы жалпы қан ағысына келіп қосылады.Олардың аздаған бөлігі енгізілген жерде қалып,коллоидтарға сіңеді де,тітіркендіріп алған соң атомдаға айналады.Ионмен емдеуді жүзге асыруда қай электрод арқылы алдын ала дәрілік иондарды енгізуде электродтың полюсының,тура екендігін қарау к/к.Катионды анод арқылы ал аниондарды бір мезгілде электрод арқылы енгізуге болмайды.Қолданылатын иондар:кальций-рахитте,остеомаляцияда,кальций ж/е фосфор жетіспегенде,йод-қалқанша безінің ауруында.
Этиотропты ем-бұл тәсіл түрлі дәрілерді жатыр ішіне және парентареальды енгізуге негізделген. Патогендік микрофлораға әсер ететін антибиотиктерді, сульфаниламидтерді, нитрофурандарды және басқа антисептикалық препараттарды қолдану.
Дәрілерді таңдаған кезде олардың бір-бірімен сәйкестігін тексеріп, антибиотиктердің, сульфаниламидтік, нитрофурандық дәрілердің түрлерін микрофлораның сезімталдығына қарай қолданған жөн.
Мынандай комбинациялар жиі қолданылады:
-пенициллин, стрептомицин, стрептоцид немесе норсульфазол:
-пенициллин, неомицин, полимиксин және норсульфазол;
-окситетрациклин, неомицин, полимиксин және норсульфазол;
-неомицин, йодвисмуткомплексонат, фурациллин және стрептоцид.
Дәрі –дәрмектер суспензия, линимент, еретінді түрінде және құрғақ күйінде қолданылады, таблеткалар, таяқшалар және капсулалар (экзутер, септиметрин, метромакс және фуразолидон таяқшалары).
Аталған дәрі-дәрмектермен қатар, емдік қасиеті жақсы 20-30% ихтиол ерітіндісі, 3% ксероформның балық майындағы қоспасы, ваготильдің 2-3% ерітіндісі немесе Попков қосындысы қолданылады.
Бұл препараттарды сұйық түрінде 100-150 мл, ал жатыр таяқшаларын 2-3 тен қолданады. Емдеу барысында дәрі-дәрмектерді немесе сұйықтарды жатырға енгізуді арасына 48-72 сағат салып, 2-3 рет қайталайды.
Энтерит — аш ішектің қабынуы. Этиологиясы. Энтеритті тырысқақтың вибрионы, іш сүзегінің таяқшасы, колибацилла, стафилококк пен вирустар қоздырады. Ол сепсистің, лямблиоз бен описторхоздың, әсіресе сальмонеллез бен ботулизм сияқты тағамдық уытты инфекциялардың салдары ретінде, химиялық заттармен және саңырауқұлақтармен уланғанда дамиды. Энтерит көбіне катарлы, фибринді, іріңді, некрозды-ойық жаралы болады. Ағымына бай/ты жіті ж/е созылмалы.
Түрлері:дуоденит-он екі елі ішектің қабынуы,илеит-мықын ішектің қабынуы,еюнит-ащы ішектің қабынуы. Энтериттің асқыну түрлеріне ішектен қан кету, ішек қабырғ-асының тесіліп (перфорация) перитонит дамуы, ішек қызметі бүзы-лып, іш кетуі нәтижесінде организмнің сусыздануы жатады.
Емі.Этиологиялық факторларды жою.Малды жартылай аш ұстайды.Суды қалауынша ішкізеді.Суға ихтиол,бензонафтол,фенилсалицилат қосады.Іш жүргізетін - фенолфталин,ит жүзім қабығы,раушан тамыры беріледі.Микробтарға қарсы- неомицин сульфаты,полимиксан,левомицетин стеарты сульгин,фталазон,ксероформ,фтазин,фуракрилин,нитрат висмуты беріледі.
Ірі қара малды ұлтабаралды қарындар ауруынан сақтандыру.Ұлтабаралды қарындардың жіті және созылмалы гипотониясы мен атониясы.Жіті гипотония және атония-мес,тақия және қатпаршақ қарындардың жиырылуының бұзылуларымен сипатталатын ауру.Гипотонияда олардың жиырылу күші әлсіреп,саны азаяды,ал атонияда жиырылу қызметі тоқтайды.Созылмалы түрі-қарындардың жиырылу-созылу қызметтерінің бұзылуының ұзаққа созылып,тұрақты өтуімен сипатталатын,негізгі,көбінесе туындаған түрде дамитын ауру.Ұлтабаралды қарындардың ауруының негізгі себептері сапасыз азық,ұзақ уақыт құрғақ азық беру,кесіп ұнтақталмаған сабан,пішен,топанмен,бұтақтардан дайындалған азықпен азықтандыру және күнделікті мационның болмауы.Сақтандыру шаралары:бұзылған,үсіген азықтарды және тарының,сұлының қауыздарын құрғақ күйінде беруге болмайды.Азықтың бір түрінен екінші түріне біртіндеп көшірген дұрыс.Сапалы азықтандыруды күнделікті,4-6км аралыққа жүйелі түрде серуендеумен үйлестіріп тұру,қарындардың гипотониясы мен атониясын сақтандырудың сенімді жолы.
Ішек ауруларынан сақтандыру.ішек ауруларының жиі кездесетіні энтереколит пен гастроэнтерит,яғни тоқ ішек пен ащы ішекте азық қорытудың негізгі бөлігінің бұзылуымен өтетін қабынуы және азқазан мен ащы ішектің жіті қабынуы.Сақтандыру шаралары:Малды күту және азықтандыру технологиясын дұрыс ұстану.сапасыз ластанған азықтар,құрама жем көп мөлшерде бермейді.Кешенде немесе фермаларда жануарлардың азық қорыу жүйесін,зат алмасу мен табиғи резистенттілігін арттыратын азықтар береді.Химиотерапевтік заттардан U витамині,кейбір кешенді препараттар-фуроксин,инфулин,биофузол жатады.
Ішектердің метеоритизмі.ішектерде ашу процесінің күшеюінен және олардың моторлы-секреторлы қызметінің бұзылуынан газдардың сыртқа шығуы қиындағандықтан аш және тоқ ішектердің газға толып кетуі.Жиі жылқылар,сирек шошқа мен ит ауырады.Себебі:жылқыларда тез ашығыш азықтармен азықтандырғаннан және малды шық түскен жайылымдарға жайғаннан болады.Жылқыға жауыннан кейін,шық басқан және шөмеледе қызып кеткен шөптер қауіпті.Метеоризм өте ауыр өтеді,егерде жылқыларды бұзылған азықтармен,піскен нанмен,жүгері собығымен,дәнді-дақылдармен азықтандырса.Дамуы:патологиялық процестің шешуші звеносына ішекте ашу процесі күшті жүргендіктен өте көп мөлшерде газдардың жиналуы жатады.Аурудың бастапқы кезінде ішектердің перистальтикасы төмендеп,сонында мүлдем тоқтайды,ішек салданады.Симптомдары:ішектердің ауырсыну синдромы мен мазасыздану мал азықтанғаннан кейін байқалады,ал сонан соң ауыру тұрақты және өте азапты болады.Мал терлейді,іші үлкейіп кеткен,бөшке тәрізді,анальды саңылауы айналып кеткен.перкуссия кезінде атимпаниялық немесе тимпаниялық кейде темір сыңғырындай дыбыс естіледі.Ауруға балауды клиникалық белгісіне,анамнездік мәліметке қарап ,тік ішек арқылы зерттеп қояды.Емі:Шаншу синдромын жояды,ол үшін 70-100 мл 10 пайызды хлоралгидрат немесе 0,25-0,5 пайызды новокаин еріт.1 кг дене массасына 1 және 0,5 мл есебінде венаға немесе тері астына егеді.Азқаазннан газды шығару үшін зонд енгізеді.
Ішек энтералгиясы- шаншу мен ішек қабырғасының жиырылуыеың төмендеуімен өтетін ауру.жиі жылқылар ауырады,сирегірек күйісті жануардар мен шошқада кездеседі.Энтералгия кезінде жануар кенеттен пайда болған шаншудан мазасызданады,азықтан бас тартады,ауру мал терлейді,аяқтарымен жерді тепкілеп жатаған келеді.Шошқаларда жиі торайларында энтералгия кезінде шыңғырады,жатып тұрады қайта-қайта,азықтан бас тартады.Емі: тері астына атропин сульфатын жылқыларға -0,02-0,04г,платифиллина гтдротартрат-0,015-0,7 г мөлшерде егеді.
Ұлтабар алды қарындардың дистониясы Ұлтабар алды қарындар дистониясы-қарындардың жиырылу ырғақтарының бұзылуы. Қарындар ауруларын жиірек тудыратын себептерге уақтыны тамақтандырмау, сапасыз азықтар, азықтардың темір-тесектермен ластануы, шырынды азықтан құрғақ азыққа және керісінше тез ауыстыру, ылғс бір түрлі азықтармен-жеммен, сыра қалдықтарымен жане қойыртпағымен не қатқыл, дерекі, нәрсіз азықтармен азықтандыру жатады.
Қарындардың жиырылу қызметін бұзатын рефлекстерді қатпаршақтың, ұлтабардың барорецепторларын, аш ішектің химорецепторлерін ұзақ және әдеттегіден қаттырақ қоздыру әсерлері, сонымен қатар тақия қарынның жарақаттан ауырсыну реакциясы тудыруы мүмкін. Қарындар жиырылуының рефлекторлы түрде босаңсуы малдың буаз күндерінде, ортаның қызуы көтерілгенде және басқа да үрейлердің әсер етуінен пайда болуы мүмкін. Олардың механо, термо және хеморейепторлары күшті тітіркенуден өзгергенде мес қарынның жиырылуы әлсірейді, күйіс қайтаруы бұзылады, соның салдарынан месқарындағы азықтың қорытылуы нашарлайды, рН өзгеріп қышқылданады, микробтардың әсерінен жын ыдырайды да уыттар құрылады. Уыттар және басқа да ферментация әсерінен пайда болған жадығаттар мес қарында, ұлтабарда және ішектерде денеге сіңіп организмге зияндық әсерін тигізеді.
А.А.Фадеев, Л.В.Панышев және В.В.Полякин қарындардың жиырылу процестерінің бұзылуын дистония деп атауға ұсыныс енгізді. Басалқы дистонияға мес қарынның мынадай аурулары (іш кебудің жіті және созылмалы түрлері; атония және гипертонияның жіті және созылмалы түрлері; жіті гипертония; парез), тақия қарынның (жарақаттан пайда болған ретикулит және ретикулоперитонит) және қатпаршақтың (ластануы) жатады. Қосалқы түріне жүрек-қан тамыр, тыныс алу, ас қорыту, зәр шығару және жүйке жүйелері ауруларының салдарынан пайда болатын дистониялар жатады. Қосалқы түрі негізгі аурулардың қосымша белгілері ретінде қаралады. Дистонияның қай түрі болмасын, мес қарынның жиырылу күшінің бұзылу деңгейін, дәлірек, руминография әдісімен, тұспарлап қолмен анықтайды.
Қарындар жиырылуының бұзылуын жай, шартты түр ретінде гипертонияға, гипотонияға және атонияға бөледі. Егер мес қарынның жиырылуы күшейсе, оны гипертония, бәсеңдесе гипотония,ал жиырылуы сезілмеген жағдайда атония деп атайды.

Приложенные файлы

  • docx 15688736
    Размер файла: 68 kB Загрузок: 0

Добавить комментарий